Lucyna Czechowska

Wewnątrzunijni
partnerzy strategiczni
Rzeczypospolitej Polskiej

Recenzenci

Prof. zw. dr hab. Roman Bäcker

Prof. dr hab. Marek Pietraś

Redaktor prowadzący

Szymon Gumienik

Redaktor techniczny

Ryszard Kurasz

Korekta

Alicja Kloska

Projekt okładki

Krzysztof Galus

© Copyright by Wydawnictwo Adam Marszałek

Wszystkie prawa zastrzeżone. Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy.

Żadna jej część nie może być reprodukowana jakimkolwiek sposobem – mechanicznie,

elektronicznie, drogą fotokopii itp. – bez pisemnego zezwolenia wydawcy. Jeśli cytujesz

fragmenty tej książki, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło

Toruń 2014

ISBN 978-83-7780-948-8

Wydawnictwo prowadzi sprzedaż wysyłkową:

tel./fax 56 648 50 70; e-mail: marketing@marszalek.com.pl

Wydawnictwo Adam Marszałek, ul. Lubicka 44, 87-100 Toruń

tel. 56 664 22 35, 56 660 81 60, e-mail: info@marszalek.com.pl, www.marszalek.com.pl

Drukarnia nr 2, ul. Warszawska 52, 87-148 Łysomice, tel. 56 678 34 78

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Mężowi Maciejowi

w podziękowaniu za wsparcie, jakiego mi udzielił

w procesie powstawania niniejszej książki

Spis skrótów

AGD

artykuły gospodarstwa domowego

AIDS

(ang. Acquired Immune Deficiency Syndrome) Zespół nabytego niedoboru odporności

ASEAN

(ang. Association of South-East Asian Nations) Stowarzyszenie Narodów Azji Południowo-Wschodniej

BBN

Biuro Bezpieczeństwa Narodowego

BIZ

bezpośrednie inwestycje zagraniczne

BSEC

(ang. Black Sea Economic Cooperation) Organizacja Współpracy Gospodarczej Państw Morza Czarnego

CACF

(ang. China-Africa Cooperation Forum) Forum Współpracy Chińsko-Afrykańskiej

CDU

(niem. Die Christlich Demokratische Union) Unia Chrześcijańsko-Demokratyczna

CEA

(fr. Commissariat à l'Energie Atomique) Komisariat Energii Atomowej

CMP

(ang. Comparative Manifestos Project) projekt badawczy odnośnie do dokumentów o charakterze manifestów politycznych

CSU

(niem. Die Christlich-Soziale Union in Bayern) Unia Chrześcijańsko-Społeczna w Bawarii

DCNS

(fr. Direction des Constructions Navales Systèmes et Services) Dyrekcja Morskich Systemów Budowlanych i Usług

ECHR

(ang. European Court of Human Rights) Europejski Trybunał Praw Człowieka

EDA

(ang. European Defence Agency) Europejska Agencja Obrony

EPBiO

Europejska Polityka Bezpieczeństwa i Obrony

EPS

Europejska Polityka Sąsiedztwa

ESDC

(ang. European Security and Defence College) Europejskie Kolegium Bezpieczeństwa i Obrony

ESDP

(ang. European Security and Defence Policy) Europejska Polityka Bezpieczeństwa i Obrony

ETPC

Europejski Trybunał Praw Człowieka

EUR

euro

EURO 2012

Mistrzostwa Europy w Piłce Nożnej w 2012 roku

EX

eksport

Expo

wystawy światowe

FAO

(ang. Food and Agriculture Organization of the United Nations) Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa

FDP

(niem. Die Freie Demokratische Partei) Wolna Partia Demokratyczna

FR

Republika Francuska

G5

(ang. Group of Five) Grupa Pięciu

G6

(ang. Group of Six) Grupa Sześciu

G8

(ang. Group of Eight) Grupa Ośmiu

G13

(ang. Group of Thirteen) Grupa Trzynastu

G14

(ang. Group of Fourteen) Grupa Czternastu

GAERC

(ang. General Affairs and External Relations Council) Rada ds. Ogólnych i Stosunków Zewnętrznych

ICC

(ang. International Criminal Court) Międzynarodowy Trybunał Karny

ILO

(ang. International Labour Organization) Międzynarodowa Organizacja Pracy

IM

import

IŚ

Inicjatywa Środkowoeuropejska

KBWE

Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie

KE

Komisja Europejska

LITPOLBAT

Litewsko-Polski Batalion Sił Pokojowych

LNG

(ang. Liquefied Natural Gas) gaz ziemny w postaci ciekłej

LPR

Liga Polskich Rodzin

MFW

Międzynarodowy Fundusz Walutowy

MR6

(ang. Manifesto Research Group) zespół badawczy analizujący dokumenty o charakterze manifestów politycznych

MSZ

Ministerstwo Spraw Zagranicznych

NATO

(ang. North Atlantic Treaty Organization) Organizacja Paktu Północnoatlantyckiego

NB6

(ang. Nordic and Baltic EU member states’ foreign ministers) ministrowie spraw zagranicznych państw nordyckich i bałtyckich będących członkami UE

NIA

francuski Narodowy Instytut Audiowizualny

NInA

polski Narodowy Instytut Audiowizualny

NRD

Niemiecka Republika Demokratyczna

NZ

Narody Zjednoczone

OBWE

Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie

ODIHR

(ang. Office for Democratic Institutions and Human Rights) Biuro Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka

ONZ

Organizacja Narodów Zjednoczonych

PCA

(ang. Partnership and Cooperation Agreement) Porozumienie o Partnerstwie i Współpracy

PCRD

(fr. Programme-cedre de recherche et de développement) Europejski Plan Rozwoju Zdolności Obronnych

PdP

Partnerstwo dla Pokoju

PEOP

(ang. Pan-European Oil Pipeline) paneuropejski ropociąg

PGE

Polska Grupa Energetyczna

PiS

Prawo i Sprawiedliwość

PKB

produkt krajowy brutto

PKN Orlen

Polski Koncern Naftowy Orlen

PNWM

Polsko-Niemiecka Współpraca Młodzieży

PO

Platforma Obywatelska

POLUKRLITBAT

Polsko-Ukraińsko-Litewski Batalion Sił Pokojowych

PPP

partnerstwo publiczno-prywatne

PRL

Polska Rzeczpospolita Ludowa

PW

Partnerstwo Wschodnie

RB

Rada Bezpieczeństwa ONZ

RFN

Republika Federalna Niemiec

RFSRR

Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka

RL

Republika Litewska

RO

Rumunia

RP

Rzeczpospolita Polska

RPA

Republika Południowej Afryki

RPMB

Rada Państw Morza Bałtyckiego

SLD

Sojusz Lewicy Demokratycznej

SM

stosunki międzynarodowe

SPD

(niem. Die Sozialdemokratische Partei Deutschlands) Socjaldemokratyczna Partia Niemiec

TICAD

(ang. Tokyo International Conference on African Development) Tokijska Międzynarodowa Konferencja w sprawie Rozwoju Afryki

UE

Unia Europejska

UNESCO

(ang. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) Organizacja Narodów Zjednoczonych do Spraw Oświaty, Nauki i Kultury

UP

Unia Pracy

USA

(ang. United States of America) Stany Zjednoczone Ameryki

V4

Grupa Wyszehradzka

WNP

Wspólnota Niepodległych Państw

WPR

Wspólna Polityka Rolna

WPZiB

Wspólna Polityka Zagraniczna i Obrony

WTO

(ang. World Trade Organization) Światowa Organizacja Handlu

ZSRR

Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich

Wprowadzenie

Jak powinna wyglądać polityka zagraniczna państwa, które po ponad dekadzie intensywnych starań znalazło się w gronie członków dwóch międzynarodowych struktur identyfikowanych jako kwintesencja Zachodu? Jakie cele powinna sobie obrać Rzeczpospolita Polska 1 maja 2004 roku i, co nie mniej ważne, jak je skutecznie realizować? Jak prowadzić narodową politykę zagraniczną w organizacji o cechach ponadnarodowej wspólnoty, aby nie być postrzeganym jako gracz skoncentrowany wyłącznie na własnych partykularnych interesach, a jednocześnie nie narazić się na krytykę rodzimej opinii publicznej z powodu zbytniej uległości i bezczynności? Odpowiedzi na wszystkie powyższe pytania zdają się zawierać w umiejętnej polityce sojuszy, która pozwala państwu na wdrażanie priorytetowych dlań zadań w łączności z potrzebami innych uczestników stosunków międzynarodowych. Ponieważ zaś początek XXI wieku jest okresem wielkiej popularności nowego narzędzia z kanonu kooperatywnych zachowań państw – partnerstwa strategicznego – poszczególni polscy politycy starali się z niego w jak najlepszym zakresie skorzystać.

Celem niniejszej pracy było ustalenie, które z czterech zadeklarowanych przez Rzeczpospolitą Polską relacji specjalnych z państwami unijnymi spełniały w latach 2004–2010 kryteria materialnego partnerstwa strategicznego, odróżniając je tym samym od państw strategicznych w ujęciu formalnym oraz związków niewypełniających nawet warunków formalnego partnerstwa strategicznego. Warto w tym miejscu zaznaczyć, iż niniejsza praca nie pretenduje do przedstawienia stosunków Polski z czterema wybranymi państwami członkowskimi UE w sposób kompleksowy. Jej intencją było wyłącznie potwierdzenie istnienia między podmiotami cech charakterystycznych wspomnianej instytucji, co siłą rzeczy wiele aspektów badanych relacji pozostawiło poza nawiasem zainteresowania. Dopełnienie przeprowadzonej analizy stanowią refleksje odnośnie do przyczyn zaobserwowanego stanu rzeczy oraz wskazania co do tego, jak polska polityka wobec badanych państw może i powinna w nadchodzących latach wyglądać.

Znaczenie słów składających się na badany termin sugeruje istnienie pomiędzy podmiotami relacji partnerskich. W swoim podstawowym sensie wyraz partner rozumiany jest jako: „współuczestnik gry, rozmowy, zabawy; towarzysz, wspólnik”¹, w konsekwencji partnerstwo oznacza zaś: „współuczestniczenie w czymś, bycie partnerem”². Punktem wyjścia jest tu dobrowolne współdziałanie indywidualnych podmiotów, samodzielnych w podejmowanych decyzjach. Reasumując: aby mówić o partnerstwie strategicznym na gruncie stosunków międzynarodowych, musimy mieć do czynienia ze współpracą pomiędzy suwerennymi i autonomicznymi aktorami sceny międzynarodowej. Wychodząc z założenia, iż państwa pozostają nadal jedynymi aktorami areny międzynarodowej prowadzącymi politykę zagraniczną w pełnym tego słowa znaczeniu: zakres merytoryczny pracy ograniczony został do badania związków międzypaństwowych. W rezultacie poza obszarem jej zainteresowania pozostawione zostały partnerstwa, w których jedną ze stron stanowiły: kontynent, region, organizacja międzynarodowa lub ponadnarodowa, część składowa państwa złożonego lub jednostka samorządu terytorialnego. W świecie skomplikowanych i nakładających się na siebie zbieżności i sprzeczności interesów, a także charakterystycznych dla wszystkim ludzkich zbiorowości sieci preferencji i sympatii, każda wielostronna struktura jawi się w istocie jako zestaw wielu relacji bilateralnych. Dlatego też trzecim zawężeniem właściwości merytorycznej pracy było ograniczenie pola badawczego do stosunków dwustronnych.

Cezurą początkową pracy uczyniono datę akcesji Polski do Unii Europejskiej, kiedy to przesłanki prowadzenia przez nią polityki zagranicznej zmieniły się diametralnie. W pierwszej kolejności po osiągnięciu kluczowych celów nakreślonych u zarania III RP – członkostwa w polityczno-wojskowych strukturach świata zachodniego – Rzeczpospolita stanęła przed potrzebą wyznaczenia nowych priorytetów w domenie polityki zarówno wewnętrznej, jak i zewnętrznej. W drugiej angażujące na wielu płaszczyznach członkostwo w UE w połączeniu z niesatysfakcjonującą weryfikacją sojuszu ze Stanami Zjednoczonymi podczas interwencji irackiej spowodowało postępującą europeizację działań zewnętrznych Polski. Po trzecie zaś, III RP, silnie zakotwiczona w euroatlantyckich organizacjach międzynarodowych, zaczęła skupiać więcej uwagi na wykorzystaniu potencjału swoich stosunków bilateralnych. Cezurę końcową pracy zdeterminowało z kolei zakończenie prezydentury Lecha Kaczyńskiego, jednego z najaktywniejszych na polu zawierania i kultywowania partnerstw strategicznych polskich polityków ostatnich lat. Reasumując: okres badawczy pracy rozciąga się pomiędzy 1 maja 2004 a 10 kwietnia 2010 roku. Dla uzyskania tła analizowanych relacji w uzasadnionych wypadkach skorzystano także z odniesień do wydarzeń z lat 1914–2004.

Z powodu zyskiwania na znaczeniu w omawianym okresie stosunków europejskich w ramach polskiej polityki zagranicznej, a także postępującego we współczesnym świecie zróżnicowania na tzw. globalną Północ i globalne Południe właściwość geograficzna pracy skoncentrowana została na Starym Kontynencie, a dokładniej na państwach członkowskich UE. Z oczywistych względów pod uwagę zostały wzięte przede wszystkim relacje z państwami, które w interesującym nas okresie Polska nazywała swoimi strategicznymi partnerami. Kryterium podpisania deklaracji ustanawiającej relacje specjalne lub użycia rzeczonego określenia w kontekście danego podmiotu w jednym z kluczowych dokumentów odnośnie do polskiej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa spełniły cztery państwa: Niemcy, Francja, Litwa oraz Rumunia. W celu przeprowadzenia niezbędnych porównań analizowane były także elementy stosunków III RP z pozostałymi członkami Unii.

W pracy zweryfikowane zostały następujące cztery hipotezy główne: HI – pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec w latach 2004–2010 istniało materialne partnerstwo strategiczne. HII – pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a Republiką Francuską w latach 2004–2010 istniało materialne partnerstwo strategiczne. HIII – pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a Republiką Litewską w latach 2004–2010 istniało materialne partnerstwo strategiczne. HIV – pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a Rumunią w latach 2004–2010 istniało materialne partnerstwo strategiczne. Hipotezy szczegółowe pracy, tożsame z cechami konstytutywnymi materialnego partnerstwa strategicznego, zostały podzielone na warunki podstawowe oraz warunki uzupełniające, a także poprzedzone warunkami wstępnymi.

Przyjętą w pracy podstawą do nazwania związku na arenie międzynarodowej materialnym partnerstwem strategicznym było spełnienie łącznie trzech warunków wstępnych: 1. współpraca została zawarta pomiędzy suwerennymi i autonomicznymi podmiotami stosunków międzynarodowych; 2. alians został zawarty pomiędzy państwami; 3. badana relacja jest bilateralna.

Wyróżniono cztery warunki podstawowe, które zachowane łącznie świadczą o istnieniu między państwami materialnych stosunków szczególnych. Odpowiadające im cztery hipotezy szczegółowe opatrzono z kolei pytaniami szczegółowymi oraz źródłami, w których poszukiwano na nie odpowiedzi: H₁ – stosunki pomiędzy podmiotami są relacjami partnerskimi – 1. czy odbywają się stałe i kryzysowe/okolicznościowe konsultacje na najwyższym szczeblu świadczące o tym, że oba państwa liczą się z opiniami i interesami drugiej strony (źródła: oficjalne strony internetowe oraz komunikaty prasowe: ministerstw spraw zagranicznych, rządów, prezydentów, ambasad; deklaracje o partnerstwie strategicznym i plany działań); H₂ – pomiędzy partnerami istnieje zbieżność celów strategicznych – 1. czy istnieje zbieżność przynajmniej jednego celu strategicznego wśród priorytetów prezentowanych przez strony w ich oficjalnych dokumentach odnośnie do polityki zagranicznej i bezpieczeństwa (źródła: exposé oraz doroczne wystąpienia ministrów spraw zagranicznych, szefów państw i rządów; strategie bezpieczeństwa narodowego; przełomowe uchwały parlamentów); 2. czy ewentualne interesy całkowicie sprzeczne nie dotyczą kwestii kluczowych z punktu widzenia obu stron (źródła: exposé oraz doroczne wystąpienia ministrów spraw zagranicznych, szefów państw i rządów; strategie bezpieczeństwa narodowego; przełomowe uchwały parlamentów); H₃ – obaj partnerzy podzielają przeświadczenie, iż połączenie wysiłków i współpraca zwiększą prawdopodobieństwo realizacji zbieżnych celów strategicznych – 1. czy państwa tytułują się wzajemnie partnerami strategicznymi w oficjalnych dokumentach odnośnie do polityki zagranicznej i bezpieczeństwa (źródła: exposé oraz doroczne wystąpienia ministrów spraw zagranicznych, szefów państw i rządów; strategie bezpieczeństwa narodowego; przełomowe uchwały parlamentów); 2. czy podpisano deklarację ustanawiającą między stronami partnerstwo strategiczne (źródła: oficjalne strony internetowe ministerstw spraw zagranicznych, rządów, prezydentów, ambasad); 3. czy w oficjalnych dokumentach odnośnie do polityki zagranicznej i bezpieczeństwa państwa poświęcają sobie wzajemnie więcej uwagi w porównaniu do miejsca zarezerwowanego dla pozostałych państw regionu³ (źródła: exposé oraz doroczne wystąpienia ministrów spraw zagranicznych, szefów państw i rządów; strategie bezpieczeństwa narodowego; przełomowe uchwały parlamentów); H₄ – pomiędzy partnerami doszło do autentycznego i długofalowego współdziałania dla realizacji zbieżnych celów strategicznych – 1. czy państwa podpisują kolejne plany działań, które operacjonalizują deklaracje o partnerstwie strategicznym (źródła: oficjalne strony internetowe ministerstw spraw zagranicznych, rządów, prezydentów, ambasad); 2. czy pomiędzy partnerami istnieje wysoki stan wykonania konkretnych postanowień odnośnie do realizacji wspólnych celów strategicznych (źródła: oficjalne strony internetowe i komunikaty prasowe odpowiednich ministerstw, rządów, prezydentów, ambasad).

Model idealny stosunków specjalnych zakłada istnienie trzech warunków uzupełniających, które podobnie jak warunki podstawowe zyskały swoje odpowiedniki w hipotezach szczegółowych (wraz ze wskazaniem źródeł i właściwych im pytań szczegółowych): H₅ – relacje podmiotów cechują się uprzywilejowaniem i intensywnością przewyższającymi normalny dla obu państw poziom zbliżenia w stosunkach z innymi partnerami – 1. czy istnieje wysoka intensywność spotkań na najwyższym szczeblu: prezydentów, szefów rządów, ministrów spraw zagranicznych, na tle pozostałych państw Unii Europejskiej (źródła: oficjalne strony internetowe ministerstw spraw zagranicznych, rządów, prezydentów, ambasad); 2. czy państwa cieszą się wzajemnie uprzywilejowaniem w stosunkach gospodarczych na tle pozostałych państw Unii Europejskiej (źródła: oficjalne strony internetowe odpowiednich ministerstw i ambasad; opracowania statystyczne); H₆ – relacje partnerów cechują się wysoko rozwiniętą infrastrukturą – 1. czy nastąpiła instytucjonalizacja wzajemnych stosunków poprzez powołanie wspólnych organów, jednostek wojskowych, mechanizmu regularnych spotkań na najwyższym szczeblu, a także infrastruktury wspierającej kontakty międzyludzkie (źródła: oficjalne strony internetowe i komunikaty prasowe ministerstw spraw zagranicznych, rządów, prezydentów, ambasad; deklaracje o partnerstwie strategicznym i plany działań); H₇ – relacje partnerów cechują się dobrą atmosferą – 1. czy państwa cieszyły się pozytywnymi doświadczeniami historycznymi w zakresie współpracy dwustronnej w przeciągu 100 lat (1914–2004) poprzedzających okres badawczy (źródła: umowy dwustronne, w szczególności zaś traktaty sojusznicze); 2. czy występujące w relacjach dwustronnych problemy są rozwiązywane na bieżąco i na poziomie technicznym (nie przenoszą się na relacje międzypaństwowe) (źródła: oficjalne strony internetowe i komunikaty prasowe ministerstw spraw zagranicznych, rządów, prezydentów, ambasad); 3. czy nierozwiązane problemy w stosunkach dwustronnych nie dotyczą spraw kluczowych dla przynajmniej jednej ze stron (źródła: exposé oraz doroczne wystąpienia ministrów spraw zagranicznych, szefów państw i rządów; strategie bezpieczeństwa narodowego; przełomowe uchwały parlamentów).

Z kolei, aby zweryfikować istnienie pomiędzy badanymi pomiotami stosunków specjalnych w ujęciu formalnym, niezbędne było potwierdzenie dwóch pierwszych pytań (1. i 2.) hipotezy H₃.

Do potwierdzenia lub odrzucenia przyjętych hipotez wykorzystana została metoda badań dokumentów. Korzystając z podziału zaproponowanego przez Janusza Sztumskiego, należy podkreślić, iż krytycznej ocenie poddano zarówno dokumenty zebrane w sposób systematyczny, jak i dokumenty okolicznościowe⁴. W pracy zastosowane zostały różnorodne techniki badawcze, wśród których wymienić należy krytyczną analizę tekstu, a także ilościową oraz ilościowo-jakościową analizę treści.

Technika krytycznej analizy tekstu przysłużyła się do weryfikacji hipotez: H₁, H3 (pytanie 2.), H₄ (pytania 1. i 2.), H₅ (pytanie 2.), H₆ oraz H₇ (pytania 1., 2. i 3.). Została ona użyta w celu poświadczenia zaistnienia określonych faktów w relacjach dwustronnych.

W przypadku hipotezy H₁ weryfikowano istnienie stałych i kryzysowych konsultacji na najwyższym szczeblu, rozumianych jako spotkania szefów państw, rządów i dyplomacji odbywające się regularnie (w formie szczytów lub międzyrządowych konsultacji) lub okazjonalnie (w sytuacjach wyjątkowych międzynarodowych napięć, szczególnie jeśli strony zajęły sporne stanowiska, a także w przededniu ważnych obrad w ramach organizacji międzyrządowych). Poza spotkaniami dwustronnymi pod uwagę zostały wzięte także gremia wielostronne, które można sklasyfikować jako struktury ekskluzywne – dostępne dla nielicznych.

Pytanie 2. hipotezy H₃ miało za zadanie potwierdzenie podpisania przez strony deklaracji o partnerstwie strategicznym, pojmowanej jako złożone przez najwyższe władze państwowe obu podmiotów wspólne oświadczenie woli, które wprost odwołuje się do chęci ustanowienia lub rozwijania między nimi relacji specjalnych.

Do zweryfikowania pytania 1. hipotezy H₄ konieczne było podpisanie przez państwa kolejnych planów działań. Aby dany dokument można było za takowy uznać, musiał on uzupełniać generalne deklaracje o zaangażowaniu w budowanie wyjątkowej relacji bilateralnej o główne obszary współpracy oraz ściśle określone zadania. Ponieważ intencją powyższego pytania było potwierdzenie istnienia nie tylko autentycznego, ale i długofalowego współdziałania, strony musiały zawrzeć przynajmniej dwa porozumienia operacjonalizujące oświadczenia o partnerstwie strategicznym, żeby niniejszą hipotezę można było ocenić jako potwierdzoną.

Z kolei pytanie 2. powyższej hipotezy (H₄) dedykowane zostało weryfikacji poziomu realizacji wspólnie wyznaczonych zadań. Ponieważ celem pracy nie było całościowe przedstawienie poszczególnych stosunków dwustronnych, a jedynie zbadanie występowania między nimi konkretnych cech partnerstwa strategicznego, ocena realnego stanu wykonania wspólnych celów opierała się wyłącznie na projektach i wydarzeniach dających się powiązać z treścią dokumentów uznanych za plany działań. Przyjęto założenie, iż znacząca realizacja podjętych zamierzeń, jako stawiająca podmioty w pożądanym świetle, powinna być odnotowana w oficjalnych komunikatach przynajmniej jednej ze stron lub/i kolejnych planach operacyjnych, uszczegółowiających wcześniejsze ustalenia. W przypadku braku jakiekolwiek wzmianki o postępach uznano, iż realne kroki nie zostały jeszcze podjęte lub dany projekt znajduje się w bardzo początkowej fazie wdrażania. W toku badań pod uwagę zostały wzięte także sytuacje, kiedy jeden z partnerów podjął działania sprzeczne ze wspólnie uzgodnionymi priorytetami.

Odpowiedź na pytanie, czy państwa cieszą się wzajemnie uprzywilejowaniem w stosunkach gospodarczych na tle pozostałych państw Unii Europejskiej (pytanie 2. hipotezy H₅) została udzielona na podstawie trzech wskaźników: wymiany handlowej, współpracy inwestycyjnej oraz dostępu do rynku. W przypadku obrotów handlowych o uprzywilejowaniu świadczyło znalezienie się w „pierwszej dziesiątce” państw UE pod kątem wartości eksportu i importu, a także granie roli głównego partnera handlowego w regionie. Współpraca inwestycyjno-kapitałowa pomiędzy stronami uznana była za ożywioną, jeśli państwa zajmowały pozycje od 1 do 10 we wzajemnych rankingach najważniejszych inwestorów zagranicznych, w tym także głównych odbiorców BIZ. Z kolei za brakiem uprzywilejowania w stosunkach gospodarczych przemawiało stosowanie jawnych lub ukrytych barier w dostępie do rynku partnera, w szczególności zaś przeciwdziałanie wolności przepływu osób.

Celem hipotezy H₆ było ustalenie, czy relacje partnerów cechowały się w badanym okresie wysoko rozwiniętą infrastrukturą. Instytucjonalizacja wzajemnych stosunków weryfikowana była poprzez potwierdzenie powołania wspólnych organów (takich jak: komitet konsultacyjny/doradczy przy głowach państw, zgromadzenie poselskie, grupa parlamentarna, forum, sektorowa rada/komisja międzyrządowa, grupa/zespół roboczy itp.), jednostek wojskowych (np. Litewsko-Polski Batalion Sił Pokojowych) oraz infrastruktury stymulującej kontakty międzyludzkie. Na tę ostatnią w niniejszej pracy składały się: współpraca kulturalna (np. Rumuński Instytut Kultury w Warszawie, Polski Sezon we Francji), wymiana młodzieżowa (np. Polsko-Litewski Fundusz Wymiany Młodzieży) i naukowa oraz kooperacja pomiędzy jednostkami samorządowymi (np. euroregiony, współpraca partnerska miast, gmin oraz województw). Ocenie podlegało także ustanowienie mechanizmu regularnych spotkań na najwyższym szczeblu. Niemniej – ponieważ ten aspekt poszczególnych relacji bilateralnych został omówiony przy okazji hipotezy H₁ – nie był on prezentowany powtórnie, a jedynie wzięty pod uwagę przy weryfikacji hipotezy H₆.

Pytanie 1. hipotezy H₇ dotyczyło istnienia pozytywnych doświadczeń historycznych w zakresie współpracy dwustronnej w przeciągu 100 lat poprzedzających okres badawczy. Z uwagi na intensywne interakcje pomiędzy Polakami a badanymi narodami w okresie I wojny światowej przyjęto ramy czasowe poprzedzające odrodzenie polskiej państwowości. Pod uwagę zostały wzięte zawarte w latach 1914–2004 porozumienia, w tym traktaty sojusznicze, a także przypadki toczenia przeciw sobie wojen. Miernikiem atmosfery relacji bilateralnych po roku 1989 uczyniono dodatkowo stanowiska zajęte wobec euroatlantyckich aspiracji partnera (oraz w przypadku Niemiec ich zjednoczenia).

Zadaniem pytania 2. hipotezy H₇ była odpowiedź na pytanie, czy ewentualne problemy pojawiające się w stosunkach dwustronnych badanych państw były rozwiązywane na bieżąco i na szczeblu technicznym, innymi słowy, czy nie przenosiły się na relacje międzypaństwowe. Za poziom techniczny rozumiemy tu kontakty pomiędzy wspólnymi organami, ambasadami tudzież kancelariami (prezydenta, premiera), zaś ranga międzypaństwowa oznacza rozmowy między szefami dyplomacji, rządów lub państw. Za bezzwłoczne rozstrzygnięcie sporu przyjęto natomiast sytuacje, kiedy czas potrzebny na dojście do kompromisu nie przekroczył kilkunastu miesięcy. Kwestie, które wyniknęły na długo przez rozpoczęciem okresu badawczego i nie doczekały się rozwiązania do dnia cezury końcowej pracy, zaliczono do grona problemów przewlekłych.

Z kolei pytanie 3. tejże hipotezy (H₇) miało rozstrzygnąć, czy nierozwiązane problemy w stosunkach dwustronnych dotyczyły spraw kluczowych dla przynajmniej jednej ze stron. Znaczenie spraw, które wywoływały spory pomiędzy partnerami, zostało określone na podstawie istnienia adnotacji na dany temat w oficjalnych dokumentach odnośnie do polityki zagranicznej i bezpieczeństwa choćby jednej strony. Podane w tym kontekście poszczególne wartości B i C⁵ miały tylko charakter informacji uzupełniających.

Ilościowa analiza treści została zastosowana dla potwierdzenia prawdziwości pytania 1. hipotezy H₅. Podstawą weryfikacji istnienia wysokiej intensywności spotkań na najwyższym szczeblu było wystąpienie wyraźnie większej ilości rozmów w cztery oczy pomiędzy najwyższymi przedstawicielami III RP i danego partnera na tle relacji obu państw z pozostałymi członkami Unii Europejskiej. Do spotkań na najwyższym szczeblu zaliczono wszystkie rozmowy dwustronne przeprowadzone pomiędzy głowami państw, szefami rządów oraz szefami dyplomacji. Ponadto, w stosownych tabelach znalazły się również wizyty złożone przez przewodniczących parlamentów i ministrów różnych resortów, jeśli choćby jednym z rozmówców była osoba piastująca urząd prezydenta, premiera lub ministra spraw zagranicznych. Za spotkania dwustronne uznane były także, wyraźnie wskazane w komunikatach prasowych, rozmowy w cztery oczy, które miały miejsce na marginesie spotkań multilateralnych. Każdorazowo zaprezentowane zostały dwie tabele: zestawienie spotkań na najwyższym szczeblu pomiędzy przedstawicielami Polski i danego partnera w okresie od 1.05.2004 roku do 10.04.2010 roku oraz zestawienie wizyt na najwyższym szczeblu pomiędzy Polską a pozostałymi państwami członkowskimi UE i pomiędzy danym partnerem a pozostałymi państwami członkowskimi UE. Pojawiające się różnice pomiędzy zamieszczonymi w nich liczbami wynikają z faktu, iż do sporządzenia pierwszej z nich użyto danych z witryn internetowych obu partnerów jednocześnie (zdarzały się wizyty odnotowane tylko przez jedną ze stron), zaś do drugiej wyłącznie stron jednego państwa (w kolumnie A – Polski, w kolumnie B – danego partnera). W charakterze informacji uzupełniającej omówiono również przykłady wspólnego celebrowania świąt oraz upamiętniania ważnych rocznic, a także przypadki odbywania pierwszej podróży zagranicznej po wybraniu na jeden z najwyższych urzędów państwowych do państwa partnera. Chociaż przytoczone fakty nie były brane pod uwagę w procesie weryfikacji hipotez, zostały zamieszczone jako uwypuklające wzajemne uprzywilejowanie stron lub jego brak.

Aby nie tylko zobrazować ilość wystąpienia konkretnych celów strategicznych/nazw państw w badanych dokumentach, ale także uchwycić ich kontekst i znaczenie, dla potwierdzenia lub obalenia hipotez: H₂ (pytania 1. i 2.) oraz H₃ (pytania 1. i 3.) zastosowana została ilościowo-jakościowa analiza treści. Przyjęta technika czerpie z przesłanek salience theory wypracowanej przez Manifesto Research Group⁶, zastosowano jednakże pewne modyfikacje i uzupełnienia.

Dla zbadania, czy pomiędzy partnerami istnieje przynajmniej jeden zbieżny cel strategiczny (pytanie 1. hipotezy H₂) oraz oszacowania wagi ewentualnych kwestii spornych (pytanie 2. hipotezy H₂), w ujęciu chronologicznym rozpatrzono najważniejsze dokumenty zawierające wytyczne sprawowania polityki zewnętrznej badanych państw w trzech krokach. Po pierwsze, wyłuskano z ich treści kwestie spełniające kryteria celu lub stanowiska⁷. Przyjęte ujęcie, koncentrując się na klarownym wyrażeniu własnego podejścia, eliminuje w pierwszej kolejności opisy zastanych warunków sprawowania polityki, nie opatrzone pragnieniem ich zmiany lub utrzymania status quo. W drugiej zaś wyklucza enumeracje dotychczasowych dokonań lub porażek. Ponadto, pozostawia poza nawiasem wszelkiego rodzaju wtrącenia i komentarze, symptomatyczne dla przemówień wygłaszanych przed publicznością, tytuły rozdziałów i sekcji, zwroty grzecznościowe, ogólne wstępy i zakończenia, nawiązania do sytuacji bieżącej niepowiązanej bezpośrednio z priorytetami polityki zagranicznej (np. roku wyborczego), a także specyfikacje wdrażania postawionych zadań przy pomocy konkretnych narzędzi i instytucji. Po drugie, określono, które cele będą przedmiotem analizy porównawczej. Na wstępie przyjęto założenie, że wszystkie intencje umieszczone w najważniejszych dokumentach państwowych wynikają z obranej przez dany podmiot strategii. Następnie wykluczono z toku dalszych czynności dążenia powiązane ze wzrostem potencjału i pozycji międzynarodowej państw, ale przyporządkowane bardziej ich polityce wewnętrznej (np. reorganizacja resortu spraw zagranicznych). Ponadto, interesy strategiczne odróżniono od interesów wrodzonych i reputacyjnych⁸. W ten sposób dokonane porównanie dotyczyło wyłącznie celów odnoszących się bezpośrednio do pozostałych uczestników stosunków międzynarodowych oraz stanowisk zajmowanych wobec kwestii o znaczeniu globalnym lub regionalnym. Po trzecie, uszeregowano wyodrębnione cele wedle przywiązywanej do nich wagi. Jednym z założeń salience theory jest przeświadczenie, iż autorzy dokumentów mających charakter politycznych manifestów najwięcej miejsca (zdań) poświęcają w nich sprawom uważanym przez siebie za najważniejsze⁹. Biorąc pod uwagę fakt, iż w zależności od przyzwyczajeń językowych polityków pojedyncze zdania mogą się znacząco różnić swoją objętością, w niniejszej pracy funkcję jednostki badania pełnił wyraz. Główną kanwą badania było więc porównanie ilości słów poświęconych poszczególnym priorytetom (wartość A) z ilością wyrazów składających się na cały dokument (wartość B) oraz na jego części/rozdziały odnoszące się bezpośrednio do celów polityki zagranicznej lub/i bezpieczeństwa danego państwa (wartość C). Przeprowadzenie rozróżnienia na wartość B i C było szczególnie istotne w przypadku dokumentów, w których cele polityki zagranicznej i bezpieczeństwa były tylko jednym z opisywanych zagadnień, i pozwoliło wykluczyć z pomiaru fragmenty odnoszące się do polityki wewnętrznej lub obronnej. Dla dokumentów poświęconych wyłącznie polityce zagranicznej i bezpieczeństwa dodatkową funkcją rozdziału dwóch wartości było wyodrębnienie problemów będących w centrum zainteresowania niniejszej pracy od opisów nie spełniających kryterium celu/stanowiska. Dla ułatwienia wszystkie badane dokumenty zostały w momencie ich pierwszego przywołania w tekście przydzielone do grupy typu B (w których waga poruszanych kwestii była ustalona na podstawie wartości B) lub grupy typu C (w których o znaczeniu omawianych spraw zadecydowała wartość C). Ukoronowaniem zastosowanej techniki było uszeregowane celów strategicznych według przywiązywanej do nich wagi, tak aby możliwa była odpowiedź na pytanie, czy ewentualne interesy całkowicie sprzeczne dotyczą kwestii kluczowych z punktu widzenia obu stron. Dla obu grup dokumentów zastosowano trzy progi objętości: >15%, 10%>15% i 5%>10%, przy czym nie bez znaczenia była także sama ilość wyróżnionych punktów spornych.

Pytanie 1. hipotezy H₃ było skoncentrowane na określeniach, jakimi obdarzają się wzajemnie partnerzy w oficjalnych dokumentach odnośnie do polityki zagranicznej i bezpieczeństwa. Obok sformułowania partner strategiczny / partnerstwo strategiczne wzięto pod uwagę także wyrażenia bliskoznaczne takie jak stosunki specjalne / relacje szczególne oraz inne frazy świadczące o wyjątkowej wadze przywiązywanej do danego państwa. W toku badań uwzględniono wszystkie zdania poświęcone danemu podmiotowi w kontekście stosunków zarówno bilateralnych, jak i multilateralnych.

Podstawą techniki zastosowanej dla weryfikacji pytania 3. hipotezy H₃ było poszukiwanie odpowiedzi na pytanie, ile wyrazów poświęcają autorzy najważniejszych dokumentów państwowych na opisanie stosunków Polski z badanymi partnerami (wartość A) w porównaniu do ilości słów przypadających na omówienie wszystkich relacji dwustronnych (wartość D) oraz w zestawieniu z ilością wyrazów dotyczących dwustronnych stosunków wewnątrzunijnych (wartość E) lub pozaunijnych (wartość F)¹⁰. W sytuacji gdy jedno zdanie opisywało jednocześnie stosunki danego państwa z partnerami unijnymi i z pozaunijnymi, do obliczenia wartości E została wykorzystana ta jego część, która odnosiła się do państw członkowskich. W przypadku gdy jeden fragment opisywał łącznie dwa omawiane państwa lub więcej, został wliczony do wartości A każdego z nich. W związku z tym prosta suma wartości A wszystkich państw wewnątrzunijnych nie dawała w rezultacie podstawy do obliczenia wartości E – każdorazowo była ona zliczana manualnie¹¹. „Manualnie”, acz z pominięciem zdań o charakterze wstępnym (pozbawionych bezpośrednich odniesień do konkretnych podmiotów), była także podliczana podstawa do obliczenia wartości D. Pod uwagę wzięto wyłącznie wyrazy ze zdań w sposób bezpośredni związanych z aktualnymi relacjami dwustronnymi z omawianym państwem, nie zaś wszystkie, w których została użyta jego nazwa¹². W przypadku ustalania wagi przywiązywanej do relacji z poszczególnymi państwami ilościowa analiza treści została uzupełniona analizą jakościową – zbadana została kolejność użycia w tekście nazw państw członkowskich UE. Dla klarowności zestawienia każdy podmiot został ujęty tylko raz – miejsce w tabeli wyznaczyło mu pierwsze użycie jego nazwy w badanym dokumencie. W sporządzeniu listy rankingowej okoliczności wypowiedzi zostały zupełnie pominięte – odniesienia do stosunków dwu- czy wielostronnych potraktowano jako jedną kategorię.

Pod koniec każdego z czterech rozdziałów (od rozdziału drugiego do piątego) poświęconych na zaprezentowanie relacji Rzeczypospolitej z badanymi państwami zamieszczono podsumowanie ukazujące proces weryfikacji postawionych pytań i hipotez. W przypadku weryfikacji pytań wartość 1 została zarezerwowana dla odpowiedzi w pełni twierdzących, zaś wartość 0 dla odpowiedzi całkowicie negatywnych. Wartości pośrednie (0,25; 0,5; 0,75) oznaczały sytuacje, w których potwierdzenie postawionych przypuszczeń było możliwe tylko częściowo. Natomiast do pełnego potwierdzenia hipotezy szczegółowej wymagane było pełne potwierdzenie wszystkich składających się na nią pytań. Zsumowane wyniki weryfikacji poszczególnych pytań równe lub większe niż 50%, ale mniejsze od 100% oznaczały potwierdzenie hipotezy tylko częściowo. Z kolei potwierdzenie pytań w stopniu mniejszym niż 50% skutkowało obaleniem właściwej hipotezy szczegółowej. O weryfikacji hipotez głównych zadecydowało pełne lub częściowe potwierdzenie wszystkich hipotez szczegółowych (H₁, H₂, H₃, H₄) przyporządkowanych do warunków podstawowych badanego pojęcia. Innymi słowy, obalenie choć jednej z wymienionych powyżej czterech hipotez skutkowało niepotwierdzeniem przypuszczenia, iż pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a badanym państwem w latach 2004–2010 istniało materialne partnerstwo strategiczne.

Dodatkowo zastosowano zasadę, iż w przypadku zsumowanego wyniku weryfikacji pierwszych dwóch pytań (1. i 2.) hipotezy H3 równego lub większego niż 50% za potwierdzone uznawano istnienie pomiędzy Polską a badanym pomiotem stosunków specjalnych w ujęciu formalnym. Niemożność potwierdzenia tychże pytań oznaczało obalenie hipotezy głównej w całości. Dla uwypuklenia stanu relacji dwustronnych pomiędzy III RP a poszczególnymi partnerami każdorazowo podano także ich ostateczną procentową wartość. Wyznaczony na podstawie procesu weryfikacji poszczególnych pytań współczynnik nie miał jednakże wpływu na potwierdzenie lub odrzucenie danej hipotezy głównej.

Przeprowadzenie badań wymagało kwerendy różnorodnych typów źródeł. Z racji innowacyjności podjętej tematyki, która nie doczekała się dotąd szerszego zainteresowania na gruncie nauki polskiej, rozważania teoretyczne powstały głównie w oparciu o opracowania w języku angielskim i ukraińskim oraz, w mniejszym stopniu, w języku polskim. Wykorzystane publikacje książkowe pochodziły przede wszystkim ze słynnej z bogatych zasobów Library of Congress. Spośród krajowych zbiorów bibliotecznych wartościowe opracowania znaleziono także w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego, a także w bibliotece Wydziału Politologii i Studiów Międzynarodowych oraz w Bibliotece Głównej Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. W końcowym etapie prac kwerenda uzupełniająca przeprowadzona została dodatkowo w niemieckich ośrodkach: Universitätsbibliothek Rostock oraz bibliotekach berlińskich (w tym głównie Bibliothek der Freien Universität). Obok publikacji książkowych wykorzystano szerokie spektrum materiałów dostępnych w Internecie. Ich podstawę materiałową stanowiły: monografie i prace zbiorowe, opracowania encyklopedyczne i słownikowe, artykuły zamieszczone w czasopismach naukowych oraz raporty instytucji analitycznych. W dużo mniejszym zakresie sięgnięto także po artykuły publicystyczne oraz dokumenty źródłowe (głównie przykłady podpisanych w ciągu ostatnich dwóch dekad deklaracji o partnerstwie strategicznym).

Dane wykorzystane w przeprowadzonych badaniach pochodziły głównie z dokumentów o charakterze manifestów (exposé oraz dorocznych wystąpień ministrów spraw zagranicznych, szefów państw i rządów; strategii bezpieczeństwa narodowego; przełomowych uchwał parlamentów), a także dwu- i wielostronnych porozumień międzynarodowych (umów, deklaracji i planów działań). Publikacje książkowe i opracowania zamieszczone w Internecie pełniły wyłącznie funkcję pomocniczą. Ważną pozycję w podstawie materiałowej zajęły komunikaty prasowe publikowane na oficjalnych stronach internetowych pięciu omawianych państw. W pierwszej kolejności użyto źródeł polsko- i anglojęzycznych, w drugiej zaś materiałów w językach narodowych partnerów (niemieckim, francuskim, litewskim i rumuńskim). Informacje odnośnie do funkcjonowania poszczególnych stosunków bilateralnych pochodziły dodatkowo z materiałów (raportów, treści witryn internetowych, roczników statystycznych) opracowanych przez organy państwowe i unijne. Ich autorami były głównie właściwe ambasady oraz ministerstwa, a także podległe im instytucje, takie jak instytuty kulturalne czy urzędy centralne.

Praca składa się z pięciu rozdziałów. Pierwszy, zatytułowany Instytucja partnerstwa strategicznego we współczesnych stosunkach międzynarodowych, zawiera rozważania teoretyczne odnośnie do rzeczonego pojęcia, zaś cztery kolejne: Relacje Rzeczypospolitej Polskiej z Republiką Federalną Niemiec, Relacje Rzeczypospolitej Polskiej z Republiką Francuską, Relacje Rzeczypospolitej Polskiej z Republiką Litewską oraz Relacje Rzeczypospolitej Polskiej z Rumunią, odpowiadają bezpośrednio hipotezom głównym oraz szczegółowym pracy.

¹ Partner, [w:] Leksykon uniwersalny. A–Ż, t. 1, D. i W. Masłowscy (red.), Kęty 2000, s. 466.

² Tamże, s. 466.

³ Za państwa regionu co do zasady uznano państwa członkowskie UE, niemniej w przypadku relacji polsko-rumuńskich z lat 2004–2007 były to państwa pozaunijne.

⁴ Patrz więcej: J. Sztumski, Wstęp do metod i technik badań społecznych, Katowice 2005, s. 182–190.

⁵ Omówienie wartości B i C znajduje się w dalszej części wprowadzenia, przy opisie ilościowo-jakościowej techniki analizy treści.

⁶ Manifesto Research Group (MRG) – międzynarodowy zespół badawczy afiliowany przy European Consortium for Political Research w 1979 roku dla przeprowadzenia analizy porównawczej treści programów zachodnich partii politycznych. W roku 1989 przekształcony w Comparative Manifestos Project (CMP). Patrz więcej: X. Bukowska, M. Cześnik, Analiza treści programów wyborczych polskich partii politycznych 1991–2001, [w:] System partyjny i zachowania wyborcze. Dekada polskich doświadczeń, R. Markowski (red.), Warszawa 2002, s. 268–270.

⁷ Ponieważ w praktyce odmienności między celami i stanowiskami łatwo się zacierają a w centrum zainteresowania pracy znajduje się przede wszystkim ewentualna zbieżność nastawienia dwóch podmiotów do sztandarowych problemów pojawiających się we współczesnych stosunkach międzynarodowych, w niniejszej książce cele i stanowiska zostały potraktowane jako wyrazy bliskoznaczne.

⁸ Rozróżnienie na interesy wrodzone, reputacyjne i strategiczne zostało omówione w podrozdziale 1.3.9.

⁹ Patrz: X. Bukowska, M. Cześnik, dz.cyt., s. 270.

¹⁰ Dla przykładu: w trakcie porównania ilości miejsca poświęconego Rumunii w polskim dokumencie sprzed 1.01.2007 r. wartość A została skonfrontowana z ilością słów przypadających na opisanie relacji RP z innymi państwami pozaunijnymi. Z kolei w opublikowanym w tym samym czasie dokumencie strony rumuńskiej uwaga zarezerwowana dla Polski była porównana z ilością wyrazów użytych do opisu stosunków Rumunii z pozostałymi państwami członkowskimi UE, gdyż Rzeczpospolita jest częścią Unii już od 1.05.2004 r.

¹¹ Tak samo jak prosta suma wartości A wszystkich państw pozaunijnych nie dawała w rezultacie podstawy do obliczenia wartości F.

¹² Dla przykładu: pominięto odniesienia do hitlerowskich Niemiec, jeśli nie zostały przywołane w kontekście współczesnych stosunków polsko-niemieckich.

Rozdział I
Instytucja partnerstwa strategicznego we współczesnych stosunkach międzynarodowych

Z uwagi na to, że pojęcie partnerstwa strategicznego pojawiło się w teorii i praktyce stosunków międzynarodowych stosunkowo niedawno, rozważania na temat posługiwania się tymże instrumentem w ramach polityki zagranicznej Polski rozpoczniemy od teoretycznego wprowadzenia. W pierwszej kolejności zaprezentowane zostaną uwagi odnośnie do perspektywy teoretycznej pracy, używanego w niej słownictwa oraz siatki pojęciowej, a także dotychczasowy stan badań nad partnerstwami strategicznymi. W drugiej przeanalizowane zostaną partnerstwa występujące współcześnie w wybranych dziedzinach nauki w celu wyłonienia dyscyplin, których osiągnięcia mogą być wykorzystane na gruncie nauki o polityce. W trzeciej zaś przedstawiony zostanie proces budowy definicji oraz wyłonienia cech konstytutywnych interesującego nas zjawiska.

Biorąc za punkt wyjścia polemikę pomiędzy neorealistami i neoliberałami odnośnie do naturalnej tendencji państw do rywalizacji lub współpracy, zauważyć należy, iż partnerstwa strategiczne łączą w sobie zarówno elementy realistycznych teorii sojuszy¹, jak i liberalnych teorii integracji². Niniejsza praca napisana została w swoistym duchu „neo-neo syntezy” z teoretycznym dystansem do obu wymienionych szkół. Niemniej z uwagi na fakt, że podstawą partnerstw jest prawna odrębność podmiotów, zaś teorie integracji skupione są na wyjaśnieniu przyczyn rezygnacji państw z części suwerenności na rzecz instytucji ponadnarodowych, koncepcje partnerstwa strategicznego wypada osadzić jednak w ramach teorii sojuszy. Warto wspomnieć także, iż sojusze są tu rozumiane w szerszym ujęciu, jako koalicja państw, które koordynują swoje działania, aby zrealizować jakikolwiek cel³, nie zaś w bardziej klasycznym rozumieniu, jako związki „oparte na umowie sprzymierzeńczej, zwartej w celu zespolenia sił wojskowych, politycznych i gospodarczych oraz uzgodnienia wspólnej akcji w przewidywaniu grożącego niebezpieczeństwa (agresji) ze strony państwa trzeciego (państw trzecich)”⁴. Decydujące znaczenie ma kooperacyjny charakter relacji między podmiotami, a także stanowienie odpowiedzi na aktualne lub potencjalne wyzwanie, które przewyższa samodzielne możliwości każdego z nich. Ze względu na zakorzenione zarówno w języku potocznym, jak i naukowym węższe znaczenie terminu sojusz dla odróżnienia sojuszy sensu stricto będziemy stosować miano sojusz wojskowy/militarny. Z kolei określenia: alians, współpraca międzynarodowa podmiotów i sojusz stosowane będą jako synonimy sojuszu sensu largo.

W pracy zastosowane zostało, zaproponowane przez Krzysztofa Bałona, rozróżnienie na aspekt formalny i materialny omawianego pojęcia⁵: „W znaczeniu formalnym partnerstwo strategiczne to takie stosunki pomiędzy określonymi podmiotami, które są w ten sposób nazywane przez przedstawicieli tych podmiotów. Chodzi tu o wszelkiego rodzaju oświadczenia składane podczas oficjalnych spotkań, o oświadczenia zawarte w podpisywanych deklaracjach, o oświadczenia składane podczas udzielania wywiadów prasowych, telewizyjnych, radiowych i innych”⁶. Z kolei materialne stosunki specjalne oznaczają związek pomiędzy partnerami, który niezależnie od składanych oświadczeń spełnia pewne obiektywne przesłanki – ma cechy konstytutywne, które odróżniają go od innych form współpracy międzynarodowej państw. W literaturze przedmiotu można znaleźć następujące, najczęściej stosowane zamiennie, określenia: partnerstwo strategiczne, współpraca strategiczna, ścisłe partnerstwo, stosunki specjalne / relacje szczególne, a także, zapożyczony z nauk ekonomicznych, alians strategiczny. Ponieważ żadne z powyższych pojęć nie zyskało dotychczas powszechnie akceptowanej definicji, ich wzajemna relacja nie została jak dotąd rozstrzygnięta. W konsekwencji w niniejszej pracy wszystkie wymienione terminy traktowane będą jako bliskoznaczne.

Partnerstwo strategiczne nie doczekało się dotychczas rzetelnej analizy teoretycznej. Z zaledwie kilku opracowań oraz dokumentów źródłowych dostępnych w języku polskim i angielskim wyłania się obraz bardzo mało precyzyjny i wyrywkowy⁷. W większości przypadków charakterystyczne cechy tego zjawiska, dające się zastosować do analizy na poziomie ogólnym, pojawiają się skrótowo, w roli wstępu do opisu konkretnych relacji dwustronnych⁸. Co więcej, wielu autorów traktuje niniejszy termin jako powszechnie znany i odwołuje się do niego bez podawania expressis verbis jego rozumienia. Nieco więcej światła rzucają na sprawę badania ukraińskich ośrodków naukowych⁹, ale i tu nad rozważaniami natury ogólnej przeważa analiza instrumentu w kontekście polityki zagranicznej danego państwa.

1.1. Partnerstwa strategiczne w dyskursie naukowym

Do stworzenia kategorii teoretycznej partnerstwa strategicznego na gruncie nauk politologicznych wykorzystane zostaną dorobek naukowy dyscyplin pokrewnych oraz empiryczne przykłady powszechnie uznanych relacji specjalnych.

Terminy partner i partner strategiczny cieszą się współcześnie niezwykłym powodzeniem w wielu dziedzinach życia, a co za tym idzie: także nauki. Partnerstwa zawierane są między podmiotami publicznymi (państwa, miasta, stany/kraje, organizacje międzynarodowe), prywatnymi (przedsiębiorstwa), a nawet w postaci mariażu między aktorami publicznymi i prywatnymi (samorządy lokalne i kapitał prywatny). Partnerem nazwiemy również życiowego towarzysza, z którym pozostajemy w niezalegalizowanym związku (konkubinat, kohabitacja). W ślad za powyższą modą poszły także badania naukowe prowadzone w odpowiednich dyscyplinach takich jak: nauka o polityce, ekonomia, nauka o zarządzaniu, psychologia i socjologia. Z perspektywy niniejszej pracy interesować nas będą wyłącznie te dyscypliny, których przedmiot badania ma wystarczającą ilość cech wspólnych do przeprowadzenia porównania z partnerstwami strategicznymi na gruncie nauk politologicznych.

Punktem wyjścia do szukanych analogii będzie, zgodnie z przyjętą metodologią, alians strategiczny pomiędzy dwoma suwerennymi państwami. Pod uwagę zostaną wzięte następujące cechy: geneza i czas powstania, okres współpracy, homogeniczność/heterogeniczność podmiotów, formalna zależność partnerów oraz wyłączność ich relacji. Wyniki zaobserwowanych różnic i podobieństw pomiędzy najpopularniejszymi partnerstwami (relacjami szczególnymi, aliansami strategicznymi¹⁰, partnerstwami publiczno-prywatnymi¹¹ oraz związkami partnerskimi¹²) prezentuje tabela 1.

Tabela 1. Różnice i podobieństwa pomiędzy stosunkami specjalnymi, aliansami strategicznymi, partnerstwami publiczno-prywatnymi oraz związkami partnerskimi

Cecha

Stosunki specjalne państw

Alianse strategiczne przedsiębiorstw

Partnerstwa

publiczno-prywatne

Związki

partnerskie

Geneza

W wyniku procesów globalizacyjnych (rozszerzenie zakresu pojęciowego bezpieczeństwa, zwiększenie interakcji i współzależności między uczestnikami SM) oraz końca zimnej wojny (rozpad ładu dwubiegunowego, odejście od ideologizacji sojuszy)

W wyniku procesów globalizacyjnych (skrócenie cyklu życia produktu, „kalifornizacja potrzeb”, zaostrzenie walki konkurencyjnej, zmniejszenie kosztów i czasu transportu, uniezależnienie gospodarki od krajowych zdolności produkcyjnych, globalna współzależność) oraz regionalizacji (bariery wejścia na określone rynki)

Jako odpowiedź na nieefektywność państwowej biurokracji i niesprawiedliwość społeczną rynku* – rezultat niezadowalających efektów praktycznego zastosowania maksymy „mniej państwa, a więcej rynku”

Indywidualne powody, z reguły niechęć do utraty wolności i niezależności (szczególnie finansowej) oraz negatywna postawa wobec małżeństwa jako instytucji

Od kiedy istnieją

Od lat 90. XX wieku, wzrost w ostatniej dekadzie

Druga połowa XX wieku, wzrost od lat 70. i 80.

Od lat 90. XX wieku, wzrost w ostatniej dekadzie

Znane już w starożytnej Grecji, ostatnio b. popularne

Rodzaj podmiotów

Homogeniczny
(państwa)

Homogeniczny (przedsiębiorstwa)

Heterogeniczny (podmioty publiczne, prywatne)

Homogeniczny (ludzie)

Okres kooperacji

Długookresowa poprzez powtarzalność krótko- i średniookresowych szczegółowych porozumień

Długookresowa poprzez powtarzalność krótko- i średniookresowych szczegółowych porozumień

Długookresowa

Długookresowa

Uzależnienie między podmiotami

Podmioty zachowują prawną autonomię, współpraca na podstawie wspólnych deklaracji, łatwość wyjścia i wejścia

Podmioty zachowują prawną autonomię, kooperacja na podstawie konkretnych umów, łatwość wyjścia i wejścia

Podmioty zachowują prawną autonomię, kooperacja na podstawie konkretnej umowy oraz przepisów prawa odnośnie do PPP

Podmioty zachowują prawną autonomię, brak prawnego uregulowania, łatwość wyjścia i wejścia

Wyłączność relacji

Dopuszczalne jest wchodzenie w relacje specjalne z innymi państwami w tym samym czasie

Dopuszczalne jest wchodzenie w alianse strategiczne z innymi przedsiębiorstwami w tym samym czasie

Dopuszczalne jest wchodzenie w partnerstwa z innymi podmiotami w tym samym czasie

Społeczna norma przewiduje przebywanie w związku z jedną osobą w tym samym czasie

* Patrz więcej: W. Zaremba, Partnerstwo publiczno-prywatne. Nowe możliwości zarządzania usługami publicznymi, [w:] Partnerskie współdziałanie w sektorze publicznym i prywatnym, B. Plawgo, W. Zaremba (red.), Białystok 2005, s. 39–41.

Źródło: opracowanie własne.

Jak widać, najwięcej różnic występuje pomiędzy relacjami specjalnymi a partnerstwami publiczno-prywatnymi. Rozdźwięk pojawia się zarówno w przypadku determinantów powstania, jak i rodzaju podmiotów zaangażowanych we współpracę oraz sformalizowania budowanej między nimi relacji. Dostrzeżone odmienności są na tyle istotnie, iż nie pozwalają na zastosowanie analogii pomiędzy wynikami badań na gruncie nauki o zarządzaniu w ramach internacjonalogii.

Nieco więcej podobieństw łączy partnerstwa strategiczne oraz związki partnerskie. W obu przypadkach mamy do czynienia z intencjonalnym nieformalizowaniem więzów, które zapewnia łatwość wejścia w układ i wyjścia z niego. Kluczowa różnica pojawia się jednak przy wzajemnej wyłączności. Dla harmonijnego funkcjonowania związku dwojga osób wierność jest esencjonalna. Innymi słowy, złamanie wymogu wyłączności jest częstym powodem zerwania porozumienia. W relacjach międzypaństwowych rządzący mogą i zawierają wiele partnerstw jednocześnie, które o ile nie dotyczą tej samej sprawy i sprzecznych rozwiązań, pozostają wobec siebie neutralne. W sposób naturalny strategie wchodzenia i trwania w związkach będą zasadniczo różne na polu relacji międzyludzkich i stosunków międzynarodowych, co przesądza o niemożliwości zastosowania większości osiągnięć psychologii czy socjologii na użytek niniejszej pracy.

Najwięcej punktów wspólnych odnajdujemy pomiędzy aliansami strategicznymi przedsiębiorstw i państw. Wyraźnie analogie ujawniają się już na poziomie stosowanego nazewnictwa – w obu dyscyplinach określenia partnerstwo strategiczne i alians strategiczny stosowane są zamiennie. Co ważniejsze jednak, zjawiska mają wspólną genezę. Ogólnoświatowe procesy globalizacyjne i regionalizacji występują równocześnie w rzeczywistości politycznej i gospodarczej, są determinowane podobnymi faktorami oraz mają porównywalne skutki dla pojedynczego podmiotu – zachęcają dotychczasowych konkurentów do współpracy. Pozostałe dwa zjawiska, mimo że zyskały na popularności w podobnym okresie co relacje specjalne, nie są bezpośrednio wynikiem postępu techniczno-technologicznego, przełomu w komunikacji i transporcie ani też procesów integracji polityczno-gospodarczej z jednej strony czy regionalizacji z drugiej. Ponadto, długookresowość współpracy podmiotów ma u przedsiębiorstw i państw inny charakter niż w partnerstwach publiczno-prywatnych i związkach partnerskich. O ile te drugie są wynikiem długofalowego celu współpracy (realizacji ważnego zadania publicznego czy spędzenia ze sobą życia), o tyle dwa pierwsze osiągają długotrwałość poprzez powtarzalność krótko- i średnioterminowych porozumień szczegółowych. Zaprezentowane podobieństwa uprawniają do przeniesienia mutatis mutandis na grunt nauk politologicznych definicji oraz cech charakterystycznych pojęcia wypracowanych przez ekonomów.

1.2. Definicja partnerstwa strategicznego na gruncie nauk politologicznych

Obok dorobku pokrewnej dyscypliny naukowej – ekonomii – w procesie budowania modelu idealnego interesującego nas zjawiska wykorzystany zostanie także wspólny mianownik wyłoniony na podstawie analizy funkcjonujących w literaturze politologicznej definicji, znaczenia słów tworzonych nazwę instytucji oraz empirycznych przykładów powszechnie uznanych partnerstw strategicznych państw.

Pierwszy człon omawianego pojęcia sugeruje istnienie pomiędzy podmiotami relacji partnerskich. Przypomnijmy, że w swoim podstawowym znaczeniu termin partner rozumiany jest jako: „współuczestnik gry, rozmowy, zabawy; towarzysz, wspólnik”¹³, w konsekwencji partnerstwo oznacza zaś: „współuczestniczenie w czymś, bycie partnerem”¹⁴. Punktem wyjścia jest tu współdziałanie indywidualnych podmiotów dla wspólnego celu bez względu na jego charakter czy wagę. Z niezależności aktorów wynika z kolei druga kluczowa cecha relacji partnerskich – równoprawność. Jak wskazuje Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku w kontekście partnerstwa wychowawczego, jest to „model relacji pomiędzy partnerami, obejmujący współdziałanie i współpracę oraz równość praw i obowiązków, a także szanowanie autonomii, inności”¹⁵. Ważnym dopełnieniem jest również kwestia długotrwałości relacji, którą można nazwać partnerską współpracą. Zgodnie z cechami konstytutywnymi współpracy autorstwa Barbary Gray obok wspólnego podejmowania decyzji oraz współodpowiedzialności za ich skutki zakłada ona także wytworzenie się między podmiotami współzależności, dlatego też sporadyczne krótkotrwałe związki czy rutynowe spotkania mogą stanowić zaledwie jej preludium¹⁶.

Z kolei drugi człon nazwy ma dwie podstawowe konotacje. Po pierwsze, strategiczny jest synonimem ważnego i kluczowego. Po drugie, jest przymiotnikiem pochodzącym od słowa strategia, oznaczającego w oryginale „dział sztuki wojennej, obejmujący teorię i praktykę przygotowania oraz prowadzenia wojny, jej poszczególnych kampanii i najważniejszych operacji”¹⁷. Z niniejszego punktu widzenia istotne jest odgraniczenie strategii – odnoszącej się do całego teatru działań wojennych w celu wygrywania wojen – od taktyki – zajmującej się dowodzeniem podczas bitew wedle wcześniejszych wskazań strategii¹⁸. Współcześnie, jak wskazuje Bruce Don: „Poprzez strategiczny, rozumiemy odnoszący się do umiejętności, która dąży podczas zarówno pokoju, jak i wojny, do zastosowania politycznych, ekonomicznych i wojskowych zasobów narodu lub koalicji narodów na dużą skalę w celu obrony fundamentalnych interesów lub zyskania kluczowych celów [tłum. własne]”¹⁹.

Dotychczasowa kwerenda ujawniła tylko dwie pozycje encyklopedyczne zawierające definicję interesującego nas zjawiska: Słownik dyplomacji i Leksykon dyplomacji.

G. Berridge i A. James w zaproponowanej przez siebie definicji relacji specjalnych (special relationship) piszą, iż jest to rodzaj związku tak bliskiego, że dwa państwa zrobią dla siebie więcej, niż zrobiłyby dla strony trzeciej²⁰. Podobnie uważa również polski uczony i dyplomata – J. Sutor, który ujmuje stosunki specjalne jako „termin określający istnienie specjalnych, bliskich, »partnerskich« stosunków między dwoma państwami, znacznie bliższych niż utrzymywane z państwami trzecimi”²¹. Podstawowym kryterium istnienia pomiędzy państwami strategicznego partnerstwa jawi się więc wzajemne uprzywilejowanie na tle stosunków z innymi aktorami. J. Sutor wskazuje ponadto na partnerski charakter relacji łączącej oba podmioty, co przywodzi na myśl ich równorzędną pozycję w procesie podejmowania decyzji.

Precyzyjniejszych określeń dostarczają niektóre rozważania wstępne zamieszczone w publikacjach odnośnie konkretnych relacji bilateralnych.

Dla przykładu: Ryszard Stemplowski uzupełnia przedstawione powyżej cechy o cztery kolejne właściwości. Według niego partnerstwo strategiczne można opisać jako „taki stosunek między państwami, który przekracza typowy dla tych państw poziom ich współpracy międzynarodowej z innymi państwami, nie jest jednak pochodną członkostwa w NATO lub UE ani międzynarodowo upodmiotowionym prawnie związkiem państw; łączy partnerów równoprawnych, jest określany specjalnym mianem (partnerstwo strategiczne, stosunki specjalne itp.) i wyposażony w instytucję zdolną do wywierania wpływu na to partnerstwo”²². Badacz wzbogaca więc charakterystykę omawianej instytucji o wymóg wyraźnego nazwania wzajemnych relacji wyjątkowymi oraz zbudowania infrastruktury kontaktów, zdolnej do zarządzania aliansem, ale jednocześnie nie zmieniającej prawnomiędzynarodowej sytuacji państw. Co ciekawe, R. Stemplowski stanowczo odróżnia uprzywilejowanie w stosunkach dwustronnych od zbliżenia wynikającego z członkostwa w tych samych organizacjach międzynarodowych.

Wątek korelacji pomiędzy dwu- i wielostronną płaszczyzną stosunków kontynuuje K. Bałon, pisząc: „Niewątpliwie treścią pojęcia partnerstwa strategicznego jest współpraca stron, zarówno w stosunkach dwustronnych, jak i w ramach organizacji międzynarodowych i przedsięwzięć wielostronnych, których motywem jest uznanie wspólnoty celów partnerów strategicznych”²³. Według niego, wyjątkowa kooperacja partnerów powinna być widoczna na wszystkich polach ich międzynarodowej działalności, ale podobnie jak R. Stemplowski – uważa, że jej powodem nie jest wyłącznie partycypacja w tych samych strukturach, ale też świadomość zbieżności priorytetów. Co ważne, autor uważa, że aby mówić o partnerstwie strategicznym niezbędne, jest nie tylko porozumienie co do wspólnych celów (rozumiane jako świadomość zgodności interesów narodowych oraz przeświadczenie, że współpraca przybliży ich realizację), ale także wyznaczenie środków koniecznych do ich osiągnięcia²⁴.

Z kolei amerykański badacz Stephen R. Burant we wstępie do swojej książki pt. Stosunki polsko-ukraińskie a idea strategicznego partnerstwa stwierdza: „Partnerów strategicznych powinna łączyć wspólnota strategicznych celów w dziedzinie bezpieczeństwa i polityki zagranicznej oraz wola współdziałania dla realizacji tych celów. A co nie mniej ważne, jeżeli strategiczne partnerstwo nie ma być jedynie pustym słowem, musi ono ponadto zakładać, iż żadna ze stron nie podejmie działań, mogących niekorzystnie wpłynąć na bezpieczeństwo drugiego państwa bądź utrudnić mu realizację objętych partnerstwem celów”²⁵. Wskazuje on zatem, z jakiej sfery aktywności państw powinny pochodzić priorytety aliansu, a także leżącą u podstaw porozumienia lojalność wobec partnera.

Inną propozycję odnośnie do wyboru dziedzin, z jakich powinny rekrutować się cele stawiane przez partnerów strategicznych, zawierają wnioski końcowe artykułu pt. Podstawy pojęciowe partnerstwa strategicznego Zoriany Szczerbatej. Pisze ona: „Na podstawie literatury można stwierdzić, że partnerstwo strategiczne powinno być postrzegane przez pryzmat interesu narodowego oraz bezpieczeństwa. Powinno ono opierać się na komplementarności gospodarek państw partnerskich oraz wzajemnych korzyściach [tłum. własne]”²⁶. Badaczka zrównuje tu wagę sfery stosunków ekonomicznych i polityki bezpieczeństwa, a także wskazuje na przydatność posiadania przez partnerów różnorodnych zasobów, które czynią gospodarki obu państw wzajemnie atrakcyjnymi.

Obopólną lojalność państw, które zdecydują się na rozwijanie między sobą strategicznego partnerstwa, podkreśla także definicja wypracowana przez ukraińskich badaczy skupionych wokół Centrum Razumkowa: „Esencja partnerstwa strategicznego leży w istnieniu pomiędzy państwami takiego rodzaju interakcji, który pozwala partnerom poprzez wspólne wysiłki osiągać ważne cele z zakresu polityki wewnętrznej i zagranicznej. Strategiczne współdziałanie ma wszechstronną naturę. Jest trwałe i dotyczy mnogości kluczowych sfer współpracy. Siła strategicznego partnerstwa opiera się na wzajemnej gotowości do wzięcia pod uwagę interesów drugiej strony, osiągnięciu efektywnych mechanizmów praktycznej współpracy oraz dyscyplinie partnerskich relacji [tłum. własne]”²⁷. Jak widać, główny nacisk w powyższym rozumieniu pojęcia położony został na głębokość współzależności pomiędzy partnerami, których związek ma nie tylko być długotrwały, ale także obejmować wiele płaszczyzn skutecznej współpracy. Warto również zwrócić uwagę na fakt, iż koordynacja działań nie zatrzymuje się tu wyłącznie na sferze polityki zewnętrznej i bezpieczeństwa, jak sugerował S. Burant, ale dotyka także spraw wewnętrznych.

W podobnym tonie utrzymana jest także definicja J. Sedliar, która pisze: „Partnerstwo strategiczne to wyższy poziom współpracy handlowej i gospodarczej, spójna orientacja interesów geopolitycznych, wzajemne wsparcie zagraniczne, dynamika pozytywnych i skutecznych kontaktów państwowo-politycznych, finansowych, przemysłowych, wojskowych, naukowych i kulturalnych elit. To wiarygodne mechanizmy rozstrzygania sporów, więc ostatecznie, atmosfera zaufania i zrozumienia [tłum. własne]”²⁸.

W opozycji do zaprezentowanej w dwóch powyższych definicjach totalnej wizji przyjaznych stosunków dwóch państw znajduje się charakterystyka zaproponowana przez Borysa Parahonskyja, który uważa, że partnerstwo strategiczne to „wyższy typ stosunków międzynarodowych, który obejmuje usystematyzowanie działalności państw w niektórych obszarach wspólnych interesów strategicznych. Najbardziej charakterystyczne dla partnerstwa strategicznego jest precyzyjne określenie głównego kierunku współpracy oraz środków i sposobów prowadzących do realizacji określonych wspólnych celów”²⁹. Autor uważa więc, iż kluczem do nazwania danej relacji strategicznym partnerstwem jest harmonizacja stanowisk i działań w niektórych, ale newralgicznych dziedzinach.

Warta wspomnienia jest także definicja autorstwa Igora Żowkowy, który strategicznemu partnerstwu w polityce zagranicznej Ukrainy poświęcił swoją pracę doktorską. Jego wkład w teoretyczną podstawę pojęcia polega w pierwszej kolejności na wyznaczeniu dopuszczalnej ilości partnerów w aliansie – podobnie bowiem jak na gruncie ekonomii honoruje on związek nie tylko dwóch, ale także kilku podmiotów³⁰. W drugiej zaś – na uznaniu za pożądane istnienia pomiędzy państwami wcześniejszej tradycji współdziałania: „W pobipolarnym systemie stosunków międzynarodowych partnerstwo strategiczne, jako szczególny rodzaj współpracy międzynarodowej, prowadzonej długoterminowo na podstawie równych zasad w kilku obszarach współpracy, mającej odpowiednie doświadczenie i mechanizmy koordynacji, rozwijającej się stopniowo i zazwyczaj ustalonej w osobnych dokumentach międzynarodowych, zajmuje coraz ważniejsze miejsce w porównaniu z innymi rodzajami współpracy międzynarodowej, opartymi na podstawie jednego obszaru współdziałania lub powołanymi tylko dla zjednoczenia przeciwko wspólnemu zagrożeniu [tłum. własne]”³¹.

Do rangi obowiązku podniósł podpisanie umowy pomiędzy partnerami strategicznymi Edward Łysycyn, który „odnajduje istotę partnerstwa strategicznego poprzez samo pojęcie partnerstwa. [...] Partnerstwo strategiczne, w jego opinii, powinno mieć konsekwencje strategiczne, wyznaczone przez jeden strategiczny cel. Autor twierdzi, że w umowie podpisanej przez partnerów strategicznych (co jest obowiązkowe) treść partnerstwa powinna być jasno określona. Taki dokument powinien odzwierciedlać wkład, jaki każda ze stron umowy będzie miała w osiągnięcie celów partnerstwa [tłum. własne]”³². Powyższe wyjaśnienie pojęcia może być także pomocne przy ustalaniu warunków do uznania danego bliskiego związku państw za strategiczny.

Postawienie warunku pisemnego potwierdzenia stwierdzającego istnienie wyjątkowych relacji pomiędzy stronami stoi w sprzeczności z podglądem Igora Huyuliaka, głoszącego, iż „partnerstwo strategiczne nie oznacza, że jego uczestnicy są sojusznikami i odwrotnie, ponieważ zjawiska te mają za podstawę różne zasady. Relacje sojusznicze opierają się na konkretnych celach, wyznaczonych prawnomiędzynarodowymi dokumentami, ze stosownymi prawami i obowiązkami dla ich uczestników. Partnerstwo strategiczne opiera się na dobrej woli państw i jest bardzo elastyczną formą międzynarodowej współpracy, która znajduje się w ciągłym rozwoju odpowiednio do zmiany narodowych interesów partnerów (w przeciwieństwie do statycznych stosunków sojuszniczych) [tłum. własne]”³³. Osią rozróżnienia aliansu strategicznego od innych form współpracy międzynarodowej państw jawią się więc jego elastyczność i instrumentalny charakter.

Interesujące z punktu widzenia definiowania pojęcia wydaje się również dokonane przez K. Bałona przyrównanie stosunków specjalnych do formy ustrojowej konfederacji. Jak sam badacz konstatuje: „Chodzi zwłaszcza o te szczególne sytuacje, w których partnerzy strategiczni utrzymują szczególnie intensywne kontakty, kiedy następuje daleko idąca koordynacja polityki partnerów strategicznych, kiedy konstytuują się wspólne organy między partnerami strategicznymi”³⁴. Atrybutami konfederacji, które stanowią o jej podobieństwie do omawianej instytucji, są według K. Bałona: związek państw zorganizowany dla realizacji konkretnych zadań przy zachowaniu suwerenności i równości podmiotów wchodzących w jego skład, współpraca na szczeblu międzyrządowym oraz powoływanie wspólnych organów, nieposiadających jednakże uprawnień ponadnarodowych. Z kolei za cechę odróżniającą partnerstwa strategiczne i konfederacje uważa autor charakter podstawy prawnej stosunków pomiędzy podmiotami. Innymi słowy, aby mówić o aliansie strategicznym, wystarczą niewiążące deklaracje, natomiast fundamentem konfederacji jest zawsze rodząca skutki prawne umowa międzynarodowa.

Na zakończenie warto wspomnieć, iż za alians strategiczny na gruncie ekonomii uważać należy dobrowolne porozumienie kooperacyjne pomiędzy dwoma lub więcej przedsiębiorstwami, które zachowując formalną odrębność, czasowo zawieszają między sobą rywalizację dla realizacji wspólnego i istotnego celu ekonomicznego. Przenosząc tę definicję mutatis mutandis na płaszczyznę stosunków politycznych, należałoby powiedzieć, że partnerstwem strategicznym nazwiemy dobrowolny związek dwóch lub więcej niezależnych państw, które rezygnują z bezkompromisowego współzawodnictwa na rzecz zaspokojenia wspólnych interesów o kluczowym znaczeniu.

Na potrzeby niniejszej pracy posługiwać się będziemy następującą definicją: partnerstwem strategicznym nazwiemy relację bilateralną, cechującą się jednocześnie instytucjonalną elastycznością oraz wyjątkowym zbliżeniem i intensywnością kontaktów między zachowującymi prawną niezależność państwami, które przeświadczone o spójności swoich strategicznych celów, decydują się na długoterminowe współdziałanie dla ich osiągnięcia.

1.3. Cechy konstytutywne partnerstw strategicznych

Przywołane powyżej definicje, opisane w literaturze politologicznej przykłady powszechnie uznanych partnerstw strategicznych oraz dostępne teksty deklaracji ustanawiających między państwami stosunki szczególne zostaną w niniejszym podrozdziale wykorzystane do wyznaczenia cech konstytutywnych pojęcia. Zgodnie z zapowiedzią w procesie budowania modelu idealnego relacji specjalnych posłużymy się także analogiami do atrybutów charakteryzujących alianse strategiczne na gruncie ekonomii. Na wstępie warto wspomnieć jednakże o wcześniejszych próbach ustalenia właściwości partnerstwa strategicznego przez innych naukowców. Na uwagę zasługują tu przede wszystkim badacze ukraińscy, którzy podjęli kompleksowe rozważania w tej dziedzinie.

Borys Tarasiuk w swoim artykule pt. Praktyka strategicznego partnerstwa wyprzedza teorię wymienia motywy i zasady budowania aliansów strategicznych. Wśród nich znalazły się: istnienie u partnerów podobnych, a najlepiej zbieżnych interesów; wysoki stopień konwergencji poglądów i stanowisk odnośnie do kluczowych zagadnień europejskiej i światowej polityki, a także regionalnych i subregionalnych organizacji (demokratyczne wartości, WNP, UE, NATO); gotowość do uzgadniania własnych interesów z interesami strategicznego partnera lub podejmowania decyzji na rzecz jego wsparcia na arenie międzynarodowej, nawet jeśli takie działanie zdecydowanie nie jest właściwe w kategoriach własnego zysku; stawianie czoła wspólnym wyzwaniom i zagrożeniom oraz gotowość do podjęcia współpracy w walce z nimi; poszanowanie praw osób należących do mniejszości narodowych oraz współpraca międzypaństwowa w tej dziedzinie; istnienie mechanizmów realizacji postanowień partnerstwa³⁵.

Z kolei analityczny raport Centrum Razumkowa zawiera następujące podstawy (fundamentals) relacji partnerstwa strategicznego: zdeterminowanie poprzez trwałe ekonomiczne, wojskowo-polityczne i inne czynniki o żywotnych znaczeniu dla obu państw (dlatego też alians może być zawarty dopiero po sformułowaniu przez podmioty ich własnych strategicznych priorytetów); wyjątkowy typ relacji zakładający głębokie międzypaństwowe więzi nie tylko w jednej kwestii, ale w kilku ważnych domenach (współpraca powinna także obejmować sektor pozarządowy); oparcie na geopolitycznej współzależności, a niekiedy na geograficznej i kulturowo-historycznej bliskości partnerów (czasami motywem zawiązania partnerstwa może być dążenie jednego z podmiotów do ogrywania roli regionalnego lub globalnego lidera); niezależność celów wyznaczonych w ramach współpracy od zmian przywódców rządzących w obu państwach; niemożność posiadania jednocześnie zbyt wielu partnerów strategicznych³⁶. Według opracowania podstawowym warunkiem wstępnym (precondition) do zaistnienia aliansu strategicznego jest istnienie kluczowych celów polityki zagranicznej, które mają kardynalne znaczenie dla partnerów, a jednocześnie nie mogą być zrealizowane w ramach zwykłych stosunków dwustronnych, a jedynie poprzez ich podniesienie do poziomu strategicznego partnerstwa. Do grupy wymagań wstępnych zaliczono w drugiej kolejności podobne poglądy odnośnie do esencjonalnych problemów światowej i regionalnej polityki, wynikające nie tylko ze stanowisk prezentowanych przez oficjalnych przedstawicieli, ale także postaw i wartości charakterystycznych dla społeczeństw. Wymogiem zamykającym jest tu konieczność zmagania się ze wspólnymi wyzwaniami i zagrożeniami³⁷. Z kolei do grona ośmiu reguł (principles), na jakich zbudowane powinno być partnerstwo strategiczne, raport zalicza: obopólną korzyść partnerów w owocnej współpracy oraz obustronne rozeznanie strategicznej natury związku; gotowość partnerów do rozważenia własnych narodowych interesów w celu poszukiwania kompromisu dla dobra wspólnych strategicznych priorytetów; równość partnerów; długoterminowy charakter relacji; istnienie mechanizmów praktycznej implementacji porozumienia; prawne umocowanie istoty i mechanizmów partnerstwa w bilateralnych dokumentach; dyscyplinę, konsekwencję i przewidywalność relacji oraz ścisłe wykonywanie zobowiązań; wysoką efektywność relacji³⁸.

Również osiem zasad wyszczególnił Michaiło Paszkow w publikacji pt. Realia i perspektywy strategicznego partnerstwa. W kanonie jego autorstwa większość cech pokrywa się z rezultatami badań Centrum Razumkowa i B. Tarasiuka, część z nich jest jednak uzupełniona komentarzem. Przykładowo: wskazując na konieczność długoterminowej współpracy partnerów, M. Paszkow zaznacza, że długotrwałość oznacza dużo więcej niż dwa–trzy lata, zaś mówiąc o wysokiej efektywności kooperacji, wspomina, iż jej korzyści powinni doświadczać nie tylko przedstawiciele elit obu państw, ale także podmioty gospodarcze i zwykli obywatele. Do atrybutów niewymienionych w żadnym z powyższych dwóch opracowań zaliczyć można natomiast zrzeczenie się w stosunku do siebie działań dyskryminacyjnych³⁹.

Ze względu na obecność kilku właściwości niewyróżnionych przez innych badaczy na uwagę zasługują dysertacje pracowników Kijowskiego Uniwersytetu Narodowego im. Tarasa Szewczenki – I. Żowkowy i Oksany Znahorenko. Zdaniem pierwszego z nich kryteriami, na podstawie których można daną relację na gruncie stosunków międzynarodowych nazywać partnerstwem strategicznym, są: obecność pomiędzy podmiotami co najmniej dwóch strategicznych sfer współpracy, jednakowe dla obu stron zrozumienie treści i celów partnerstwa, istnienie wcześniejszej praktyki koordynacji polityki zagranicznej państw na arenie międzynarodowej, progresywność współpracy, powołanie jasnych mechanizmów realizacji i kontroli interesów strategicznych, zabezpieczenie treści oraz mechanizmów strategicznego partnerstwa w osobnym dokumencie międzynarodowym⁴⁰. O. Znahorenko wymienia wszystkie powyższe właściwości, dodając ponadto wymóg równości strategicznych partnerów, rozumiany jako brak jednostronnego uzależnienia oraz gotowość do zrezygnowania ze swoich celów na rzecz ochrony partnerstwa⁴¹.

W tym miejscu należy wspomnieć także, iż próbę wyznaczenia cech konstytutywnych pojęcia podjęła również we wcześniejszych publikacjach naukowych autorka niniejszej pracy. W artykule pt. Polskie a ukraińskie pojmowanie partnerstwa strategicznego między Warszawą a Kijowem wymieniła następujące atrybuty partnerstwa strategicznego: „wzajemne uprzywilejowanie oraz intensyfikacja kontaktów, idące dużo dalej niż typowe stosunki z innymi podmiotami stosunków międzynarodowych czy w ramach organizacji międzynarodowych; instytucjonalizacja wzajemnych stosunków poprzez powołanie wspólnych organów, jednostek wojskowych oraz mechanizmu regularnych spotkań na wszystkich szczeblach; wspólnota celów strategicznych w obrębie bezpieczeństwa i polityki zagranicznej, prowadząca do koordynacji poczynań w tych dziedzinach; powstrzymanie się od działań niezgodnych z celami strategicznymi partnera; równoprawna pozycja partnerów, bez znamion dominacji jednej ze stron”⁴².

1.3.1. Pomiędzy rywalizacją a uzależnieniem

Punktem wyjścia niniejszego podrozdziału jest wniosek, wedle którego skuteczna polityka doby XXI wieku jest odzwierciedleniem umiejętności balansowania pomiędzy sprawnym zarządzaniem a niezależnym zarządzaniem, dającym aktorom maksymalne bezpieczeństwo i perspektywy rozwoju przy możliwym do zaakceptowania poziomie uzależnienia. W efekcie procesów globalizacyjnych podstawowym założeniem nowej instytucji stosunków międzynarodowych – partnerstwa strategicznego – stała się więc daleko idąca współpraca przy zachowaniu autonomii podmiotów.

Nie oznacza to jednak, że zawarcie partnerstwa strategicznego w ogóle nie wiąże ze sobą podmiotów. Pomiędzy wszystkimi uczestnikami systemu międzynarodowego istnieje współcześnie wiele różnorodnych powiązań, powstałych częstokroć bez ich wiedzy i woli. To właśnie percepcja głębokiej współzależności popycha wiele państw do wejścia w strategiczny alians, a długofalowa i bliska kooperacja z pewnością ten proces dodatkowo intensyfikuje. Równolegle jednak zakończenie zimnowojennej konfrontacji wzmogło w ogromnej części państw potrzebę niezależności⁴³. Nacisk na prawną odrębność partnerów wskazuje Christopher Browning, który zauważa, że omawiany termin jest metaforą, która „implikuje istnienie dwóch różnych aktorów, ale również przyjmuje z góry, że stosunki pomiędzy aktorami będą oparte na podzielanych (racjonalnych, strategicznych) interesach w przeciwieństwie do rozdzielnych tożsamości [tłum. własne]”⁴⁴. Analogicznie więc jak na gruncie ekonomii podmioty wypracowały wariant pośredni, który nie jest ani pełnym uzależnieniem, ani pełną autonomią – kooperację.

Warto podkreślić także, że podobnie jak w przypadku aliansów przedsiębiorstw współpraca na polach wyznaczonych porozumieniem nie neguje swobody, a czasem i rywalizacji w innych sferach. Partnerstwo strategiczne nieuchronnie zbliża do siebie podmioty, które połączone wspólnymi celami, razem pochylają się nad sposobami ich realizacji. Powoduje to wykształcenie wspólnej wizji ochrony interesów narodowych partnerów oraz spójny plan postępowania wobec niektórych typowych problemów. „Jednak każde państwo zastrzega sobie prawo do prowadzania własnej polityki i posiadania autonomicznych poglądów, które mogą się znaczne różnić od stanowiska partnera. Strategiczne partnerstwo nie może zapewnić ścisłej koordynacji [tłum. własne]”⁴⁵.

Reasumując: analogiczne do trendów, jakie obserwujemy w międzynarodowych stosunkach gospodarczych, państwa coraz częściej rezygnują z pełnej rywalizacji na rzecz współpracy, co nie znaczy, że równie chętnie zrzekają się swojej autonomii.

1.3.2. Uczestnicy

W kontekście uczestników aliansów strategicznych przedsiębiorstw podstawowym dylematem jest odpowiedź na pytanie, czy ten rodzaj współpracy dotyczy tylko konkurentów w ścisłym tego słowa znaczeniu (pochodzących z tego samego rynku finalnego), czy wszystkich podmiotów gospodarczych (również dostawców/odbiorców). Na gruncie nauk politologicznych wątpliwość ta nie zachodzi, ponieważ wedle tradycyjnego myślenia realistycznego wszystkie państwa są dla siebie wzajemnie rywalami⁴⁶ (lub potencjalnymi współpracownikami – według myśli liberalnej). Przedstawiciele żadnego z powyższych prądów nie różnicują a priori państw na te, które ze swej definicji są predysponowane do zawiązania strategicznych partnerstw, i te, które nie mogą ich zawierać.

Jak wskazano wcześniej, omawiany termin jest współcześnie bardzo popularny (wręcz nadużywany) w wielu dziedzinach życia, a co za tym idzie: także nauki. Nawet pobieżna analiza praktyki stosunków międzynarodowych z ostatniej dekady nie pozostawia co do tego żadnych wątpliwości. Nie komentując w tym miejscu poczynań państw, które tym mianem określają nawet do kilkunastu partnerów, należy wspomnieć, iż nie tylko relacje międzypaństwowe bywają w ten sposób tytułowane.

W pierwszej kolejności wymienić wypada relacje pomiędzy państwem a organizacją międzynarodową. Przykładem może być partnerstwo strategiczne pomiędzy Unią Europejską a Rosją, która nie przejawia pragnienia wejścia w skład UE, a jednocześnie jako mocarstwo euroazjatyckie ma na tym obszarze wiele interesów. Z kolei dla UE dialog z Rosją jest ważny ze względu na powiązania gospodarcze, w szczególności energetyczne, oraz wpływy na arenie międzynarodowej wypływające ze stałego członkostwa w RB ONZ⁴⁷. Europejska Strategia Bezpieczeństwa wymienia w roli strategicznych partnerów Brukseli także: Tokio, Pekin, Ottawę oraz Nowe Delhi⁴⁸. Motywy oraz cele zbliżonej współpracy z wybranymi aktorami sceny międzynarodowej są oczywiście różne, niemniej jej mechanizmy bardzo podobne. Sprowadzają się zazwyczaj do regularnych szczytów, sektorowych spotkań wyższych urzędników, a także politycznych deklaracji uzupełnianych operacyjnymi planami działań. Rozwiązania tego typu stosują szczególnie wpływowe organizacje regionalne, które z pewnych przyczyn nie chcą lub nie mogą włączyć do swojego grona danego państwa, a chcą podkreślić wagę wzajemnych relacji⁴⁹.

Tymczasem w Deklaracji EU-NATO w sprawie EPBiO przeczytać możemy, iż obie strony: „przyjmują z zadowoleniem partnerstwo strategiczne ustanowione pomiędzy Unią Europejską a NATO w zarządzaniu kryzysowym, opartym na wspólnych wartościach, niepodzielności bezpieczeństwa oraz determinacji, aby stawić czoło wyzwaniom nowego stulecia [tłum. własne]”⁵⁰. Jak widać, formuła strategicznego aliansu może być wykorzystywana także do regulowania relacji, w tym wypadku wzajemnego poszanowania roli i kompetencji w konkretnej dziedzinie, pomiędzy dwoma organizacjami międzynarodowymi. Ponieważ zawiązanie partnerstwa nie wymaga formalnej umowy międzynarodowej wtórna i niepełna podmiotowość prawnomiędzynarodowa organizacji nie stanowi tutaj przeszkody.

Dużo więcej wątpliwości może wzbudzać koncepcja relacji specjalnych pomiędzy dwoma kontynentami, jaką głosi Deklaracja w sprawie nowego azjatycko-afrykańskiego partnerstwa strategicznego. Według piewców Ruchu Azjatycko-Afrykańskiego (Asia-African Movement): „Niniejsze partnerstwo strategiczne ma na celu promocję pokoju, prosperity oraz postępu na tych dwóch kontynentach. Będzie pełniło funkcję mostu nad Oceanem Indyjskim, łączącego dwa kontynenty oraz obejmującego szerokie płaszczyzny partnerstwa: polityczną solidarność, współpracę ekonomiczną oraz stosunki kulturalno-społeczne [tłum. własne]”⁵¹. Dla realizacji powyższych priorytetów przywódcy ponad 100 państw spotykają się co cztery lata (równolegle obywa się szczyt ekonomiczny), ministrowie spraw zagranicznych raz na dwa lata, zaś konferencje ministrów poszczególnych resortów oraz spotkania techniczne organizowane są w razie konieczności. W obrębie inicjatywy funkcjonuje również szereg międzyregionalnych struktur, takich jak np. TICAD czy CACF⁵².

Ciekawym, choć z natury rzeczy niezbyt popularnym, pomysłem wydaje się także alians strategiczny pomiędzy państwem a częścią składową państwa związkowego. Za przykład mogą tu posłużyć stosunki specjalne pomiędzy Republiką Dominikany a wybranymi stanami USA. Według autorów raportu pt. Budowanie partnerstwa strategicznego Republika Dominikany–Stan Floryda wymienione podmioty są naturalnymi sprzymierzeńcami ze względu na ułatwiającą kontakty handlowe geograficzną bliskość, gospodarczą kompatybilność oraz mocno rozwiniętą dwujęzyczność tych obszarów⁵³. Z kolei strategiczny sojusz pomiędzy Dominikaną a stanem Nowy Jork ma w opinii tej pierwszej być odpowiedzią na pytanie: „Jak lepiej połączyć ludność znajdującą się poza granicami państwa z narodowymi nadziejami na rozwój i postęp? [tłum. własne]”⁵⁴. Myślą przewodnią dokumentu Nowy Jork–Republika Dominikany. Projekt strategicznego sojuszu jest więc integracja diaspory z nowoczesnym amerykańskim społeczeństwem przy zachowaniu ich kulturowej tożsamości oraz łączności z ojczyzną. Zacieśnienie stosunków pomiędzy podmiotami ma uatrakcyjnić mieszkańcom stanu warunki inwestowania oraz spędzania wolnego czasu na Karaibach, zaś Dominikańczykom przysporzyć możliwości transferu wiedzy i technologii⁵⁵.

Mając w pamięci różnorodność podmiotów, jakie na gruncie stosunków międzynarodowych ogłosiły swoje szczególne relacje, należy uwzględnić, że państwa pozostają nadal jedynymi aktorami sceny międzynarodowej prowadzącymi politykę zagraniczną w pełnym tego słowa znaczeniu. W konsekwencji zawarte pomiędzy nimi partnerstwa będą się znacząco różnić od relacji, w którym choć jeden z partnerów nie posiada pełnej podmiotowości prawonomiędzynarodowej.

W związku z tym, zgodnie z zapowiedzią, w niniejszej pracy będziemy odnosić się wyłącznie do międzypaństwowych partnerstw strategicznych.

1.3.3. Liczba partnerów

Dopuszczalna liczba państw połączonych jednym partnerstwem strategicznym nie stanowi głównego wątku istniejących opracowań przedmiotu. Większość autorów, którzy poruszają tę kwestię, oparła swoje rozważania na mniej lub bardziej milczącym założeniu, iż chodzi o stosunki dwustronne. Dla przykładu: M. Paszkow, wymieniając zasady, na których omawiana instytucja powinna bazować, pisze, iż treść prawna oraz mechanizmy partnerstw strategicznych ujęte w umowach bilateralnych nie powinny podlegać zmianom w zależności od zmiany przywództwa w obu państwach⁵⁶. Z kolei J. Sedliar wprost nazywa partnerstwo strategiczne cechą/charakterystyką dwustronnych relacji, zapewniającą podmiotom wyższą jakość współpracy niż konwencjonalne stosunki bilateralne⁵⁷. O związku pomiędzy dwoma państwami mówią też obie przytaczane wcześniej encyklopedyczne definicje relacji specjalnych⁵⁸. Dużo rzadziej spotykane są ujęcia hołdujące ogólnej formule odnoszącej się do wszystkich aliansów⁵⁹, które określają rzeczoną instytucję jako „porozumienie dwóch lub więcej podmiotów”⁶⁰.

Analiza autentycznie funkcjonujących partnerstw również skłania ku tezie, iż, w przeciwieństwie do strategicznych związków przedsiębiorstw, są one domeną stosunków bilateralnych. Zdecydowana większość zadeklarowanych relacji specjalnych dotyczy współpracy pomiędzy dwoma państwami, zaś z pojawiających się niekiedy strategicznych wieloboków żaden nie zasługuje na miano materialnego partnerstwa strategicznego⁶¹. Za przykład może posłużyć zainicjowany przez Rosję azjatycki trójkąt, o którym Gilles Boquerat i Frederic Grare piszą: „Trójstronne partnerstwo strategiczne jest wciąż dalekie od rzeczywistości. Indie i Chiny nie ogłosiły dotychczas formalnego poparcia dla tej idei, którą sam pomysłodawca wyjaśnił jako »geometryczną figurę, w której powiązania pomiędzy biegunami powinny być wzmocnione« oraz zdecydowanie nie wojskowy ani polityczny blok [tłum. własne]”⁶². Bez wątpienia powodem, jaki popchnął ku sobie Rosję, Chiny i Indie, była dojmująca supremacja USA⁶³, niemniej wydaje się, że o miejsce w przyszłym wielobiegunowym systemie każda ze stron walczy wyłącznie w swoim imieniu. Warto przyjrzeć się także Trójkątowi Weimarskiemu. Pomimo trójstronnych spotkań na szczycie i deklarowanej trilateralnej współpracy państwa rozwijają przede wszystkim bilateralny wymiar stosunków. W rezultacie wielu obserwatorów podaje w wątpliwość sensowność i efektywność Trójkąta, choć niewielu zaprzeczy, iż partnerstwo strategiczne łączy Niemcy z Francją, w latach 90. istniał pewien rodzaj polsko-niemieckiej wspólnoty wartości i interesów, zaś w ciągu ostatnich lat kolejne porozumienia o partnerstwie strategicznym zacieśniają związki Republiki Francuskiej i Rzeczpospolitej Polskiej.

Kluczem do zrozumienia powyższych sytuacji może być metafora przyjaźni pomiędzy trójką osób (A, B i C). Bez względu na to, jak często przyjaciele będą się spotykać „w komplecie”, relacja A i B nigdy nie będzie idealnie taka sama, jak relacja A i C czy B i C. W świecie wielu skomplikowanych i nakładających się na siebie zbieżności i sprzeczności interesów, a także właściwych wszystkim ludzkim zbiorowościom sieci preferencji i sympatii, każda wielostronna struktura jawi się w istocie jako zestaw wielu poplątanych relacji dwustronnych. O ile więc na gruncie politologii nie mówimy o wielostronnych partnerstwach strategicznych⁶⁴, o tyle coś na kształt strategicznych konstelacji tworzy się w wyniku zachodzenia na siebie układów relacji poszczególnych aktorów, w szczególności zaś wpływowych mocarstw. Teoretyczny przykład przenikania się relacji mocarstw (A, B, C) oraz ich sieci powiązań z innymi państwami (a, b, c, d, e, f, g, h, i, j) przedstawia diagram 1.

Diagram 1. Przykładowy model przenikania się relacji mocarstw oraz ich powiązań z innymi państwami

Źródło: opracowanie własne.

Nie istnieje ściśle określona ilość aliansów strategicznych, jakie dany podmiot może zawrzeć, aby istniała szansa na ich autentyczność. Nasuwa się jednak wniosek, iż nie więcej niż kilka. Jak trafnie zauważają naukowcy Centrum Razumkowa: „Ograniczenia zasobów nie pozwalają państwu rozwijać strategicznego partnerstwa z wieloma państwami na raz. Każde państwo musi wyznaczyć swoje priorytety [...]. Żadne państwo nie może mieć wielu partnerów strategicznych w tym samym czasie, gdyż poda to w wątpliwość posiadanie przez niego jasno zdefiniowanej strategii polityki zagranicznej [tłum. własne]”⁶⁵. Zbyt szeroka polityka zawierania stosunków specjalnych może więc przynieść efekt odwrotny do zamierzonego – obniżyć wiarygodność na arenie międzynarodowej i zniechęcić potencjalnych sprzymierzeńców. Co więcej, wielość partnerów strategicznych stwarza ryzyko uwikłania w konflikt pomiędzy nimi lub wzajemnego wykluczania się postanowień (dla przykładu: Ukraina deklaruje równolegle partnerstwo z Rosją i Polską czy Rosją i USA, znanymi z wielu konfliktów interesów)⁶⁶.

Model idealny budowany w niniejszej pracy dotyczyć będzie wyłącznie partnerstw strategicznych zawartych między dwoma stronami.

1.3.4. Pozycja partnerów wewnątrz porozumienia

Większość przytoczonych opracowań zdecydowanie podkreśla potrzebę równorzędności podmiotów oraz budowania przez nich prawdziwie partnerskich relacji. R. Stemplowski wspomina o związku pomiędzy równoprawnymi partnerami⁶⁷, J. Sutor o „partnerskich” stosunkach między dwoma państwami⁶⁸, Z. Szczerbata o równych relacjach⁶⁹, M. Paszkow o zrzeczeniu się działań dyskryminacyjnych⁷⁰, zaś K. Bałon o traktowaniu się „równorzędnie, a nie z góry”⁷¹. Mimo powyższej zgodności niewielu uczonych podjęło akceptowalną próbę określenia kryteriów partnerskiego charakteru tego wyjątkowego typu współpracy międzynarodowej.

Według K. Bałona „równorzędne traktowanie wynika z zasady suwerennej równości państw oraz braku podległości w stosunkach międzynarodowych”⁷². Mając w pamięci choćby tylko polsko-radzieckie doświadczenia w minionym stuleciu, pierwszą część powyższego twierdzenia można w najlepszym wypadku uznać za myślenie życzeniowe. Zasada suwerennej równości, ograniczona w praktyce do symbolicznych gestów w rodzaju posiadania przez wszystkie państwa jednego głosu w Zgromadzeniu Ogólnym ONZ, nie była nigdy przeszkodą w wywieraniu presji silniejszych na słabszych (tak jak teoretyczny brak możliwości „przegłosowania” drugiego podmiotu nie jest równoznaczny z niestosowaniem nacisków w aliansach przedsiębiorstw). Równość w obliczu prawa międzynarodowego nie jest więc warunkiem wystarczającym do orzeczenia rzeczywistej równości we wzajemnych stosunkach. Dużo bardziej zrozumiały jest wymóg braku podległości, aczkolwiek nie poparty odpowiednimi wskaźnikami niewiele wnosi do niniejszych rozważań.

Zadaniu nie sprostali także naukowcy z Centrum Razumkowa, którzy uznawszy za zasadę równość podmiotów porozumienia, już w kolejnym zdaniu dodali: „Jednakże partnerstwo strategiczne jest możliwe, nawet jeśli jeden z partnerów w dużym stopniu zależy od drugiego: w takich sytuacjach relacje mają asymetryczny charakter. Dowodzi tego ukraińska współpraca z Federacją Rosyjską i USA [tłum. własne]”⁷³. Wewnętrzna niespójność powyższego wywodu i przytoczony przykład (Stany Zjednoczone nie uznają oficjalnie Ukrainy za swojego partnera strategicznego, zaś stosunki rosyjsko-ukraińskie, choć ważne dla obu stron, przez niewielu obserwatorów określane są jako partnerskie) nie pozwalają zgodzić się z przedstawioną tezą.

Model asymetrycznego⁷⁴ partnerstwa strategicznego dopuszcza także I. Żowkowa⁷⁵. Jego zdaniem jest to „partnerstwo państw, które mają duże historyczne doświadczenie wzajemnych relacji i są położone w tym samym regionie geopolitycznym, przy czym jedna ze stron w wyniku historycznej tradycji jest dominującym podmiotem stosunków [tłum. własne]”⁷⁶. Za przykład mają tu służyć relacje Stanów Zjednoczonych z Wielką Brytanią i Kanadą. Trudno jednak oprzeć się wrażeniu, iż powyższy opis pasuje równie dobrze do stosunków ukraińsko-rosyjskich, które zyskują dzięki niemu usprawiedliwienie widocznych braków w równorzędnej pozycji partnerów. Nie ulega wątpliwości, że kulturowa i językowa bliskość może sprzyjać zawieraniu specjalnych relacji pomiędzy sąsiadami. Utrzymująca się jednak przez dekady wyraźna przewaga jednego z nich, wykorzystywana do dominacji nad poczynaniami drugiego, uniemożliwia nazwanie takiego związku partnerstwem.

Reasumując, za karkołomne należy uznać podzielane przez dwa powyższe opracowania przeświadczenie, że występujące pomiędzy poszczególnymi podmiotami różnice potencjałów nie mają znaczenia. Teoretycy aliansów strategicznych przedsiębiorstw przeprowadzili analizę wpływu dysproporcji posiadanych zasobów i zdolności na sytuację stron oraz całego otoczenia gospodarczego, z której wynika, iż najwięcej szans i zagrożeń niosą ze sobą związki zdecydowanie słabszych aktorów z silniejszymi. Podobnie jest na gruncie stosunków międzynarodowych. Oczywiście mocarstwa, szczególnie te o globalnej pozycji, mają strategiczne interesy także w peryferyjnych regionach świata i w związku z tym zawiązują alianse z dużo słabszymi państwami (na przykład dla uzyskania dostępu do newralgicznych terenów). Z kolei małe państwa upatrują korzyści w sprzymierzeniu się z zewnętrzną potęgą ze względu na rozpościerany przez nią w takich sytuacjach „parasol ochronny” lub gospodarczą pomoc. Nie oznacza to jednak, że oba podmioty łączy partnerstwo strategiczne. Peryferyjne państwo dużo częściej jawi się dla mocarstwa jako przedmiot strategicznego zainteresowania niż strategiczny partner, z którym omawia się plany i środki współdziałania. Wedle słów H. Morgenthau’a: „Wielkie mocarstwo w kontaktach ze słabszym sojusznikiem prawdopodobnie przeprowadzi swoją wolę”⁷⁷. Wyjątkiem od tej reguły jest przypadek słabszego państwa/przedsiębiorstwa mającego unikalne atuty, które pozwalają mu uzyskać korzyści niewspółmierne do posiadanego potencjału. Przykładem takiej przewagi może być ropa naftowa w stosunkach pomiędzy USA a Arabią Saudyjską. Jasne jest jednak, że niewiele podmiotów może cieszyć się na tyle wartościowymi i niespotykanymi zasobami, aby być w stanie konsekwentnie opierać się presji dużo potężniejszego autora.

Interesujący tok myślenia reprezentuje w kwestii symetryczności stron porozumienia I. Huyuliak. Według niego „podmioty strategicznego partnerstwa powinny równie (odpowiednio) wpływać jeden na drugi, inaczej jeden z partnerów ryzykuje przekształcenie w przedmiot stosunków [tłum. własne]”⁷⁸. Podejście to za źródło równoprawności państw, czyli równości ich praw i obowiązków, uznaje więc proporcjonalną zależność. Idealna równowaga potencjałów jest jednak w międzynarodowych stosunkach zarówno politycznych, jak i gospodarczych fenomenem rzadko spotykanym. Za swego rodzaju korektę powyższego twierdzenia może służyć wywód O. Znahorenko, która uważa, że: „Stosunki między państwami, które są strategicznymi partnerami, powinny być równoprawne, nie powinno zachodzić jednostronne uzależnienie jednego partnera od drugiego. Jednocześnie dozwolona jest współzależność partnerów strategicznych. Oznacza to, że potencjalne uzależnienie jednego partnera od drugiego w jednej dziedzinie powinno być zrekompensowane niezależnością w drugiej oraz równorzędną współpracą w innych sferach [tłum. własne]”⁷⁹. Innymi słowy, korzyści osiągane poprzez alians powinny być obopólne⁸⁰. Reasumując: rozwiązaniem idealnym byłaby symetryczna równowaga partnerów, zaś akceptowanym – obustronne uzależnienie, w którym każdy z podmiotów ma przewagę w innych domenach współpracy, co uniemożliwia jednostronną dominację.

I. Huyuliak proponuje również ciekawe rozróżnienie na „stosunki strategicznego partnerstwa i stosunki, które mają strategiczny charakter (te drugie mogą się odnosić także do oponentów). Strategicznymi partnerami mogą być zatem podmioty stosunków międzynarodowych współmierne pod względem siły i wpływów lub to partnerstwo będzie rozpowszechniane tylko arenie na regionalnej lub lokalnej. Dla przykładu: za strategicznego partnera USA na globalnym poziomie można uznać UE lub inną dużą organizację integracyjną. Partnerami Amerykanów na regionalnym poziomie są Wielka Brytania, Japonia, Izrael, na lokalnym (subregionalnym) poziomie – Polska, Ukraina, Gruzja i inne [tłum. własne]”⁸¹. Odróżnienie partnerów strategicznych (traktujących siebie równorzędnie i mających zbieżne newralgiczne cele, które wspólnie realizują) i partnerów o znaczeniu strategicznym (spełniających wobec siebie ważną funkcję, nie implikującą jednak koordynacji priorytetów i działań podmiotów) wydaje się kluczowym zabiegiem z punktu widzenia właściwego pojmowania partnerstwa i będzie stosowane w dalszej części niniejszej pracy. Obrazową ilustracją pierwszego typu relacji mogą być stosunki francusko-niemieckie i amerykańsko-brytyjskie, zaś drugiej polsko-rosyjskie czy amerykańsko-chińskie. Nieco więcej kontrowersji wzbudza trójstopniowy podział zasięgu geograficznego aliansów, które autor nazywa strategicznymi. Trudno przychylić się do jego zdania, iż strategicznymi partnerami USA mogą być nazwane Ukraina czy Polska – dysproporcja w możliwościach działania na arenie międzynarodowej jest w tych wypadkach stanowczo zbyt duża (brak też unikalnych atutów). Stany Zjednoczone określają tym mianem wyłącznie pięć państw: Wielką Brytanię, Kanadę, Turcję, Japonię i Izrael⁸², ich istnienie potwierdza zaś autentyczna, choć nie pozbawiona zmagań o równorzędne traktowanie, współpraca. Jak zauważa M. Naidu: „Możliwe jest, że mocarstwo nie zdecyduje się na narzucenie swojej woli słabszym członkom sojuszu i może nawet wycofać się na tyle, aby grać równą rolę co pozostali [tłum. własne]”⁸³. Prawdopodobne wydaje się więc spełnienie kryteriów partnerstwa strategicznego przy pewnej różnicy potencjałów, nie przekraczającej jednak więcej niż jednego poziomu w sugerowanym przez I. Huyuliaka modelu.

Sporny punkt widzenia zawiera także zastrzeżenie znajdujące się w analitycznym raporcie Centrum Razumkowa: „Partnerstwo nie może być nazwane strategicznym, jeśli strony uciekają się do wyraźnie dyskryminujących działań, równoznacznych z ultimatum, wykorzystując swoje naturalne polityczne, ekonomiczne, informacyjne czy wojskowe przewagi [tłum. własne]”⁸⁴. O ile należy przyznać rację twierdzeniu, iż problemy we wzajemnych stosunkach powinny być rozwiązywane poprzez polityczny dialog bez posiłkowania się instrumentami nacisku, o tyle nie sposób przychylić się do przekonania, iż niespełnienie tego warunku zaburza strategiczną naturę porozumienia. Stosowanie jawnego lub półjawnego przymusu wobec drugiego państwa jest bowiem przede wszystkim przejawem nierównoprawności stron, nie zaś niskiej wagi przywiązywanej do danej relacji. Mając w pamięci znaczenie słów partner i partnerski warto podkreślić więc, że postanowienie o zawarciu porozumienia powinno być zawsze dobrowolną decyzją obu stron.

Warta przypomnienia jest także opinia Anatolija Złenki, który uważa, że „partnerstwo strategiczne powinno opierać się na szacunku dla narodowych interesów każdej ze stron, do polityki każdego z partnerów obranej przez niego na rzecz rozwoju, dla statusu narodowego, a także na zachowaniu równowagi i równości partnerów [tłum. własne]”⁸⁵. Słowem kluczem niniejszej definicji jest szacunek, którego najpopularniejszymi synonimami są respekt, poważanie oraz liczenie się z opinią/dobrem drugiej strony. W takim rozumieniu partnerskie traktowanie zakłada branie pod uwagę stanowiska drugiego państwa w strategicznych dla niego kwestiach (również wówczas, gdy nie są to cele objęte porozumieniem) oraz nie podważanie jego pozycji na arenie międzynarodowej. Nie oznacza to jednak automatycznego poparcia dla wszystkich jego inicjatyw czy wycofania własnych przy negatywnej opinii partnera, a jedynie rzetelne wzięcie ich pod rozwagę – gotowość do uzgadniania własnych interesów z interesami strategicznego partnera. W praktyce dyplomatycznej wyrazem tak pojmowanych relacji partnerskich są mechanizmy stałych i okolicznościowych/kryzysowych konsultacji na najwyższym szczeblu.

Nie ulega wątpliwości, że partnerstwo strategiczne może być zbudowane wyłącznie na relacjach partnerskich między podmiotami.

1.3.5. Strategiczny charakter

Omawiając znaczenie słów składających się na termin partnerstwo strategiczne, ustaliliśmy już, że strategiczny charakter związku pomiędzy podmiotami może oznaczać jego wagę lub umocowanie w strategii.

Na gruncie ekonomii przeważa pogląd, iż aby alians można było nazwać strategicznym, musi być zawarty pomiędzy znaczącymi przedsiębiorstwami sektora oraz przynosić skutki dla pozostałych uczestników danej gałęzi lub nawet całej gospodarki. Jednak w opracowaniach politologicznych góruje teza, że partnerów muszą przede wszystkim łączyć spójne cele, wypływające z jasno sformułowanej strategii narodowego rozwoju⁸⁶. Jak postuluje Wiktor Zamjatin: „Strategiczne partnerstwo może istnieć tylko pod jednym warunkiem – jeśli istnieje prawdziwa strategia. Nie tylko spraw zagranicznych, ale także gospodarki i bezpieczeństwa, kiedy istnieje wizja własnej przyszłości i własnych możliwości [tłum. własne]”⁸⁷. Co ważne, dopełnienie powyższego warunku spełnia również kryterium kluczowego znaczenia (strategicznych konsekwencji) danej relacji dla samych państw⁸⁸.

Część opracowań sugeruje dodatkowo, iż priorytety przyświecające aliansowi muszą dotyczyć strategicznych (istotnych) obszarów współpracy⁸⁹. Ponieważ jednak współczesne koncepcje bezpieczeństwa traktują to pojęcie kompleksowo, oddzielenie sfer ważniejszych od mniej ważnych byłoby nie tylko subiektywne i niezwykle trudne, ale także bezcelowe.

Wypada zwrócić uwagę także na fakt, iż niektórzy naukowcy⁹⁰ wymieniają osobno potrzebę zbieżności celów strategicznych oraz zmagania się z podobnymi strategicznymi problemami. Skoro jednak celem może być rozwiązanie problemu, w niniejszej pracy posługiwać się będziemy pojęciem szerszym.

Zbieżne cele strategiczne są bez wątpienia punktem wyjścia do wykształcenia się relacji partnerstwa strategicznego, nie są jednak warunkiem wystarczającym – potrzebne są także obustronne zainteresowanie owocną współpracą oraz wzajemne uznanie strategicznej natury związku⁹¹. Historia powszechna daje wiele przykładów państw podzielających wspólne cele, które z różnych powodów nie podjęły kooperacji. Czasem powodem jest niechęć i brak zaufania⁹², kiedy indziej nieświadomość pokrywających się interesów lub brak wiary, że zjednoczenie sił zagwarantuje realizację zamierzeń⁹³. Jak zauważa K. Bałon: „Uświadomienie sobie przez określone podmioty stosunków międzynarodowych, iż ich interes narodowy [...] jest zbieżny, zaś skuteczna realizacja prowadzonej polityki jest możliwa dzięki równorzędnej współpracy, stanowi podstawę rozwoju partnerstwa strategicznego”⁹⁴. Na podjęcie decyzji o strategicznej współpracy wpływają więc jeszcze dwa czynniki: posiadanie wiedzy o podobnych dążeniach oraz uznanie zasobów i atutów partnera za wysoko pomocne⁹⁵ w ich osiągnięciu. Przejawem ich wystąpienia jest zaś określanie stosunków bilateralnych „specjalnym mianem”⁹⁶ w dokumentach strategicznych obu państw lub/i wydanie wspólnego oświadczenia w tej sprawie⁹⁷. Naturalnie samo ogłoszenie danej relacji partnerstwem strategicznym nie przesądza ani o jej strategicznym charakterze, ani o partnerskich stosunkach między podmiotami, „[...] niemniej używanie terminów stosunki bliskie, stosunki szczególne stanowi pewną sugestię, iż mamy tu do czynienia co najmniej z wolą nadania tym stosunkom rangi ponadprzeciętnej, ponadstandardowej”⁹⁸. Relatywnie miarodajnym dowodem istnienia wiary w możliwości sprawcze potencjalnego alianta jest poświęcanie mu większej uwagi w oficjalnych dokumentach odnośnie do polityki zagranicznej i bezpieczeństwa w porównaniu do miejsca przeznaczonego dla innych państw. Mając jednak w pamięci rozróżnienie na partnerów strategicznych oraz partnerów o znaczeniu strategicznym: rzeczone kryterium powinno być stosowane łącznie z powyższymi dwoma.

Aby więc mówić o partnerstwie strategicznym, niezbędne jest posiadanie nie tylko zbieżnych celów strategicznych, ale także świadomości tej zgodności oraz przeświadczenia, że bilateralna współpraca podniesiona do rangi stosunków specjalnych przybliży ich realizację.

1.3.6. Trwałość a elastyczność

Bezpośredni związek ze strategicznym charakterem partnerstwa ma jego trwałość, ponieważ, jak konstatuje profesor H. Perepełycia: „interesy strategiczne są długoterminowe w swej postaci [tłum. własne]”⁹⁹. Co ciekawe, o ile żaden z autorów nie kwestionuje długofalowego profilu omawianej instytucji, o tyle dużo mniej pewności występuje przy określeniu czasu, na jaki partnerstwa powinny być zawierane, aby spełnić to kryterium. Dla przykładu: autorzy raportu Centrum Razumkowa oraz M. Paszkow posługują się sformułowaniem „nie na dwa lub trzy lata, ale na dłuższą metę”¹⁰⁰, zaś I. Huyuliak uznaje, że nie może być to mniej niż 15–20 lat¹⁰¹. Ten sam autor kilka zdań dalej opisuje jednakże partnerstwo strategiczne jako bardzo elastyczną formę międzynarodowej współpracy, która znajduje się w ciągłym rozwoju odpowiednio do zmian narodowych interesów partnerów¹⁰². Jak więc połączyć trwałość z elastycznością?

W odpowiedzi na to pytanie pomocne będą wnioski wypracowane odnośnie do strategicznych aliansów na gruncie ekonomii. Według ekonomów elastyczność partnerstw objawia się przede wszystkim łatwością wejścia w układ partnerski (które nie wymaga nawet zawarcia formalnej umowy), a co za tym idzie: także opuszczenia kooperanta. Współpraca partnerów opiera się z reguły na serii mniejszych projektów (zawieranych na określony czas i uregulowanych bardziej szczegółowymi kontraktami), które poprzez swoją powtarzalność tworzą głęboką i długotrwałą relację. Po każdym z przedsięwzięć podmioty mogą kontynuować, zerwać, zawiesić lub wyciszyć współpracę bez szwanku dla własnej osobowości prawnej i zdolności funkcjonowania na rynku.

Analogicznie partnerstwa strategiczne pomiędzy państwami skoncentrowane są zazwyczaj wokół bardzo ogólnych i długofalowych celów strategicznych w rodzaju: współpracy konkretnych sektorów gospodarki, wprowadzania ułatwień handlowych czy koordynacji stanowisk na arenie międzynarodowej¹⁰³. Treść i istota aliansów są jednak realizowane poprzez krótko- i średnioterminowe projekty, ujęte zazwyczaj w planach operacyjnych/planach działań/memorandach. Elastyczność omawianej instytucji polega więc na tym, że w przypadku zmiany hierarchii interesów narodowych państwa mogą zawiesić wykonywanie części przedsięwzięć, a zintensyfikować prace nad innymi. Czasowe uśpienie partnerstwa, dzięki jego prawnej swobodzie¹⁰⁴, pozwala na powrót do ożywionej współpracy, kiedy tylko znów stanie się ona opłacalna.

Z kolei forma organizacyjna porozumień, przejawiająca się wspólnymi organami i regularnymi spotkaniami, stanowi wartość dodaną partnerstw strategicznych w stosunku do dyplomatycznych koalicji. Rozbudowana infrastruktura kontaktów zapewnia bowiem podmiotom ciągłość relacji, ułatwiając znajdowanie zarówno długofalowych, jak i tymczasowych zbieżności stanowisk. Wieloletnia współpraca wpływa również pozytywnie na wykształcenie się innych cech partnerstwa strategicznego: wzajemnego zrozumienia i zaufania, tworzących dobrą atmosferę relacji. Zgodnie więc z przywołanymi wcześniej cechami konstytutywnymi współpracy jako takiej, a strategicznej w szczególności, sporadyczne i krótkotrwałe związki mogą stanowić zaledwie jej preludium¹⁰⁵.

Dla części ukraińskich analityków naturalne jest także, że prawdziwie strategiczna relacja pomiędzy podmiotami nie będzie ulegała zmianom ze względu na alternację władzy w obu państwach¹⁰⁶. Oczywiście, państwo, w którym każdy kolejny rząd/prezydent przebudowuje diametralnie politykę sojuszy należy uznać za mało stabilne. Niemniej zaprzeczanie wpływom poglądów i sympatii poszczególnych decydentów na percepcję strategicznych celów państwa, a w konsekwencji na dobór najbliższych sprzymierzeńców, prowadzi donikąd. W zaprezentowanych powyżej ramach elastyczności i trwałości alternacja władzy modyfikuje relacje partnerskie, których ostatecznym wyznacznikiem jest jednak zawsze strategiczny interes. Jeśli dany podmiot ma rzetelnie opracowaną strategię rozwoju narodowego, ewentualne zmiany nie będą drastyczne.

Podsumowując: partnerstwo strategiczne, służąc realizacji długotrwałych celów strategicznych, łączy w sobie zarówno trwałość, jak i elastyczność.

1.3.7. Forma prawno-organizacyjna

Trudno nie zgodzić się z tezą zakorzenioną na gruncie nauk ekonomicznych, że każda forma współpracy podmiotów wymaga umowy, czyli ich zgody na zjednoczenie wysiłków dla wspólnego celu. Jednak w kwestii formy prawnej, jaką taka zgoda powinna przyjąć w przypadku partnerstwa strategicznego, badacze nie są zgodni. Część z nich uważa, że dla zawiązania stosunków specjalnych niezbędny jest formalny traktat, część, że wystarczy niewiążąca deklaracja, część zaś, że żaden dokument nie jest w ogóle potrzebny.

Reprezentantem pierwszej grupy naukowców jest E. Łysycyn, który utrzymuje, że obowiązkowa umowa pomiędzy partnerami strategicznymi powinna zawierać jasno określoną treść porozumienia oraz wkład, jaki każda ze stron umowy będzie miała w osiągnięcie jego celów¹⁰⁷. Kontynuacją tego toku myślenia jest postulat O. Znahorenko, która wśród cech konstytutywnych pojęcia wymieniła jednolite rozumienie istoty i celów związku (oraz udziałów we wspólnych obszarach współpracy), a także zabezpieczenie treści i mechanizmów partnerstwa strategicznego w osobnych dokumentach międzynarodowych¹⁰⁸. Argumentacja zwolenników formalnej umowy opiera się więc na jasności wzajemnych zobowiązań, która jest większa przy spisanych dokumentach niż porozumieniach ustnych. Co więcej, przy przyjęciu dwustronnego oświadczenia maleje ryzyko mylnego wrażenia odnośnie do posiadania relacji szczególnych oraz wzrasta efektywność współpracy. Wedle słów W. Czałyja: „Międzynarodowe doświadczenia i wiedza ekspertów wskazują, że mechanizmy partnerstwa strategicznego będą bardziej skuteczne, jeśli zostaną zapisane w kategoriach prawnych [tłum. własne]”¹⁰⁹.

Z drugiej strony, jak wskazuje R. Osgood, rzadko waga i istota aliansu wynikają z zapisów umowy¹¹⁰. Podobną opinię przedstawia J. Fredman w kontekście wpływu, jaki wywierają sojusze na wszystkie narody, nawet niesprzymierzone, „niezależnie od wyrażonych wprost manifestacji w układach lub innych formalnych instrumentach dyplomatycznych i prawa międzynarodowego [tłum. własne]”¹¹¹. Jeszcze dalej idzie I. Huyuliak, który wprost pisze, iż w przeciwieństwie do relacji sojuszniczych (których cele są wyznaczone prawnomiędzynarodowymi dokumentami) partnerstwo strategiczne opiera się na dobrej woli państw i znajduje się w ciągłym rozwoju odpowiednio do zmiany narodowych interesów partnerów¹¹². Innymi słowy, autor uważa, że prawne umocowanie wypaczyłoby charakter tej instytucji. Potwierdzeniem trafności powyższych poglądów może być analiza stosunków Ukrainy ze wszystkimi państwami, jakie w ostatniej dekadzie tytułowała ona swoimi strategicznymi partnerami. Władimir Saprykin skonkludował ją następująco: „W większości przypadków deklaracje (a nawet ustalenia w odpowiednich dokumentach) odnośnie do strategicznego partnerstwa nie spowodowały znaczącej poprawy współpracy dwustronnej [tłum. własne]”¹¹³. Często przytaczanym przykładem są także relacje specjalne pomiędzy Wielką Brytanią a Stanami Zjednoczonymi, które odznaczały się skuteczną koordynacją poczynań na arenie międzynarodowej daleko wcześniej, niż państwa podpisały formalny traktat.

Rozwiązaniem pośrednim i jednocześnie najczęściej stosowanym w praktyce stosunków międzynarodowych jest zawarcie niewiążącej deklaracji. W opinii K. Bałona to właśnie charakter podstawy prawnej stosunków wyznacza zasadniczą różnicę między partnerstwem strategicznym a konfederacją. „O ile bowiem partnerstwo strategiczne znajduje zazwyczaj podstawy w oświadczeniach nie mających skutków prawnomiędzynarodowych, w oświadczeniach składanych w sferze polityki, o tyle konfederację konstytuuje umowa międzynarodowa”¹¹⁴. W podobnym duchu utrzymana jest również definicja pojęcia autorstwa R. Stemplowskiego, który zaznacza, że choć omawiana instytucja wychodzi poza typowe stosunki dwustronne, nie jest „międzynarodowo upodmiotowionym prawnie związkiem państw”¹¹⁵.

Biorąc pod uwagę powszechność ostatniego rozwiązania w praktyce, wypada przychylić się do wniosku, iż podstawą strategicznego partnerstwa jest zazwyczaj niewiążąca deklaracja. Odwołując się do obowiązującego na gruncie ekonomii podziału na alianse formalne i nieformalne, wydaje się, że można dopuścić sytuacje, w których podmioty będą współpracować, nie podpisawszy żadnego dokumentu. Ponieważ jednak partnerstwa strategiczne państw jawią się z samej swej natury jako powiązania nieformalne, wyklucza się ich zawieranie w formie wiążącej umowy międzynarodowej.

Dużo większa zgodność panuje w kwestii potrzeby wyposażenia partnerstwa strategicznego w skuteczne mechanizmy koordynacji – zdecydowana większość autorów zaliczyła je w poczet cech konstytutywnych pojęcia. Za ogólnymi celami muszą iść szczegółowe ustalenia odnośnie do polityk i środków. Jak ujął to obrazowo M. Paszkow: „Skutki tej współpracy powinny być odczuwalne po obu stronach, przy czym nie tylko przez elity polityczne państwa, ale również przez jednostki gospodarcze oraz zwykłych obywateli obu państw [tłum. własne]”¹¹⁶. Tylko wówczas taktyczne straty w rodzaju większych wydatków budżetowych na funkcjonowanie instytucji są warte podjęcia. Ostatecznym testem stosunków specjalnych jest więc wystąpienie autentycznej współpracy na polach zarysowanych współpracą. Ta zaś nie jest możliwa, jeśli cele strategiczne nie zostaną zoperacjonalizowane.

W tym kontekście warto dodać, iż definicja pojęcia zamieszczona w raporcie Centrum Razumkowa podkreśla, że „aby zaistniała możliwość ustanowienia partnerstwa strategicznego, muszą wystąpić strategiczne cele [...] niemożliwe do osiągnięcia w ramach typowych stosunków bilateralnych, które mogą być zabezpieczone tylko poprzez podniesienie ich do poziomu partnerstwa strategicznego”¹¹⁷. Integralnymi cechami omawianej instytucji są więc rozbudowana infrastruktura oraz intensyfikacja stosunków, przewyższające konwencjonalne relacje bilateralne. Innymi słowy, stosunki polityczno-gospodarcze pomiędzy partnerami powinny się wyróżniać na tle ich związków z innymi państwami¹¹⁸.

Należy jednak pamiętać że, w odróżnieniu od znanych z ekonomii aliasów udziałowych żadne z powoływanych organów nie stają się podmiotem władczych kompetencji, zwłaszcza ustawodawczych i wykonawczych, wiążących się ze sprawowaniem władzy suwerennej. Współpraca w ramach partnerstwa strategicznego, jakkolwiek owocna i szeroko zakrojona, nie przekracza bowiem charakteru międzyrządowego. Wśród ewentualnych mechanizmów realizacji i kontroli strategicznych interesów stron autorzy wspomnianego wyżej raportu proponują następujące struktury: międzypaństwowe komitety (komisje) pod przewodnictwem głów państw lub rządów, międzypaństwowe organy przygotowujące decyzje w głównych sferach objętych partnerstwem oraz dwustronne grupy robocze ekspertów (podkomisje)¹¹⁹. Dodatkowo K. Bałon obok wspólnych instytucji oraz regularnych spotkań przedstawicieli obu państw wymienia także wspólne jednostki wojskowe¹²⁰. Natomiast M. Paszkow dla poprawy efektywności sugeruje zaś opracowanie stałych kanałów współpracy pomiędzy politycznymi, gospodarczymi, naukowymi i twórczymi elitami partnerów strategicznych¹²¹. Obok kontaktów międzypaństwowych istotne są więc także kontakty międzyludzkie.

Podsumowując: można wyprowadzić wniosek, że partnerstwa strategiczne odznaczają się uprzywilejowaniem, intensywnością oraz wysoko rozwiniętą infrastrukturą dwustronnych kontaktów, która ułatwia podmiotom autentyczną i efektywną współpracę.

1.3.8. Zakres tematyczny i geograficzny

Zdecydowana większość badaczy uważa, że stosunki specjalne tym różnią się od konwencjonalnych, iż dotyczą szerokiego zakresu obszarów kooperacji¹²², „w przeciwieństwie do zwyczajnych relacji dwustronnych wykorzystywanych [...] dla zbudowania współpracy w konkretniej sferze działalności”¹²³. Niektórzy autorzy posługują się formułą „kooperacji na dwóch lub więcej płaszczyznach”¹²⁴. Tylko nieliczni autorzy twierdzą, że partnerstwa strategiczne koncentrują się na niewielkiej ilości ściśle określonych celów z wybranych domen aktywności państw lub nazywają jedną dziedzinę, z jakiej powinny się rekrutować priorytety partnerów¹²⁵. B. Parahonskyj uważa na przykład, że partnerstwo strategiczne to „wyższy typ stosunków międzynarodowych, który obejmuje usystematyzowanie działalności państw w niektórych obszarach wspólnych interesów strategicznych. Najbardziej charakterystyczne dla partnerstwa strategicznego jest precyzyjne określenie głównego kierunku współpracy oraz środków i sposobów prowadzących do realizacji określonych wspólnych celów [tłum. własne]”¹²⁶.

Praktyka pokazuje, że większość zawieranych partnerstw jest wielopłaszczyznowa – dotyka zarówno sfery politycznej (w tym militarnej), jak i gospodarczej czy społeczno-kulturowej. W świetle przemian, jakie przyniosło przyśpieszenie procesów globalizacji, zatarła się także granica pomiędzy priorytetami należącymi do polityki zagranicznej i wewnętrznej państw. Obok aliansów ogólnych występują jednak również partnerstwa z założenia skupione wokół jednej wybranej dziedziny współpracy, np. francusko-chińskie partnerstwo strategiczne w dziedzinie cywilnego wykorzystania energii jądrowej¹²⁷.

Część badaczy pokusiła się ponadto o wytyczenie typowych obszarów kooperacji podmiotów. J. Sedliar wśród dziedzin współdziałania wymieniła: polityczną, gospodarczą, wojskową, społeczną i polityki zagranicznej¹²⁸, zaś M. Paszkow: gospodarkę, energetykę, politykę i bezpieczeństwo¹²⁹. Szczegółowszego opisu dokonała natomiast Z. Szczerbata, która określiła główne sfery przejawiania się partnerstw strategicznych (wojskowo-techniczną, polityczną, gospodarczą, energetyczną, kulturalno-humanitarną) oraz symptomatyczne dla każdej z nich przedsięwzięcia¹³⁰.

W kontekście zakresu partnerstw strategicznych warto dodać również kilka zdań na temat ich geograficznej właściwości. Z rozważań odnośnie do aliansów przedsiębiorstw wynika, iż mogą one przybierać postać zarówno prostej współpracy pomiędzy dwoma partnerami tego samego rynku lokalnego, jak i skomplikowanych powiązań o zasięgu międzynarodowym. Przy czym te drugie są przeważnie nakierowane na wejście lub umocnienie się na lokalnym rynku swojego partnera, pierwsze z kolei na obronę rodzimego rynku przed zagraniczną konkurencją. „Szczególnym rodzajem aliansów strategicznych są globalne sojusze strategiczne. Są one podyktowane warunkami makrootoczenia przedsiębiorstw. Ich celem jest zdobycie trwałej przewagi konkurencyjnej na rynku światowym”¹³¹.

Porównując powyższe ustalenia z sytuacją współczesnych państw, można znaleźć pewne podobieństwa. Przyjmując, że odpowiednikiem rynku lokalnego może być region, możemy podzielić partnerstwa strategiczne na trzy grupy¹³². Pierwszą będą stanowiły alianse zawiązywane w obrębie jednego regionu i poświęcone celom ważnym dla danego obszaru geograficznego, w tym np. zwiększeniu konkurencyjności wobec potęg zewnętrznych lub odgrywaniu roli regionalnego lidera¹³³ (np. partnerstwo strategiczne Rosji i Uzbekistanu nastawione na przeciwdziałanie aktom terroryzmu na obszarze WNP¹³⁴). Część obserwatorów areny międzynarodowej uważa nawet, że kulturowo-historyczna i geograficzna bliskość oraz geopolityczna współzależność mają newralgiczne znaczenie dla wyboru strategicznego partnera¹³⁵. Drugą kategorią będą partnerstwa łączące partnerów z różnych regionów, których zadaniem jest zabezpieczenie interesów danego państwa w rejonie pochodzenia partnera (np. stosunki specjalne Rosji i Iranu, które zapewniają Federacji Rosyjskiej obecność na Bliskim Wschodzie¹³⁶). Ostatnią zaś – porozumienia pomiędzy światowymi mocarstwami mające znaczenie dla całego systemu międzynarodowego (np. partnerstwo strategiczne Rosji z Chinami mające na celu przezwyciężenie skutków światowego kryzysu finansowego¹³⁷).

1.3.9. Cele partnerów

Istnieje założenie, iż wspólny cel przyświecający aliansom strategicznym przedsiębiorstw musi mieć charakter gospodarczy. Oczywiste jest, że państwa będą łączyły wysiłki także dla realizacji priorytetów z innych dziedzin. Warto jednak zatrzymać się dłużej wokół opisanej na gruncie ekonomii kwestii homogeniczności lub heterogeniczności celów, jakie pchnęły podmioty ku intensyfikacji współpracy.

Zanim jednak do tego przejdziemy, kilka zdań należy poświęcić samej istocie celu strategicznego. Funkcjonuje kilka klasyfikacji celów. Obok omówionego wcześniej podziału na cele strategiczne i taktyczne (oraz operacyjne) z punktu widzenia niniejszej pracy istotne będzie rozróżnienie zaproponowane przez Glenna Snydera między interesami/wartościami wrodzonymi (intrinsic values), strategicznymi i reputacyjnymi. Interesy wrodzone są najważniejszymi, bo ostatecznymi wartościami, które nie służą osiąganiu innych wartości (np. niepodległość, prestiż na arenie międzynarodowej). Z kolei interesy strategiczne i reputacyjne¹³⁸ mają charakter instrumentalny, co oznacza, że stopień ich realizacji jest istotny nie z uwagi na nie same, ale z uwagi na wkład w realizację innych celów. Cele strategiczne są głównie wartościami zorientowanymi ku przyszłości. Ich znaczenie i rola zależą od wagi przypisywanej przyszłemu stanowi rzeczywistości przez decydentów oraz ich skłonności do podejmowania ryzyka (np. kontrolowanie szlaków lub strategicznych terytoriów, etniczna jednorodność państwa, posiadanie wiarygodnych sojuszników, gwarancja bezpieczeństwa surowcowego)¹³⁹.

Zbieżne cele strategiczne partnerów nie muszą być identyczne. Przedsiębiorstwa wchodzą w strategiczne układy partnerskie z różnorodnych przesłanek i badania empiryczne wskazują na to, że równie trwałe związki osiągają przedsiębiorstwa o celach komplementarnych (np. silna firma zagraniczna zamierza wejść na nowy rynek narodowy, a słabszy podmiot lokalny pragnie zyskać „zastrzyk” kapitału i nowoczesnych technologii) i tożsamych (np. dwa podmioty łączą wysiłki, aby wprowadzić na rynek nowy produkt). Choć więc, jak utrzymuje M. Cieślicki, „różnica celów wywołuje zazwyczaj ostre konflikty, zwłaszcza w obszarze zarządzania”¹⁴⁰, kluczem do powodzenia partnerstwa strategicznego wydaje się wzajemne nieeliminowanie się dążeń aliantów.

Analogiczny podział można zastosować w aliansach pomiędzy państwami. „Klasycznym przykładem sojuszu służącego wspólnym interesom jest angielsko-amerykański sojusz odnoszący się do Europy; cel jednego partnera – jakim jest zachowanie równowagi sił w Europie – jest również celem drugiego. Sojusz między Stanami Zjednoczonymi i Pakistanem to jeden z wielu współczesnych przykładów sojuszu służącego komplementarnym interesom. W przypadku Stanów Zjednoczonych służył pierwszorzędnemu celowi rozszerzenia zasięgu polityki powstrzymywania; w przypadku Pakistanu służył zwiększeniu potencjału politycznego, militarnego i gospodarczego względem sąsiadów”¹⁴¹.

Nieco więcej uwagi należy poświęcić rozbieżnym interesom partnerów. Każde państwo ma zbiór zhierarchizowanych celów z różnych dziedzin. Znalezienie dwóch podmiotów, których wszystkie priorytety byłyby identyczne, należy uznać za bardzo mało prawdopodobne, zazwyczaj więc partnerzy wchodzą w alians z różną proporcją: jednakowych; odmiennych, ale kompatybilnych; różnych acz niewykluczających się oraz zupełnie przeciwstawnych dążeń. Część kompatybilnych priorytetów może ewoluować w bardziej ogólne, wspólne cele. W trakcie współpracy i dzięki niej nawet część początkowo przeciwnych interesów może ulec konwergencji (poprzez wypracowanie wspólnego stanowiska lub zignorowanie różnic), szczególnie jeśli zajmują diametralnie różne miejsca w hierarchii ważności partnerów (kwestia, która jest kluczowa dla jednej ze stron ma marginalne znaczenie dla drugiej). Niemniej, aby mogło do tego dojść, ilość i waga tożsamych celów muszą nad nimi przeważać¹⁴².

Podsumowując: partnerów powinny łączyć spójne, czyli identyczne lub kompatybilne, cele, zaś ewentualne konflikty interesów i różnice zdań nie powinny dotyczyć kwestii o pierwszorzędnym znaczeniu dla obu podmiotów.

1.3.10. Kontekst współpracy

W niniejszej pracy uznaliśmy, że stosunki pomiędzy państwami w wielu kwestiach przypominają relacje pomiędzy przedsiębiorstwami. Choć wiele z przedstawionych powyżej cech konstytutywnych interesującego nas pojęcia występuje równocześnie na gruncie nauk ekonomicznych i politycznych, istnieją również różnice.

Z perspektywy naszych badań najważniejsza odmienność pomiędzy funkcjonowaniem państw i komercyjnych firm polega na motywacjach. O ile w przypadku przedsiębiorstw uznaje się, że naczelną przesłanką wszystkich działań jest zysk, a posiadający pełną informację o rynku podmiot zawsze wybierze to, co przyniesie mu większą materialną korzyść, o tyle podejmowanie decyzji przez rządzących państwami jest dalece bardziej skomplikowane. W tym aspekcie stosunki międzypaństwowe przypominają bardziej relacje międzyludzkie, na które obok prostego rachunku zysków i strat wpływają także światopoglądowe preferencje, sympatie i antypatie¹⁴³oraz historia wcześniejszych doświadczeń. Jak zauważa Natalia Witrenko: „Strategiczne partnerstwo powinno być oparte na zasadach wzajemnego zainteresowania, równości, zaufania i dokładnego wykonywania zobowiązań. Podstawą do tworzenia strategicznego partnerstwa muszą być wspólne tradycje historyczne, kulturowe i duchowe oraz podobne widzenie obrazu świata [tłum. własne]”¹⁴⁴.

Potrzebę obopólnej lojalności, zaufania i oddania podkreśla większość opracowań tematu. S. Burant twierdzi, że strony powinny powstrzymywać się od działań mogących niekorzystnie wpłynąć na bezpieczeństwo drugiego państwa lub utrudnić mu realizację objętych partnerstwem celów¹⁴⁵. Przedkładanie wspólnych priorytetów ponad własne postuluje także O. Znahorenko, utrzymując wręcz, że cele partnera nie mogą być mniej ważne niż własne¹⁴⁶. Natomiast B. Tarasiuk sugeruje wspieranie partnera na arenie międzynarodowej nawet wówczas, gdy nie idzie to w parze z własnym interesem¹⁴⁷. Wedle słów G. Berridge’a i A. Jamesa podmiot powinien zrobić dla drugiej strony więcej, niż zrobiłby się dla państwa trzeciego¹⁴⁸. Z nieco innej perspektywy lojalność partnerów ujmują autorzy raportu Centrum Razumkowa, według których wyrazem oddania wspólnej sprawie są: „dyscyplina, konsekwencja i przewidywalność relacji oraz ścisłe wykonywanie zobowiązań [tłum. własne]”¹⁴⁹. Czynniki, które pomnażają transparentność i skuteczność kooperacji, podkreśla również J. Sedliar, w opinii której nie bez znaczenia dla rozwoju przyjaznej współpracy są także wiarygodne mechanizmy rozstrzygania sporów¹⁵⁰. Reasumując: pomiędzy strategicznymi partnerami powinna wykształcić się relacja na kształt międzyludzkiej przyjaźni, opartej na zaufaniu i lojalności.

Otwarte pozostaje pytanie, czy dla osiągnięcia i utrzymania tak zdefiniowanej przyjaźni przydatna jest bardziej kulturowa i ideologiczna bliskość, czy historia dobrych stosunków dwustronnych. Opisując cechy charakterystyczne omawianej instytucji, B. Tarasiuk zaraz po istnieniu u partnerów podobnych, a najlepiej zbieżnych interesów wymienia „wysoki stopień zbieżności poglądów i stanowisk odnośnie do kluczowych zagadnień europejskiej i światowej polityki, a także regionalnych i subregionalnych organizacji (demokratyczne wartości, WNP, UE, NATO) [tłum. własne]”¹⁵¹. Raport Centrum Razumkowa uzupełnia ten postulat stwierdzeniem, iż zgodność powinna wynikać nie tylko ze stanowisk prezentowanych przez oficjalnych przedstawicieli, ale także z postaw i wartości charakterystycznych dla opinii publicznej obu państw, ponieważ brak światopoglądowego podobieństwa pozbawia współpracę podmiotów wsparcia społeczeństw. Niemniej ci sami autorzy kilkadziesiąt zdań dalej stwierdzają, iż partnerstwo strategiczne nie wymaga ideologicznej harmonii (ani równości potencjałów), gdy w grę wchodzi posiadanie kluczowych dla drugiej strony atutów w rodzaju położenia geograficznego czy zasobów naturalnych¹⁵². Z kolei Tim Dunne, podając przykład Meksyku i Kuby, zauważa, że „nawet pomiędzy państwami o kontrastujących ze sobą systemach politycznych i ekonomicznych wojna może być nie do pomyślenia, jeżeli mają one długą historię przyjaznych wzajemnych stosunków”¹⁵³. Wagę wcześniejszej pozytywnej współpracy podkreślili także O. Znahorenko i I. Żowkowa, czyniąc poprzednią praktykę koordynacji działań podmiotów na arenie międzynarodowej oraz progresywność ich relacji (rozumianą jako stopniowy i długotrwały rozwój, w którym każdy kolejny etap był nie niższy od poprzedniego) warunkami koniecznymi partnerstwa strategicznego¹⁵⁴.

Bez wątpienia oparcie strategicznego aliansu na kulturowo-ideologicznej spójności partnerów ułatwia jego funkcjonowanie, zwiększając zaufanie oraz poczucie przynależności pomiędzy stronami. Wydaje się jednak, że większe znaczenie mają wspólne pozytywne doświadczenia, z których wypływają ogólnonarodowe sympatie (wszak najwięcej konfliktów zbrojnych dokonało się w historii pomiędzy sąsiadami, częstokroć pochodzącymi z tego samego kręgu kulturowego).

Nie należy zapominać, że podstawą strategicznego partnerstwa są zawsze wspólnie realizowane interesy, zaś pozytywna atmosfera poprawia efektywność współpracy, ale nie jest sama w sobie warunkiem wystarczającym do zawiązania aliansu. Z drugiej strony warto zdawać sobie sprawę z faktu, że brak dobrego kontekstu kooperacji może, nawet przy autentycznie spójnych celach, pozbawić partnerstwo materialnego charakteru. Jeśli pojawiające się różnice zdań i interesów w kwestiach nieobjętych porozumieniem nie będą rozwiązywane na bieżąco, mogą skutecznie zablokować możliwości współdziałania. Co więcej, nagromadzenie nierozwiązanych spraw, które z poziomu technicznego przekształcą się w problem polityczny, omawiany przez najwyższych przedstawicieli obu państw, jest jednym z najczęściej występujących powodów zawieszenia lub milczącego uśpienia strategicznej współpracy. Rolę „papierka lakmusowego”, szczególnie dla sąsiedzkich stosunków specjalnych, może tu odgrywać sposób traktowania osób należących do mniejszości narodowych.

1.3.11. Podsumowanie

Wnioski wypracowane w niniejszym rozdziale pozwalają na zbudowanie modelu idealnego partnerstwa strategicznego na gruncie nauk politycznych. Cechy konstytutywne omawianej instytucji podzielono na trzy grupy warunków. Warunki wstępne i podstawowe, które dana relacja, aby zyskać miano aliansu strategicznego, musi spełniać łącznie, oraz warunki uzupełniające.

Punktem wyjścia do nazwania związku na arenie międzynarodowej partnerstwem strategicznym jest spełnienie łącznie trzech warunków wstępnych. Po pierwsze, współpraca musi być zawiązana pomiędzy suwerennymi i autonomicznymi podmiotami stosunków międzynarodowych. Innymi słowy, kooperacja nie może pozbawiać aktorów ich prawnomiędzynarodowej podmiotowości. Po drugie, alians musi być zawiązany pomiędzy państwami. Zbudowany model idealny nie ma zastosowania wobec partnerstw między państwem a organizacją międzynarodową lub innymi uczestnikami stosunków międzynarodowych o niepełnej podmiotowości prawnomiędzynarodowej. Po trzecie, relacja musi być bilateralna. W pracy przyjęto założenie, iż partnerstwo strategiczne jest instytucją właściwą stosunkom dwustronnym.

Wyróżniono cztery warunki podstawowe, które zachowane łącznie świadczą o istnieniu między państwami partnerstwa strategicznego.

W pierwszej kolejności stosunki między podmiotami muszą być relacjami partnerskimi. Składa się na nie kilka mniejszych elementów, a w tym: obustronna dobrowolność zawartego porozumienia; odbywanie stałych i kryzysowych konsultacji na najwyższym szczeblu świadczących o tym, że oba państwa liczą się z opiniami i interesami drugiej strony; obustronne uzależnienie, w którym każdy z podmiotów ma przewagę w innych domenach współpracy; różnica potencjałów nie przekraczająca poziomu prowadzącego do jednostronnej dominacji. Spośród wymienionych powyżej składników partnerskiego charakteru relacji tylko drugi spełnia kryterium mierzalności. Zagadnienie asymetryczności potencjałów i wiążącego się z nim ryzyka uzależnienia nie może posłużyć jako narzędzie weryfikacji hipotez, ponieważ jak dotąd nie istnieje jeden ustalony wzorzec pomiaru potencjału państwa. Podobnie rzecz się ma z dobrowolnością wejścia w strategiczny alians, którą można stwierdzić tylko na poziomie oficjalnym – poprzez brak jawnie ogłoszonego ultimatum. Ostatecznie więc, choć należy mieć świadomość połowiczności takiego rozwiązania, które wykaże jedynie prawdopodobieństwo, a nie pewność weryfikacji tezy, wskaźnikiem partnerskości relacji będzie odbywanie stałych i kryzysowych/okolicznościowych konsultacji na najwyższym szczeblu – szefów państw, rządów i dyplomacji.

Drugim warunkiem podstawowym jest istnienie pomiędzy partnerami zbieżności celów strategicznych. Aby mówić o spełnieniu tego kryterium, wystarczą znalezienie jednego priorytetu, który podmioty wyrażają w sposób identyczny lub dalece zbliżony, oraz nieodnotowanie całkowicie sprzecznych interesów dotyczących kwestii kluczowych z punktu widzenia obu partnerów. Wymaganej spójności należy szukać w oficjalnych dokumentach odnośnie do polityki zagranicznej i bezpieczeństwa w rodzaju: exposé szefów rządów, państw i dyplomacji, strategii bezpieczeństwa narodowego oraz przełomowych uchwał parlamentów.

Obok występowania zbieżności strategicznych dążeń dwóch państw niezbędne jest także, aby obaj partnerzy podzielali przeświadczenie, iż połączenie wysiłków i współpraca zwiększą prawdopodobieństwo realizacji tych celów. Istnienie takiej świadomości wyraża się najczęściej we wzajemnym tytułowaniu się partnerem strategicznym we wspomnianych wyżej najważniejszych dokumentach państwowych. Dowodem uznania danej relacji za strategiczną może być także podpisanie deklaracji ustanawiającej między stronami stosunki specjalne. Ponadto, w weryfikacji rzeczonego warunku podstawowego może być pomocne stwierdzenie, czy w oficjalnych dokumentach odnośnie do polityki zagranicznej i bezpieczeństwa państwa poświęcają sobie wzajemnie więcej uwagi w porównaniu do miejsca zarezerwowanego dla pozostałych partnerów.

Ostatnim, ale równie ważnym, warunkiem podstawowym jest wystąpienie autentycznego i długofalowego współdziałania w realizacji zbieżnych celów strategicznych. Pomocne w ustaleniu materialności partnerstwa strategicznego dwóch państw jest podpisanie przez nie planu działań lub innego dokumentu, który zoperacjonalizuje głoszone deklaracje, uzupełniając je o główne obszary współdziałania oraz ściśle określone zadania. Dopiero bowiem wysoki stan wykonania konkretnych postanowień świadczy o tym, że partnerstwo strategiczne naprawdę funkcjonuje. Z kolei długotrwałość relacji osiągana jest poprzez powtarzalność oraz pogłębianie bliskiej kooperacji, czyli podejmowanie kolejnych planów operacyjnych.

Model idealny stosunków specjalnych zakłada istnienie trzech warunków uzupełniających.

Po pierwsze, relacje partnerów cechują się uprzywilejowaniem i intensywnością przewyższającymi normalny dla obu państw poziom zbliżenia w stosunkach z innymi państwami. Kryterium wyjątkowości danej relacji dotyczy przede wszystkim ilości spotkań na najwyższym szczeblu – prezydentów, premierów, ministrów spraw zagranicznych (a także przewodniczących parlamentów i ministrów różnych resortów, jeśli choćby jednym z rozmówców była osoba piastująca urząd szefa państwa, rządu lub dyplomacji). Porównanie powinno dotyczyć wyłącznie rozmów w cztery oczy odbytych w ramach spotkań dwustronnych lub na marginesie forów wielostronnych (o ile zostały wyraźnie odnotowane). Nie mniej ważne jest także uprzywilejowanie w stosunkach gospodarczych (obroty handlowe, współpraca inwestycyjna, dostęp do rynku).

Po drugie, relacje partnerów cechują się wysoko rozwiniętą infrastrukturą. Instytucjonalizacja wzajemnych stosunków objawia się powołaniem wspólnych organów, jednostek wojskowych oraz mechanizmu regularnych spotkań na najwyższym szczeblu. Nie bez znaczenia są także kontakty międzyludzkie, reprezentowane przez współpracę kulturalną, wymianę młodzieżową i naukową oraz kooperację pomiędzy jednostkami samorządowymi.

Ostatnim warunkiem uzupełniającym partnerstwa strategicznego jest dobra atmosfera współpracy. Składają się na nią w pierwszej kolejności pozytywne doświadczenia historyczne w zakresie współpracy bilateralnej (w tym przede wszystkim nietoczenie przeciw sobie wojen oraz zawarte traktaty sojusznicze), w drugiej zaś sposób rozwiązywania aktualnych konfliktów. Aby można było mówić o materialnych stosunkach specjalnych, problemy w relacjach dwustronnych powinny być rozwiązywane na bieżąco i na poziomie technicznym (ambasad i właściwych kancelarii, wspólnych instytucji). Innymi słowy, nie powinny być tematem oficjalnych rozmów najwyższych władz partnerów, czyli przenosić się na relacje międzypaństwowe. Ponadto, nie ulega wątpliwości, że skuteczność strategicznej kooperacji obniżać będą różnice interesów w sprawach, które przynajmniej jedna ze stron uważa za kluczowe (ujmuje to zagadnienie w swoich oficjalnych dokumentach odnośnie do polityki zagranicznej i bezpieczeństwa).

¹ Państwa nie zarzuciły prowadzenia swoich egoistycznych interesów na rzecz wspólnego dobra, jednak coraz częściej właśnie we współpracy widzą najlepszą drogę osiągnięcia swoich celów.

² Sama możliwość długotrwałej współpracy, której źródłem nie zawsze jest strach przed państwem trzecim, potwierdza idealistyczne przeświadczenie o progresywności stosunków międzynarodowych, niemniej nie musi ona wynikać z instytucjonalnego rozwoju danego związku ani iść z nim w parze.

³ Patrz: J. Goldstein, International relations, New York 1994, s. 80.

⁴ Sojusze międzynarodowe, [w:] Mały słownik stosunków międzynarodowych, G. Michałowska (red.), Warszawa 1996, s. 221.

⁵ Alternatywnego rozróżnienia dokonała ukraińska badaczka Julia Sedliar, proponując podział na wymiar teoretyczny i praktyczny pojęcia. Według niej: „Teoretyczny wymiar obejmuje koncepcyjny rozwój teoretycznych podstaw partnerstwa strategicznego; praktyczny – opracowanie efektywnego mechanizmu dla ich realizacji [tłum. własne]”. Ю. Седляр, Теоретичні засади стратегічного партнерства, s. 157, http://www.nbuv.gov.ua/portal/Soc_Gum/Npchdu/Politology/2002_12/12–28.pdf [dostęp: 21.03.2011].

⁶ K. Bałon, Co to jest partnerstwo strategiczne?, „Biuletyn Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych” 2001, nr 34, s. 413.

⁷ Patrz: J. Sutor, Leksykon dyplomatyczny, Warszawa 2010, s. 411; G. Berridge, A. James, A dictonary of diplomacy, Basingstoke 2003, s. 251.

⁸ Patrz: R. Stemplowski, Następny krok w strategicznym partnerstwie polsko-litewskim, „Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2001, t. 1, nr 2, s. 141; S. Burant, Stosunki polsko-ukraińskie a idea strategicznego partnerstwa, Warszawa 2000, s. 9–10; L. Osińska, Polskie a ukraińskie pojmowanie partnerstwa strategicznego między Warszawą a Kijowem „Dialogi Polityczne” 2007, nr 8, s. 28.

⁹ Kompleksowe badania połączone z sondażami opinii publicznej oraz okrągłym stołem pomiędzy politykami wszystkich frakcji ukraińskiego parlamentu przeprowadziło w roku 2010 Centrum Razumkowa (Ukrainian Centre for Economic & Political Studies named after Olexander Razumkov). Ich wynikiem było wypracowanie definicji pojęcia wraz z warunkami, jakie muszą wystąpić, aby instrument mógł być wykorzystany, oraz zasadami jego stosowania. Patrz: Strategic partners of Ukraine: declarations and realities, „National Security & Defence” 2000, nr 12, http://www.razumkov.org.ua/eng/files/category_journal/NSD12_eng.pdf [dostęp: 17.03.2011].

¹⁰ Alians strategiczny – oznacza trwały sojusz pomiędzy partnerami lub współdziałanie konkurentów w celu osiągnięcia obustronnych korzyści. Alianse strategiczne, w odróżnieniu od fuzji i przejęć, cechują zachowanie autonomii wśród uczestników i łatwość wycofania się z układu. Patrz: T. Marciniec, J. Szewczyk, Alians strategiczny, [w:] Encyklopedia zarządzania, http://mfiles.pl/pl/index.php/Alians_strategiczny [dostęp: 30.09.2010].

¹¹ Partnerstwo publiczno-prywatne (PPP) – jest formą długoterminowej współpracy sektora prywatnego i publicznego przy przedsięwzięciach mających na celu realizacje zadań publicznych. Celem współpracy jest osiągnięcie obopólnych korzyści w wymiarze celów zarówno społecznych, jak i komercyjnych danego przedsięwzięcia. Współpraca podmiotów publicznych z prywatnymi umożliwia sfinansowanie oczekiwanej przez wyborców infrastruktury w warunkach permanentnego ograniczenia zasobów finansowych budżetów władz samorządowych i rządu (np. elektrowni, parkingów) lub świadczenia usług użyteczności publicznej (np. usługi porządkowe, lecznictwo). Z kolei dla sektora prywatnego kooperacja z władzami centralnymi/samorządowymi jest gwarantem stabilności inwestycji oraz systematycznej obsługi zobowiązań, jakie wynegocjowano z podmiotem publicznym. Patrz: Dlaczego PPP?, http://ippp.pl/ppp/dlaczego-ppp/ [dostęp: 13.06.2011].

¹² Na potrzeby niniejszej pracy zostaną wzięte pod uwagę wyłącznie związki (homoseksualne i heteroseksualne), które mając ku temu możliwości, nie zawierają ani małżeństwa, ani innej formy prawnej legalizacji.

¹³ Partner, [w:] Leksykon uniwersalny. A–Ż, t. 1, D. i W. Masłowscy (red.), Kęty 2000, s. 466.

¹⁴ Partnerstwo, [w:] Leksykon uniwersalny. A–Ż, s. 466.

¹⁵ U. Ostrowska, Partnerstwo wychowawcze, [w:] Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku, t. 4, T. Pilch (red.), Warszawa 2005, s. 51.

¹⁶ Patrz: B. Gray, Collaborating: Finding Common Ground for Multiparty Problems, San Francisco–London 1989, za: P. Zmyślony, Partnerstwo i przywództwo w regionie turystycznym, Poznań 2008, s. 48–49.

¹⁷ Strategia, [w:] Encyklopedia PWN A–Z. Oryginalna Azetka, Warszawa 2008, s. 985.

¹⁸ Patrz: Strategia, [w:] Britanica. Polska edycja, t. 41, Poznań 2004, s. 60–61.

¹⁹ B. Don, Allies and adversaries: policy insights into strategic defense relationship, Santa Monica 1986, s. 1.

²⁰ Patrz: G. Berridge, A. James, dz.cyt., s. 251.

²¹ J. Sutor, dz.cyt., s. 411.

²² R. Stemplowski, dz.cyt., s. 141.

²³ K. Bałon, dz.cyt., s. 412.

²⁴ Patrz: tamże, s. 414.

²⁵ S. Burant, dz.cyt., s. 9–10.

²⁶ З. Щербата, Концептуальні засади стратегічного партнерства, s. 6, http://mev.lac.lviv.ua/downloads/vyklad/scherb/stat/3.pdf [dostęp: 22.03.2011].

²⁷ Strategic partners of Ukraine: declarations and realities, s. 20.

²⁸ Ю. Седляр, dz.cyt., s. 156.

²⁹ Стратегічне партнерство в контексті європейської інтеграції, „Політика і час” 2001, nr 8, s. 13, za: tamże, s. 156.

³⁰ Patrz: І. Жовква, Стратегічне партнерство у зовнішній політиці України: Автореф. дис. канд. політ. наук, Київ 2005, http://disser.com.ua/contents/17880.html [dostęp: 21.03.2011].

³¹ Tamże.

³² Е. Лисицин, Стратегічне партнерство – поняття сучасне, „Віче” 1999, nr 2 (83), s. 32–43, za: З. Щербата, dz.cyt., s. 2.

³³ І. Гуиуляк, Еволюція польсько-українського стратегічного партнерства, „Zeszyty Naukowe Doktorantów. Litwa – Rosja – Ukraina – Polska” 2007, nr 1, s. 163–164.

³⁴ K. Bałon, dz.cyt., s. 414.

³⁵ Patrz: Б. Тарасюк, Практика стратегічного партнерства випереджає теорію, 8.04.2001, http://www.ieac.org.ua/index.php?id=4&ch_id=32&ar_id=270&as=0 [dostęp: 5.05.2011].

³⁶ Patrz: Strategic partners of Ukraine: declarations and realities, s. 19.

³⁷ Patrz: tamże, s. 19–20.

³⁸ Patrz: tamże, s. 20–21.

³⁹ Patrz: М. Пашков, Реалії та перспективи стратегічного партнерцтва, „Дзеркало тижня”, 2.12.2000, http://www.razumkov.org.ua/ukr/article.php?news_id=106 [dostęp: 30.03.2011].

⁴⁰ Patrz: І. Жовква, dz.cyt., http://disser.com.ua/contents/17880.html.

⁴¹ Patrz: О. Знахоренко, Стратегічне партнерство в українсько-польських відносинах: Автореф. дис. канд. політ. наук, Київ 2005, http://disser.com.ua/content/44577.html [dostęp: 30.03.2011].

⁴² L. Osińska, dz.cyt., s. 28.

⁴³ Patrz: Y. Yamamoto, Alliance and collective security in the Post Cold War Era, Tokyo 1992, s. 8.

⁴⁴ C. Browning, Remaking Europe in the Margins: Northern Europe after the Enlargements, Aldershot 2005, s. 93.

⁴⁵ Ю. Седляр, dz.cyt., s. 156.

⁴⁶ Wedle przekonania, iż „w polityce międzynarodowej struktura systemu sprawia, że nie ma miejsca na przyjaźń, zaufanie i honor”. T. Dunne, B. Schmidt, Realizm, [w:] Globalizacja polityki światowej. Wprowadzenie do stosunków międzynarodowych, S. Smith, J. Baylis (red.), A. Czwojdrak (tłum.), Kraków 2008, s. 216.

⁴⁷ Patrz więcej: Unia Europejska i Rosja: bliscy sąsiedzi, ważni gracze na arenie międzynarodowej, partnerzy strategiczni, http://eeas.europa.eu/russia/docs/russia_brochure07_pl.pdf [dostęp: 15.04.2011].

⁴⁸ Patrz: R. Jain, India and the European Union. The Parameters and Potential of Strategic Partnership, [w:] India and the European Union. Building a Strategic Partnership, R. Jain (red.), New Delhi 2007, s. 64.

⁴⁹ Do poziomu partnerstwa strategicznego podniesione są także dla przykładu: relacje Chin i ASEAN oraz Rosji i NATO. Patrz: P. Michalak, 15 lat współpracy Chiny-ASEAN, 5.11.2006, http://www.psz.pl/tekst-3406/Przemyslaw-Michalak-15-lat-wspolpracy-Chiny-ASEAN [dostęp: 15.04.2011]; P. Fritch, Partnerstwo NATO-Rosja: więcej niż widać na pierwszy rzut oka, http://www.nato.int/docu/review/2007/issue2/polish/analysis1.html [dostęp: 15.04.2011].

⁵⁰ EU-NATO Declaration on ESDP, http://www.nato.int/docu/pr/2002/p02-142e.htm [dostęp: 15.04.2011].

⁵¹ B. Bandoro, Introduction, [w:] Afro-Asian Movement: Its Relevance, Aspiration and Strategies, B. Bandoro (red.), Jakarta 2005, s. 6.

⁵² Patrz więcej: The Declaration on the New Asia-African Strategic Partnership, s. 3–6, http://www.deplu.go.id/Documents/NAASP/Hyperlink1.pdf [dostęp: 18.04.2011].

⁵³ Patrz: Building a strategic partnership Dominican Republic State of Florida, Santo Domingo–Miami 2002, s. 17–20.

⁵⁴ L. Fernandez, Prologue, [w:] Building a strategic partnership for development: Dominican Republic New York, M. Rodriguez R. Hernandez (red.), Santo Domingo–New York 2004, s. 7.

⁵⁵ Patrz: tamże, s. 7–9.

⁵⁶ Patrz: М. Пашков, dz.cyt., http://www.razumkov.org.ua/ukr/article.php?news_id=106.

⁵⁷ Patrz: Ю. Седляр, dz.cyt., s. 156. Podobne ujęcie prezentuje także raport Centrum Razumkowa. Patrz: Strategic partners of Ukraine: declarations and realities, s. 19.

⁵⁸ Patrz: J. Sutor, dz.cyt., s. 411; G. Berridge, A. James, dz.cyt., s. 251.

⁵⁹ Liczbę państw związanych sojuszem określa w ten sposób m.in. J. Friedman. Patrz: J. Friedman, Alliance in International Politics, [w:] Alliance in International Politics, J. Friedman, C. Bladen, S. Rosen (red.), Boston 1970, s. 9. Na gruncie nauk ekonomicznych za przykład może służyć definicja autorstwa R. Drewniaka. Patrz: R. Drewniak, Rozwój przedsiębiorstwa poprzez alians strategiczny. Cele i uwarunkowania w praktyce polskiej, Toruń 2004, s. 12.

⁶⁰ І. Жовква, dz.cyt., http://disser.com.ua/contents/17880.html.

⁶¹ Dla przykładu: z opracowań odnośnie do strategicznego trójkąta pomiędzy USA, UE a Chinami wynika, iż jest to obecnie raczej relacja o znaczeniu strategicznym niż poświęcone konkretnym wspólnym celom trójstronne porozumienie. Patrz więcej: D. Shambaugh, The New Strategic Triangle: U.S. and European Reactions to China’s Rise, „The Washington Quarterly” 2005, s. 21–24, http://www.twq.com/05summer/docs/05summer_shambaugh.pdf [dostęp: 26.04.2011].

⁶² G. Boquerat, F. Grare, Introduction, [w:] India, China, Russia: intricacies of an Asian triangle, G. Boquerat, F. Grare (red.), Singapore 2004, s. iv.

⁶³ Co ciekawe, każde z azjatyckich mocarstw jest dalece bardziej powiązane z USA niż ze sobą nawzajem. Patrz więcej: tamże, s. v–vii.

⁶⁴ Co jest nie tylko uznaną, ale nawet częstą praktyką pomiędzy przedsiębiorstwami.

⁶⁵ Strategic partners of Ukraine: declarations and realities, s. 19.

⁶⁶ Patrz: tamże.

⁶⁷ Patrz: R. Stemplowski, dz.cyt., s. 141.

⁶⁸ Patrz: J. Sutor, dz.cyt., s. 411.

⁶⁹ Patrz: З. Щербата, dz.cyt., s. 6.

⁷⁰ Patrz: М. Пашков, dz.cyt., http://www.razumkov.org.ua/ukr/article.php?news_id=106.

⁷¹ Patrz: K. Bałon, dz.cyt., s. 414.

⁷² Tamże, s. 414.

⁷³ Strategic partners of Ukraine: declarations and realities, s. 21.

⁷⁴ Temat niesymetrycznych relacji oraz związanych z nimi wzorców postępowania podjęła nieco szerzej J. Sedliar. Patrz więcej: Ю. Седляр, dz.cyt., s. 158–159.

⁷⁵ Wyznacza on cztery modele omawianego pojęcia: „przedstawicielskie partnerstwo strategiczne”, „strategiczne partnerstwo przeciwko wspólnemu zagrożeniu”, „taktyczne partnerstwo strategiczne skierowanie na określone cele” oraz „asymetryczne partnerstwo strategiczne”. Patrz więcej: І. Жовква, dz.cyt., http://disser.com.ua/contents/17880.html.

⁷⁶ Tamże.

⁷⁷ H. Morgenthau, Polityka między narodami. Walka o potęgę i pokój, wydanie skrócone, R. Włoch (tłum.), Warszawa 2010, s. 203.

⁷⁸ І. Гуиуляк, dz.cyt., s. 164.

⁷⁹ О. Знахоренко, dz.cyt., http://disser.com.ua/content/44577.html.

⁸⁰ Patrz: З. Щербата, dz.cyt., s. 6; Strategic partners of Ukraine: declarations and realities, s. 21.

⁸¹ І. Гуиуляк, dz.cyt., s. 164.

⁸² Patrz: В. Зам’ятін, Ще раз про стратегічне партнерство, „День”, 5.12.2000, nr 223, http://www.day.kiev.ua/53312 [dostęp: 20.04.2011].

⁸³ M. Naidu, Alliances and balance of power. A search for conceptual clarity, Delhi 1974, s. 168.

⁸⁴ Strategic partners of Ukraine: declarations and realities, s. 21.

⁸⁵ А. Зленко, Cтратегічне партнерство – не кліше, „День”, 24.06.2000, nr 112, http://www.day.kiev.ua/290619?idsource=49157&mainlang=ukr [dostęp: 25.03.2011].

⁸⁶ Patrz: О. Знахоренко, dz.cyt., http://disser.com.ua/content/44577.html.

⁸⁷ Patrz: В. Зам’ятін, Ще раз про стратегічне партнерство, http://www.day.kiev.ua/53312.

⁸⁸ Dla przykładu: O. Znahorenko użyła sformułowania „cele niezbędne” dla każdego z podmiotów. Patrz: О. Знахоренко, dz.cyt.

⁸⁹ Patrz: М. Пашков, dz.cyt., http://www.razumkov.org.ua/ukr/article.php?news_id=106; І. Жовква, dz.cyt., http://disser.com.ua/contents/17880.html.

⁹⁰ Patrz: Ю. Седляр, dz.cyt., s. 157; Б. Тарасюк, dz.cyt., http://www.ieac.org.ua/index.php?id=4&ch_id=32&ar_id=270&as=0/.

⁹¹ Autorzy raportu uważają również, że efektywność zawartego porozumienia zwiększa uznanie ich strategicznego charakteru przez wpływowe mocarstwa światowe. Patrz: Strategic partners of Ukraine: declarations and realities, s. 20–21.

⁹² Można przyjąć, że zarówno Indie, jak i Pakistan uznają za swój priorytet bezpieczeństwo i pokój w regionie, zamiast jednak obniżać poziom napięcia, kontynuują zbrojenia.

⁹³ Tuż przed wybuchem drugiej wojny światowej II RP próbowała nakłonić do współdziałania przeciw III Rzeszy Czechosłowację. Jednym z powodów odmowy rządu w Pradze był brak wiary w to, że dwa średnie państwa Europy Środkowej zdołają odeprzeć niemiecki atak.

⁹⁴ K. Bałon, dz.cyt., s. 414.

⁹⁵ Istnienie wystarczających zdolności drugiej strony podkreśliła Z. Szczerbata, pisząc, że skoro podstawą partnerstwa są geostrategiczne priorytety, to państwo powinno poszukiwać partnera o strategicznym znaczeniu. Patrz: З. Щербата, dz.cyt., s. 6.

⁹⁶ R. Stemplowski, dz.cyt., s. 141.

⁹⁷ Oczywistym wymogiem, jaki towarzyszy deklarowaniu partnerstwa strategicznego, jest czynienie tego przez najwyższych przedstawicieli państwa (prezydenta, premiera, szefa dyplomacji), nie zaś zwykłych urzędników państwowych. Waleryj Czałyj wspomina takie wypadki z historii najnowszej Ukrainy. Patrz: В. Саприкін, Засади стратегічне партнерства, 3.01.2001, http://www.razumkov.org.ua/ukr/article.php?news_id=113 [dostęp: 19.04.2011].

⁹⁸ K. Bałon, dz.cyt., s. 413.

⁹⁹ Ю. Седляр, dz.cyt., s. 156.

¹⁰⁰ Strategic partners of Ukraine: declarations and realities, s. 21.

¹⁰¹ Patrz: І. Гуиуляк, dz.cyt., s. 164.

¹⁰² Patrz: tamże.

¹⁰³ Przykładem może być tu treść wspólnego oświadczenia Chin i Pakistanu. Patrz więcej: Joint Statement between the People's Republic of China and the Islamic Republic of Pakistan, 17.10.2008, http://news.xinhuanet.com/english/2008-10/17/content_10206474.htm [dostęp: 21.04.2011].

¹⁰⁴ Zostanie ona bardziej szczegółowo omówiona w kolejnym podrozdziale.

¹⁰⁵ Patrz: P. Zmyślony, dz.cyt., s. 48–49.

¹⁰⁶ Patrz: Strategic partners of Ukraine: declarations and realities, s. 19.

¹⁰⁷ Patrz: З. Щербата, dz.cyt., s. 2.

¹⁰⁸ Patrz: О. Знахоренко, dz.cyt., http://disser.com.ua/content/44577.html.

¹⁰⁹ В. Саприкін, dz.cyt., http://www.razumkov.org.ua/ukr/article.php?news_id=113.

¹¹⁰ Patrz: R. Osgood, Alliances and American Foreign Policy, Baltimore 1968, s. 18.

¹¹¹ J. Fredman, dz.cyt., s. 9.

¹¹² Patrz: І. Гуиуляк, dz.cyt., s. 163–164.

¹¹³ В. Саприкін, dz.cyt., http://www.razumkov.org.ua/ukr/article.php?news_id=113.

¹¹⁴ K. Bałon, dz.cyt., s. 415.

¹¹⁵ R. Stemplowski, dz.cyt., s. 141.

¹¹⁶ М. Пашков, dz.cyt., http://www.razumkov.org.ua/ukr/article.php?news_id=106.

¹¹⁷ Strategic partners of Ukraine: declarations and realities, s. 19.

¹¹⁸ Patrz: R. Stemplowski, dz.cyt., s. 141; L. Osińska, dz.cyt., s. 28; J. Sutor, dz.cyt., s. 411.

¹¹⁹ Patrz: Strategic partners of Ukraine: declarations and realities, s. 21.

¹²⁰ Patrz: K. Bałon, dz.cyt., s. 416.

¹²¹ Patrz: М. Пашков, dz.cyt., http://www.razumkov.org.ua/ukr/article.php?news_id=106.

¹²² Patrz: Ю. Седляр, dz.cyt., s. 156.

¹²³ Strategic partners of Ukraine: declarations and realities, s. 19.

¹²⁴ Patrz: О. Знахоренко, dz.cyt., http://disser.com.ua/content/44577.html; І. Жовква, dz.cyt., http://disser.com.ua/contents/17880.html.

¹²⁵ Dla przykładu: S. Burant określił, iż podmioty „powinna łączyć wspólnota strategicznych celów w dziedzinie bezpieczeństwa i polityki zagranicznej”. S. Burant, dz.cyt., s. 9.

¹²⁶ Ю. Седляр, dz.cyt., s. 156.

¹²⁷ Patrz: Francja i Chiny utworzą nuklearne partnerstwo strategiczne, 5.11.2010, http://energetyka.wnp.pl/francja-i-chiny-utworza-nuklearne-partnerstwo-strategiczne,124383_1_0_0.html [dostęp: 15.05.2011].

¹²⁸ Patrz: Ю. Седляр, dz.cyt., s. 157.

¹²⁹ Patrz: М. Пашков, dz.cyt. http://www.razumkov.org.ua/ukr/article.php?news_id=106.

¹³⁰ Patrz więcej: З. Щербата, dz.cyt., s. 4.

¹³¹ S. Hucik-Gaicka, Walka konkurencyjna przedsiębiorstw poprzez alianse strategiczne, fuzje i przejęcia, http://www.empriz.pl/articles/show/Walka_konkurencyjna_przedsiebiorstw_poprzez_alianse_strategiczne_fuzje_i_przejecia/ [dostęp: 30.09.2010].

¹³² J. Sedliar wprowadza podział na strategiczne partnerstwa realizowane na poziomie regionalnym i globalnym. Patrz: Ю. Седляр, dz.cyt., s. 157. Z kolei trójstopniową klasyfikację stosuje I. Huyuliak. Patrz: І. Гуиуляк, dz.cyt., s. 164.