Azjatyckie strategie
bezpieczeństwa

Redakcja naukowa

Joanna Marszałek-Kawa

SERIA

Biblioteka Azji i Pacyfiku

REDAKTOR SERII

Joanna Marszałek-Kawa

SEKRETARZ SERII

Karolina Skonieczka

RADA SERII

Marceli Burdelski, Tadeusz Detyna, Waldemar J. Dziak, Miao Huashou,

Adam Jelonek, Joanna Marszałek-Kawa, Krzysztof Miszczak, Ewa Oziewicz,

Małgorzata Pietrasiak, Bogusława Skulska, Kazimierz Starzyk, He Yaomin

RECENZENCI TOMU

prof. dr hab. Waldemar J. Dziak, prof. dr hab. Marian Kowalewski

REDAKTOR PROWADZĄCY

Maciej Majewski

REDAKCJA TECHNICZNA

Ryszard Kurasz

KOREKTA

Zespół

PROJEKT OKŁADKI

Krzysztof Galus

© Copyright by Wydawnictwo Adam Marszałek

Toruń 2013

ISBN 978-83-7780-762-0

Wydawnictwo prowadzi sprzedaż wysyłkową:

tel./fax 56 648 50 70; e-mail: marketing@marszalek.com.pl

Wydawnictwo Adam Marszałek, ul. Lubicka 44, 87–100 Toruń,

tel. 56 664 22 35, 56 660 81 60, e-mail: info@marszalek.com.pl, www.marszalek.com.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Wstęp

W ostatnim dwudziestoleciu ogromnie wzrosło znaczenie państw azjatyckich na arenie międzynarodowej. Państwa te poprzez swój dynamiczny rozwój zwiększają swój udział w produkcji i handlu światowym. Politycy, przedstawiciele świata nauki, eksperci i analitycy z uwagą obserwują zachodzące tam procesy. Ocenia się, że azjatyckie tygrysy odgrywają obecnie znaczącą, żeby nie powiedzieć dominującą, rolę w sferze ekonomicznej oraz politycznej. Oczywiste jest, że sukcesy gospodarcze determinują jednocześnie wzrost ich pozycji politycznej, w konsekwencji zaś azjatyccy przywódcy coraz więcej uwagi poświęcają na poszukiwanie dróg i metod skutecznego zagwarantowania własnych interesów, zabezpieczenia swej pozycji na światowej szachownicy. Czynią to zaś w szczególności rozwijając własny potencjał militarny.

Tym zagadnieniom poświęcony został prezentowany tom studiów. Ukazuje się on w prestiżowej serii „Biblioteka Azji i Pacyfiku”. Składa się on z piętnastu, poprzedzonych wstępem, rozdziałów przygotowanych przez uczonych wywodzących się z polskich i zagranicznych ośrodków naukowych.

Autorem pierwszego opracowania jest doktor Adam Olechowski, który opisuje chiński przemysł zbrojeniowy oraz eksport chińskiego uzbrojenia do coraz większej ilości państw świata. Maciej Karczewski w rozdziale zatytułowanym „Sznur Pereł” – chińska strategia na rzecz bezpieczeństwa energetycznego dokonuje analizy zasobów energetycznych głównych państw azjatyckich, których szybki rozwój powoduje wzrost zapotrzebowania na surowce energetyczne.

Z kolei profesor Piotr Mickiewicz  przedstawił przeciwdziałanie zagrożeniu terrorystycznemu jako instrument budowy regionalnej pozycji Cesarstwa Japonii. Wskazuje on, że duży wpływ na przeobrażanie japońskiej polityki zagranicznej miał iracki atak na Kuwejt. Władze Japonii uznały, że terroryzm ponowoczesny stanowi najważniejsze wyzwanie dla bezpieczeństwa państwa.

Również Łukasz Ho Thanh, młody uczony związany ze szczecińskim ośrodkiem naukowym, podjął w swym tekście problematykę japońską. Rozdział jego autorstwa nosi tytuł Kwestia obecności wojsk amerykańskich na Okinawie. Wyzwanie dla polityki japońskiej w XXI wieku. W podsumowaniu wskazał on, że układy i porozumienia amerykańsko-japońskie w sprawie Okinawy zwykle nie miały realnego odbicia w rzeczywistości.

Doktor Karol Kościelniak podjął próbę analizy wpływu doi moi na bezpieczeństwo wewnętrzne Wietnamu w XXI wieku. Wietnamska polityka odnowy zasadzała się przede wszystkim na przeprowadzeniu reformy gospodarczej kraju. Jej sukces przeobraził kraj wewnętrznie i wpłynął na zmianę jego pozycji międzynarodowej.

Autorzy rozdziałów tworzących drugą część prezentowanego tomu koncentrują swą uwagę na bliższej nam części Azji. Kinga Smoleń opisując sojusz Turcji ze Stanami Zjednoczonymi na początku XXI wieku zastanawia się czy mamy do czynienia ze strategicznym przewartościowaniem czy też z zachowaniem dotychczasowego status quo.

Dyrektor Instytutu Politologii Uniwersytetu Gdańskiego profesor Tadeusz Dmochowski swój rozdział zatytułował Strategia bezpieczeństwa narodowego Federacji Rosyjskiej i jej ewolucja: ustawy Federalne „O bezpieczeństwie” z 1992 i 2010 roku.

Na analizie perspektyw stabilizacji Afganistanu w kontekście 2014 roku skoncentrowała swą uwagę Joanna Modrzejewska-Leśniewska. Planowane na ten rok wycofanie znacznej części sił wojskowych budzi poważne zaniepokojenie opinii międzynarodowej. Stawiane jest pytanie, czy Afgańczycy są przygotowani do samodzielnego, sprawnego działania państwa.

Specjalizujący się od wielu lat w problematyce kaukaskiej doktor Piotr Kwiatkiewicz omawiając podziały polityczne w tym regionie skupił swą uwagę na wybranych aspektach sojuszu azerbejdżańsko-tureckiego. Jego zdaniem stabilizacji w regionie nie sprzyja nagromadzenie na małym obszarze dużej ilości państw.

Jako zagrożenie dla stabilności w Azji Centralnej uznał autor kolejnego rozdziału Michał Romańczuk renesans islamu i działalność organizacji fundamentalistycznych. Na taki rozwój sytuacji miał jego zdaniem wielki wpływ rozpad Związku Radzieckiego i powstanie wielu niepodległych państw. Działające do tej pory w podziemiu organizacje uzyskały znacząco lepsze warunki do realizacji swoich celów.

Jednym z ważniejszych problemów związanych w ostatnim czasie z bezpieczeństwem państw jest energetyka i właśnie reformie sektora energetycznego w Gruzji oraz jej wpływu na bezpieczeństwo energetyczne kraju swój tekst poświęciła Oksana Voytyuk. Zwraca ona uwagę na fakt, że gruziński system energetyczny był w przeszłości ściśle zintegrowany z systemami energetycznymi innych państw postradzieckich.

Wpływ procesów demograficznych na bezpieczeństwo wybranych państw Azji przeanalizowała Edyta Chwiej. Podkreśliła ona, że zagadnienia ludnościowe są ściśle związane z kwestią bezpieczeństwa. Zagadnienie to jest szczególnie ważne w odniesieniu do największego i najludniejszego kontynentu świata. W tym interesującym tekście przedstawiła ona wiele dynamicznych procesów takich jak np. migracje.

Profesor Hassan A. Jamsheer z Uniwersytetu Łódzkiego opisuje Arabską Wiosnę, jej przebieg, przyczyny i znaczenie. Jeesica Wolska swój rozdział zatytułowała Czas Mahdiego czyli irańska gra zagrożeń. Tom kończy rozdział autorstwa Macieja Pletni omawiający pamięć zbiorową jako źródło międzynarodowych konfliktów oraz kontrowersje wokół chramu Yasukuni.

Na zakończenie pragnę wyrazić przekonanie, że niniejsza monografia – wraz z wcześniej już opublikowanymi w tej serii pracami – przybliży Państwu problematykę bezpieczeństwa w Azji.

Joanna Marszałek-Kawa

Adam Paweł Olechowski

Chiński przemysł zbrojeniowy i eksport uzbrojenia

Przemysł zbrojeniowy oraz związany z nim eksport uzbrojenia należą do tych gałęzi gospodarki, które w każdym państwie okryte są tajemnicą. Co prawda do publicznej wiadomości trafiają informacje na te tematy mają one jednak ograniczony charakter i związane są głównie z kwestiami marketingowymi lub politycznymi. Utajnione pozostają natomiast, także w demokratycznych społeczeństwach państw zachodnich, dane dotyczące organizacji produkcji, jej wielkości oraz związanych z nią technologii. Nie inaczej jest w przypadku Chin.

W środkach masowego przekazu oraz dostępnych szerszym kręgom odbiorców opracowaniach o charakterze naukowym lub gospodarczym można znaleźć ogólne wiadomości o związanych z chińskim przemysłem zbrojeniowym koncernach, takich jak np. NORINCO, CEIEC czy CASC¹. Zainteresowani mogą też z otwartych źródeł informacji zdobyć wiedzę na temat chińskiej broni znajdującej się na wyposażeniu chińskich sił zbrojnych oraz użytkowanej w innych państwach świata. Jednak już ta ogólna wiedza na temat chińskiego przemysłu zbrojeniowego jego wytworów oraz kierunków eksportu uzbrojenia może nam wiele powiedzieć o rozwoju chińskiej nauki, techniki i gospodarki oraz polityce, także tej zagranicznej.

„Zbrojeniówka” należy bowiem do tych gałęzi gospodarki, które wymagają wysokich technologii i generują postęp naukowo-techniczny. Przyczynia się ona także do rozwoju innych gałęzi przemysłu, m.in. metalurgii, elektroniki czy mechaniki. Rozwinięta produkcja oraz eksport uzbrojenia przynoszą państwu wysokie dochody, zaś w układzie politycznym międzynarodowa współpraca w zakresie produkcji zbrojeniowej oraz kierunki eksportu broni mogą dużo powiedzieć o polityce zagranicznej danego państwa, jego sojuszach i rejonach zainteresowania. Dlatego też warto bliżej przyjrzeć się chińskiej „zbrojeniówce” aby na podstawie dokonanej analizy móc odpowiedzieć na istotne pytania związane z rozwojem gospodarczym Chin i wzrostem znaczenia tego państwa na międzynarodowej arenie. W analizie tej nie można pominąć zagadnień historycznych. Ujęcie historyczne pozwoli bowiem wykazać, iż na przestrzeni dziejów kwestie związane z rozwojem techniki wojskowej i produkcją uzbrojenia miały wpływ na potęgę i znaczenie państwa chińskiego.

Pomimo tego, iż w kulturze chińskiej niezbyt ceniono przemoc oraz użycie siły to jednak Chińczycy od pięciu tysięcy lat rozwijali i doskonalili produkcję różnego rodzaju uzbrojenia wielokrotnie wyprzedzając resztę świata w zakresie jego innowacyjności i jakości. To właśnie w Chinach powstały takie wynalazki, jak kusza, czarny proch strzelniczy czy rakiety. Starożytne, chińskie kroniki zawierają też informacje o wysokim kunszcie wytwarzających broń rzemieślników. Zapisy te znajdują potwierdzenie w wykopaliskach archeologicznych. Kunsztowne, miedziane miecze, noże i topory bojowe znaleziono m.in. na miejscu legendarnej bitwy pod Zhuolu, którą 2600 lat p.n.e. miał stoczyć Żółty Cesarz z Chi You². Interesującym jest, iż w chińskiej mitologii to właśnie Chi You jest uznawany za pierwszego specjalistę od wytopu metali i produkcji broni. W powstałym tysiąc lat po tej mitycznej bitwie państwie Szang (1750–1650 p.n.e.) do wytwarzania „narzędzi żołnierza” używano brązu³. Stosowana wówczas przez Chińczyków technika jego odlewania została w Europie osiągnięta dopiero w epoce renesansu, tj. w XVI wieku n.e.⁴ W połowie epoki Wiosen i Jesieni (między VII i IV wiekiem p.n.e.) nadal jeszcze posługiwano się bronią wykonaną z brązu. Do jej produkcji zaczęto jednak używać też i żelaza⁵.

Dynamiczny rozwój chińskiej techniki wojskowej nastąpił w epoce Walczących Królestw (IV–II w. p.n.e.). W istniejącym wówczas państwie Qin wynalezione zostały takie machiny wojenne, jak katapulty i wieże oblężnicze⁶. Ich wynalezienie przypisuje się sławnemu filozofowi i uczonemu, Mo Di⁷. W zapiskach historycznych z epoki Walczących Królestw znajdują się także nazwiska takich producentów uzbrojenia, jak Ou Ye Zi oraz małżeństwo Gang Jiang i Mo Xie. Z kuźni Ou Ye Zi wyjść miały dwa legendarne, niezwykle ostre miecze Ju Que oraz Zhan Lu⁸. Gang Jiang i jego żona Mo Xie prowadzili zaś eksperymenty z zakresu technologii odlewniczych. Duży wkład w historię chińskiego oręża oraz metalurgii miał żyjący w okresie Trzech Królestw (220–280 n.e.) wytwórca mieczy Pu Yuan. Pracując dla króla Liu Bei miał on jako pierwszy odkryć sekret hartowania metali. Dzięki odkryciu Pu Yuana armia królewska miała zyskać cieszące się sławą w całych ówczesnych Chinach „noże krojące żelazo niczym błoto”⁹.

Prawdopodobnie w okresie Trzech Królestw wynaleziona została też zaopatrzona w specjalny magazynek na bełty powtarzalna kusza (chon ku nu). Jej wynalazcą miał być kanclerz i regent państwa Shu Han, Zhuge Liang. Wynaleziona przez niego broń pozostawała w uzbrojeniu wojsk chińskich podobno aż do XIX wieku, a po raz ostatni miała być użyta podczas wojny chińsko-japońskiej trwającej w latach 1894–1895¹⁰. Interesującym konstrukcją był także opracowany przez generała z czasów dynastii Song (1127–1280 n.e.), Wu Zhu, opancerzony rydwan (guai zi ma), który dzięki zastosowanym rozwiązaniom konstrukcyjnym był trudnym do pokonania i zapewniał użytkującym go wojskom przewagę na polu bitwy¹¹. Za panowania dynastii Song, ok. X wieku, wynaleziono też proch¹². Początkowo wykorzystywany był on jednak nie jako środek bojowy, lecz do sporządzania fajerwerków.

Niestety zachodzące w świecie zmiany, w szczególności zaś zapoczątkowana w osiemnastowiecznej Anglii rewolucja przemysłowa, sprawiły iż już na początku XIX wieku Chiny utraciły swoją przewagę techniczną i gospodarczą nad resztą świata. Przegrane z dwoma europejskimi mocarstwami kolonialnymi, Wielką Brytanią i Francją dwie wojny opiumowe oraz problemy wewnętrzne związane z tłumieniem powstania tajpingów uświadomiły chińskim elitom jak bardzo zacofane są gospodarka i technika Państwa Środka. Dzięki wysiłkom dwóch wybitnych polityków i wojskowych Li Hongzhana i Zuo Zontanga od 1861 roku zaczęto w Chinach wdrażać politykę samoumocnienia (ziqiang yundong). Głównym celem tej polityki była budowa nowoczesnego przemysłu zbrojeniowego, który stworzyłby podstawę do modernizacji innych gałęzi gospodarki¹³. W pierwszej fazie wdrażania tego ambitnego przedsięwzięcia modernizacyjnego wiele materiałów do produkcji zbrojeniowej było sprowadzanych z zagranicy¹⁴.

Pierwszym przedsiębiorstwem, które powstało w ramach realizacji zamierzeń ziqiang yundong była spółka budowy maszyn w podległym władzy Li Hongzhana Tiencinie¹⁵. W 1862 roku rozpoczęła swoją działalność istniejąca do dziś w Chongqingu fabryka maszyn Chang’an¹⁶. Następną, nowoczesną, chińską firmą zbrojeniową był założony we wrześniu 1865 roku przez Zeng Guofana szanghajski arsenał Kiangnan¹⁷. Pomocy przy budowie i uruchomieniu arsenału Kiangnan udzielili Chińczykom Amerykanie i Anglicy. W fabryce podjęto nie tylko produkcję karabinów, armat i amunicji, lecz również budowę okrętów i statków. Pierwszy okręt parowy (kanonierka) wodowany został już w 1868 roku¹⁸. Dużym osiągnięciem było też wodowanie w 1876 roku eksperymentalnego pancernika „Jinou”. Oprócz zakładu produkcyjnego w skład przedsiębiorstwa wchodziły także szkoła języków obcych i biuro tłumaczeń, które zajmowało się przekładem na język chiński zachodnich opracowań technicznych i zakresu nauk ścisłych. Pełną moc produkcyjną arsenał Kiangnan osiągnął w 1870 roku zatrudniając ok. 2000 osób¹⁹. W 1905 roku nazwę firmy zmieniono na arsenał Szanghaj²⁰.

Kolejnym zakładem zbrojeniowym była stocznia, którą w 1867 roku wybudowano w leżącej nieopodal Fuczou miejscowości Mawei²¹. Dużą pomoc przy jej budowie okazali Chińczykom francuscy specjaliści, m.in. pozostający w chińskiej służbie oficer francuskiej marynarki wojennej Prosper Giquel. Niestety Francuzi przyczynili się też do zniszczenia stoczni podczas wojny chińsko-francuskiej z lat 1883–1885. W okresie funkcjonowania stoczni zwodowano w niej ponad dwadzieścia okrętów wojennych, w tym trzy krążowniki Huatai, Jingqing i Pingyuan. Podobnie jak arsenał Kiangnan stocznia Fuczou pełniła także rolę instytucji naukowej, działała bowiem przy niej szkoła marynarki wojennej, w której uczono nawigacji oraz inżynierii morskiej²².

Z inicjatywy Li Hongzhana, w pierwszej fazie modernizacji, zbudowano również fabrykę broni w Nankinie (arsenał Jinling) oraz zakład produkcji prochu i amunicji w Tiencinie. Oba zakłady wybudowano przy pomocy Francuzów²³. W nankińskiej fabryce początkowo produkowano kartaczownice systemu Gatlinga oraz działa mniejszych kalibrów, a na przełomie XIX i XX wieku uruchomiono produkcję amunicji karabinowej systemu Mausera.

W późniejszej fazie realizacji polityki samoumocnienia powstała jedna z najsławniejszych i największych chińskich fabryk zbrojeniowych – Arsenał Hanyang. Jego założycielem był wybitny, chiński polityk i reformator, Zhang Zhidong. Do gromadzenia potrzebnych na budowę nowej fabryki funduszy przystąpił on już w 1886 roku. Za uzyskane, m.in. z budżetu chińskiej marynarki wojennej, pieniądze zostały w Niemczech zakupione potrzebne maszyny, które już pod koniec 1889 roku dotarły do leżącego w prowincji Hubei miasta Wuhan²⁴. W marcu 1890 roku władze cesarskie formalnie zatwierdziły lokalizację nowej fabryki w prowincji Hubei nadając jej oficjalną nazwę arsenału Hubei. Jej budowa rozpoczęła się jednak dopiero w 1891 roku. Zainteresowany niemieckimi osiągnięciami z zakresu techniki uzbrojenia Zhang Zhidong polecił także dokupić w Niemczech dodatkowe urządzenia do produkcji amunicji i broni strzeleckiej. Oficjalnie fabryka została oddana do użytku w kwietniu 1894 roku²⁵. Rok później w nowo otwartej fabryce przystąpiono do produkcji najsłynniejszego, chińskiego karabinu Typ 88 znanego także pod oznaczeniem „Hanyang 88”²⁶. Materiały używane do produkcji tych karabinów w całości pochodziły z przedsiębiorstw chińskich, m.in. z działającej w Hanyang huty żelaza. Oprócz karabinów w fabryce podjęto także produkcję dział, amunicji do broni strzeleckiej oraz korpusów pocisków artyleryjskich. W 1904 roku rozbudowano zakład dzięki czemu wzrosła jego moc produkcyjna. Zmianie uległa także nazwa firmy na Arsenał Hanyang. Z czasem przy fabryce założono także szkołę przyzakładową. Rozszerzono również asortyment produkcji o karabiny maszynowe, pistolety Mauser C 96 oraz nowy typ karabinu powtarzalnego 8 mm Typ 24 „Zhonzheng”²⁷. Utworzono też około 50 filii fabryki w kilku prowincjach Chin, m.in. prowincji Hunan (fabryka pistoletów Chenxi) oraz w Syczuanie (wytwórnia uzbrojenia w Chongqingu)²⁸. Zimą 1938 roku, z uwagi na zbliżanie się Japończyków do Wuhan, całość produkcji uzbrojenia przeniesiono do dwóch, wymienionych wyżej fabryk. W 1947 roku Arsenał Hanyang został oficjalnie zamknięty.

Wagę do rozwoju nowoczesnego przemysłu zbrojeniowego przywiązywały także władze powstałej po rewolucji Xinhai 1911 roku Republiki Chińskiej. To właśnie wówczas powstał istniejący do dziś kompleks przemysłowy w Shenyang (do 1945 roku Mukden), w którym podjęto produkcję karabinów powtarzalnych systemu Mausera, amunicji oraz armat. Państwem z którym władze republiki wiązały nadzieję na szybką modernizację Chin były Niemcy. Już w połowie lat dwudziestych XX wieku przystąpiono do tworzenia wspólnych, chińsko-niemieckich przedsiębiorstw, w których podjęto produkcję samochodów i samolotów²⁹. Samochody, a także samoloty nie były jednak konstrukcjami chińskimi lecz zachodnimi i praktycznie były jedynie składane w Chinach z importowanych części³⁰. Niektóre z nich, jak na przykład brytyjski samolot pocztowy Avro 627, trafiły na uzbrojenie armii chińskiej. Na bazie innych, m.in. amerykańskiego samochodu ciężarowego GMC M31 Chińczycy stworzyli własne konstrukcje zbrojeniowe³¹. Osiągnięciami w zakresie produkcji zbrojeniowej mógł poszczycić się także przemysł stoczniowy republiki. W latach trzydziestych XX wieku w stoczniach Szanghaju wodowano bowiem dwa stosunkowo nowoczesne, lekkie krążowniki – „Sun Yat Sen” (1931) i „Ping Hai” (1936). Ciekawym jest fakt, iż krążownik „Ping Hai” został zbudowany na podstawie dokumentacji dostarczonej przez Japończyków³².

Pod rządami Czang Kajszeka podjęto także próby opracowania rodzimych konstrukcji zbrojeniowych. Jedną z nich był opracowany przez generała Chu Chiagena, w 1941 roku, prototyp samolotu myśliwskiego Chu X – PO. Samolot ten był wzorowany na amerykańskim myśliwcu Curtiss Hawk 75. Produkcję seryjną chińskich myśliwców miała podjąć fabryka w Kunming (miasto w prowincji Junnan).

Niezależnie od władz Republiki Chińskiej własny przemysł zbrojeniowy rozwijali także samowładnie rządzący niektórymi chińskimi prowincjami militaryści. Przykładem może być władający prowincją Shanxi generał Yan Xishan, który w mieście Taiyuan uruchomił zakład produkujący pistolety Mauser C 96 dostosowane do amerykańskiego naboju 45ACP i oznaczone mianem Shanxi Typ 17. Według amerykańskich bronioznawców miano wyprodukować tylko około 8500 egzemplarzy tej broni, z czego podobno kilka sztuk trafiło do USA³³.

Niewielkie zakłady zbrojeniowe tworzyła także w podległych swej władzy regionach, m.in. w Jiangxi, a później w północnych Chinach, Komunistyczna Partia Chin (KPCh)³⁴. Zadaniem tych zakładów był głównie remont zdobytego uzbrojenia, z czasem uruchomiono w nich jednak produkcję 8 mm karabinów powtarzalnych Typ 24 „Zhongzheng” oraz dostoswaną do radzieckiej amunicji kopię pistoletów automatycznych Mauser C 96 wz. 1932. Pistolety te były jeszcze pod oznaczeniem Typ 80 produkowane przez przemysł zbrojeniowy ChRL.

W drugiej połowie 1945 roku KPCh udało się przejąć z rąk japońskich okupantów fabrykę maszyn w Shenyang (do 1945 roku Mukden) oraz powstałe w 1937 roku zakłady chemiczne w Qingyan³⁵.

Pewien wkład w rozwój chińskiego przemysłu zbrojeniowego, szczególnie w północnych prowincjach, wnieśli także w latach trzydziestych japońscy okupanci. Nie czynili tego rzecz jasna dla dobra Chin, lecz w trosce o zaopatrzenie własnej armii. W tym celu utworzyli oni Manshu Jukogyo Kaihatsu (Mandżurską Spółkę Przemysłową), której celem był rozwój przemysłu ciężkiego. To właśnie z inicjatywy tej spółki wybudowano, pod koniec lat trzydziestych XX wieku, hutę w Anszan. Kolejną japońską inicjatywą gospodarczą było utworzenie w 1938 roku spółki lotniczej Manshukoku Hikoki Seizo, która rozpoczęła produkcję samolotów myśliwskich Nakajima Ki 84. Należące do tej spółki zakłady lotnicze w Harbinie zostały w 1945 roku częściowo przejęte przez Chińczyków, którzy już na początku lat pięćdziesiątych zaczęli remontować tam swoje samoloty. Niestety większość wyposażenia wybudowanych przez japońskich okupantów fabryk nie trafiła w chińskie ręce, lecz została przejęta przez wyzwalającą północne Chiny radziecką Armię Czerwoną. Według różnych szacunków Rosjanie mieli wywieźć z tamtych terenów urządzenia przemysłowe o wartości ośmiuset pięćdziesięciu ośmiu milionów dolarów amerykańskich³⁶.

Zdobywając władzę w Chinach KPCh przejęła około siedemdziesięciu kilku przedsiębiorstw przemysłu zbrojeniowego. Były to głównie zakłady produkcji amunicji i materiałów wybuchowych. Niewiele było natomiast zakładów przemysłu lotniczego, radioelektronicznego i stoczniowego. Większość z nich była w dodatku zniszczona w wyniku działań wojennych. Dlatego też twórcy Chińskiej Republiki Ludowej (ChRL) za jeden z ważniejszych celów uznali budowę nowoczesnego przemysłu zbrojeniowego. Pomocy w tym udzielić miał ChRL Związek Radziecki.

Pierwsze rozmowy na ten temat przeprowadzono podczas wizyty przedstawiciela władz radzieckich, Anastasa Mikojana, u Mao Tsetunga, do której doszło na przełomie stycznia i lutego 1949 roku, tj. jeszcze na prawie dziewięć miesięcy przed oficjalnym proklamowaniem ChRL. Poruszona wówczas została kwestia przyznania komunistom chińskim przez ZSRR kredytu w wysokości trzystu milionów dolarów, który przeznaczony byłby nie tylko na zakup uzbrojenia, lecz również odbudowę i rozbudowę chińskiego przemysłu zbrojeniowego. W rozmowach A. Mikojana z Mao wspomniano również o pomocy radzieckich doradców przy realizacji tego zamierzenia³⁷. Omawiany z Mikojanem kredyt został ostatecznie przyznany 14 lutego 1950 roku. Sfinansowano z niego budowę zaledwie pięćdziesięciu zakładów przemysłowych³⁸.

Korzystnym dla rozwoju przemysłu zbrojeniowego ChRL okazał się okres wojny koreańskiej (25 czerwca 1950–27 lipca 1953). Już w pół roku po jej wybuchu władze radzieckie zgodziły się pomóc Chińczykom w budowie lotniczych zakładów naprawczych, w których reperowano uszkodzone w walce samoloty³⁹. Sami Chińczycy utworzyli zaś, w kwietniu 1951 roku, Komisję Przemysłu Lotniczego, której zadaniem było „wzmocnienie siły lotniczej”⁴⁰. Dzięki pomocy radzieckiej odremontowano, w kwietniu 1952 roku, zakłady lotnicze w Harbinie, które z przedsiębiorstwa remontowego przekształciły się pod koniec lat pięćdziesiątych w fabrykę produkującą śmigłowce oraz samoloty bombowe i transportowe⁴¹. Nieco wcześniej, bo już w roku 1951, do produkcji lotniczej dostosowano fabrykę budowy maszyn w Hongdu⁴². Interesującym jest fakt, iż obok produkcji lotniczej w fabryce tej produkowano także motocykle Chang Jiang CJ 750, będące kopią radzieckich motocykli M 72, które z kolei powstały w oparciu o niemiecką konstrukcję z lat trzydziestych BMW 71.

Wojny koreańskiej sięga swoimi korzeniami powstała w 1953 roku najsłynniejsza, chińska fabryka samolotów w Shenyang. W fabryce tej bowiem uruchomiono po raz pierwszy w Chinach produkcję odrzutowych samolotów myśliwskich. Produkowane w niej były, m.in. używane także poza Chinami myśliwce poddźwiękowe J 5 (MiG 17) oraz ponaddźwiękowe J 6 (MiG 19) i J 7 (MiG 21). Samoloty myśliwskie pozostały jej specjalnością produkcyjną do dziś. W Shenyang produkuje się ciężkie myśliwce przewagi powietrznej J 11 (wersja rosyjskiego myśliwca Su 27), a także opracowano, w technologii stealth (zmniejsza wykrywalność samolotu przez radary), samolot wielozadaniowy piątej generacji, J 20. Oprócz samolotów myśliwskich w Shenyang produkowane są silniki lotnicze oraz bezpilotowe samoloty BA 5. Fabryka na stałe współpracuje z mieszczącymi się również w Shenyang 601 Instytutem Lotniczym oraz 606 Instytutem Badawczym, który specjalizuje się w konstrukcji silników lotniczych. W oparciu o wyszkolone w niej kadry utworzono w 1958 roku 132 zakłady lotnicze w Chengdu oraz fabrykę w Guizhou⁴³.

Shenyang zajmuje ważne miejsce na mapie chińskiego przemysłu zbrojeniowego nie tylko z uwagi na produkowane samoloty. W mieście tym działa bowiem także fabryka broni strzeleckiej oznaczona początkowo kryptonimem „66 Przedsiębiorstwo Państwowe”, a obecnie wchodząca w skład chińskiego koncernu zbrojeniowego NORINCO. Podczas wojny koreańskiej w przedsiębiorstwie tym uruchomiono produkcję 7,62 mm pistoletów Typ 51 (chińska wersja radzieckiego 7,6 2 mm pistoletu TT wz. 33), zaś od 1956 roku aż do 1973 roku produkowano tam chińską wersję sławnego, radzieckiego karabinka szturmowego AK (chińskie oznaczenie Typ 56)⁴⁴. Poza wymienionymi typami broni, w latach pięćdziesiątych podjęto w Chinach produkcję szerokiej gamy radzieckiego uzbrojenia strzeleckiego – od pistoletów maszynowych PPSz wz. 41 (chińskie oznaczenie Typ 50) i PPS wz. 43 (Typ 54) poprzez karabiny samopowtarzalne SKS (Typ 56) po wielokalibrowe karabiny maszynowe DSzK wz. 38 (Typ 54).

Rozwojowi chińskiego przemysłu zbrojeniowego sprzyjała jednak nie tylko wojna koreańska, lecz przede wszystkim proindustrialne nastawienie władz ChRL, które trafnie dostrzegały, iż międzynarodowa pozycja państwa zależy od rozwoju jego gospodarki. Władze ChRL przyjęły przy tym to samo założenie co dziewiętnastowieczni, chińscy reformatorzy, iż podstawą do budowy gospodarczej potęgi państwa jest przemysł zbrojeniowy. Dlatego też kwestia jego rozwoju została szeroko omówiona w przedstawionym przez Mao Tsetunga, w dniu 15 czerwca 1953 roku, programie uprzemysłowienia kraju. Program ten nieco idealistycznie zakładał, że cały proces uprzemysłowienia Chin potrwa od dziesięciu do piętnastu lat⁴⁵. Pewną pomoc przy tym zamierzeniu okazał Chinom jak zwykle ZSRR, którego kierownictwo już w maju 1953 roku zgodziło się sprzedać do Chin kolejnych dziewięćdziesiąt jeden dużych zakładów przemysłowych. W październiku 1954 roku, podczas wizyty przywódcy radzieckiego, Nikity Chruszczowa, w Chinach, władze radzieckie zgodziły się na sprzedaż kolejnych, piętnastu zakładów, zwiększenie dostaw wyposażenia dla budowanych już fabryk oraz udzielenie Chinom nowego kredytu, w wysokości pięciuset dwudziestu milionów rubli⁴⁶. Chruszczow zgodził się również udzielić ChRL pomocy przy budowie bomby atomowej⁴⁷. Na jego polecenie został wysłany do Chin jeden z czołowych rosyjskich fizyków jądrowych, Jewgienij Worobiow⁴⁸. Na szerszym forum plan rozwoju chińskiego programu atomowego został przedstawiony jednak dopiero na VIII Zjeździe KPCh we wrześniu 1956 roku. W 1957 roku ChRL zawarły zaś z ZSRR porozumienie w sprawie rozwoju nowych technologii dla bezpieczeństwa narodowego, w którym mowa była o radzieckiej pomocy nie tylko przy budowie broni atomowej, lecz również stworzeniu chińskiego arsenału rakietowego⁴⁹. Program atomowy w dużym stopniu realizowany był jednak przez samych Chińczyków. Szczególne zasługi w tym zakresie poniósł wybitny, chiński fizyk jądrowy Qian Sanqiang. To właśnie on uznawany jest za ojca chińskiej bomby atomowej.

Patrząc z perspektywy historycznej można stwierdzić, iż w drugiej połowie lat pięćdziesiątych rozpoczęto ważne programy, które przyczyniły się nie tylko rozwoju naukowo-technicznego i gospodarczego Chin, lecz również zapewniły im obecne miejsce w świecie. Najważniejsze spośród nich to wspomniany już program atomowy oraz program kosmiczny, który zapoczątkowany został w styczniu 1956 roku. Chociaż twórcą chińskiego programu kosmicznego był wybitny chiński inżynier Qian Xuesen, to jednak i w tym przypadku nieodzowna okazała się pomoc radziecka. ZSRR dostarczyło Chinom m.in. balistyczne pociski rakietowe R 1 (kopia niemieckiej rakiety V 2) oraz R 2. W oparciu o dostarczone z ZSRR rakiety, a także osobiste doświadczenia inż. Qian Xuesena, który podczas pobytu w USA zetknął się z pracami niemieckiego konstruktora rakiet Wernera von Brauna, w sierpniu 1958 roku przystąpiono w 5. Akademii Lotniczej do prac nad własnym balistycznym pociskiem rakietowym Dongfeng 1 (pierwotne oznaczenie „1059”). Budowę jego podzespołów zlecono funkcjonującej na południowym przedmieściu fabryce o kodowym oznaczeniu Zakład nr 211. Pierwszy, zakończony sukcesem start chińskiego pocisku rakietowego miał miejsce na poligonie Jiuquan (20 Baza) w dniu 5 listopada 1960 roku⁵⁰.

Pomimo rozwoju programów budowy broni strategicznych kierownictwo ChRL nie zaniedbały jednak prac nad produkcją broni konwencjonalnych. To właśnie od połowy lat pięćdziesiątych zaczęto rozwijać w Chinach produkcję czołgów. Jako jedna z pierwszych została wybudowana fabryka czołgów w leżącym w Mongolii Wewnętrznej mieście Baotou, które od 1949 roku zaczęto przekształcać w duży ośrodek przemysłowy i ważny węzeł kolejowy. Nieco później powstała fabryka czołgów w Szanghaju. Pierwsze czołgi zaczęły schodzić z linii produkcyjnych chińskich fabryk już w 1957 roku. Były to licencyjne wersje radzieckiego czołgu T 54A. Pomocy przy uruchomieniu w chinach przemysłu czołgowego udzielili inżynierowie radzieccy, m.in. z fabryki w Niżnym Tagile⁵¹. Ciekawym jest fakt, iż kilkadziesiąt czołgów T 54A wraz z dokumentacją techniczną trafiło do Chin niecały rok wcześniej. Godna podziwu jest więc szybkość z jaką niemający doświadczenia z zakresu techniki pancernej Chińczycy wdrożyli do produkcji jeden z najnowocześniejszych w tamtych latach wozów bojowych. Czołg ten, już pod chińskim oznaczeniem Typ 59 produkowany był praktycznie aż trzydzieści lat, tj. do 1987 roku⁵². Przez ten czas poddany był dwóm modernizacjom, pierwszej pod koniec lat sześćdziesiątych i drugiej już w latach osiemdziesiątych. Ogółem wyprodukowano około dziesięciu tysięcy sztuk tych maszyn. Typ 59 zapoczątkował też serię czołgów Typ 69, Typ 79 i Typ 80, które z kolei posłużyły jako baza do opracowania wielu typów chińskich pojazdów pancernych – dział samobieżnych, wozów zabezpieczenia technicznego i pojazdów inżynieryjnych.

Oprócz czołgów Chińczycy podjęli także produkcję transporterów opancerzonych. Jednymi z pierwszych były transportery Typ 56, kopie radzieckich BTR 152. Pojazdy te zbudowano w oparciu o podwozie samochodu ciężarowego Jiefang CA 10 (ZiS 151). Produkcję tych samochodów uruchomiono w lipcu 1956 roku w leżącym w północno-wschodnich Chinach mieście Changchun. Ostatni z nich zjechał z linii produkcyjnych w 1983 roku. Przez cały okres produkcji wyprodukowano ponad milion egzemplarzy tej ciężarówki⁵³. Praktycznie aż do lat dziewięćdziesiątych Jiefang CA 10 i jego późniejsza wersja Jiefang CA 30 (ZiŁ 157) były podstawowymi samochodami ciężarowymi Chińskiej Armii Ludowo-Wyzwoleńczej (ChAL-W). Szeroko wykorzystywano je również w gospodarce narodowej, a także wyeksportowano do kilku państw Afryki i Azji.

W kontekście produkcji ciężarówek pojawia się kwestia podwójnego wykorzystania mocy produkcyjnych chińskich fabryk zbrojeniowych, tj. nie tylko dla potrzeb armii, lecz również i gospodarki narodowej. Ciekawym jest, iż po raz pierwszy w ChRL kwestię tą poruszyła zawiadująca sprawami wojska i obronności państwa Centralna Komisja Wojskowa, która już w maju 1952 roku w swoim sprawozdaniu dla KC KPCh wspomniała o konieczności podjęcia przez fabryki zbrojeniowe także produkcji cywilnej. W połowie lat pięćdziesiątych problemem tym zajęli się także Mao Tsetung i marszałek Zhu De. Zhu De otwarcie postulował aby w czasie pokoju przedsiębiorstwa zbrojeniowe nastawiały się bardziej na produkcję cywilną niż wojskową. Zwolennikiem takiego podejścia był również minister obrony ChRL marszałek Peng Dehuai⁵⁴. Sprawę rekonwersji przemysłu zbrojeniowego poruszył także w latach sześćdziesiątych premier ChRL. Zhou Enlai. Praktycznie rekonwersja zakładów zbrojeniowych została zapoczątkowana dopiero na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku, w ramach podjętej przez Deng Xiaopinga reformy chińskiej gospodarki.

Wcześniej, w czerwcu 1958 roku Zhou Enlai prowadził rozmowy z ZSRR na temat udostępnienia Chinom technologii i maszyn do budowy okrętów podwodnych oraz dużych jednostek nawodnych⁵⁵. Zgodę na tą chińską prośbę władze radzieckie wydały dopiero 4 lutego 1959 roku⁵⁶. W jej wyniku do Chin trafiły m.in. plany okrętu podwodnego projektu 633 (ozn. NATO Romeo). Pierwszy, chiński okręt tego typu został zwodowany w szanghajskiej stoczni Jiangnan w grudniu 1965 roku⁵⁷. Okręty te, noszące już chińskie oznaczenie Typ 033 były budowane nie tylko na potrzeby Armii Morskiej ChAL-W (marynarka wojenna), lecz również na eksport aż do 1984 roku. W latach siedemdziesiątych w oparciu o Typ 033 biuro rozwojowe chińskiej marynarki wojennej, 701 Instytut z Wuhan, opracowało własny projekt okrętu podwodnego Typ 035 (ozn. NATO Ming). Oprócz planów okrętu podwodnego proj. 633, Chiny uzyskały z ZSRR także plany innych jednostek wojennych, m.in. okrętu podwodnego proj. 613 (ozn. NATO Whiskey) i kutra rakietowego proj. 183R (ozn. NATO Komar). Niestety z uwagi na pogorszenie się stosunków radziecko-chińskich i związane z tym odcięcie specjalistycznej pomocy wojskowej produkcję kutrów rakietowych oznaczonych przez Chińczyków jako Typ 024 Houku uruchomiono dopiero na początku lat siedemdziesiątych. Ogólnie do zakończenia ich produkcji zwodowano 110 jednostek tego typu. Część spośród nich została sprzedana do Iranu i Bangladesz. Obecnie kutry Typ 024 Houku zostały już wycofane z uzbrojenia chińskiej marynarki wojennej⁵⁸.

Chociaż przemysł zbrojeniowy ChRL był u zarania swego istnienia nastawiony praktycznie tylko na produkcję uzbrojenia radzieckiego, to jednak myliłby się ten, kto stwierdziłby, iż Chińczycy nie myśleli o rozwoju własnych konstrukcji zbrojeniowych. Według założeń chińskich pomoc radziecka miała bowiem jedynie zapewnić Chińczykom zdobycie odpowiedniego doświadczenia potrzebnego przy konstruowaniu własnej broni. Pierwsze kroki w kierunku opracowania własnych systemów uzbrojenia chińscy inżynierowie podjęli już w latach pięćdziesiątych. Na przykład w 1958 roku rozpoczęto prace projektowe nad pierwszym chińskim czołgiem, które już rok później zaowocowały zbudowaniem jego prototypu. Chociaż na pierwszy rzut oka ten oznaczony symbolem Typ 62 (ozn. fabryczne WZ 131) czołg przypominał pomniejszoną wersję radzieckiego T 54A to jednak można go już uznać za pierwszy, opracowany w Chinach, nowoczesny wóz bojowy. Chińczycy nie ograniczyli się bowiem do prostego przeskalowania konstrukcji radzieckiej, lecz wnieśli do niej kilka istotnych zmian, które ułatwiły jej obsługę oraz dostosowały ją do wymogów południowochińskiego Teatru Działań Wojennych.

Kolejnym czołgiem, który można uznać za samodzielną, chińską konstrukcję był czołg pływający Typ 63 (ozn. fabryczne WZ211). Chociaż był on wzorowany na radzieckim czołgu pływającym PT 76, to jednak od swojego pierwowzoru różnił się nie tylko wymiarami, lecz również mocniejszym uzbrojeniem i lepszymi możliwościami pokonywania przeszkód wodnych. Czołg Typ 63 powstał we współpracy 201 Instytutu Badawczego Przemysłu Ciężkiego oraz 615 Fabryki Maszyn w Shaanxi. W jego dalszym rozwoju partycypowały także Wojskowy Instytut Inżynieryjny i Instytut Badawczy Ministerstwa Przemysłu Maszynowego⁵⁹. Przykład prac projektowych nad czołgiem Typ 63 pokazuje jak w ChRL tworzono niezbędny przy nowoczesnej produkcji zbrojeniowej system powiązań kooperacyjnych pomiędzy wojskiem, instytucjami naukowo-badawczymi i przemysłem.

Na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych chińscy inżynierowie podjęli także pracę nad rozwojem własnej broni strzeleckiej. Jednym z pierwszych jej typów był opracowany pod kierownictwem inżyniera Tang Wenlie karabin szturmowy Typ 63. Broń ta stanowiła praktycznie kompilację dwóch radzieckich typów uzbrojenia strzeleckiego – karabinka szturmowego AK oraz karabinu samopowtarzalnego SKS. Niestety Typ 63 okazał się bronią zawodną i nietrwałą. Dlatego też już na początku lat siedemdziesiątych Chińczycy podjęli pracę nad rozwojem nowego systemu uzbrojenia strzeleckiego (karabin szturmowy i ręczny karabin maszynowy) oznaczonego symbolem Typ 81⁶⁰. Typ 81 znajduje się obecnie w uzbrojeniu ChAL-W.

Chińczycy podjęli także własne prace badawczo-projektowe w zakresie budowy okrętów wojennych. Typowym przykładem mogą być opracowane w latach sześćdziesiątych przy współudziale 701 Instytutu Badawczego w Wuhan oraz Akademii Marynarki Wojennej, niszczyciele rakietowe Typ 051 (ozn. NATO Luda). Część systemów uzbrojenia tych okrętów miała jednak powstać w oparciu o projekty radzieckie, te zaś z uwagi na pogorszenie się stosunków radziecko-chińskich nie zostały przesłane do Chin co wpłynęło na opóźnienie realizacji całego projektu. Budowę niszczycieli Typ 051 podjęły dopiero w latach siedemdziesiątych trzy stocznie – w Dalian, Szanghaju i Kantonie⁶¹.

Podjęcie prac nad własnymi systemami uzbrojenia okazało się korzystne dla Chin. W pewnym stopniu złagodziło też skutki zerwania, w latach sześćdziesiątych, współpracy militarnej z ZSRR. Udowodniło ono także, iż Chiny są już w stanie samodzielnie opracować i podjąć produkcję niektórych typów współczesnego uzbrojenia. Wydawać więc by się mogło, iż okres budowy podwalin przemysłu zbrojeniowego ChRL zakończył się sukcesem. Niestety, ale o sukcesie można mówić tylko w pewnym, ogólnym sensie, tj. o rozwoju nowoczesnego przemysłu zbrojeniowego w zacofanym gospodarczo państwie i podjęcia przezeń produkcji mieszczących się w ówczesnych standardach typów broni. Bardziej wnikliwa ocena nie jest już tak korzystna. Pomimo dużego zaangażowania i zapału Chińczyków tworzony niemal od podstaw przemysł borykał się z wieloma problemami, które często niekorzystnie wpływały na jakość jego wyrobów. Głównym problemem, z którym przyszło się zmierzyć powstającej chińskiej „zbrojeniówce” był brak podstawowych materiałów, takich jak stal, węgiel, a nawet potrzebny do budowy fabryk cement. Poważnym mankamentem były też niedobory energii elektrycznej. Pojawiły się nawet oskarżenia, iż znaczna część radzieckiej pomocy została zmarnowana, a przysłane maszyny stały bezużyteczne, ponieważ nie istniała potrzebna infrastruktura przemysłowa⁶².

Marnotrawstwo potrzebnych do produkcji zbrojeniowej sił i środków mogło być wynikiem częstych reorganizacji i restrukturyzacji, którym podlegał system zarządzania produkcją zbrojeniową. Początkowo, od 1949 roku do 1952 roku, przemysł zbrojeniowy podlegał Ministerstwu Przemysłu Ciężkiego. W wyniku późniejszych zmian poszczególne branże tego przemysłu zostały podporządkowane różnym ministerstwom, np. produkcja broni strzeleckiej została podporządkowana Ministerstwu Budowy Maszyn, a kwestie rozwoju broni atomowej Ministerstwu Energetyki. Sytuację komplikował fakt, że niektóre przedsiębiorstwa produkcyjne zostały podporządkowane ChAL-W. Dopiero w październiku 1958 roku została utworzona Komisja Nauki, Techniki i Przemysłu Obronnego, której zadaniem była koordynacja całej produkcji zbrojeniowej Chin ze szczególnym uwzględnieniem rozwoju broni atomowej. Organizacyjnie struktura ta podlegała bezpośrednio Centralnej Komisji Wojskowej⁶³. W 1998 roku została ona, po połączeniu z wydzielonymi komórkami Sztabu Generalnego i Głównego Zarządu Logistyki, przekształcona w Generalny Zarząd Uzbrojenia (GZU), do którego zadań należy praca nad nowymi typami uzbrojenia oraz nadzór nad programami nuklearnym i kosmicznym. GZU odpowiada również za produkcję, zakup broni dla ChAL-W, a także jej import oraz eksport⁶⁴.

Niekorzystny wpływ na rozwój chińskiego przemysłu zbrojeniowego miały także dwie wielkie akcje polityczne maoistowskich Chin – „wielki skok naprzód” (1958–1962) oraz rewolucja kulturalna. Szczególnie negatywnie wydarzenia te wpłynęły na naukę oraz te gałęzie produkcji zbrojeniowej, które wiązały się z rozwojem i wykorzystaniem wysokich technologii. Sytuację chińskiej „zbrojeniówki” pogorszyła też spodziewana, po 1966 roku, przez kierownictwo polityczne ChRL konfrontacja militarna z ZSRR. W wyniku tych obaw część zakładów zbrojeniowych została przeniesiona z wielkich miast w zupełnie nieprzystosowane do rozwoju przemysłu regiony górskie⁶⁵. Spowodowało to zerwanie powiązań kooperacyjnych oraz, z powodu braku stosownej infrastruktury komunikacyjnej, braki w dostawie potrzebnych do produkcji surowców.

Sprzyjająca dla chińskiej gospodarki, a więc także dla przemysłu zbrojeniowego atmosfera zapanowała dopiero po śmierci Mao Tsetunga i objęciu władzy w państwie przez Deng Xiaopinga. Wtedy też zaczęły powstawać potężne koncerny przemysłowe zajmujące się nie tylko produkcją wojskową lecz również cywilną. Przykładem takiego koncernu jest utworzona w lutym 1980 roku korporacja NORINCO (Północnochińska Korporacja Przemysłowa), która jest grupą przedsiębiorstw, w których oprócz broni, w tym i złożonych systemów rakietowych i obrony przeciwlotniczej, produkuje się też pojazdy mechaniczne, sprzęt do wydobycia ropy naftowej, maszyny, sprzęt optoelektroniczny, wyroby chemiczne oraz materiały hutnicze. Oprócz tego NORINCO uczestniczy w krajowych i zagranicznych przedsięwzięciach budowlanych. Obecnie korporacja ta należy, pod względem aktywów i dochodów, do czołówki chińskich przedsiębiorstw państwowych. W układzie międzynarodowym znajduje się zaś ona w światowej czołówce 225 największych wykonawców prac inżynierskich⁶⁶.

Zaledwie trzy miesiące później, w kwietniu 1980 roku, powstała korporacja CEIEC, która zajmuje się eksportem i importem wyrobów elektronicznych. Współpracując z niemalże wszystkimi państwami świata CEIEC w niemałym stopniu przyczyniła się do rozwoju chińskiego przemysłu elektronicznego oraz otwarcia Chin na świat⁶⁷. Obecnie firma ta jest zaangażowana w modernizację i informatyzację chińskich systemów uzbrojenia. Między innymi prowadzi ona prace związane z tworzeniem systemów C4I SR dla poszczególnych rodzajów sił zbrojnych ChAL-W, wdrażaniem nowego wysoce zinformatyzowanego systemu logistyki wojskowej, informatyzacją procesu szkolenia wojsk, a także systemu bezpieczeństwa antyterrorystycznego. CEIEC uczestniczy także w programie budowy chińskich bezpilotowych aparatów latających.

Do dużych korporacji zajmujących się produkcją zbrojeniową należy również CNGC (Północnochińska Grupa Przemysłowa). Grupę tę tworzą rozlokowane w północnych Chinach przedsiębiorstwa z zakresu przemysłu maszynowego, elektronicznego i chemicznego. Wśród nich znajdują się m.in. założona w latach pięćdziesiątych fabryka maszynowa w Harbinie, która specjalizuje się w produkcji nowoczesnych systemów artyleryjskich. Do ważnych przedsiębiorstw tej grupy przemysłowej należą także produkujące chińską wersję niemieckich samochodów ciężarowych Mercedes Benz zakłady maszynowe w Mongolii Wewnętrznej oraz założona już w 1946 roku pekińska fabryka samochodów. Oprócz przedsiębiorstw produkcyjnych w jej skład wchodzi także Północnochiński Instytut Naukowo-Technologiczny, który zajmuje się pracami nad rozwojem broni konwencjonalnych⁶⁸.

W późniejszym okresie, tj. pod koniec lat dziewięćdziesiątych XX wieku powstały inne wielkie korporacje przemysłowe, takie jak m.in. CSG (Południowochińska Grupa Przemysłowa) czy CSSC (Chińska Korporacja Państwowa Budowy Okrętów). Oprócz produkcji zbrojeniowej wytwarzają one także produkty na rynek cywilny, np. turbiny wiatrowe, samochody osobowe i motocykle (CSG) oraz wysoce wyspecjalizowane zbiornikowce do przewozu gazu płynnego (CSSC). Już w XXI wieku utworzone zostały takie korporacje, jak specjalizująca się w produkcji lotniczej AVIC (Chińska Korporacja Przemysłu Lotniczego) oraz zajmująca się elektroniką CETC (Chińska Korporacja Technologii Elektronicznych. Ciekawym jest fakt, iż CETC powstała w oparciu o założony jeszcze w 1970 roku, w prowincji Gansu Instytut Badawczy nr 8. Obecnie CETC specjalizuje się w badaniach nad komunikacją światłowodową⁶⁹.

Okres reform Deng Xiaopinga okazał się dla chińskiej „zbrojeniówki” korzystny także ze względu na napływ niektórych rodzajów uzbrojenia i technologii zachodnich. Co prawda stosunki dyplomatyczne z USA i innymi państwami zachodnimi zostały nawiązane jeszcze za rządów Mao Tsetunga, ale technologie zbrojeniowe i niektóre rodzaje sprzętu wojskowego zaczęły trafiać do Chin dopiero pod koniec lat siedemdziesiątych i w latach osiemdziesiątych. Jako pierwsza współpracę w zakresie dostaw uzbrojenia i technologii militarnych podjęła z Chinami Francja⁷⁰. Już na przełomie lat 1977–1978 państwo to dostarczyło Chinom 13 średnich śmigłowców transportowych Super Freolon SA 321 w wersjach śmigłowca zwalczania okrętów podwodnych oraz ratowniczej. Wkrótce w zakładach lotniczych Changhe w Jingdezhen (obecnie CAIG – Grupa Przemysłowa „Samoloty Changhe”) rozpoczęto prace projektowe w celu uruchomienia produkcji tego śmigłowca w Chinach. Pierwsze chińskie Super Frelon SA 321 oznaczone jako Z 8 zostały oblatane dopiero w 1985 roku⁷¹.

Oprócz śmigłowców, w latach siedemdziesiątych, Francja dostarczyła Chinom również kilka sztuk rakietowych zestawów przeciwlotniczych bliskiego zasięgu „Crotale” w wersji dla wojsk lądowych i marynarki wojennej. Na ich podstawie, w 1979 roku, 2. Akademiia Lotniczo-Kosmiczna (obecnie Wojskowa Akademia Technologiczna), 23 Instytut Systemów Radarowych oraz 206 Instytut Pojazdów przystąpiły do prac nad chińską wersją tego systemu. Pierwsze jego testy zostały przeprowadzone już w 1983 roku, a do uzbrojenia ChAL-W trafił on pod oznaczeniem Hongqi 7 (HQ 7) pod koniec 1988 roku⁷². Rok później system rakietowy HQ 7 został zaprezentowany podczas międzynarodowego salonu lotniczego w Dubaju. Od 1998 roku chińska korporacja importowo-eksportowa przemysłu maszynowego CNPMIEC oferuje na sprzedaż ulepszoną wersję zestawu HQ 7 pod handlowym oznaczeniem FM 90⁷³.

Współpracę w dziedzinie wojskowości podjęli z Chinami również i Amerykanie. Przykładem może być amerykańska firma Cadillac Gage, która wspólnie z chińską korporacją CMEC rozpoczęła w połowie lat osiemdziesiątych, prace nad przeznaczonym, wg oficjalnych danych, na rynki trzecie podstawowym czołgiem bojowym „Jaguar”. Według umowy podwozie do czołgu mieli dostarczyć Chińczycy, zaś pancerz Amerykanie. Pomimo przerwania współpracy, w 1989 roku wybudowano dwa prototypy tego wozu, które na początku 1990 roku poddano próbom poligonowym⁷⁴. W 1985 roku USA dostarczyło też do Chin około dwudziestu sztuk jednego z nowszych swoich śmigłowców S 70C „Black Hawk”.

Niestety dobrze zapowiadająca się współpraca z Zachodem została przerwana w wyniku nałożonego w 1989 roku, po wydarzeniach na placu Tiananmen, przez USA embarga na sprzedaż broni do Chin. Pomimo tego, iż embargo to jest ostatnim reliktem zimnej wojny i w praktyce nie spełnia już swych zadań nie zostało ono zniesione do dziś⁷⁵.

W tym układzie Chiny zmuszone były szukać nowych partnerów, z którymi mogłyby podjąć współpracę naukowo-techniczną w zakresie technologii obronnych. Szczęśliwie dla Chin, po 1989 rokuzapanował na arenie międzynarodowej korzystny dla nich układ. W dniu 25 grudnia 1991 roku został oficjalnie rozwiązany ZSRR, a jego sukcesorka, Federacja Rosyjska, szybko nawiązała przyjazne stosunki z ChRL⁷⁶. Do Chin zaczęło trafiać uzbrojenie rosyjskie, m.in. samoloty myśliwskie przewagi powietrznej SU 27SK, okręty podwodne proj. 877 (ozn. NATO Kilo) oraz rakietowe systemy przeciwlotnicze S 300PMU. Rosja zgodziła się także na podjęcie w Chinach licencyjnej produkcji niektórych typów uzbrojenia, w tym samolotów SU 27. Umowa o wartości 2,5 mld USD, dotycząca produkcji tych właśnie samolotów została zawarta w 1996 roku pomiędzy kompanią lotniczą Suchoja a korporacją lotniczą z Shenyang (SAC)⁷⁷. Pierwsze wyprodukowane na jej podstawie samoloty o chińskim oznaczeniu J 11 wzbiły się w powietrze już w 1998 roku. Przy chińsko-rosyjskiej współpracy wojskowo-technicznej ważnym jest, iż obie strony podkreślają, iż nie jest ona wymierzona przeciwko jakimkolwiek trzecim krajom lub grupom krajów. Mowa jest o tym w stosownych dokumentach, m.in. w punkcie h zawartej w dniu 25 kwietnia 1996 roku wspólnej deklaracji rosyjsko-chińskiej⁷⁸.

Kolejnym państwem, z którym Chiny nawiązały korzystne stosunki w zakresie przemysłu obronnego jest Izrael. Współpraca z Izraelem dotyczy m.in. technologii lotniczych i kosmicznych, a także elektroniki. Wśród izraelskich przedsiębiorstw, które stosunkowo wcześniej nawiązały współpracę z Chińczykami ważne miejsce zajmuje Israel Aerospace Industries (IAI). Przedsiębiorstwo to już w 1994 roku sprzedało do Chin wysoce zaawansowane technologicznie bezpilotowe aparaty latające „Harpia”. Podjęło ono również współpracę z Chinami w zakresie awioniki oraz produkcji wielozadaniowego samolotu myśliwskiego J 10⁷⁹. Wcześniej, bo już w latach osiemdziesiątych Izrael sprzedał Chinom licencje 105 mm armaty czołgowej M68 oraz elementy czołgowych systemów kierowania ogniem.⁸⁰ Z Izraela trafiła do Chin także technologia produkcji 120 mm dział czołgowych MG 253⁸¹. Według niektórych szacunków Izrael jest drugim po Rosji dostawcą uzbrojenia i technologii wojskowych do Chin.

Wysokie technologie podwójnego wykorzystania, tj. możliwe do wykorzystania zarówno w produkcji cywilnej, jak i wojskowej, docierają do Chin także i z państw zachodnich, głównie z Francji i Niemiec. Francuzi nadal współpracują z Chińczykami w zakresie produkcji śmigłowców, czego dowodem mogą być produkowane w Harbinie helikoptery Z15 (Eurocopter 175). We współpracy z Niemcami produkowane są zaś od 1996 roku w Baotou samochody ciężarowe dużej ładowności ND2629A (Mercedes Benz 2629). Niemcy współpracują również z Chinami w zakresie produkcji silników wysokoprężnych dużej mocy. To właśnie na niemieckiej licencji produkowane są silniki wysokoprężne WD 396, które stanowią napęd najnowszych, chińskich czołgów podstawowych Typ 99 (WZ 123)⁸². Interesującym może być także fakt, iż prototypy najnowszych, chińskich śmigłowców szturmowych Z 10 napędzane były kanadyjskimi silnikami Pratt & Whitney PT 6 C–67 C⁸³. Podane przykłady ukazują jak iluzoryczne i bezsensowne jest utrzymywane jeszcze embargo na dostawy broni do Chin.

Tradycyjnym partnerem Chin we współpracy wojskowo-technicznej jest Pakistan. Chociaż pozornie wzajemne kontakty ograniczały się głównie do sprzedaży Pakistanowi chińskiej broni oraz udzielenia przez Chińczyków pomocy w realizacji pakistańskich programów zbrojeniowych, to jednak Chiny zyskały także dzięki nim dostęp do niektórych, zaawansowanych technologii zbrojeniowych, m.in. z zakresu techniki lotniczej. Przykładem może być realizowany od 1999 roku, wspólnie przez Chiny i Pakistan projekt budowy wielozadaniowego samolotu myśliwskiego FC 1/FJ 17 „Thunder”. Dzięki Pakistanowi Chiny uzyskały dostęp do niektórych zachodnich technologii z zakresu radiolokacji i budowy samolotów. Ciekawym jest to, iż w realizacji tego projekty współuczestniczą także rosyjskie przedsiębiorstwa przemysłu lotniczego⁸⁴.

Obecnie, na początku XXI wieku chiński przemysł zbrojeniowy podlega kolejnej restrukturyzacji. Jej celem jest wzmocnienie jego innowacyjności oraz zdolności do samodzielnego prowadzenia badań nad rozwojem nowych systemów uzbrojenia. Nacisk położony jest też na stworzenie takiego modelu przemysłu obronnego, który zaspakajałby zarówno potrzeby wojskowe, jak i cywilne. Już w 2007 roku Rada Państwa ChRL zatwierdziła niektóre, nowe projekty finansowania badań naukowych i rozwoju nowych technologii dla przemysłu obronnego. W projektach tych poruszone zostały kwestie poprawy systemu nadzoru i zarządzania inwestycjami w naukę. Oprócz tego wspomniano także o dopuszczeniu tzw. „kapitału społecznego” do inwestycji związanych z rozwojem badań nad nowymi technologiami obronnymi. W 2008 roku XI Narodowy Kongres Ludowy przyjął przedstawione przez Radę Państwa ChRL plany restrukturyzacji systemu zarządzania związanymi z obronnością, badaniami naukowymi oraz przemysłem zbrojeniowym⁸⁵. O kwestiach skoordynowanego rozwoju gospodarki i obrony narodowej mowa jest także w takim dokumencie, jak „Polityka Obronna ChRL”⁸⁶. Dokument taki jest z reguły częścią strategii obrony narodowej, ta zaś jest elementem szerszej strategii państwowej⁸⁷.

Współczesny, chiński przemysł zbrojeniowy produkuje już praktycznie wszystkie typy współczesnego uzbrojenia począwszy od pistoletów, poprzez czołgi, samoloty, okręty na złożonych systemach rakietowych kończąc. Broń ta trafia nie tylko na wyposażenie chińskich sił zbrojnych, lecz również na eksport. Według danych Sztokholmskiego Międzynarodowego Instytutu Badań nad Pokojem (SIPRI) Chiny zajmowały szóste miejsce wśród dziesięciu czołowych eksporterów broni na świecie⁸⁸. Jak podkreślają Chińczycy, eksport uzbrojenia znajduje się pod ścisłą kontrolą państwa. Nadzór nad nim sprawuje między innymi specjalna komórka organizacyjna Centralnej Komisji Wojskowej. Kwestie z nim związane zostały także ujęte w stosownych aktach prawnych – Ustawie o kontroli broni z 1997 roku oraz znowelizowanych w 2002 roku przepisach dotyczących jej wywozu⁸⁹. Głównym odbiorcą chińskiego uzbrojenia jest Pakistan. Państwo to obecnie kupuje w Chinach czołgi (Typ 90-II, ozn. eksportowe MBT 2000), samoloty (J 7, ozn. eksp. F 7), śmigłowce (Z 9EC) i okręty (fregaty F 22P). Wśród azjatyckich odbiorców chińskiej broni znajduje się również Bangladesz oraz Arabia Saudyjska. Dawniej ChRL dostarczała broń do Korei Północnej, Wietnamu, Sri Lanki, a także, w latach osiemdziesiątych XX wieku, do Iraku i Iranu. Ciekawym jest fakt, iż Chiny sprzedały uzbrojenie zarówno Irakowi, jak i Iranowi w okresie kiedy te dwa państwa toczyły ze sobą wojnę⁹⁰.

Sporo chińskiego uzbrojenia trafiło również na kontynent afrykański, m.in. do Egiptu, Ghany, Mozambiku, Nigerii, Namibii, Sudanu, Somalii, Tanzanii i Zimbabwe. Zainteresowanie chińską bronią okazały także państwa Ameryki Południowej. Między innymi w 1992 roku Boliwia zakupiła trzydzieści sześć chińskich 122 mm haubic ciągnionych Typ 54-1 (wersja radzieckiej haubicy m 30)⁹¹. Zakupem chińskich czołgów średnich MBT 2000 było Peru, zaś opancerzonych pojazdów amfibijnych ZBD 2000, Wenezuela. Na kontynencie europejskim odbiorcą dużych ilości chińskiego uzbrojenia była Albania. Do państwa tego trafiły m.in. czołgi Typ 59, Typ 62 i Typ 63, samoloty myśliwskie J 5 i J 7 oraz okręty patrolowe Typ 062 (ozn. NATO Shanghai). Przez pewien okres importerem chińskiej broni strzeleckiej były także USA. Na rynek amerykański trafiały, np. pistolety NORINCO NP-18, które były kopią znanego z lat II wojny światowej 9 mm pistoletu Browning HP wz. 35.

Powyższy wywód wyraźnie ukazuje, iż to właśnie przemysł zbrojeniowy okazał się tą gałęzią gospodarki, która w niemałym stopniu przyczyniła się do rozwoju współczesnych Chin. Przyjęte jeszcze w XIX wieku przez Li Hongzhana, a później, w 1949 roku, przez władze ChRL założenie, iż będzie on fundamentem, na którym zbuduje się nowoczesny przemysł i silne państwo okazało się, z perspektywy lat, trafne. Efektywny okazał się też udoskonalony już w XXI wieku system ścisłej współpracy przemysłu i instytucji naukowo-badawczych. Przemysłowi gwarantuje on bowiem dostęp do nowoczesnych technologii oraz napływ wysoce wykwalifikowanych kadr, nauce zaś niezbędne środki finansowe. Przyjęcie trafnych założeń oraz wypracowanie efektywnego systemu funkcjonowania jednej z ważniejszych gałęzi gospodarki jest dowodem perspektywicznego myślenia chińskich elit politycznych i gospodarczych. Dlatego też stwierdzenie, iż XXI wiek należeć będzie do Chin należy uznać za uzasadnione.

¹ China North Industries Corporation (NORINCO), China National Electronics Import & Export Corporation (CEIEC), China Aerospace Science & Technology Corporation (CASC).

² Yang Jwing Ming, Biała broń chińska, Warszawa 2010, s. 27.

³ W języku chińskim broń nazywa się Bingqi, co w dosłownym tłumaczeniu oznacza narzędzie żołnierza.

⁴ W. Rodziński, Historia Chin, Wrocław–Warszawa–Kraków 1992, s. 29.

⁵ Szang Jüe, Dzieje Chin – zarys, Warszawa 1960, s. 35.

⁶ M. Gronet, Cywilizacja chińska,Warszawa 1973, s. 271.

⁷ Jako filozof Mo Di głosił ideę powszechnej miłości (jian ai) rozumianą jako pochwała pacyfizmu i egalitaryzmu społecznego. Na podst.: Zhuangzi, Prawdziwa księga południowego kwiatu, Warszawa 2009, s. 35, 44. Natomiast jako uczony zajmował się problemami geometrii i optyki. Szang Jüe, Dzieje Chin – zarys, s. 49.

⁸ Yang Jwing Ming, Biała broń chińska, s. 28.

⁹ Ibidem, s. 31.

¹⁰ Ch. Wills, Ilustrowana historia uzbrojenia od kamiennych siekier do broni automatycznej, Warszawa 2007, s. 27.

¹¹ Dr Yang Jwing Ming, Biała broń chińska, s. 149.

¹² Ch. Wills, Ilustrowana historia uzbrojenia od kamiennych siekier do broni automatycznej, s. 70.

¹³ K. Tomala, Próby modernizacji gospodarki chińskiej za Mandżurów. Blaski i cienie modernizacji pod wpływem Zachodu, [w:] Nowożytna historia Chin, red. R. Sławiński, Kraków 2005, s. 35.

¹⁴ W. Rodziński, Historia Chin, s. 436.

¹⁵ Ibidem, s. 36.

¹⁶ Obecnie przedsiębiorstwo to nosi nazwę Chang’an Automobile Group i jest spółką join venture z udziałem Suzuki, Forda i PSA Peugot Citroen. W 2007 firma zaprezentowała samochód hybrydowy Jiexun. www.changan.com.cn.

¹⁷ www.britannica.com/EBecked/topic317211/Jiangnan-Arsenal.

¹⁸ Ibidem.

¹⁹ W. Rodziński, Historia Chin, s. 435.

²⁰ www.britannica.com/EBecked/topic317211/Jiangnan-Arsenal.

²¹ W. Rodziński, Historia Chin, s. 435.

²² D. Pong, Keeping the Foochou Navy Yard Aflloat: yourenement finance and china’s early modern defence industry 1866–75, Cambridge Journal – journals.cambridge.org.

²³ K. Tomala, Próby modernizacji gospodarki chińskiej za Mandżurów. Blaski i cienie modernizacji pod wpływem Zachodu, s. 41.

²⁴ Hanyang jest obecnie dzielnicą Wuhan, za czasów Zhang Zhidonga było ono jednak odrębnym miastem.

²⁵ www.doudaqua.com.

²⁶ Karabin ten nie był oryginalną konstrukcją chińską, lecz kopią niemieckiego 7,92 mm karabinu Mauser wz.88. Broń ta produkowana była w Chinach aż do 1947 roku. W ciągu tych lat trzykrotnie ją modernizowano dzięki czemu polepszyła się jakość jej wykonania i parametry techniczne. Wyprodukowana w ogólnej ilości ponad miliona egzemplarzy używana była ona przez Chińczyków podczas powstania bokserów, rewolucji Xinhai (1911 rok), konfliktach wewnętrznych, wojnie przeciwko Japonii, wojnie domowej 1946–1949 oraz wojnie koreańskiej. Ostanie jej egzemplarze zostały wycofane z uzbrojenia dopiero w latach osiemdziesiątych XX wieku. Patrz: A.B. Żuk, Sprawocznik po striełkowomu orużju, Moskwa 1993, s. 495.

²⁷ W filiach arsenału Hanyang uruchomiono produkcję kopii amerykańskiego karabinu maszynowego Browning wz. 1917 oraz niemieckiego pistoletu samopowtarzalnego 7,63 mm Mauser C 96 (ozn. chińskie Hanyang 96). W samym arsenale Hanyang podjęto produkcję kopii broni niemieckiej karabinu powtarzalnego 7,92 mm Mauser wz. 24 (chińskie oznaczenie 8 mm Typ 24 „Zhonzheng” – nieformalna nazwa „karabin Czang Kajszeka) oraz 7,92 mm karabinu maszynowego Maxim wz. 08 (Typ 24). Produkowane także po II wojnie światowej „karabin Czang Kajszeka” i ckm Typ 24 były w niewielkiej ilości eksportowane do Korei i Wietnamu.

²⁸ www.doudaqua.com.

²⁹ J. Fenby, Czang Kajszek i jego Chiny. Jeden z najbardziej kontrowersyjnych przywódców XX wieku, Wrocław 2009, s. 242.

³⁰ Ibidem s. 243

³¹ W roku marszałek Liu Siang polecił opancerzyć i uzbroić w działko 37 mm i dwa karabiny maszynowe kilka podwozi samochodów GMC M 31, www.wwiivehicles.com/china/default.asp.

³² www.combinedfleet.com/yaosjima_t.htm.

³³ www.gunsinternational.com.

³⁴ Jung Chang i J. Halliday, Mao, Warszawa 2007, s. 116.

³⁵ Arsenał w Mukden należał do jednych z największych, chińskich fabryk zbrojeniowych. Był on własnością mandżurskiego militarysty Zhang Xuelianga („Młody Marszałek”). Patrz: „Sydney Morning Herald”, 20.07.1929, na trove.nla.gov.au. Niestety we wrześniu 1931 roku Mukden został zajęty przez Japończyków. W latach okupacji japońskiej w mukdeńskiej fabryce były produkowane, m.in karabiny Arisaka Typ 38 (wz. 1905). Patrz: P. Żurkowski, Uzbrojenie żołnierzy wojsk japońskich w czasie II wojny światowej: karabiny i karabinki, „Technika Wojskowa” 2012, nr 4.

³⁶ Jung Chang i J. Halliday, Mao, s. 287.

³⁷ Jung Chang i J. Halliday, Mao, s. 342.

³⁸ Ibidem, s. 354.

³⁹ Ibidem, s. 367.

⁴⁰ www.catic.cn.

⁴¹ W 1958 roku w Harbinie uruchomiono produkcję śmigłowców Z 5 (chińska wersja radzieckiego Mi 4), zaś od roku 1981 ruszyła tam produkcja śmigłowców Z 9 (chińska wersja francuskiego AS 365 Dauphin. Obecnie w Harbinie podjęto produkcję śmigłowców Z 15 (Eurocopter EC175. Oprócz śmigłowców w harbińskiej fabryce produkowano samoloty bombowe H 5 (Il 28) oraz opracowane przez Chińczyków transportowe Y 11 i Y 12. W ramach spółki joint venture w Harbinie montowane są również brazylijskie samoloty pasażerskie Embraer ERJ 145. Na podstawie www.globalsecurity.org/military/world/china/hamc.htm oraz www.hafei.com.

⁴² Na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych została ona przemianowana na Zakłady Lotnicze Nanchang. Uruchomiono w niej wówczas produkcję naddźwiękowych samolotów myśliwsko bombowych P 6 (MiG 19) oraz napędzanych silnikiem tłokowym samolotów CJ 5 (Jak 18). Powstał tam także prototyp lekkiego myśliwca naddźwiękowego, chińskiej konstrukcji J 12. W Nanchang produkowane też były lekkie samoloty transportowe Y 5 (An 2). Obecnie firma odgrywa ważną rolę w rozwoju technologii kosmicznych. Patrz: www.hongdu.com.cn.

⁴³ www.sac.com.cn.

⁴⁴ www.ak-47.us/AK47_Factories.php.

⁴⁵ Jung Chang i J. Halliday, Mao, s. 379

⁴⁶ Ibidem, s. 396.

⁴⁷ J. Fenby, Chiny upadek i narodziny wielkiej potęgi, Kraków 2009, s. 524.

⁴⁸ Jung Chang, J. Halliday, Mao, s. 408.

⁴⁹ www.fas.org/nuke/guide/china/nuke/index.html.

⁵⁰ www.dragoninspace.com/missile/df1.aspx.

⁵¹ Wojennaja tiechnika i woorużienije Kitaja wypusk pierwyj tanki, Otvaga.narod.ru Sarańsk, 2003, s. 7.

⁵² Ibidem, s. 4.

⁵³ www.chinatechgadget.com/chinas-first-home-made-automobile-jiefang-truck.html.

⁵⁴ Jung Chang, J. Halliday, Mao, s. 439.

⁵⁵ Ibidem, s. 411.

⁵⁶ Ibidem, s. 414.

⁵⁷ www.sinodefence.com.

⁵⁸ www.globalsecurity.org.

⁵⁹ Wojennaja tiechnika i woorużienije Kitaja wypusk pierwyj tanki, s. 97.

⁶⁰ world.guns.ru/assault/ch/type-63-e.html.

⁶¹ www.sinodefence.com/navy/surface/type051_luda.asp.

⁶² Jung Chang, J. Halliday, Mao, s. 432.

⁶³ China’s DefenseIndustrial Trading Companies, Defense Intelligence Reference Series VP – 1920 – 271 – 90.

⁶⁴ www.sinodefence.com.

⁶⁵ Zong Su Guan, Xi Zhong Da, Shi Jian Shu Shi, Pekin 2007, s. 169.

⁶⁶ www.norinco.com/c1024/english/aboutnorinco/index.html.

⁶⁷ www.ceiec.com/content/company.

⁶⁸ www.norincogoup.com.cn.

⁶⁹ www.basuo.com.cn.

⁷⁰ Francja też jako jedno z pierwszych państw zachodnich uznała ChRL i nawiązała z nią stosunki dyplomatyczne. Patrz: M. Deszczyński, R. Kupiecki, T. Moszczyński, Historia polityczna świata kalendarium wydarzeń 1945–1994, Warszawa 1995, s. 189.

⁷¹ www.sinodefence.com/airforce/helicopter/z8.asp.

⁷² „CPMIEC HQ – 7/FM – 80CSA – 4 sino – Crotale CPMIECHQ – 7/FM – 90CSA – 5 sino – Crotale self propelled air defense system.Technical Report APA – TR – 2010 – 0901”, na: www.ausairpower.net/APA-HQ-7Crotale.html.

⁷³ www.sinodefence.com/army/surfacetoairmissile/hongqi7.asp.

⁷⁴ Wojennaja tiechnika i woorużienije Kitaja wypusk pierwyj tanki, s. 47.

⁷⁵ Zainteresowane zniesieniem tego embarga są dwa czołowe państwa Unii Europejskiej – Francja i Niemcy. Niestety napotykają one na silny sprzeciw ze strony USA.

⁷⁶ Deklaracja o podstawach stosunków pomiędzy ChRL a Rosją została podpisana w dniu 18 grudnia 1992 roku podczas wizyty Prezydenta FR, Borysa Jelcyna, w Pekinie. M. Deszczyński, R. Kupiecki, T. Moszczyński, Historia polityczna świata kalendarium wydarzeń 1945–1994, s. 524.

⁷⁷ www.sinodefence.com/airforce/fighter/j11.asp.

⁷⁸ T. Dmochowski, Rosyjsko-chińskie strategiczne partnerstwoskierowane na XXI wiek i pierwsze w Azji porozumienie o umocnieniu zaufania w sferze wojskowej (1996 rok), [w:] Ewolucja azjatyckiej polityki bezpieczęństwa, red. J. Marszałek-Kawa, R. Gawłowski, Toruń 2012, s. 82.

⁷⁹ www.sinodefence.com/airforce/uav/harpy.asp.

⁸⁰ Wojennaja tiechnika i woorużienije Kitaja wypusk pierwyj tanki, s. 18.

⁸¹ Ibidem, s. 19.

⁸² Ibidem, s. 81.

⁸³ www.sinodefence.com/airforce/helicopter/z10.asp.

⁸⁴ www.sinodefence.com/airforce/fighter/fc1.asp.

⁸⁵ eng.mod.gov.cn/Database/Tech/index.htm.

⁸⁶ eng.mod.gov.cn/Database/DefensePolicy/index.htm.

⁸⁷ R. Kuźniar, Polityka i siła. Studia strategiczne – zarys problematyki, Warszawa 2005, s. 179.

⁸⁸ Według tego samego źródła Chiny zajmują także czwarte miejsce w świecie pod względem importu uzbrojenia. www.sipri.org/yearbook/2012/06.

⁸⁹ www.chinadaily.com.cn.

⁹⁰ Wojennaja tiechnika i woorużienije Kitaja wypusk pierwyj tanki, s. 114.

⁹¹ http://articles.janescom/articles/Janes-Armour-and-Artillery/NORINCO-122-howitzer-Type-54–1-China.html.

Maciej Karczewski

„Sznur Pereł” – chińska strategia na rzecz bezpieczeństwa energetycznego

Zlewisko Oceanu Indyjskiego od wielu stuleci stanowi obszar wzmożonej wymiany handlowej oraz miejsce rywalizacji odmiennych kultur i cywilizacji. Wysoko rozwinięta i niezwykle intensywna żegluga w strefie przybrzeżnej tego akwenu była zasługą, charakteryzujących się dużą regularnością, wiatrów monsunowych pozwalających na szybkie i sprawne pokonywanie ogromnych odległości. Również obecnie wody Oceanu Indyjskiego skupiają na swoim obszarze ważne dla światowej gospodarki morskie szlaki komunikacyjne. Łączą one ważne strategicznie regiony Bliskiego Wschodu, Afryki, południowej Azji i Australii. Region Oceanu Indyjskiego, jako ważny strategicznie obszar, staje się również polem rywalizacji wschodzących azjatyckich mocarstw – Chin i Indii. Interesy obu tych państw, niczym ogromne płyty tektoniczne, coraz częściej ścierają się ze sobą. W tle tej rywalizacji uwidaczniają się również nieuregulowane spory terytorialne oraz odmienność kulturowa i polityczna. Proces ten stanowi obecnie swoisty katalizator przemian geopolitycznych na kontynencie azjatyckim.

Po blisko dwustu latach przerwy Azja stopniowo odzyskuje dawną dominującą pozycję w światowej gospodarce. W pierwszej połowie XIX wieku Chiny i Indie wytwarzały ponad połowę globalnego PKB. W latach sześćdziesiątych XX wieku udział obu państw w tym względzie spadł poniżej 10 proc., by ponownie przekroczyć poziom 20 proc. w 2010 roku. Złożyło się na ten stan rzeczy wiele różnych czynników. Zasadniczym powodem, korzystnej dla Chin i Indii, zmiany w strukturze światowej gospodarki był szybki i nieprzerwany wzrost gospodarczy, notowany w tych państwach w przeciągu ostatnich kilku dekad. Wzrost chińskiego PKB w latach 1980–2010 wyniósł średnio 10 proc. Indie wkroczyły na drogę szybkiego wzrostu nieco później, bo dopiero w pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych. Średnioroczny wzrost gospodarczy Indii w tamtej dekadzie sięgnął blisko 6 proc., by w latach dwutysięcznych osiągnąć poziom 8 proc.¹ Bez względu na odmienną strukturę obu gospodarek ich wspólną cechą, i przy okazji główną słabością, jest wysoka energochłonność. W opinii analityków wielokrotny wzrost cen surowców energetycznych, jaki nastąpił w ciągu ostatniej dekady to przede wszystkim zasługa coraz większego popytu zgłaszanego przez Chiny i Indie. W 2004 roku światowe zapotrzebowanie na ropę naftową przekroczyło 75 mln baryłek dziennie. Do 2025 roku nastąpi wzrost do ok. 120 mln baryłek dziennie. 80 proc. dodatkowej produkcji trafi na rynki azjatyckie².

W latach 1980–2000 wzrost gospodarczy Chin przekraczał procentowy wzrost zapotrzebowania na energię. Trend odwrócił się w 2001 roku, gdy możliwości energetyczne Chin przestały nadążać za prężnie rozwijającą się gospodarką. Istotnym czynnikiem w tym względzie był również wzrost zużycia energii przez chińskie społeczeństwo. Chiny w tym czasie stały się drugim po Stanach Zjednoczonych konsumentem ropy na świecie oraz trzecim jej importerem (po USA i Japonii)³. Choć nadal produkcja energii w Chinach oparta jest przede wszystkim na węglu, to sukcesywnie wzrasta w niej udział ropy i gazu ziemnego⁴. Są to surowce, których niedobór pokrywany jest przede wszystkim poprzez import. W 2008 roku Chiny importowały blisko 45 proc. zużywanej przez siebie ropy. 76 proc. sprowadzanego surowca pochodziło z Zatoki Perskiej oraz Afryki. Sprowadzana ropa naftowa pokrywa ponad 10 proc. ogólnego zapotrzebowania na energię w tym państwie. Długoterminowe oceny wskazują, że udział ten będzie się zwiększać⁵.

Rosnące uzależnienie od importu surowców energetycznych nie jest niczym niezwykłym wśród innych państw azjatyckich. Japonia, Korea Południowa oraz Republika Chińska na Tajwanie zmuszone są obecnie do importu całości zużywanej przez siebie ropy naftowej⁶. Jednak w przeciwieństwie do nich gospodarki Chin i Indii są dużo bardziej energochłonne. Ocenia się, że wyprodukowanie 1 dolara Produktu Krajowego Brutto w tych państwach wymaga zużycia trzy razy większej ilości energii niż przewiduje to średnia światowa⁷. Indie i Chiny nie posiadają drogich technologii energooszczędnych, a wszelkie próby zmniejszenia zużycia energii mogłyby pozbawić ich gospodarki przewagi konkurencyjnej tak potrzebnej dla dalszego szybkiego wzrostu⁸.

Państwa te, w przeciwieństwie do Japonii czy Korei Płd., starają się pozyskiwać surowce energetyczne bezpośrednio u producenta, a nie za pośrednictwem rynków światowych. Fakt ten ma daleko idące konsekwencje polityczne. Agresywna działalność inwestycyjna dużych państwowych koncernów energetycznych wspierana jest działaniami dyplomatycznymi, jak również środkami militarnymi. Przyjmując, że rynek surowców energetycznych będzie się sukcesywnie kurczył wraz z czerpaniem się światowych zasobów, przy jednoczesnym zwiększającym się popycie, oba państwa dążyć będą do zapewnienia sobie gwarancji długoterminowych i nieprzerwanych dostaw o wysokim stopniu dywersyfikacji. Zjawisko to nazwane „petrodyplomacją” stanowi obecnie istotny czynnik kształtujący stosunki międzynarodowe na kontynencie azjatyckim.

Rywalizacja Chin i Indii o dostęp do źródeł surowców energetycznych toczy się w różnych, często niestabilnych politycznie, regionach świata. Jest to przede wszystkim Zatoka Perska, Afryka oraz Azja Południowo-Wschodnia i Centralna. Strategia obu państw polega głównie na wykupywaniu koncesji i praw do eksploatacji złóż w państwach bogatych w surowce, lecz nieposiadających wystarczająco rozwiniętego przemysłu wydobywczego, by samodzielnie je eksportować. Najbardziej atrakcyjne są pod tym względem państwa, w których zachodnie koncerny energetyczne, przeważnie ze względów politycznych, nie chcą bądź nie mogą inwestować. Koncernom zachodnim coraz trudniej konkurować pod tym względem z państwowymi gigantami z Azji, takimi jak chińskie CNPC (China National Petroleum Corporation) oraz CNOOC (China National Offshore Oil Corporation) oraz hinduska ONGC (Oil and Natural Gas Corporation)⁹.

Rosnące uzależnienie Chin i Indii od surowców naturalnych pochodzących z importu zmusza oba te państwa do sprowadzania ich z bardzo odległych regionów świata. Transport węglowodorów z tych miejsc odbywa się przede wszystkim drogą morską. Fakt ten ma ogromne znaczenie geostrategiczne. Morskie linie komunikacyjne (SLOC¹⁰) przebiegające przez wody Oceanu Indyjskiego skupiają na sobie coraz większą uwagę azjatyckich potęg ze względu na ich znaczenie dla bezpieczeństwa energetycznego. Najważniejsze arterie komunikacyjne skupione na tym akwenie narażone są na szereg zagrożeń mogących zakłócić lub uniemożliwić swobodę żeglugi. Odcięcie państw azjatyckich od dostaw surowców naturalnych mogłoby doprowadzić do całkowitego paraliżu ich gospodarek.

Widmo blokady surowcowej stanowi istotny czynnik, który składnia państwa azjatyckie do ciągłego inwestowania w rozwój i modernizację sił zbrojnych, w szczególności marynarki wojennej. Oficjalny budżet obronny Chin w 2010 roku wyniósł 78 mld dol. Biorąc pod uwagę brak pełnej transparentności ChRL w tym względzie ośrodek SIPRI ocenia, iż realny budżet wojskowy tego państwa zamyka się w kwocie 119 mld dol. W latach 2001–2010 procentowy wzrost chińskich wydatków obronnych wyniósł 189 proc., dając średnioroczny wzrost rzędu 12,5 proc. W sumie w tym okresie Chiny wydawały rocznie na ten cel sumy odpowiadające od 2 do 2,2 proc. ich PKB. Jednym z priorytetów w procesie modernizacji chińskich sił zbrojnych jest rozwój marynarki wojennej. Doktryna morska chińskich sił zbrojnych nadal skupia się głównie na działaniach w obrębie Cieśniny Tajwańskiej, jednak Chiny coraz wyraźniej dążą do budowy floty oceanicznej zdolnej do projekcji siły daleko poza swoje granice¹¹.

Dla porównania Indie w 2010 roku wydały na swoje siły zbrojne sumę 41,3 mld dol., czyli blisko 54 proc. więcej niż w 2001 roku. W latach 2001–2010 budżet wojskowy pochłaniał w tym państwie 2–3 proc. PKB. Dla Indii rozwój floty wojennej ma szczególne znaczenie. Należy pamiętać, że granica morska Indii kontynentalnych rozciąga się na długości 5,5 tys. km. Wymaga ona więc odpowiedniego zabezpieczenia. Dochodzi do tego rosnące wyzwanie ze strony Chin, które coraz śmielej zaznaczają swoją obecność w strefie przybrzeżnej Oceanu Indyjskiego¹².

Dla obu państw sprawą o znaczeniu strategicznym jest posiadanie zdolności militarnych pozwalających na kontrolę morskich arterii komunikacyjnych biegnących z Bliskiego Wschodu i Afryki. Wagę tego problemu ilustruje fakt, iż pochodzi stamtąd ponad 70 proc. importowanej przez Chiny ropy naftowej. Sprowadzany surowiec przepływa przez morskie szlaki komunikacyjne na Oceanie Indyjskim, takich jak cieśnina Ormuz, Zatoka Omańska, cieśnina Bab al-Mandab, Zatoka Adeńska. By dotrzeć do Chin koniecznym jest również przejście przez Cieśninę Malakka. Ponad 80 proc. importowanych przez ChRL surowców przechodzi przez tą arterię¹³. Akweny te nęka obecnie problem piractwa morskiego. Ponadto znajdują się one w obrębie niestabilnych politycznie regionów. Są również niezwykle zatłoczone i narażone na blokadę ze strony innych państw. Warto dodać, że handel zagraniczny, będący zasadniczym fundamentem chińskiej gospodarki, odbywa się w największym stopniu za pośrednictwem żeglugi morskiej. Przez Ocean Indyjski przechodzi prawie całość chińskiego eksportu do Europy, co w jeszcze większym stopniu podkreśla jego ogromne znaczenie dla gospodarki tego państwa¹⁴.

Największe wyzwanie dla chińskich strategów stanowi pod tym względem cieśnina Malakka. Ta, łącząca dwa oceany, arteria morska przyjmuje rocznie ponad 50 tys. dużych jednostek handlowych w tym 40–50 tankowców z ropą naftową dziennie¹⁵. Tak duże natężenie ruchu grozi częstymi kolizjami oraz katastrofą ekologiczną. Jednak Chiny, przy braku alternatywnych przejść, są od cieśniny w pełni uzależnione. Problem ten nazywany jest w Chinach „dylematem Malakka”. Duży niepokój w Pekinie budzi również możliwość blokady cieśniny przez Indie. Państwo to posiada na Morzu Andamańskim rozbudowany system baz wojskowych nazwany „Żelazną Kurtyną”. Skupia on w sobie zarówno infrastrukturę portową, aparaturę wywiadowczą oraz broń ofensywną w postaci wyrzutni pocisków przeciwokrętowych. Dzięki tym instalacją Indie są w stanie kontrolować wejście do cieśniny. Hindusi dysponują rozległą infrastrukturą zdolną do sparaliżowania tej, strategicznej dla Chin, arterii komunikacyjnej. Strategia „żelaznej kurtyny” stanowi dla ChRL źródło szczególnego niepokoju¹⁶.

W odpowiedzi na to zagrożenie Chiny tworzą system zabezpieczenia logistycznego wzdłuż strefy przybrzeżnej Oceanu Indyjskiego. Chińska strategia polega na rozbudowywaniu morskiej infrastruktury portowej w państwach przybrzeżnych tej strefy. Wyspa Hajnan na Morzu Południowochińskim kryje w sobie bazę atomowych okrętów podwodnych. Wyspa Woody Island, będąca częścią spornego archipelagu Paraceli, posiada dużą bazę lotniczą. W Zatoce Bengalskiej ChRL posiada porty oraz stacje paliwowe w Chittagong (Bangladesz) i Sittwe (Birma) oraz lotnisko i stacją radarową na Wyspach Kokosowych (Birma). Na Sri Lance znajduje się chiński port w Hambantota. Podobna infrastruktura znajduje się u wybrzeży Kenii na wyspie Lamu. Miejsca te, nazywane „Sznurem Pereł”, stanowią chińskie przyczółki na Oceanie Indyjskim. Symbolizują postępującą ekspansję wpływów tego państwa w regionie¹⁷.

Istotne znaczenie mają również plany budowy Kanału Tajlandzkiego, który znacznym stopniu odciążyłby ruch morski w obrębie Cieśniny Malakka. Miałby on powstać w przesmyku Kra, o szerokości blisko 40 km, leżącym w północnej części Tajlandii na skraju półwyspu malajskiego. Kanał połączyłby Morze Andamańskie z wodami Zatoki Tajlandzkiej u wylotu Morza Południowochińskiego. Pierwsze plany jego budowy pojawiły się już trzy wieku temu. Do dnia dzisiejszego nie podjęto jednak ostatecznej decyzji o jego budowie. Wpływ na to mają zarówno kwestie finansowe, jak i względy natury politycznej. Tajlandia poddawana jest silnym naciskom i zachętom ze strony Chin, które skłonne są wyłożyć znaczną część kosztów budowy całej infrastruktury¹⁸.

Najcenniejszą inwestycją ChRL na Oceanie Indyjskim, zaliczaną do tzw. „Sznura Pereł”, jest nowoczesny port morski w pakistańskim mieście Gwadar. Miejsce to jest usytuowane u wylotu Zatoki Omańskiej i stanowi, ważny strategicznie, chiński przyczółek na Morzu Arabskim. Inwestycja rozpoczęła się w 2004 roku i była możliwa dzięki bliskim stosunkom z Pakistanem. W 2007 roku zakończył się pierwszy etap budowy, w rezultacie którego Gwadar zyskał nowoczesną infrastrukturę portową zdolną do przyjmowania jednostek handlowych o tonażu powyżej 50 tys. ton, jak również dużych okrętów wojennych. Chiny mają wobec tej inwestycji dalsze plany. Kolejne jej etapy przewidują budowę rafinerii oraz, biegnącego przez masyw górski Karakorum, ropociągu do Chin. Pozwoliłoby to na częściowe zredukowanie morskiego odcinka transportu importowanego do Chin surowca i ominięcie problematycznych arterii¹⁹. Gwadar mógłby również uzyskać status „morskiej bramy” Azji Centralnej dzięki budowie sieci rurociągów, autostrad i linii kolejowych łączących to miejsce z zasobnymi w surowce Kazachstanem i Turkmenistanem. Plany te wstrzymuje jednak niestabilna sytuacja polityczna w Pakistanie, w tym rebelia w prowincji Beludżystan, na której obszarze znajduje się miasto portowe²⁰.

Port w Gwadar budzi ogromny niepokój w Indiach. Choć jest to inwestycja komercyjna, to umieszczona w Pakistanie infrastruktura portowa zdolna jest do przyjmowania dużych zespołów floty wojennej. Dzięki niej chińska marynarka uchwyciła dla siebie cenny punkt bazowania manewrowego na zachód od półwyspu Dekan. Korzyści z portu odnosi również marynarka pakistańska zdolna dzięki niemu do przebazowania swoich sił na zachód. Do tej pory siły morskie Pakistanu uzależnione były od portu w Karaczi, który w 1971 roku z łatwością został zablokowany przez flotę hinduską. W ocenie Indii chiński port w Pakistanie narusza równowagę militarną w regionie²¹. Nie ulega wątpliwości, iż zwiększona aktywność chińskiej floty w strefie przybrzeżnej Oceanu Indyjskiego w dłuższej perspektywie podważy dotychczasową dominację Indii na tym basenie.

Mapa 1. Obiekty zaliczane do chińskiego „Sznura Pereł”

Źródło: http://indiancurrentaffairs.wordpress.com/2011/11/12/string-of-pearls-demystified, 3.12.2011.

Indie traktują Ocean Indyjski jako swoiste mare nostrum, starając się odgrywać na nim rolę jedynego mocarstwa. Państwo to nie jest w stanie wygrać rywalizacji z Chinami na kontynencie. Skupia się więc na zdobyciu hegemoni oceanicznej na całej przestrzeni Oceanu Indyjskiego – od Afryki po Australię, od cieśniny Ormuz po cieśninę Malakka i od Sri Lanki po Antarktydę. Doktrynę tą sformułował Jawaharlal Nehru, który dominację na oceanie uznał wręcz za niezbędny warunek dla zachowania niepodległości Indii²². Głównym instrumentem służącym w tym celu jest hinduska marynarka wojenna. Stanowi ona obecnie wiodącą siłę militarną w regionie. Jednak przez długi czas to wojska lądowe posiadały priorytet w całych siłach zbrojnych. Była to konsekwencja konfliktów zbrojnych z Chinami (1962 rok) oraz Pakistanem (1965 rok, 1971 rok). Sytuacja uległa zmianie w drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych, gdy zaczęto inwestować w rozwój floty oceanicznej. Budżet na ten cel wzrósł z 1,3 mld dol. w 2001 roku do poziomu 3,5 mld dol. w 2006 roku. Do 2020 roku w skład floty wojennej Indii ma wchodzić ponad 130 okrętów różnych typów i klas. Jej trzonem mają być trzy lotniskowcowe grupy uderzeniowe. Indie posiadają obecnie jeden okręt lotniczy INS Viraat otrzymany od Wielkiej Brytanii w 1987 roku (dawny HMS Hermes). W 2004 roku zakupiono poradziecki okręt Admirał Gorszkow (klasa Kijów), który poddawany jest rewitalizacji. Ponadto w stoczni Cochin trwają prace nad własną konstrukcją lotniskowca klasy Vikrant²³.

Chiny również aspirują do posiadania własnych lotniskowców. Wg oficjalnych informacji prace nad pierwszym z nich znajdują się w wysokim stadium zaawansowania. W kwietniu 2011 roku państwowa agencja informacyjna Xinhua ujawniła wstępne informacje na temat przyszłego chińskiego lotniskowca. Pokazano zdjęcia ukazujące prace nad okrętem prowadzone w stoczni Dalian. Zgodnie z przewidywaniami ekspertów kadłub lotniskowca stanowi, zakupiony w 1998 roku na Ukrainie, poradziecki okręt lotniczy Wariag (klasa Admirał Kuzniecow). Okręt powinien wejść do służby i osiągnąć pełną zdolność operacyjną przed 2015 roku. Jego ujawnienie zbiegło się w czasie z wizytą amerykańskiego sekretarza obrony Roberta Gates’a w Pekinie²⁴. Wysłano w ten sposób jasny sygnał, że państwo to posiada finansowy i przemysłowy potencjał pozwalający na samodzielną budowę i eksploatację okrętów tego typu. Dzięki nim chińska marynarka wojenna umocniłaby swoją pozycję na przylegających do Chin akwenach, w tym na wodach cieśniny tajwańskiej. Miałoby to poważne konsekwencje dla Stanów Zjednoczonych, których dominacja w tej części świata uległaby znacznemu osłabieniu. Własne lotniskowce pozwoliłyby również wkroczyć chińskiej flocie na wody Oceanu Indyjskiego w celu lepszego zabezpieczenia dostępu do morskich linii komunikacyjnych na tym basenie²⁵.

Lotniskowce to tradycyjne narzędzia morskiej projekcji siły. Chiny i Indie sukcesywnie wchodzą w posiadanie tego typu systemów uzbrojenia dzięki wysokiemu wzrostowi gospodarczemu. Przełamują pod tym względem dotychczasowy monopol Stanów Zjednoczonych i kilku państw europejskich. Pływające po morzach i oceanach duże okręty lotnicze należące do obu państw stanowią istotny symbol wzrostu ich siły i znaczenia na świecie. Jest to również swoisty renesans klasycznej koncepcji nawalizmu Alfreda T. Mahana, która zakłada budowę nowoczesnej marynarki wojennej w celu ochrony floty handlowej, gdyż oba te elementy w połączeniu decydują o potędze państwa²⁶. Fakt ten budzi jednocześnie niepokój wśród tradycyjnych potęg światowych. Rosnący potencjał wojskowy Chin i Indii stanowi bowiem główny czynnik wpływający na intensyfikację wyścigu zbrojeń na całym kontynencie azjatyckim. Dotknięte kryzysem mocarstwa zachodnie, w tym Stany Zjednoczone, mogą nie być w stanie za nim nadążyć. Zjawisko spirali zbrojeń może ponadto doprowadzić do destabilizacji sytuacji w regionie.

Stany Zjednoczone to mocarstwo globalne tradycyjnie zainteresowane obszarem Azji i Pacyfiku. Jest ono związane z państwami regionu szeregiem sojuszy oraz istotnymi interesami gospodarczymi²⁷. Z perspektywy amerykańskiej największy niepokój budzi rosnąca pozycja Chin, które wykazują coraz większą asertywność w zabieganiu o swoje interesy. Również małe i średnie państwa regionu dostrzegają ten problem. Osłabione kryzysem gospodarczym Stany Zjednoczone nie będą w stanie utrzymać samodzielnej dominacji w Azji. Są jednak w stanie opóźnić proces jej utraty poprzez budowę sojuszy ukierunkowanych na powstrzymanie chińskich ambicji.

Kluczowym elementem w nowym układzie sił w Azji miałby być strategiczny sojusz USA z Indiami, który stanowiłby realną przeciwwagę dla chińskich ambicji. Mógłby też skupić wokół siebie małe i średnie państwa, takie jak Wietnam, Indonezja czy Malezja. Symbolem tych dążeń jest wezwanie prezydenta Baracka Obamy do tego, by włączyć Indie w skład stałych członków Rady Bezpieczeństwa ONZ. Indie nigdy nie ukrywały swoich ambicji, ale dopiero teraz zyskały w tym względzie silny głos poparcia ze strony USA. Deklaracja Prezydenta USA pojawiła się w czasie jego podróży po Azji, jaką odbył w listopadzie 2010 roku. Azjatycka wyprawa Baracka Obamy obowiązkowo obejmowała wizytę w Indiach, w której trakcie nakreślono główne kierunki rozwoju wzajemnych relacji²⁸.

To właśnie Chiny stanowią klucz do zrozumienia współczesnych stosunków indo-amerykańskich. ChRL jest dla Indii głównym rywalem w walce o uzyskanie pozycji regionalnego mocarstwa, jak również głównym konkurentem w wyścigu po surowce energetyczne, które napędzają gospodarki obu państw. Źródeł wzajemnej niechęci należy szukać również w sporze granicznym, który w 1962 roku zaowocował konfliktem zbrojnym. Chodzi o sporne obszary w pasie Himalajów i Karakorum. W wyniku wojny ChRL włączyła do swojego terytorium obszar Aksai Chin, łączący region autonomiczny Xinjiang z Tybebetem. Jest on uznawany przez Indie za część Kaszmiru. Chiny roszczą sobie również prawa do Północno-Wschodniego Obszaru Granicznego (NEFA) będącego częścią indyjskiej prowincji Arunachal Pradesh²⁹. Wydarzenia z 1962 roku wywołały w Indiach szok, który skłonił przywódców państwa do przeorientowania dotychczasowych założeń geopolitycznych oraz nawiązania bliskiej współpracy wojskowej ze ZSRR. Chiny, obok Pakistanu, uznane zostały za główne zagrożenie dla bezpieczeństwa państwa³⁰. Z perspektywy amerykańskiej normalizacja stosunków z Chinami miała w okresie zimnej wojny ogromne znaczenie strategiczne. Wzmocnienie tego państwa miało zrównoważyć rosnące wpływy Związku Radzieckiego w Azji. Obecnie, gdy era zimnowojenna należy już do przeszłości, łatwiej budować sojusz indo-amerykański na kontynencie.

Problemem pozostaje nadal kwestia Pakistanu. Jest to kluczowy sojusznik Stanów Zjednoczonych z globalnej walce z terroryzmem po 11 września 2001 r.. Stosunki z Pakistanem są jednak w równym stopniu wartościowe co problematyczne. Indie oskarżają to państwo o wspieranie terroryzmu kaszmirskiego. Jednocześnie USA udzielają mu pomocy finansowej oraz sprzedają nowoczesne uzbrojenie³¹. Wyzwaniem dla dyplomacji amerykańskiej są również coraz większe wpływy Chin w Pakistanie. Stanowi to źródło niepokoju zarówna dla Indii, jak i Stanów Zjednoczonych³².

Punktem zwrotnym w procesie budowy strategicznego sojuszu z Indiami była umowa o współpracy w dziedzinie energetyki jądrowej z 2006 roku. Ma ona ogromne znaczenie w kontekście rosnącego zużycia energii w Indiach³³. W Stanach Zjednoczonych umowa była jednak źródłem silnych kontrowersji. Indie nie są bowiem stroną Układu o nieproliferacji (NPT) oraz Układu o całkowitym zakazie prób z bronią jądrową (CTBT), co do tej pory stanowiło konieczny warunek dla nawiązania tego typu współpracy z USA. Jest to precedens, który w istotny sposób osłabia reżim nieproliferacji broni jądrowej³⁴. Decydujące w tej sprawie okazały się jednak geopolityczne interesy USA. Umowa została podpisana i zatwierdzona przez Kongres także dzięki kampanii, jaką w tej sprawie prowadziło silne i wpływowe lobby hinduskie działające w Stanach Zjednoczonych³⁵.

Współpraca w dziedzinie energetyki jądrowej z USA oznacza dla Indii przede wszystkim transfer nowoczesnych technologii, które dadzą temu państwu większe możliwości w zakresie produkcji energii elektrycznej. Indie potrzebują wsparcia technologicznego ze strony rozwiniętych państw zachodnich również w innych dziedzinach. Dotyczy to zarówno gałęzi cywilnych, jak i wojskowych. Siły zbrojne Indii i Chin funkcjonują głównie w oparciu o uzbrojenie i technologie wojskowe z dawnego ZSRR i Rosji. Oba państwa były przez długi czas największymi importerami rosyjskiej broni. We wrześniu 2001 roku. Stany Zjednoczone i UE zdjęły z Indii i Pakistanu embargo na dostawy uzbrojenia konwencjonalnego wprowadzone w 1998 roku. w reakcji na testy nuklearne przeprowadzane przez te państwa³⁶. Stawia to Indie w korzystniejszej niż Chiny sytuacji pod względem dostępu do nowoczesnych technologii wojskowych. Na ChRL nadal ciąży embargo na sprzedaż uzbrojenia nałożone na początku lat dziewięćdziesiątych przez USA i UE³⁷.

W obliczu rosnącej siły azjatyckich wschodzących mocarstw Stany Zjednoczone starają się wdrożyć nową strategię wobec tego regionu. Mają do dyspozycji szereg narzędzi. Wykorzystując potęgę militarną, wpływy dyplomatyczne oraz przewagę technologiczną starają się wpływać na układ sił w regionie Oceanu Indyjskiego. Nie ulega wątpliwości, że głównym celem USA jest zbudowanie nieformalnego sojuszu, w celu zrównoważenia rosnącej siły Chin. Jest to warunek niezbędny dla dalszej obecności Stanów Zjednoczonych w Azji.

Region Oceanu Indyjskiego stanowi obecnie pole intensywnej rywalizacji wschodzących mocarstw Chin i Indii. Oba państwa odgrywają coraz większą rolę w gospodarce światowej wiodąc prym w produkcji przemysłowej. Wraz ze wzrostem gospodarczym demonstrują swoje mocarstwowe aspiracje, konsekwentnie rozszerzając swoje strefy wpływów w Azji. Proces ten wymaga od nich utrzymania wysokiego i nieprzerwanego wzrostu gospodarczego. Podstawową wadą ich gospodarek jest jednak wysoka energochłonność, która prowadzi do coraz większego uzależniania się od importu surowców energetycznych. Obszar Azji Południowej ma dla nich kluczowe znaczenie w zakresie pozyskiwania oraz transportu węglowodorów. Rywalizacja obu państw w tym względzie odbywa się zarówno na płaszczyźnie politycznej, gospodarczej, jak i wojskowej. Przyjęte przez nie strategie skupiają się na zabezpieczeniu swoich interesów poprzez agresywną działalność inwestycyjną koncernów energetycznych, rozbudowę morskich sił zbrojnych oraz ochronę szlaków komunikacyjnych o strategicznym znaczeniu.

Obrana przez Chińską Republikę Ludową strategia sprowadza się przede wszystkim do poszerzania swoich stref wpływów na obszary przybrzeżne Oceanu Indyjskiego. W tym celu Chiny rozbudowują morską infrastrukturę portową, która w przyszłości ma stanowić sieć zabezpieczenia logistycznego oraz punkty bazowania dla chińskiej marynarki wojennej. „Sznur Pereł” stanowi przemyślaną i obliczoną na długie lata inwestycję stanowiącą istotną część strategii bezpieczeństwa energetycznego tego państwa. Budzi ona niepokój w Indiach, które Ocean Indyjski traktują jako swoją wyłączną strefę wpływów. Wynik geopolitycznej gry, jaka toczy się na kontynencie azjatyckim, w dużej mierze zadecyduje o przyszłym kształcie ładu międzynarodowego. W Azji bije obecnie serce globalnej gospodarki. Wyhamowanie państw zachodnich i wzrost gospodarek wschodzących oznacza całkowitą zmianę w układzie sił na świecie. Zmiany jakie zachodzą w regionie Oceanu Indyjskiego w widoczny sposób obrazują ten proces.

¹ Dane nt. wzrostu gospodarczego Chin i Indii zaczerpnięte ze źródeł Banku Światowego, data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG/countries, 3.06.2011.

² B. Chellaney, Asian Juggernaut: The rise of China, India, and Japan, New York 2010, s. 92.

³ Do 1993 roku Chiny były samowystarczalne pod względem energetycznym. Pewna część wytwarzanych surowców była przez nie eksportowana za granicę. W latach 1994–2000 zużycie ropy naftowej skoczyło o 55 proc. zaś jej produkcja wzrosła jedynie o 11 proc. S. Craig, Chinese perceptions of traditional and nontraditional threats, SSI USAWC, marzec 2007, s. 120.

⁴ O ile w 2001 roku Chiny zużywały blisko 1,6 mln baryłek ropy dziennie to w 2007 roku liczba ta wzrosła do poziomu 4,1 mln baryłek.

⁵ E. Medeiros, China’s international behavior. Activism, opportunism, and diversification, RAND Corp., Santa Monica 2009, s. 39–40.

⁶ B. Chellaney, op.cit., s. 97.

⁷ P. Engardio, Chindia: How China and India are revolutionizing global business, New York 2007, s. 313.

⁸ Wiąże się to również z kwestią kosztów ograniczenia emisji dwutlenku węgla do atmosfery. Oba państwa konsekwentnie odmawiają nałożenia na siebie limitów, które ograniczyłyby ich rozwój gospodarczy.

⁹ Por. F. Leverett, J. Bader, Managing China–U.S. energy competition in the Middle East, „The Washington Quarterly” 2005–2006, vol. 29, nr 1, s. 187–201; K. Morrison, China and India raise the stakes, „Financial Times”, 8.01.2005.

¹⁰ SLOC – Sea Lines Of Communications.

¹¹ SIPRI Yearbook 2011: Armaments, Disarmament and International Security, Oxford 2011, s. 159–161.

¹² Ibidem, s. 166–170.

¹³ C. Pehrson, String of pearls: meeting the challenge of China’s rising power across the Asian littoral, USAWC ISS, lipiec 2006, s. 5–7.

¹⁴ Chiński eksport oraz import w prawie 90 proc. uzależnione są od transportu morskiego. Żegluga oraz przemysł stoczniowy odpowiadają za 10 proc. chińskiego PKB. Przeszło 40 proc. statków na Oceanie Indyjskim pływa pod chińską banderą. Zarejestrowano pod nią największą na świecie liczbę jednostek. R. Kamphausen, D. Lai, A. Scobell, The PLA at home and abroad: assessing the operational capabilities of China’s military, USAWC ISS, June 2010 s. 298.

¹⁵ R. Czulda, Nowe wyzwania i zagrożenia na obszarach morskich, „Przegląd Morski” 2009, nr 1 (019), s. 41.

¹⁶ S. Niedziela, Indie – nowe mocarstwo światowe, „Przegląd Morski” 2009, nr 6 (024), s. 9; R. Rai, China’s String of Pearls vs India’s Iron Curtain, „Indian Defence Review”, październik–grudzień 2009, vol. 24, nr 4, www.indiandefencereview.com/geopolitics/Chinas-String-of-Pearls-vs-Indias-Iron-Curtain.html, 12.05.2011.

¹⁷ C. Pehrson, op.cit., s. 3–4.

¹⁸ T. Singh, China and Thailand: Analyzing Xi Jinping’s Visit, IPCS #3564, 24.01.2012. www.ipcs.org/article/china/china-and-thailand-analyzing-xi-jinpings-visit-3564.html, 3.07.2012.

¹⁹ Analogiczny plan Chiny realizują wobec inwestycji portowej w Birmie.

²⁰ K. Kubiak, Gwadar – pakistański problem ChRL, „Raport-wto” 2010, nr 3, s. 70–71.

²¹ Ibidem.

²² J. Nehru, Odkrycie Indii, Warszawa 1957, s. 536.

²³ J. Holslag, China, India and the military security dilemma, „BICCS Asia Paper” 2008, vol. 3, nr 5, s. 14–15.

²⁴ E. Wong, Chinese warship may be nearly ready, „New York Times”, 8.04.2011.

²⁵ Por. D. Lai, Chinese military going global, „China Security” 2009, vol. 5, nr 1, s. 7.

²⁶ W swoich pracach A.T. Mahan rozwój potęgi morskiej państwa uzależnił od posiadania narzędzi lądowej projekcji siły, w tym zdolności desantowych. Podkreślał również konieczność posiadania strategicznych baz morskich oraz rozbudowanego zaplecza lądowego. Zob. C. Jean, Geopolityka, Wrocław–Warszawa–Kraków 2003, s. 75.

²⁷ Należy w tym względzie wymienić przede wszystkim Japonię, Koreę Południową oraz Republikę Chińską na Tajwanie. Stany Zjednoczone zawarły z tymi państwami umowy o współpracy polityczno-wojskowej. W Japonii i Korei Południowej stacjonują na stałe wojska amerykańskie. Cz. Mojsiewicz, Państwa regionu Pacyfiku w polityce i gospodarce światowej, [w:] Stosunki międzynarodowe, red. W. Malendowski, Cz. Mojsiewicz, Wrocław 2004, s. 112–115.

²⁸ S. Stolberg, J. Yardley, Countering China, Obama backs India for U.N. Council, „New York Times”, 9.11.2010.

²⁹ C. Bajpaee, China-India relations. Regional rivalry takes the world stage, „China Security” 2010, vol. 6, nr 2, s. 42–45.

³⁰ Por. S. Adhikari, A. Sinha, M. Kamle, India’s changing geopolitical code: an attempt at analysis, „Geopolitics Quarterly” 2008, vol. 3, nr 4, s. 15.

³¹ K.A. Kronstadt, Pakistan–US relations, Congressional Research Service Report RL33498, Washington DC, 6.02.2009, s. 24–30, 57–61.www.fas.org/sgp/crs/row/RL33498.pdf, 10.06.2011.

³² Por. R. Naseer, M. Amin, Sino–Pakistan relations. A natural alliance against common threats, „Berkeley Journal of Social Sciences”, luty 2011, vol. 1, nr 2.

³³ H. Sokolski, Gauging US–Indian strategic cooperation, USAWC ISS, marzec 2007, s. 15–18.

³⁴ Ibidem, s. 99–100; O. Meier, The US–India nuclear deal. The end of universal non-proliferation efforts ?, „Internationale Politik und Gesellschaft” 2006, nr 4, s. 28–41.www.fes.de/ipg/inhalt_d/pdf/Meier_GB.pdf, 10.05.2011.

³⁵ Wpływy lobby hinduskiego w Stanach Zjednoczonych porównywane są często z siłą organizacji proizraelskich. Obywatele USA pochodzenia hinduskiego stanowią najczęściej dobrze wykształconą, zamożną i świetnie zorganizowaną grupę, zdolną do wywierania skutecznego nacisku na instytucje polityczne tego państwa. Ich pozycję społeczną ilustruje fakt, iż ponad 20 proc. spółek ulokowanych w Dolinie Krzemowej należy do przedstawicieli tej mniejszości. J. Newhouse, Diplomacy, Inc. The influence of lobbies on U.S. foreign policy, „Foreign Affairs”, maj–czerwiec 2009, vol. 88, nr 3, s. 81–84.

³⁶ W latach 1997–2001 37 proc. eksportowanego przez Rosję uzbrojenia trafiało do Chin i Indii. SIPRI Yearbook 2002: Armaments, Disarmament and International Security, Oxford 2002, s. 375–378. Otwarcie zachodniego przemysłu zbrojeniowego na Indie podkopuje dotychczasową silną pozycję Rosji na tym rynku. Stany Zjednoczone gotowe są zaoferować Indiom swoje najnowocześniejsze technologie wojskowe, do których do tej pory dostęp mieli jedynie najbliżsi sojusznicy Ameryki. Przykładem tego jest oferta sprzedaży najnowszego amerykańskiego myśliwca piątej generacji F-35 Lightning II. USA deklarują przy tym możliwość pełnego transferu, zastosowanych w maszynie, technologii. Zgoda Indii w praktyce oznaczać będzie rezygnację tego państwa z zakupu analogicznej konstrukcji rozwijanej we współpracy z Rosją o nazwie PAK FA (T-50). F-35 przeciwko PAK FA, „Raport-wto” 2011, nr 11, s. 70.

³⁷ Zakaz sprzedaży uzbrojenia do Chin był konsekwencją wydarzeń na placu Tiananmen z czerwca 1989 roku. Po wprowadzeniu embarga Chiny mogły liczyć jedynie na dostawy ze strony rosyjskiej zbrojeniówki. W UE coraz częściej słychać głosy podważające zasadność dalszego utrzymywania embarga. Szczególnie zainteresowana jego zniesieniem jest Francja, która w 2004 roku, przy wsparciu Niemiec, wezwała do rewizji zakazu eksportu uzbrojenia do ChRL. SIPRI Yearbook 1995: Armaments, Disarmament and International Security, Oxford 1995, s. 506–507; K. Archick, R. Grimmett, S. Kan, European Union’s arms embargo on China. Implications and options for U.S. policy, Congressional Research Service Report RL32870, Washington DC, 27.05.2005, s. 6–8, www.fas.org/sgp/crs/row/RL32870.pdf, 10.04.2011.

Piotr Mickiewicz

Przeciwdziałanie zagrożeniu terrorystycznemu jako instrument budowy regionalnej pozycji Cesarstwa Japonii

Iracki atak na Kuwejt w 1990 roku między innymi zainicjował także powolne przeobrażenie japońskiej polityki zagranicznej. Stany Zjednoczone, poszukując sojuszników do koalicji antyirackiej wręcz zmusiły ówczesnego premiera Toshiki Kaifu do włączenia się w działania polityczne i zarzucenie – de facto narzuconej w przygotowanej przez gen. Douglasa MacArthura konstytucji – polityki pacyfizmu oraz nieangażowania się w spory międzynarodowe¹. Formalnie Japonia nie zaangażowała się w działania militarne, finansując jedynie część kosztów funkcjonowania, stworzonej na potrzeby działań zbrojnych koalicji ad hoc. Natomiast po zakończeniu operacji wyzwolenia Kuwejtu w działania przeciwminowe za akwenie Zatoki Perskiej zaangażowanych było 13 okrętów Morskich Sił Samoobrony. Skutkiem amerykańskiej presji było także podjęcie, przez gabinet nowego premiera Ki’ichi’ego Miyazawę prac nad nową interpretacją artykułu 9 Konstytucji², w sposób umożliwiający angażowanie się państwa budowę regionalnego systemu bezpieczeństwa. Stosowne przedłożenie rządowe japoński parlament zaakceptował 15 lipca 1992 roku. Przyjęta ustawa umożliwiała przekazanie do dyspozycji ONZ Sił Samoobrony. W dokumencie tym uznano, że istnieje możliwość czynnego uczestnictwa Sił Samoobrony w prowadzonych pod auspicjami ONZ operacjach typu peace-keeping (budowaniu pokoju). Określono w nim formy zaangażowania, ograniczając je do działań humanitarnych lub przewidujących nadzorowanie przebiegu wyborów oraz budowę administracji. W pozostałych rodzajach operacji ONZ aktywność Sił Samoobrony ograniczona została do udzielania wsparcia logistycznego. Natomiast jednoznacznie zabroniono takich form aktywności, jak:

– nadzorowanie przerwania ognia i prowadzenia działań zbrojnych przez strony konfliktu;

– rozbrajanie walczących stron;

– prowadzenie akcji patrolowych w strefie konfliktu.

Jednocześnie parlament potwierdził, iż zaangażowanie militarne Sił Samoobrony nie może naruszać najważniejszego założenia Doktryny Yoshidy, jakim było niedopuszczenie do rozbudowy potencjału militarnego do poziomu stanowiącego zagrożenie dla innych państw.

Przedstawiona powyżej interpretacja artykułu 9 Konstytucji pozwoliła na udział japońskich oddziałów w misjach ONZ w Kambodży, Mozambiku, Zairze, Wzgórzach Golan, Afganistanie, Nepalu, Sudanie i Timorze Wschodnim oraz w klasycznych misjach humanitarnych po kataklizmach w Indonezji i Pakistanie³.

Kolejną cenzurę czasową przeobrażeń japońskiej doktryny nieangażowania się militarnego stanowi data 11 września 2001 roku. Ówczesny rząd Junichiro Koizumiego zdecydował się na zaangażowanie państwa w globalną wojnę z terroryzmem poprzez wykorzystywanie tzw. Środków specjalnych do walki z terroryzmem (The Anti-Terrorism Special Measures Law)⁴. Formalnie sankcjonowały one prawo do działania japońskich oddziałów w ramach sił pokojowych na „obcych terytoriach, wodach i przestrzeni powietrznej, w miejscach gdzie żadne akcje wojenne się nie odbywają i żadne takie akcje nie będą miały miejsca do czasu zakończenia działań”⁵. Na tej podstawie Siły Samoobrony realizowały zadania wsparcia logistycznego dla operujących na Oceanie Indyjskim sił w ramach Enduring Freedom, w ramach której na wodach Oceanu Indyjskiego operowało pięć japońskich jednostek (2 zbiornikowce i 3 uzbrojone jednostki Morskich Sił Samoobrony). Ważniejszym wydarzeniem była jednak zmiana założeń polityki bezpieczeństwa. W wyniku wydarzeń z 11 września uznano, że niezbędnym jest nie tylko podtrzymanie strategicznego sojuszu z USA, ale prowadzenie przez Japonię polityki zmierzającej do stabilizacji sytuacji politycznej w regionie. Przewidywać ona powinna:

– udzielanie wszechstronnej pomocy państwom regionu;

– udział w misjach pod auspicjami ONZ o charakterze policyjnym i rozjemczym;

– aktywne uczestnictwo w politycznych formach rozwiązywania konfliktów.

Zaproponowana przez premiera Koizumiego wizja polityki bezpieczeństwa została usankcjonowana w przyjętym w 2004 roku The National Defence Program Guidelines (NDPG)⁶, a następnie zmodyfikowana w oparciu o przyjęty w roku 2009 Katsumata Report z 2009 roku w postaci Defense of Japan 2009 (Annual White Paper)⁷. W dokumencie tym za najpoważniejsze zagrożenia bezpieczeństwa państwa uznano zjawisko piractwa na akwenach, w których ulokowane zostały japońskie interesy polityczno-gospodarcze, terroryzm oraz wzrost potęgi militarnej Chin, Korei Północnej i Rosji. Ze względu na uzależnienie eksportowe duże znaczenie przywiązuje się także do konieczności zapewnienia, uzyskiwanej poprzez stosowanie kontroli i monitoringu akwenów morskich, swobody żeglugi oraz niwelowania możliwości przeprowadzenia ataku rakietowego⁸.

Zastosowane w The Anti-Terrorism Special Measures Law oraz w przygotowywanym na ich podstawie w 2004 roku Planie Przeciwdziałania Terroryzmowi (Action Plan for Prevention of Terrorism)⁹ rozwiązania przewidują możliwość podjęcia międzynarodowych, jak i samodzielnych przedsięwzięć antyterrorystycznych na japońskich akwenach morskich oraz wodach otwartych i terytoriach państw obcych (jeżeli wyrażą one takową zgodę). W założeniach japońskiego rządu rozwiązanie to pozwolić miało z jednej strony na budowę swoistego kordonu antyterrorystycznego, ograniczającego możliwość dokonania ataku terrorystycznego z poza terytorium państwa lub przeniknięcia na jego obszar grup terrorystycznych lub pojedynczych terrorystów. Ponadto taka forma aktywności politycznej pozwolić miała na budowę regionalnej pozycji Japonii, jako regionalnego lidera, nie tylko w sferze działań antyterrorystycznych. Założenia te przybrały formę kompleksowych przedsięwzięć prowadzonych na obszarze państwa, regionu (w ramach ASEAN) oraz mających wymiar ponadregionalny. W cytowanym Planie uznano, iż skuteczne ograniczanie możliwości przeprowadzenia aktu terroru na terytorium Japonii musi uwzględniać działania antyterrorystyczne prowadzone na terytorium państwa oraz współpracę międzynarodową o charakterze transgranicznym¹⁰. W oparciu o to założenie wskazano osiem obszarów kooperacji z państwami regionu, w ramach których Japonia zobowiązywała się do udzielenia im wszechstronnej pomocy. W ramach pierwszego obszaru przeciwdziałania, określonego jako przeciwdziałanie imigracji, do przedsięwzięć prowadzonych na terytorium Japonii zaliczono:

– wymianę informacji i koordynacja działań pomiędzy instytucjami centralnymi;

– wprowadzenie od stycznia 2005 roku badań AFIS (kontroli odcisków palców) i wzmożonej kontroli wydawania wiz;

– wykorzystanie od 2005 roku danych biometrycznych w procedurze migracyjnej i przekraczania granicy;

– tworzenie bazy zagubionych paszportów (od 2004 roku).

Natomiast w ramach współpracy regionalnej podjęto przedsięwzięcia mające na celu wprowadzenie jednolitej polityki paszportowej, przeprowadzenie cyklu szkoleń służb migracyjnych obejmujących między innymi ocenę źródeł migracji oraz metod fałszowania dokumentów. Japonia udzieliła także pomocy finansowej Tajlandii w celu dofinansowania budowanego w tym państwie systemu kontroli migracji.

Drugim z wymienionych w Planie obszarów aktywności jest bezpieczeństwo lotnictwa cywilnego. Działania wewnętrzne polegały na wprowadzeniu szczegółowych procedur bezpieczeństwa na lotniskach oraz powołanie zespołu składającego się z szefów ministerstw i agencji rządowych nadzorujących ruch osobowy i towarowy w portach i na lotniskach oraz władz lotniska i policjantów mającego nadzorować działania podejmowane w portach lotniczych. Natomiast w ramach kooperacji ponadnarodowej udzielono pomoc finansową i organizacyjną w celu poprawy wyposażenia lotnisk i wdrożenia szczegółowych planów bezpieczeństwa portów lotniczych Indonezji¹¹. Kolejny obszar aktywności to bezpieczeństwo żeglugi i gospodarki morskiej, które zapewniane jest poprzez:

– wzmożony nadzór akwenów morskich ruchu statków (także pod względem zapobiegania imigracji);

– wprowadzenie monitoringu optycznego oraz zwiększenie częstotliwości patroli;

– wzmocnienie systemu zarządzania ryzykiem w portach morskich.

Działania ponadnarodowe w tym obszarze to przede wszystkim pomoc organizacyjna i finansowa udzielana Indonezji, Kambodży oraz Filipin. W przypadku Indonezji sprowadza się ona do wsparciu działań patrolowych na akwenach morskich, zwalczania piractwa oraz terroryzmu na morzu i rozprzestrzeniania broni¹². Współpraca z Kambodżą ograniczyła się do wyposażenie i zabezpieczenie urządzeń kontrolnych w głównych portach tego państwa oraz prowadzenia wspólnych działań antyterrorystycznych¹³. Zaś władzom Filipin przekazano 609 milionów jenów z przeznaczeniem na zakup urządzeń poprawiających skuteczność działania monitoringu akwenów w ramach systemu bezpieczeństwa żeglugi.

Trzeci obszar to zwalczanie multinarodowej przestępczości zorganizowanej, prowadzone poprzez zaostrzone inspekcji celne, ukierunkowane za zwalczanie przemytu broni i materiałów wybuchowych oraz wdrożenie rygorystycznego systemu kontroli w odniesieniu do osób oraz towarów (zwłaszcza wysyłanych i pozostawionych bez pasażera lub załogi¹⁴. Działania te zostały powiązane z kolejnym obszarem aktywności, jakim jest zwalczanie procederu finansowania terroryzmu. W ramach przedsięwzięć wewnętrznych jest ono realizowane poprzez wdrożenie Międzynarodowej Konwencji o Zwalczaniu Finansowania Terroryzmu ONZ i rezolucją Rady Bezpieczeństwa ONZ 1373 oraz ustawodawstwa w zakresie prawa dewizowego, zwalczania przestępczości zorganizowanej umożliwiającej między innymi identyfikacje klientów przy otwarciu konta bankowego, nakładanie sankcji karnych za prowadzenie działalności finansowej niezgodnie z prawem oraz zamrożenie aktywów osób podejrzanych o nielegalne transakcje. W ramach kooperacji regionalnej podjęto działania zmierzające do zachęcanie państw regionu do przyjęcia zmodyfikowanej w 2004 roku Międzynarodowej Konwencji o Zwalczaniu Finansowania Terroryzmu ONZ oraz zaoferowano wsparcie finansowe w wysokości miliona dolarów dla inicjatywy Azjatyckiego Banku Rozwoju (ADB) przewidującego stworzenie funduszu rozwoju gospodarczego oraz bezpieczeństwa oraz dla regionalnych projektów finansowanych przez Międzynarodowy Fundusz Walutowy.

Również praktyczne działania kontrterrorystyczne prowadzone są w ramach obszaru Zwalczanie terroryzmu i uwzględniają przedsięwzięcia ponadnarodowe. Zakładają bowiem prowadzenie polityki zmierzającej do zachęcania państw regionu do wdrażania międzynarodowych konwencji i rozwiązań dotyczących zwalczania terroryzmu¹⁵. Dodatkowym zadaniem jest samodzielna, lub prowadzona auspicjami ONZ i przy współpracy z Regionalnym Centrum Zwalczania Terroryzmu w Azji Południowo-Wschodniej SEARCCT polityka upowszechniania procedur zapobiegania zagrożeniu i sposobów reagowania w przypadku aktów terroru z użyciem broni chemicznej i biologicznej.

Ostatnim obszarem aktywności antyterrorystycznej Japonii jest zapewnienie bezpieczeństwa obywatelom poprzez przygotowanie funkcjonalnego systemu bezpieczeństwa publicznego, w ramach którego kooperacja regionalna sprowadzona została do udzielania pomocy finansowej wybranym państwom. Objęto nimi Indonezję (finansowanie procesu reorganizacji struktur oraz systemu szkolenia policjantów), Irak (przewidujący przede wszystkim wyposażenie w sprzęt motoryzacyjny oraz szkolenie policji prowincji Al Muthanna), Afganistan (wyposażenie policji w prowincji, Mazar – e-Shari) oraz Filipiny (wdrożenia systemu automatycznej identyfikacji odcisków palców – AFIS). Projekt wsparcia zmian strukturalnych indonezyjskiej policji przewidywał pomoc w wysokości 448 mln jenów, a na szkolenie i wyposażenie Policji 518 mln jenów. Udzielono je w dwóch transzach we wrześniu 2004 i 2005 roku. Skala pomocy udzielonej Irakowi to 2,621 mld jenów, a sam proces szkolenia policjantów w prowincji Al Muthanna został sfinansowany w październiku 2005 roku i kosztował 377 mln jenów. Pomoc dla Afganistanu w wyniosła 111 mln USD, zaś w przypadku Filipin 13 mln USD.

Podsumowanie