Przyszłość azjatyckich tygrysów

Zagrożenia i wyzwania

Redakcja naukowa

Joanna Marszałek-Kawa

Ewa Kaja

SERIA

Biblioteka Azji i Pacyfiku

REDAKTOR SERII

Joanna Marszałek-Kawa

SEKRETARZ SERII

Karolina Skonieczka

RADA SERII

Marceli Burdelski, Tadeusz Detyna, Waldemar J. Dziak, Miao Huashou,

Adam Jelonek, Joanna Marszałek-Kawa, Krzysztof Miszczak, Ewa Oziewicz,

Małgorzata Pietrasiak, Bogusława Skulska, Kazimierz Starzyk, He Yaomin

RECENZENCI TOMU

prof. dr hab. Kazimierz Pająk, prof. dr hab. Jan Klimek

REDAKTOR PROWADZĄCY

Maciej Majewski

REDAKCJA TECHNICZNA

Ryszard Kurasz

KOREKTA

Zespół

PROJEKT OKŁADKI

Krzysztof Galus

© Copyright by Wydawnictwo Adam Marszałek

Toruń 2013

ISBN 978-83-7780-761-3

Wydawnictwo prowadzi sprzedaż wysyłkową:

tel./fax 56 648 50 70; e-mail: marketing@marszalek.com.pl

Wydawnictwo Adam Marszałek, ul. Lubicka 44, 87–100 Toruń,

tel. 56 664 22 35, 56 660 81 60, e-mail: info@marszalek.com.pl, www.marszalek.com.pl

Drukarnia nr 2, ul. Warszawska 52, 87–148 Łysomice, tel. 56 678 34 78

Wstęp

Termin „azjatyckie tygrysy” został ukuty na gruncie ekonomii dla potocznego określenia grupy państw Azji Połudnowo-Wschodniej (pierwotnie czterech), których PKB wzrastało w tempie od kilku do kilkunastu procent rocznie, uzyskując tym samym najwyższe tempo rozwoju gospodarczego na świecie. W latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX wieku został on poszerzony o kolejne państwa wschodnioazjatyckie (Chiny, Malezję, Tajlandię, Makau, Filipiny, Wietnam i Indonezję), gdyż i te weszły na podobną ścieżkę rozwoju. Okres prosperity dla tych państw został po raz pierwszy zatrzymany w końcu lat dziewięćdziesiątych, kiedy to nastąpiło znaczne spowolnienie gospodarcze w państwach regionu (z wyłączeniem Chin), a w części z nich, w 1997 roku, doszło do kryzysu finansowego. Kryzys ten dowodził, że nawet gospodarki rozwijające się w galopującym tempie nie są zabezpieczone przed kryzysem, a po każdym okresie koniunktury następuje gospodarcza recesja.

Przez długi czas fundamentem wzrostu gospodarczego państw Zachodu była przede wszystkim wysoka stopa konsumpcji. Korzystały na tym głównie państwa azjatyckie, których gospodarki oparte były w największym stopniu na produkcji przemysłowej. Ogólnoświatowy kryzys gospodarczy rynków finansowych trwający od 2008 roku unaocznił słabość systemów gospodarczych i fiskalnych państw Zachodu. Spowolnienie wzrostu gospodarczego oraz obniżenie stopy konsumpcji najbogatszych państw świata wpłynęło bezpośrednio na stan gospodarek azjatyckich. Celem utrzymania wzrostu gospodarczego, zostały one zmuszone do stymulowania popytu wewnętrznego, co niesie i w najbliższych latach będzie niosło za sobą szereg zmian, nie tylko w wymiarze gospodarczym, ale także społecznym i politycznym. Wyzwania, przed którymi stoją dziś „azjatyckie tygrysy” skłaniają badaczy do stawiania pytań o ich przyszłość. Próbą odpowiedzi na pytanie: „dokąd dziś zmierzają państwa azjatyckie?” jest również niniejsza publikacja.

Kolejna publikacja z prestiżowej serii „Biblioteki Azji i Pacyfiku” pod tytułem Przyszłość azjatyckich tygrysów. Zagrożenia i wyzwania stanowi wielowątkową dyskusję o kondycji państw azjatyckich. W tomie zarysowują się trzy tory refleksji nad problemem. Pierwszy dotyczy relacji na linii Unia Europejska – „azjatyckie tygrysy”. Tom otwiera artykuł Zdzisława W. Puśleckiego, który zadaje pytanie o dynamikę rozwoju stosunków ekonomicznych między Unią Europejską a Chińską Republiką Ludową w warunkach nowych wyzwań globalnych, tu przede wszystkim w sytuacji rosnącej potęgi handlowej Chin oraz ich członkostwa w grupach państw o szybkim wzroście konkurencyjności, których pozycja wzrasta w konsekwencji przedłużającego się kryzysu gospodarczego. Uzupełnia i rozwija ten wątek artykuł Kariny Jędrzejowskiej, poruszający problem wpływu kryzysu zadłużeniowego w strefie euro na gospodarki państw Azji Wschodniej i Południowej. Tomasz Kamiński w swym artykule podejmuje zaś temat reakcji Unii Europejskiej na ekspansję azjatyckich państwowych funduszy majątkowych, która, jak wskazuje autor, osiągnęła już zasięg globalny. Czwarty artykuł w nurcie relacji państw azjatyckich z Unią Europejską, autorstwa Anny Wróbel, dotyczy z kolei perspektyw utworzenia strefy wolnego handlu między stroną unijną i Indiami.

Zasadniczą część niniejszego tomu zajmuje analiza sytuacji gospodarczej Chin oraz ich pozycji w przestrzeni regionalnej i globalnej. Problem pozycji Chin w gospodarce globalnej podejmują w swych artykułach Dorota Grądzka i Beata Jaroszewska. Klamrę zamykającą ten wątek rozważań stanowi artykuł autorstwa Natalii Anny Dębowskiej, która w sposób całościowy wskazuje na wewnętrzne i zewnętrzne determinanty rozwoju gospodarczego „Państwa Środka”, które to decydują o pozycji tego państwa na arenie międzynarodowej. Krzysztof Kozłowski poddał analizie uwarunkowania i trajektorie rozwoju znaczenia ropy naftowej w polityce zagranicznej Chin. Z kolei Krzysztof Dereń wskazuje główne zagrożenia ekologiczne, które mogą stanąć na drodze rozwoju Chin i Indii. Paweł Górzny zaś swój artykuł poświęcił skomplikowanym relacjom ekonomicznym między Wietnamem a Chińską Republiką Ludową. Artykułem zamykającym problematykę chińską niniejszego tomu jest tekst Honoraty Gorgoń traktujący o etyce biznesu w Chińskiej Republice Ludowej, w którym autorka próbuje odpowiedzieć na pytanie, czy z uwagi na lokalne uwarunkowania kulturowe w Chinach, możliwe jest w ogóle zaadoptowanie do chińskiej etyki biznesu idei/standardów obowiązujących państwach Zachodu, jak np. idei społecznej odpowiedzialności biznesu.

Trzeci tor refleksji nad problemem przyszłości państw azjatyckich skupia się na wybranych zagadnieniach związanych z bezpieczeństwem energetycznym (artykuł Tomasza Młynarskiego o roli Pakistanu jako nowego „węzła energetycznego”) i procesami integracji gospodarczej państw azjatyckich. O tych zagadnieniach traktują artykuły: O.W. Artiomowej , dotyczący wspólnej przestrzeni gospodarczej Rosji, Białorusi i Kazachstanu, Macieja Maćkowiaka o wyzwaniach dla rozwoju Indonezji a także Mieczysława Sprengla, który podjął temat relacji Australii i Stanów Zjednoczonych w świetle zawartego porozumienia o wolnym handlu. Dopełnienie całego tomu stanowi artykuł na temat islamskiego systemu finansowego autorstwa Jacka Sobczaka.

Wielość i ważkość problemów podejmowanych przez autorów w swych artykułach sprawia, że tom oddawany w ręce czytelnika stanowi bogate kompendium wiedzy, dostarczające aktualnych analiz o charakterze społeczno-ekonomicznym dotyczących kondycji wybranych państw azjatyckich. Pozycja ta adresowana jest do szerokiego kręgu badaczy oraz osób zainteresowanych problematyką azjatycką.

Joanna Marszałek-Kawa

Ewa Kaja

Zdzisław W. Puślecki

Dynamika rozwoju stosunków ekonomicznych Unii Europejskiej z Chińską Republiką Ludową w warunkach nowych wyzwań globalnych

Wstęp

Stosunki ekonomiczne Unii Europejskiej z Chińską Republiką Ludową w pierwszej dekadzie XXI wieku uległy znacznemu rozwojowi co wynika ze wspólnych interesów. Unia Europejska jest obecnie dla Chin największym rynkiem, na który trafia chiński eksport i bezpośrednio po Japonii stanowi największe źródło pochodzenia towarów zagranicznych. Wśród krajów członkowskich Unii Europejskiej największy udział w wymianie handlowej z Chinami mają takie państwa, jak Republika Federalna Niemiec, Wielka Brytania, Francja, Włochy i Holandia.

Pewnym problemem dla UE jest jednak rosnąca potęga handlowa Chin¹. Kraj ten umiejscawiany jest w grupach państw o szybkim wzroście konkurencyjności takich jak Brazylia, Rosja, Indie, Chiny (BRIC)², BRICSAM³, czy też BASIC⁴, które wzmacniają swoje pozycje we współczesnym wielobiegunowym świecie⁵ [Frankenberger, 2010]. Siła tych ostatnich państw szczególnie wzrosła w okresie przedłużającego kryzysu ekonomicznego gospodarki światowej z przełomu pierwszego i drugiego dziesięciolecia XXI wieku. Wiąże się to z reakcją na zjawiska kryzysowe często porównywane z głęboką depresją gospodarczą początków lat trzydziestych XX wieku⁶. Warto zaznaczyć, że szczególnie grupa BASIC, w której znajdują się także Chiny, w obecnych warunkach rozwoju, po konferencji klimatycznej w Kopenhadze, może zastąpić grupę G-77, która po konferencji w Bandungu w Indonezji w 1955 roku została utworzona w 1965 roku dla reprezentowania interesów państw rozwijających się w toku różnego rodzaju rokowań międzynarodowych dotyczących także państw słabo rozwiniętych, na przykład na forum UNCTAD⁷ a jej rola współcześnie uległa osłabieniu.

Celem opracowania było przedstawienie dynamiki rozwoju stosunków ekonomicznych Unii Europejskiej z Chińską Republiką Ludową w warunkach nowych wyzwań globalnych. Do celów szczegółowych natomiast należało ukazanie przesłanek wzajemnej współpracy i jej intensyfikacji, wzrostu dynamiki wymiany handlowej, przekształceń struktury towarowej, stopniowego zwiększania bezpośrednich inwestycji zagranicznych orazpobudzania gospodarek obu stron w warunkach kryzysu i nowych płaszczyzn współpracy.

1. Przesłanki współpracy i jej intensyfikacja

Rezultatem zmian w życiu politycznym i gospodarczym Chin, a także rosnącego znaczenia Państwa Środka w polityce europejskiej, było podjęcie podczas dziewiątego szczytu UE–Chiny, który odbył się we wrześniu w 2006 roku decyzji o rozpoczęciu negocjacji w sprawie podpisania nowego Porozumienia o Partnerstwie i Współpracy między Chinami a Unią Europejską (China-EU Partnership and Cooperation Agreement, PCA), w którym zamierzanousankcjonować strategicznepartnerstwo między stronami,obejmujące ponad 20 dziedzinwspółpracy. Dokument ten jest symbolem przemian w stosunkach unijno-chińskich i świadczy o ich wejściu w nowy etap. Zastąpił on obowiązujący od 1985 roku Układ w Sprawie Handlu i Współpracy Gospodarczej.

Negocjacje dotyczące Porozumienia o Partnerstwie i Współpracy między Unią Europejską a Chinami rozpoczęły się w połowie stycznia 2007 roku. Jednakże już w październiku 2006 roku UE opublikowała dokument UE–Chiny: Bliżsi Partnerzy, Rosnąca Odpowiedzialność(EU–China: Closer Partners, Growing Responsibilities). Chiny w tym czasie były już rosnącą siłą polityczną w stosunkach międzynarodowych⁸. Z tych też powodów UE dążyła do pogłębienia i zintensyfikowania strategicznego partnerstwo z tym państwem. Jednocześnie do materiału dołączono stanowisko na temat handlu i inwestycji pod nazwą Konkurencja i Partnerstwo (Competition and Partnership), w którym wyliczono priorytety unijnej polityki handlowej i inwestycyjnej w stosunku do Chin, związane m.in. z wypełnianiem przez Chińską Republikę Ludową zobowiązań, wynikających z ich członkostwa w Światowej Organizacji Handlu (World Trade Organization, WTO), liberalizacją rynku chińskiego oraz ochroną praw własności intelektualnej⁹.

W rezultacie zawartych porozumień stosunki między Unią Europejską a Chinami w końcu pierwszej dekady XXI wieku uległy dalszej intensyfikacji. Do pewnego stopnia ich rozwój jest naturalną konsekwencją imponującego wzrostu gospodarczego w Chinach i coraz większego znaczenia tego państwa na arenie międzynarodowej jako ważnego partnera politycznego¹⁰. Znaczący impuls do szybkiego rozwoju dwustronnych relacji wynikał także ze wspólnych interesów, istniejących między Unią Europejską a Chinami. Komplementarność interesów Unii Europejskiej i Chin jest widoczna w takich dziedzinach, jak wielostronność i zrównoważony rozwój w stosunkach międzynarodowych¹¹.

W dokumencie opublikowanym w dniu 24 października 2006 roku przedstawiciele UE stwierdzili, że dotychczasowa współpraca jest korzystna dla obu stron, lecz Chiny powinny zrobić więcej, aby przekonać Europejczyków, że nie stanowią zagrożenia konkurencyjnego dla UE. Przedłużający się kryzys gospodarczy wpłynął także na nasilenie się sporów w handlu dwustronnym, które wynikają głównie ze wzrostu liczby wszczynanych przez UE postępowań antydumpingowych przeciw Chinom.

2. Wzrost dynamiki wymiany handlowej

Chiny obecnie stały się drugim największym partnerem handlowym Unii Europejskiej, przede wszystkim w powodu wysokiego wzrostu importu. Ujemne saldo wymiany handlowej osiągnęło już najwyższy poziom wśród największych partnerów handlowych Unii Europejskiej (rysunek 1). Wyższa dynamika importu z Chin od tempa wzrostu eksportu do tego kraju doprowadziła do powstania deficytu handlowego w wymianie UE z Chinami, który spowodowany jest wzrostem wzajemnych stosunków ekonomicznych.

Rysunek 1. Główni partnerzy handlowi Unii Europejskiej w końcu pierwszego dziesięciolecia XXI wieku (w mld euro)

Źródło: opracowanie na podstawie danych Eurostat.

Deficyt handlowy wynika przede wszystkim ze specyfiki stosunków handlowych między Unią a Chinami. Na szczególną uwagę zasługuje przedstawienie wartości wymiany handlowej Unii Europejskiej z Chinami w latach 1999–2009 (rysunek 2). Analizując wykres można zauważyć, że największy wzrost handlu Unii Europejskiej z Chinami nastąpił w latach 1999–2008. W 2009 roku zanotowano natomiast spadek wielkości wymiany handlowej w wyniku kryzysu gospodarczego. Na przestrzeni dziewięciu lat (1999–2008) wielkość importu wzrosła niemal pięciokrotnie. W 1999 roku import towarów Unii Europejskiej wyniósł 52,6 miliardów euro, a w 2008 roku już 247,9 miliarda euro. Wartość eksportu w tym czasie wzrosła ponad-czterokrotnie. Dynamika wymiany handlowej UE z Chinami w badanym okresie była zróżnicowana, jednakże w tym czasie import stał się już trzykrotnie wyższy od eksportu, co powodowało ujemne saldo wymiany handlowej Unii Europejskiej z Chinami. Było ono wysoce ujemne a jego wartość do 2008 roku ciągle wzrastała. Największy wzrost deficytu handlowego zanotowano w latach 2002–2008. W 2002 roku różnica między importem a eksportem wynosiła 55 miliardów euro, natomiast w 2008 roku wartość deficytu wyniosła aż 169,5 miliardów euro. Należy przy tym podkreślić, że w okresie dziewięciu lat nastąpił wzrost nierównowagi handlowej prawie o 403%.

Czynnikiem, które przyczynił się do wzrostu eksportu Unii Europejskiej do Chin w latach 1999–2008 było przede wszystkim wysokie tempo wzrostu PKB w Chinach utrzymujące się od lat osiemdziesiątych XX wieku. Warto zaznaczyć, że średnie tempo wzrostu PKB w latach 1978–2008 wyniosło 9,89%. Rozwój gospodarczy Chin spowodował przede wszystkim wzrost zapotrzebowania na surowce i paliwa. Wzrost popytu natomiast przyczynił się do wzrostu eksportu surowców energetycznych z Unii Europejskiej, co przejawiło się także we wzroście znaczenia tej grupy towarowej w dwustronnej wymianie handlowej.

Rysunek 2. Wartość wymiany handlowej Unii Europejskiej z Chinami w latach 1995–2009 w mld euro

Źródło: opracowanie na podstawie danych Eurostat.

Należy podkreślić, że wzrost importu Chin powoduje wzrost cen surowców na rynku światowym. Dzięki wyodrębnieniu się w Chinach klasy średniej zwiększył się także popyt na dobra o wysokiej wartości przede wszystkim pochodzące z przemysłu motoryzacyjnego. Istotny wpływ na wzrost eksportu towarów Unii Europejskiej do Chin wywarła także liberalizacja gospodarki i łatwiejszy dostęp do rynku po przystąpieniu Chin do Światowej Organizacji Handlu (WTO) w 2001 roku oraz rosnąca aktywność korporacji europejskich w Chinach¹². Mimo iż płace w Chinach wzrastały, koszty pracy były bardzo niskie głównie ze względu na brak składek emerytalnych, ubezpieczenia społecznego i niskich podatków, co wykorzystują przede wszystkim korporacje transnarodowe.

Wzrost wartości importu Unii Europejskiej z Chin wpłynął przede wszystkim na korzystny dla chińskich eksporterów kurs juana w stosunku do euro, przy równoczesnej deprecjacji dolara wobec juana, która spowodowała zmniejszenie konkurencyjności chińskich produktów w Stanach Zjednoczonych wzbudzając zainteresowanie rynkami europejskimi. Ważnym czynnikiem wpływającym na przyspieszenie tempa wzrostu importu Unii Europejskiej z Chin było jej rozszerzenie w latach 2004 i 2007 o dziesięć państw z Europy Środkowo-Wschodniej i dwa państwa z Basenu Morza Śródziemnego¹³, co przyczyniło się do znacznego powiększenia rynku konsumentów w Unii Europejskiej o ok. 20%. Chiny przystępując do Światowej Organizacji Handlu 10 listopada 2001 roku¹⁴ uzyskały także poprawę dostępu do unijnego rynku. W 2005 roku wygasło też Porozumienie Wielowłóknowe (Multi Fibre Agrement) zawarte w ramach GATT obowiązujące od 1974 roku¹⁵, które stanowiło barierę dla eksportu tekstyliów i odzieży z Chin¹⁶.

Rosnący deficyt Unii Europejskiej w handlu z Chinami rodzi często opinie na temat szkodliwości tego handlu dla Europy, jednak dostęp Unii Europejskiej do tanich chińskich produktów korzystnie wpływa na poziom inflacji, a poza tym chińskie towary wyparły z rynku nie tylko europejskie produkty ale także towary z innych krajów azjatyckich¹⁷.

Rysunek 3. Tempo wzrostu eksportu towarów Unii Europejskiej do Chin w latach 2000–2008 (w %)

Źródło: opracowanie na podstawie danych: WTO International Trade Statistic 2002, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2008, 2009.

Rysunek 4. Tempo wzrostu wartości importu towarów Unii Europejskiej z Chin w latach 2000–2008 (w %)

Źródło: opracowanie na podstawie danych: WTO. International Trade Statistic 2002, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2008, 2009.

Warto podkreślić, że wymiana handlowa Unii Europejskiej z Chinami w ostatnim dziesięcioleciu charakteryzowała się wyższą dynamiką wzrostu od tempa wzrostu handlu zewnętrznego UE z krajami trzecimi ogółem (rysunki 3 i 4). Od 2000 roku tempo wzrostu eksportu towarów z Unii Europejskiej do Chin wzrastało osiągając w najwyższym momencie w 2004 roku poziom 40%. W 2005 roku nastąpił jednak spadek dynamiki handlu zagranicznego Unii Europejskiej w tym także dynamiki handlu z Chinami. Tempo wzrostu eksportu Unii Europejskiej do Chin zmniejszyło się do 7% i zrównało się z poziomem dynamiki całkowitego eksportu Unii Europejskiej. W latach 2006–2007 tempo to ponownie wzrosło i ustabilizowało się na poziomie 23–24%. Od 2008 roku w wyniku kryzysu gospodarczego nastąpił jednak spadek dynamiki eksportu Unii Europejskiej zarówno do Chin, jak i do pozostałych partnerów handlowych o 6 punktów procentowych.

Należy równocześnie podkreślić, że dynamika importu UE z Chin kształtowała się na wysokim poziomie. Tempo wzrostu importu UE z Chin w kulminacyjnym momencie osiągnęło poziom 39%. Mając to na uwadze należy stwierdzić, że tempo rozwoju wymiany handlowej między Unią Europejską a Chinami należy do najwyższych na świecie i stanowi istotny czynnik utrzymania wysokiego tempa rozwoju handlu międzynarodowego¹⁸.

3. Przekształcenia struktury towarowej wymiany handlowej

Przekształcenia struktury towarowej wymiany handlowej Chin z Unią Europejską dokonywały się wraz z z otwarciem gospodarki chińskiej na świat i rosnącą ich wymianą handlową. Pod koniec lat siedemdziesiątych XX wieku w chińskim eksporcie zwiększył się udział wyrobów przemysłowych, głównie wywodzących się z przemysłu lekkiego [UNCTAD/WTO 1995]. Od lat osiemdziesiątych minionego wieku można zauważyć, że w eksporcie stopniowo wzrastał udział towarów przemysłu maszynowego. Na początku XXI wieku Chiny eksportowały przede wszystkim towary pracochłonne i wymagające dużego nakładu surowców.

Należy podkreślić, że w końcu pierwszego dziesięciolecia XXI wieku największy udział w ogólnym eksporcie chińskim stanowiły maszyny i środki transportu a także inne dobra przemysłowe (rysunek 5). Maszyny i środki transportu stanowiły aż 47,2% całkowitego chińskiego eksportu, natomiast dobra przemysłowe 41,7%. Znaczący udział w chińskim eksporcie miały także produkty chemiczne, których udział wyniósł 4,2% a także paliwa i produkty górnicze – 3,8%. Żywność i surowce w 2008 roku miały niewielki udział w eksporcie chińskim. Kształtował się on na poziomie 3,8% w 2008 roku przy czym dla żywności na poziomie 2,5% i dla surowców odpowiednio 0,4%.

Rysunek 5. Struktura towarowa eksportu i importu Chin ogółem w 2008 roku w mld dol

Źródło: opracowanie na podstawie danych WTO.

Warto zaznaczyć, że struktura importu chińskiego przedstawiała się podobnie (rysunek 5). Państwo chińskie w końcu pierwszego dziesięciolecia XXI wieku importowało z rynku światowego najwięcej maszyn i środków transportu – 39,1% oraz paliw i produktów górniczych – 27,1%. Na uwagę zasługuje także duży udział importu innych dóbr przemysłowych – 16,3%, a także produktów chemicznych 9,5%. Chiny importowały również znaczące ilości żywności i surowców. Żywność stanowiła 4,4% udziału w imporcie, natomiast surowce – 3,3%.

Warto zaznaczyć, że Unia Europejska jako najważniejszy partner handlowy Chin stanowi dla gospodarki tego kraju największy rynek zbytu (rysunek 6). Chiny w 2008 roku wyeksportowały do Unii Europejskiej najwięcej maszyn i środków transportów, co stanowiło 50,8% oraz dóbr przemysłowych – 40,0%. Duży udział w eksporcie Chin do Unii Europejskiej w 2008 roku miały także produkty chemiczne – 4,5 %. Mniejszy udział w eksporcie towarów do Unii Europejskiej stanowiły natomiast paliwa i produkty górnicze – 2,2%, żywność – 1,8% oraz surowce – 0,5%.

Rysunek 6. Struktura eksportu Chin do Unii Europejskiej w 2008 roku (w mld dolarów)

Źródło: opracowano na podstawie: External and Intra-EU Trade – a Statistical Yearbook Data 1958–2008 Eurostat, 2009.

Porównując strukturę eksportu Chin na rynek światowy ze strukturą eksportu Chin do Unii Europejskiej można zauważyć, że struktura ta kształtuje się bardzo podobnie. Największy udział w eksporcie Chin do Unii Europejskiej i na rynek światowy mają maszyny i środki transportu a także dobra przemysłowe. Na kolejnych miejscach w obu przypadkach znalazły się produkty chemiczne, paliwa i produkty górnicze, żywność a następnie surowce.

Należy stwierdzić, że struktura handlu zagranicznego Chin z Unią Europejską maszynami i środkami transportu w 2008 roku była zróżnicowana (rysunek 7). Największy udział w eksporcie maszyn i środków transportu z Chin do Unii Europejskiej miał sprzęt biurowy i sprzęt telekomunikacyjny, który łącznie stanowił 54,1% eksportu w tej grupie produktów. Następnie także wysoki udział w eksporcie Chin do Unii Europejskiej miały maszyny elektryczne – 13,6% i nieelektryczne 11,3%. Pozostały sprzęt transportowy, układy scalone, produkty przemysłu motoryzacyjnego i urządzenia wytwarzające energię elektryczną stanowiły łącznie 13,4% udziału eksportu Chin do UE. Najmniejszy udział w eksporcie Chin do Unii Europejskiej miały urządzenia wytwarzające energię elektryczną.

Rysunek 7. Struktura handlu zagranicznego Chin z Unią Europejską maszynami i środkami transportu w 2008 roku (w %)

Źródło: opracowano na podstawie danych WTO.

Warto zaznaczyć, że w badanej grupie towarowej struktura importu Chin z Unii Europejskiej kształtowała się odmiennie od struktury eksportu. Największy udział w imporcie Chin z Unii Europejskiej stanowiły dwie grupy towarów a mianowicie maszyny nieelektryczne – 41,6%, i produkty przemysłu motoryzacyjnego z 16,6% udziałem, których eksport miał najmniejszy udział wśród maszyn i środków transportu. W tych dwóch grupach towarowych udział w imporcie znacznie przewyższał udział w eksporcie. Należy zauważyć, że maszyny elektryczne i sprzęt biurowy, które miały największy udział w eksporcie Chin do Unii Europejskiej w imporcie Chin z UE miały najmniejszy udział, podobnie jak w przypadku sprzętu telekomunikacyjnego. Import maszyn elektrycznych ukształtował się natomiast na podobnym poziomie jak eksport.

Rysunek 8. Struktura handlu zagranicznego Chin z Unią Europejską towarami przemysłowymi w 2008 roku (w %)

Źródło: opracowano na podstawie danych WTO.

Struktura handlu zagranicznego Chin z Unią Europejską dobrami przemysłowymi również była zróżnicowana (rysunek 8). Największy udział w eksporcie Chin do UE tych artykułów miała odzież, półprodukty, dobra użytku osobistego i domowego. Łącznie dobra te stanowiły 53,2%. Produkty chemiczne na poziomie 8% razem ze stalą i żelazem – 7,5% – tekstyliami 6,6% stanowiły zbliżony do siebie udział w eksporcie. Najmniejszy udział w eksporcie Chin do UE dóbr przemysłowych miały przyrządy naukowe i kontrolne – 5,5% oraz lekarstwa 1,7%.

Trzeba podkreślić, że wśród importu dóbr przemysłowych Chin z Unii Europejskiej dominowały dobra chemiczne, które stanowiły aż 34% udziału w tej grupie towarowej. Znaczący udział w imporcie chińskim z UE stanowiły także półprodukty – 18,5% i przyrządy naukowe i kontrolne – 15,0%. Chiny w analizowanym okresie importowały także duże ilości stali i żelaza – 10,8 oraz lekarstw – 8,2%. Najmniejszy udział w imporcie Chin z Unii Europejskiej miały tekstylia – 3,1%, artykuły użytku osobistego i domowego 2,7% oraz odzież – 1,5%.

4. Stopniowe zwiększanie bezpośrednich inwestycji zagranicznych

W stosunkach ekonomicznych Chin z Unią Europejską widoczna jest współpraca inwestycyjna. Świadczy to o stopniowym pogłębianiu się wzajemnych relacji gospodarczych¹⁹. Działania takie wynikają z zaplanowanego tworzenia przedsiębiorstw chińskich poza granicami kraju albo umożliwiania tym, które już istnieją za granicą prowadzenia szerszej światowej przedsiębiorczości. W procesie tym nie wykluczono także przejmowania obcych przedsiębiorstw. Warto zauważyć, że Chiny dążą do ekspansji swoich przedsiębiorstw głównie w celu zapewnienia bezpieczeństwa surowcowego i energetycznego, pozyskania nowych technologii i wiedzy. Ekspansja pozwoli także na uniknięcie barier eksportowych i rosnącej konkurencji na rynku wewnętrznym. W latach 1995–2005 szczególnie zwiększyły się obroty Chin z Afryką. Ich poziom wzrósł dziesięciokrotnie, przy równoczesnym zmniejszeniu takiej aktywności w kontaktach z Unią Europejską.

Do końca 2007 roku chińskie firmy utworzyły ponad 10 000 zamorskich spółek zależnych w prawie 200 krajach na całym świecie. Zgromadzona wartość bezpośrednich inwestycji zagranicznych w tym czasie wyniosła 95,799 miliardów dolarów, a wydatki osiągnęły 22,469 miliardów dolarów. Ponad 60% chińskich inwestycji zagranicznych było kierowanych do krajów azjatyckich i ponad 50% na tereny Ameryki Łacińskiej.

Należy podkreślić, że trzecie miejsce pod względem lokowania chińskich bezpośrednich inwestycji zagranicznych w 2007 roku zajęła Unia Europejska. Warto przy tym podkreślić, że w stosunku do lat poprzednich czyli do lat 2005 i 2006 w 2007 roku nastąpił znaczący wzrost chińskich inwestycji w krajach Unii Europejskiej. Mimo iż Unia Europejska ulokowała się na trzeciej pozycji, jej udział w chińskich inwestycjach wyniósł zaledwie 4% osiągając 1,044 miliardów dolarów. Chińskie inwestycje nie były rozmieszczone równo w państwach członkowskich Unii Europejskiej. Największym odbiorcą chińskich inwestycji była Wielka Brytania z 50% udziałem, następnie Republika Federalna Niemiec (23%), Holandia (10%) i Szwecja (7%). Można również zauważyć, że Włochy, Francja Polska, Rumunia, Hiszpania i Węgry były także docelowymi krajami chińskich zagranicznych inwestycji bezpośrednich lecz stanowiły one bardzo mały udział w ogólnej ich liczbie (rysunek 9).

Należy podkreślić, że ważne znaczenie dla sektorowego rozwoju gospodarczego Chin ma geograficzne rozmieszczenie zagranicznych inwestycji bezpośrednich (rysunek 9). Interesujące może tu być stwierdzenie, że Afryka i Ameryka Łacińska posiadają znaczące zasoby bogactw naturalnych, podczas gdy Europa i Ameryka Północna stanowią dla Chin źródło pozyskiwania aktywów. Chiny zaczęły inwestować w świecie głównie ze względu na poszukiwanie nowych źródeł surowców naturalnych, potrzebę wparcia eksportu a także wchodzenia na nowe rynki. Chiny inwestują w świecie również w celu poznania nowych technologii i know how znanych marek, dążąc równocześnie do skorygowania nadwyżki zdolności produkcyjnych w gospodarce. Warto także zaznaczyć, że lokowanie chińskich bezpośrednich inwestycji zagranicznych w Unii Europejskiej jest właśnie podyktowane chęcią zdobycia nowych technologii i know how. Świadczy o tym skierowanie chińskich inwestycji w sektorze maszynowym do Republiki Federalnej Niemiec a motoryzacyjnym do Wielkiej Brytanii.

Rysunek 9. Bezpośrednie inwestycje zagraniczne Chin w krajach członkowskich Unii Europejskiej w 2007 roku

Źródło: opracowano na podstawie: MOFCOM 2008.

Podsumowując zagadnienie chińskich zagranicznych inwestycji bezpośrednich w Unii Europejskiej należy podkreślić, że nie nabrały one jeszcze tak dużego znaczenia, jak inwestycje zagraniczne Unii Europejskiej w Chinach. Chińskie inwestycje zagraniczne rzadko są ukierunkowane na sektory pracochłonne gdzie skutki bezrobocia zostały już wcześniej przewidziane a wiele firm o pracochłonnej produkcji już przeniosło jej części do Chin. Pojawiły się również informacje o nieudanych przejęciach zachodnich firm przez chińskie przedsiębiorstwa. Niepowodzenia spowodowane były między innymi zbyt optymistycznym podejściem chińskich inwestorów do rynku europejskiego. Problemem stawały się także odrębności kulturowe i inne style zarządzania. Firmy europejskie boją się chińskich przedsiębiorstw, gdyż w powszechnej opinii mają one złą reputację. Istnieją jednak pozytywne aspekty chińskich inwestycji w Europie. Chińskie działania mogą przyczynić się do odrodzenia niewydolnych przedsiębiorstw lokalnych w Europie, które będą mieć bezpośredni dostęp do rynków azjatyckich. Warto również podkreślić, że zagraniczne inwestycje bezpośrednie pochodzące z Chin są w Europie wciąż zjawiskiem nowym i ciągle istnieją obawy przed chińskimi inwestorami²⁰.

5. Pobudzanie gospodarek obu stron w warunkach kryzysu i nowe płaszczyzny współpracy

Kryzys finansowy i ekonomiczny z lat 2008–2009 przyczynił się do powstania planów pobudzenia gospodarek obu stron, które prowadzą do zacieśnienia wzajemnych stosunków. Chiny w swoim projekcie antykryzysowym umieściły dalsze pobudzanie wymiany handlowej z Unią Europejską ze szczególnym uwzględnieniem towarów związanych z rozwojem infrastruktury, transportem oraz wdrażaniem technologii pozyskiwania energii z alternatywnych źródeł²¹, a także transferem technologii w zakresie ochrony środowiska²². Wzrost wymiany handlowej maszyn i technologii high-tech może być szansą zarówno dla europejskich, jak i chińskich przedsiębiorstw tej branży. Zacieśnienie wzajemnych stosunków Unii Europejskiej i Chin przyczyni się także do wzrostu ilości przejęć i fuzji zarówno przez chińskie, jak i europejskie przedsiębiorstwa.

Państwa członkowskie Unii Europejskiej zmagają się z licznymi problemami gospodarczymi dotyczącymi między innymi niewystarczającej ilości innowacji technologicznych, głównie z powodu niższych nakładów finansowych na prace badawcze i rozwojowe (B+R) niż w Stanach Zjednoczonych i w Japonii²³, nieelastycznymi systemami zatrudnienia (problemami z przekwalifikowaniem się pracowników), nadmiernymi obciążeniami pomocy społecznej, deficytem budżetowym, wysokimi stopami bezrobocia²⁴.

Państwo chińskie także staje wobec własnych problemów gospodarczych. Dotyczy to przede wszystkim nadmiernego zanieczyszczenia środowiska i wyczerpujących się źródeł energii. Kwestia ta jest dla Chin niezwykle istotna w kontekście szybkiego wzrostu gospodarczego. W Chinach konieczna jest także transformacja od gospodarki nastawionej na eksport do gospodarki zorientowanej na pobudzanie popytu krajowego. Potrzebna jest więc modernizacja struktury przemysłowej Chin, przyspieszenie industrializacji i procesów urbanizacji, co w konsekwencji przyczyni się do wzrostu krajowego popytu.

Należy zaznaczyć, że ogromny potencjał dla współpracy między Chinami a Unią Europejską istnieje w zakresie rozwoju czystych źródeł energii, transferu technologii przyjaznych dla środowiska naturalnego a także urządzeń high-tech²⁵. Jednakże w perspektywie długoterminowej nieuniknione jest, że obie strony będą ze sobą konkurować w tych dziedzinach. Warto także zauważyć, że w dziedzinie produktów high-tech i produkcji na poziomie zaawansowanym, pojawiają się przeszkody dla zrównoważonego rozwoju dwustronnych stosunków handlowo-ekonomicznych.

Zmiany polityczne w Chinach dotyczące decentralizacji i liberalizacji życia politycznego oraz gospodarczego umożliwiły przyspieszenie rozwoju stosunków politycznych i handlowo-ekonomicznych Unii Europejskiej z tym państwem. Istotnym bodźcem dla rozwoju współpracy między Unią Europejską a Chinami była wymiana poglądów na temat polityk sektorowych oraz zagadnień technicznych pod nazwą „dialogów sektorowych”. Dialogi te obejmują szeroki zakres dziedzin: od nauki i techniki poprzez ochronę środowiska do społeczeństwa informacyjnego. W wielu z tych obszarów Chiny i Unia Europejska stają w obliczu podobnych problemów i mają zbliżone podejście do nich. Powyższe dialogi odbywają się przy tym w bardzo istotnych płaszczyznach²⁶.

Najważniejszą płaszczyzną partnerskiego dialogu jest polityka konkurencji. W tej dziedzinie Chiny próbują ustanowić przepisy z zakresu konkurencji, które powinny mieć zastosowanie do spółek,działających na ich rynku. Fakt, że Unia Europejska przez lata rozwijała szeroko zakrojoną politykę konkurencji²⁷ nie przeszedł w Chinach niezauważony. Na podstawie wymiany doświadczeń, jakie miały miejsce między chińskimi i europejskimi politykami oraz specjalistami w tej dziedzinie, Chiny opracowują własne prawo konkurencji. Ich projekt zawiera przy tym wiele podobieństw do modelu Unii Europejskiej.

Należy podkreślić, że polityka konkurencji jest kluczową kwestią w kontekście działań Chin w celu restrukturyzacji gospodarki. Dynamiczna gospodarka chińska wymaga bowiem solidnego systemu konkurencji. Rozdrobniony krajowy rynek chiński potrzebuje poprawy prawa, aby stworzyć równe reguły gry dla podmiotów gospodarczych i towarzyszących reformom dużych nieefektywnych przedsiębiorstw państwowych. W średnim okresie w ramach poprawy regulacji należy również zmniejszyć obecne ryzyko handlu dumpingowego pochodzącego z Chin. Mając to na uwadze, w maju 2004 roku Chiny i UE uzgodniły stały mechanizm konsultacji w tej dziedzinie.

Warto podkreślić, że prowadzone dialogi obejmują także rynek wewnętrzny. W tej dziedzinie, podobnie jak Unia Europejska, Chiny zobowiązały się do zwalczania fragmentacji rynku w celu czerpania pełnych korzyści z szerokiego rynku wewnętrznego. Dotyczą one także polityki regionalnej²⁸ i rolnictwa. Należy przy tym zaznaczyć, że w dniu 15 lipca 2005 roku została podpisana wspólna deklaracja pomiędzy chińskim Ministerstwem Rolnictwa i Dyrekcją Generalną ds. Rolnictwa i Rozwoju Wsi Komisji Europejskiej, dotycząca nawiązania dialogu w sprawie rolnictwa między stronami. Celem dialogu jest natomiast promowanie współpracy dwustronnej oraz ułatwianie komunikacji umożliwiającej pracę nad skutecznym rozwiązywaniem problemów rolnych.

Na uwagę zasługują również dialogi w sferze energii jądrowej, przy czym warto zauważyć, iż dialog energetyczny istnieje już od 1994 roku i jest jednym z pierwszych dialogów sektorowych. Ważny przede wszystkim dla Chin jest dialog dotyczący środowiska naturalnego, które w wyniku dynamicznego rozwoju tego kraju wymaga szczególnej uwagi²⁹. We współczesnych warunkach rozwoju znaczenia nabierają także kwestie zmian klimatycznych, bezpieczeństwo żywnościowe³⁰ i nawigacja satelitarna. Należy podkreślić, że umowa o współpracy w tej sprawie została zawarta w październiku 2003 roku, na mocy której Chiny zainwestowały 65 mln euro, natomiast szacowany całkowity koszt wynosi ok. 4 mld euro. Kontynuacja porozumienia między chińskim Remote Sensing Center i przedsiębiorstwem Galileo została przy tym podpisana w październiku 2004 roku.

Dialog dotyczący społeczeństwo informacyjnego poparty jest dużą liczbą działań pomocy technicznej w ramach programu współpracy na rzecz rozwoju (China–EU Information Society Project, EU–China Trade Project). Istotne są także dialogi w dziedzinie praw własności intelektualnej (IPR), regulacji rynków finansowych³¹, transportu morskiego³² i polityki przemysłowej. Celem dialogu dotyczącego regulacji polityki przemysłowej jest z kolei zapewnienie spójności między Unią Europejską a Chinami w perspektywie długoterminowej, która powinna przyczynić się do usunięcia przeszkód w handlu i inwestycjach.

Dialog w dziedzinie nauki i technologii³³, rozpoczął się na początku 1990 roku i był jednym z pierwszych obszarów współpracy pomiędzy Komisją Europejską a Chinami. Na uwagę z punktu widzenia perspektywicznego zasługuje również dialog w zakresie nauk kosmicznych. Warto przy tym zaznaczyć, że już w kwietniu 2004 roku wielu menedżerów przedsiębiorstw przemysłu lotniczego i instytucji badawczych uczestniczyło w odpowiednich warsztatach a w lipcu 2006 roku miały miejsce spotkania na wysokim szczeblu, których celem było poszukiwanie sposobów wdrażania dialogu pomiędzy zainteresowanymi stronami.

Dialog w zakresie handlu międzynarodowego³⁴ natomiast obejmuje kwestie o znaczeniu strategicznym, takie jak program rozwoju z Doha (DDA) a także zagadnienia związane z integracją regionalną i strefą wolnego handlu. Warto podkreślić, że Komisja Europejska oczekuje, że prowadzone dialogi doprowadzą do praktycznych rezultatów, które będą mieć konkretny i pozytywny wpływ na przyszły efektywny rozwój dwustronnej współpracy ekonomicznej.

W ostatnim okresie należy odnotować niepokojący spadek chińskiego importu, który w styczniu 2012 roku zmniejszył się o 15%. W efekcie nadwyżka handlowa Chin wzrosła do poziomu najwyższego od połowy 2011 roku, sięgając 27,3 mld dol. Należy przy tym zauważyć, że import ten byłby jeszcze niższy gdyby nie drożejąca ropa naftowa³⁵. Ponadto Chińska Federacja Logistyki i Zakupów na początku lutego 2012 roku podała, że indeks koniunktury w branżach importowych chińskiej gospodarki w styczniu 2012 roku obniżył się do 46,9 pkt. (z 49,3 pkt.), co wskazywało na to, iż popyt w Chinach zmniejszał się.

W zaistniałych okolicznościach trzeba podkreślić, że świat przestaje już mimowolnie napędzać gospodarkę chińską. Prawdą jest, że w ostatnich latach globalne koncerny przenosiły się do tanich Chin, które stały się równocześnie bazą eksportową świata. Jednakże kryzys zadłużeniowy w krajach wysoko rozwiniętych sprawia, że popyt na stosunkowo tanie towary chińskie mimo wszystko zmniejsza się. Według oficjalnych danych w styczniu 2012 roku obroty handlowe Chin z Unią Europejską zmniejszyły o 7%.

Nie bez znaczenia jest fakt, że w 2008 roku podczas pierwszych oznak kryzysu finansowego w USA i w Europie, rząd w Pekinie wprowadził gigantyczny pakiet stymulacyjny co pozwoliło utrzymać inwestycje w infrastrukturę na poziomie z poprzednich lat. Efekty rządowego wsparcia dla gospodarki chińskiej widoczne były jeszcze w 2011 roku. W tym roku Chiny odnotowały bowiem wzrost PKB w wysokości 9,2%. Jednakże już w czwartym kwartale 2011 roku dał się zauważyć spadek wzrostu PKB do wysokości 8,9%. W tym czasie MFW prognozował na 2012 roku obniżenie tempa wzrostu PKB w Państwie Środka do poziomu 9,0%. Jest to wprawdzie poziom, którego i tak świat zazdrościłby Chinom, lecz na początku 2012 roku MFW, obserwując sytuację w Europie, skorygował jednak swoje szacunki wzrostu PKB Chin do poziomu 8,5%. Pojawiły się równocześnie opinie, że pogrążona w kryzysie Europa może w 2012 roku pociągnąć Chiny w depresję gospodarczą co może je kosztować nawet 4 punkty procentowe wzrostu³⁶. W takiej sytuacji władze chińskie już na początku 2012 roku powinny rozpocząć przygotowania do wprowadzenia drugiego pakietu stymulacyjnego.

W Chinach interesujące jest twierdzenie, iż kraj ten będzie inwestował jedynie tam gdzie przewidywane są odpowiednie zyski³⁷. Nie można wszakże tego powiedzieć o Europie, szczególnie biorąc pod uwagę jej sytuację na początku 2012 roku. W tym kontekście charakterystyczny jest fakt, że tego rodzaju opinie pojawiły się w Państwie Środka bezpośrednio przed szczytem unijno-chińskim³⁸, podczas którego miały być poruszane delikatne kwestie, takie jak odmowa przez chińskie linie lotnicze uczestnictwa w europejskim systemie handlu emisjami ETS i zmniejszanie ograniczeń dla chińskich przedsiębiorstw na terenie UE. Złagodzenie unijnego stanowiska w tych sprawach mogłoby przybliżyć finansowe wsparcie Chin dla Europy w wysokości 100 mld euro, za które Chińczycy wykupiliby europejskie obligacje w celu dofinansowania funduszy ratunkowych. Europa musi zatem brać pod uwagę stanowisko Chin w kwestii pomocy finansowej³⁹, która z ich punktu widzenia nie może być bezinteresowna⁴⁰. Strona chińska wskazywała równocześnie, że takie działanie doprowadzi do odzyskania równowagi finansowej UE, co jest korzystne także dla Chin.

Warto zaznaczyć, że mimo dotychczasowego dynamicznego wzrostu gospodarczego Chinom może grozić niebezpieczeństwo, jeżeli dotknie je globalny kryzys. Stwierdzenie to jest tym bardziej istotne, że w styczniu 2012 roku po raz pierwszy od 2009 roku zarówno import, jak i eksport tego kraju przestały odznaczać się wzrostem. Eksport zmniejszył się nieznacznie o 0,5 proc, ale i tak był to najgorszy wynik dla Chin od 2009 roku W rezultacie takich wskaźników można zauważyć, iż gospodarkę chińską dogania kryzys globalny, przed którym władze chińskie dotychczas skutecznie się broniły. Chiny mają jednak stosunkowo łatwiejszą drogą do pokonania ewentualnego kryzysu, ponieważ sterują kursem własnej waluty. W Stanach Zjednoczonych otwarcie podkreśla się, że Chiny manipulują własną walutą, która według władz amerykańskich jest niedoszacowana o jedną trzecią. Taka sytuacja pozwala Chinom promować własny eksport zarówno do USA, jak i do Unii Europejskiej.

Liderzy UE zabiegają u władz w Pekinie o ułatwienie dostępu do chińskiego rynku dla firm europejskich. Jest to szczególnie istotne z uwagi na fakt, iż na początku 2012 roku odnotowano dalszy spadek, szczególnie europejskich, bezpośrednich inwestycji zagranicznych w Chinach. Należy bowiem zauważyć, że w styczniu 2012 roku już trzeci miesiąc z rzędu inwestycje te generalnie zmalały w Chinach o 0,3% do 10 mld dolarów, w tym najbardziej z Europy o 42,49% do 452 mln, przy równoczesnym ich wzroście z USA o 29,5% do 342 mln i z regionu Azji-Pacyfiku o 0,77% do 8,59 mld dolarów USA. W grudniu 2011 roku ich poziom wynosił 12,2 mld dol. USA. Zjawiska te świadczą o tym, iż zabiegi liderów UE, o ich silną pozycję w kontaktach z Chinami są w pełni uzasadnione.

Jeżeli UE wejdzie w recesję to można przewidywać, iż Chiny wyraźnie to odczują. W takiej sytuacji Państwo Środka zmuszone jest do wyraźnej obserwacji europejskich nader skomplikowanych problemów walutowych, chociażby dlatego, że w europejskiej walucie ulokowana jest jedna czwarta chińskich rezerw walutowych. Największym jednak ryzykiem dla Chin będzie słabszy popyt w Unii Europejskiej związany z kryzysem państw zadłużonych strefy euro.

Zakończenie

W perspektywie średnio- i długoterminowej światowy kryzys ekonomiczny z końca pierwszego dziesięciolecia XXI wieku stwarza równocześnie możliwości rozwoju stosunków Unii Europejskiej z Chinami w zakresie wymiany handlowej i współpracy gospodarczej Doskonałe warunki dla dalszego rozwoju dwustronnej współpracy handlowej i gospodarczej powstają z powodu aktywnej reakcji na kryzys⁴¹. Strony wyraziły bowiem sprzeciw wobec protekcjonizmu i poparcie dla szerszego otwarcia rynków podczas szczytu Unia Europejska–Chiny, który odbył się w maju w 2009 roku w Pradze.

Zarówno Chiny, jak i Unia Europejska dążą do reform w międzynarodowym porządku finansowym a dwie strony łączy wspólne pragnienie i zainteresowanie w stosunku do nowych źródeł energii, jej oszczędności oraz ochrony środowiska naturalnego. Władze chińskie zaplanowały wprowadzenie nowych technologii w zakresie pozyskiwania energii z naturalnych źródeł i ochrony środowiska a będą to kluczowe inwestycje władz chińskich. Niemniej jednak Chiny muszą pogodzić się z problemem przemysłu energetycznego ze względu na brak wysokiej jakości produktów. W tym zakresie państwa członkowskie Unii Europejskiej mają przewagę technologiczną. Warto zaznaczyć, iż popyt w Chinach na takie technologie stwarza bardzo obiecujące perspektywy ściślejszej współpracy obu stron w tej dziedzinie.

Wzrost protekcjonizmu w bilateralnych stosunkach handlowych w długim okresie może doprowadzić do zwiększenia konkurencyjności między Chinami a Unią Europejską. Należy podkreślić, że chińskie przedsiębiorstwa mogą stać się dla UE bardziej konkurencyjne, jeżeli nie nastąpi w Europie przełom w zakresie modernizacji przemysłowej. Silna gospodarka Chin leży równocześnie w ekonomicznym interesie Europy. Na otwartości korzystają bowiem obie współpracujące ze sobą strony. Zwiększająca się dynamika wzrostu chińskiego handlu międzynarodowego oznacza jednak również rosnące oczekiwania partnerów handlowych. Według przedstawicieli Unii Europejskiej, Chiny muszą wypełniać swoje zobowiązania przede wszystkim wobec WTO i przestrzegać zasady uczciwego handlu, co wynika z ich członkostwa w tej organizacji i uczestniczenia w wielostronnym systemie handlu międzynarodowego. Europa natomiast zdaje sobie sprawę z faktu, iż musi pogodzić się z zaostrzoną konkurencją także ze strony Chin. Kraj ten z kolei powinien zagwarantować uczciwe przestrzeganie jej zasad.

Warto również zaznaczyć, że dynamiczny rozwój Chin, który miał zwiastować powstanie globalnego wolnego rynku może jednak zapoczątkować nową epokę merkantylizmu, ponieważ takie potęgi przemysłowe jak ten kraj, nie chcąc polegać na wolnym rynku w dziedzinie zakupu nośników energii i zbytu towarów, samodzielnie negocjują z eksporterami surowców energetycznych warunki kontraktów handlowych. Generalnie Chiny coraz bardziej zagrażają konkurencyjnie Unii Europejskiej i to nie tylko na obszarze funkcjonowania ugrupowania integracyjnego, głównie poprzez napływ tanich towarów chińskich, ale także w tradycyjnych obszarach europejskich wpływów ekonomicznych na świecie, jak na przykład w Afryce. Chińskie wyzwania konkurencyjne są więc niezwykle aktualne i znaczące dla perspektywicznej konkurencyjności Unii Europejskiej we współczesnych uwarunkowaniach rozwoju gospodarki światowej.

Takie państwa jak Chiny, wywierające coraz większy konkurencyjny wpływ na rozwój współczesnego świata, wyraźnie opowiadają się za utrzymaniem systemu międzynarodowego opartego na państwach narodowych, który był niejednokrotnie kwestionowany w USA i w Europie. Właśnie Stany Zjednoczone zaprojektowały w latach czterdziestych minionego wieku, oparty na państwach narodowych, system ONZ z Międzynarodowym Funduszem Walutowym (IMF), Międzynarodowym Bankiem Odbudowy i Rozwoju (IBRD) zwanym Bankiem Światowym i Układem Ogólnym w Sprawie Taryf Celnych i Handlu (GATT), którego zasady zostały z czasem włączone do Światowej Organizacji Handlu (WTO). W rezultacie zmian w gospodarce światowej w latach dziewięćdziesiątych świat nie stał się jednobiegunowy, jak to można było fałszywie przyjąć, lecz już od lat siedemdziesiątych stawał się w istocie światem wielobiegunowym a rywalizacja państw uprzemysłowionych, w tym Unii Europejskiej, o surowce energetyczne i rynki zbytu sprzyja merkantylizmowi i ekonomicznemu regionalizmowi⁴².

Warto również zaznaczyć, o czym bez wątpienia zdają sobie sprawę Unia Europejska i Chiny, że ich gospodarki są ze sobą tak bardzo wzajemnie powiązane, iż zmiana stopy wzrostu jednego ze strategicznych partnerów ma bezpośredni istotny wpływ na drugiego. Władze Chin wiedzą o tym doskonale i wcale nie ukrywają, że pomogą Europie aby w efekcie pomóc samym sobie. Współzależność gospodarek poszczególnych państw w warunkach kryzysu gospodarki światowej jest zatem szczególnie widoczna.

W kontekście porównawczym należy zauważyć, że w drugiej dekadzie XXI wieku maleje potęga Europy oraz pozostałych państw Zachodu. Równocześnie przewiduje się, że do 2025 roku kraje OECD wyprodukują jedynie 40% światowego bogactwa, w porównaniu z 55% w 2000 roku. Udział Azji z Chinami na czele natomiast wzrośnie do 38%, czyli do poziomu w zasadzie równego poziomowi grupy OECD. Jednak wzrost tej potęgi łączy się także z przyjęciem nowych obowiązków. Ład światowy nie odzwierciedla bowiem jedynie stosunków międzynarodowych, ale ukazuje również to, jak państwa radzą sobie z wyzwaniami, które przed nimi stoją

Podkreślić trzeba, iż w obliczu możliwego konfliktu między Unią Europejską i Chinami⁴³ współpraca dwustronna jest konieczna – i to nie tylko wzajemna współpraca, ale także współdziałanie z innymi partnerami światowymi. Zamiast jawić się jako zagrożenie, stosunki te powinny być przy tym oceniane jako szansa pokojowego rozwoju. UE jest świadoma trudnych problemów, jakie się pojawiają w jej rozwoju a są nimi niestabilność gospodarcza, zależność energetyczna, zmiany klimatu, migracje, terroryzm. Jeżeli pragnie skutecznie i w sposób skoordynowany złagodzić nieuniknione wstrząsy związane z globalizacją i zjawiskami kryzysowymi potrzebne są zatem wspólne działania na wszystkich frontach. Zajmując się tymi kwestiami, należy również znaleźć nowe sposoby zaangażowania w rozwiązywanie współczesnych problemów rozwojowych takich państw, jak Chiny i inne regionalne potęgi. Państwa te jako strony, zaangażowane w zarządzaniu globalnym, powinny mieć przy tym wysokie poczucie odpowiedzialności za wszechstronny rozwój współczesnego świata.

Obecny świat jawi się jako wielobiegunowy, co nie oznacza, że nie istnieją w nim wspólne wyzwania. W nowym stuleciu wyraźnie uwidacznia się potrzeba wypracowania nowej formuły globalnego zarządzania. Coraz bardziej widać, że tradycyjne partnerstwo transatlantyckie między Europą a Stanami Zjednoczonymi już nie wystarczy. Jest jednak również jasne, że amerykańsko-chiński model G-2 też nie jest idealnym rozwiązaniem. Trzeba zatem podjąć starania aby wyjść poza dwustronne stosunki oraz sojusze i doprowadzić do utworzenia modelu G-3 obejmującego USA–UE–Chiny.

W przypadku stosunków gospodarczych z Chinami, w dłuższym okresie, podobnie jak w przypadku Stanów Zjednoczonych, także dla konkurencyjności Unii Europejskiej korzystna może okazać się współpraca gospodarcza oparta na odpowiednich porozumieniach. Celowe byłoby zatem dalsze zawieranie z Chinami różnego rodzaju porozumień o współpracy handlowej, inwestycyjnej czy też naukowo-technicznej. Unia Europejska w dalszym ciągu może bowiem wykorzystywać w Chinach tanią i wykształconą siłę roboczą oraz tanią ziemię niezbędną dla działalności inwestycyjnej. Chiny natomiast zainteresowane są europejskim kapitałem oraz innowacjami technicznymi i technologicznymi. Po obu stronach istnieją więc warunki i przesłanki dla rozwoju szerokiej współpracy ekonomicznej. Biorąc pod uwagę perspektywiczne globalne warunki rozwojowe, ważne znaczenie także dla konkurencyjności Unii Europejskiej, będą mieć pozytywne rezultaty rokowań handlowych w sprawie dalszej liberalizacji handlu międzynarodowego w ramach WTO.

Należy podkreślić, że współpraca najważniejszych aktorów współczesnej sceny światowej, w tym USA, UE i Chin pod kierunkiem USA daje największą nadzieję na pokojowy rozwój międzynarodowy. Istotnym krokiem w tym kierunku byłoby także włączenie Chin do Grupy G-8 i w rezultacie powstanie Grupy G-9. Obecnie Chiny umiejscawiane są w grupie najbardziej rozwiniętych krajów rozwijających się czyli BRIC (Brazylia, Rosja, Indie, Chiny). Z tej grupy krajów tylko Rosja znajduje się równocześnie w grupie krajów mających największy wpływ na rozwój współczesnej gospodarki światowej, to jest w grupie G-8. Włączenie do niej Chin, poprzez różnego rodzaju konsultacje i wspólne podejmowanie decyzji w najważniejszych sprawach dotyczących procesów rozwojowych, mogłoby prowadzić do łagodzenia pojawiających się problemów i wzrostu wzajemnej współpracy. Wspólne działania na wszystkich tych frontach są niezwykle istotne, jeśli pragnie się skutecznie i w sposób skoordynowany złagodzić nieuniknione wstrząsy związane z globalizacją.

¹ Z.W. Puślecki, M. Walkowski, T.R. Szymczyński, Unia Europejska wobec wzrostu konkurencyjności Brazylii, Rosji, Indii i Chin (BRIC), Warszawa 2011; A.F. Cooper, T.M. Shaw, A. Antkiewicz, The Logic of the BRICSAM Model for Global Governance: Do Acronyms Make Sense?, [w:] North and South in the World Political Economy, red. R. Reuveny, W.R. Thompson, Malden–Oxford–Carlton Victoria 2008.

² Z.W. Puślecki, M. Walkowski, T.R. Szymczyński, op.cit.

³ BRICSAM – Brazil, Russia, India, China, South, Africa, Mexico, (Brazylia, Rosja, Indie, Chiny, Republika Południowej Afryki, Meksyk),

⁴ BASIC – Brazil, South, Africa, India, China, (Brazylia, Republika Południowej Afryki, Indie, Chiny).

⁵ K.-D. Frankenberger, Flickenteppich, „Frankfunter Allgemeine Zeitung”, styczeń 2010, nr 1.

⁶ Ibidem.

⁷ UNCTAD – United Nations Conference on Trade and Development – Konferencja Narodów Zjednoczonych do Spraw Handlu i Rozwoju.

⁸ R. Rosecrance, Power and International Relations: The Rise of China and Its Effects, International Studies Perspectives, „A Journal of the International Studies Association”, luty 2006, vol. 7, nr 1.

⁹ Z.W. Puślecki, The International Trade Liberalisation under WTO and a Global Economy, [w:] Business Interaction in a Global Economy, red. M. Kozłowski, A. Kacprzyk, Wilkes–Beijing 2006; B.M. Hoekman, Kostecki M.M., The Political Economy of the World Trading System; the WTO and Beyond, Oxford 2001.

¹⁰ R. Rosecrance, op.cit.

¹¹ D. Press, D.A. Mazmanian, Understanding to a Sustainable Economy, [w:] Environmental Policy: New Directions for the Twenty First Century, red. N.J. Vig, M.E. Kraft, Washington 2003; Europa 2020, Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonegon rozwoju sprzyjającego włączeniu społecznemu, COM 2020 wersja ostateczna, Bruksela, 3.03.2010.

¹² T. Białowąs, M. Kąkol, Stosunki handlowe Unii Europejskiej z Chinami w latach 1995–2007, [w:] Pozycja Unii Europejskiej w handlu międzynarodowym Dynamika i Struktura Obrotów Konkurencyjność, Główni Partnerzy, red. B. Much-Leszko, Lublin 2009.

¹³ Z.W. Puślecki, Polska w warunkach członkostwa w Unii Europejskiej i globalizacji, Poznań 2007.

¹⁴ Idem, The International Trade Liberalisation under WTO...

¹⁵ Ibidem.

¹⁶ T. Białowąs, M. Kąkol, op.cit.

¹⁷ M. Korzec, Chińska Republika Ludowa – Unia Europejska: partnerstwo nieokreślone, [w:] Polska, Unia Europejska, Świat: wybrane problemy, red. J. Fiszer, Warszawa 2007.

¹⁸ T. Białowąs, M. Kąkol, op.cit.

¹⁹ W 2001 roku premier Chin Zhu Rongji ogłosił strategię wychodzenia na zewnątrz i inwestowania poza granicami kraju.

²⁰ http://dipeco.economia.unimib.it/web/corsi/economics_of_european_integration246/lezioni/china-eu_fdi.pdf.

²¹ M.L. Schreyer, L. Metz, Europejska Wspólnota Energii Odnawialnej, Studium wykonalności, t. 3, Warszawa 2009.

²² N.J. Vig, M.E. Kraft (red.), Environmental Policy: New Directions for the Twenty-First Century, Washington 2003.

²³ Z.W. Puślecki, Innovation and Competitiveness, [w:] European Innovation. Theory and Practice, red. J. Babiak, T. Baczko, Warszaw–Brussels 2011.

²⁴ Ekonomista niemiecki Herbert Giersch określił ten stan „eurosklerozą”.

²⁵ P.A. Williams, New Configuration or Reconfiguration? Conflict in North-South Energy Trade Relations, [w:] North and South inthe World Political Economy, red. R Reuveny, W.R. Thompson, Malden–Oxford Carlton Victoria 2008.

²⁶ Komisja Europejska, http://ec.europa.eu/external_relations/china/sectoraldialogue_en.html, 9.05.2010.

²⁷ Z.W. Puślecki, Innovation...

²⁸ A. Acharya, Norm Subsidiarity and Regional Orders: Sevreignty, Regionalismn, and Rule-Making in the Third World, „International Studies Quarterly” „Journal of the International Studies Association”, marzec 2011, vol. 55, nr 1; Z.W. Puślecki, R. Kmieciak, M. Walkowski, Wspólna Polityka Rolna w warunkach wzrostu konkurencyjności Unii Europejskiej, Warszawa 2010.

²⁹ R.S. Axelrod, N.J. Vig, M.A. Schreurs, The European Union as an Environmental Governance System, [w:] The Global Environment: Institutions, Law, and Policy, red. R.S. Axelrod, D.L. Downie, N.J. Vig, CQ Press, a Division of Congressional Quarterly Inc. Washington 2005; A.M. Freeman III, Economics, Incentives, and Environmental Policy, [w:] Environmental Policy: New Directions for the Twenty-First Century, red. N.J.Vig, M.E. Kraft, Washington 2003; M. Faure, J. Lefevre, Compliance with Global Environmental Policy, [w:] The Global Environment: Institutions, Law, and Policy, red. R.S. Axelrod, D.L. Downie, N.J. Vig, Washington 2005.

³⁰ COM 127 – Unijne zasady ramowe dotyczące wsparcia krajów rozwijających się w zakresie wyzwań związanych z bezpieczeństwem żywnościowym, 2010; M. Lister, EU Development Policymaking in a Globalizing World, EADI conference, EU in the World, Brussels, 19.05.2003; M. Holland, The European Union and the Third World, New York 2003; J. Rifkin, The European Dream, New York 2004; S. Fukuda-Parr, Theory and Policy in International Development: Human Development and Capability Approach and the Millenium Development Goals, „International Studies Review”, 13.03.2011.

³¹ COM(2010) 484 z 15.09.2010.

³² Z.W. Puślecki, A. Szymaniak, K. Kałążna, Usługi we wzroście konkurencyjności Unii Europejskiej, Warszawa 2010.

³³ T.W. Hertel, L.A. Winters, Estimating the Poverty Impacts of a Prospective Doha Development Agenda, „World Economy”, 25.08.2005, nr. 8.

³⁴ J. Bussel, Excplaining Cross-National Variation in Government Adoption of New Technologies, „International Studies Quarterly” Journal of the International Studies Association, vol. 55, nr 1; Wu Xiaobo, Chiny. Narodziny potęgi: 1979–2008. Jak zmieniło się spojrzenie na biznes, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2010.

³⁵ W ten sposób ocenił tę sytuację minister handlu Chin Chen Deming.

³⁶ W pierwszych dniach lutego 2012 roku przedstawiciel MFW w Chinach ostrzegł także, że pogrążona w kryzysie Europa może w 2012 roku pociągnąć Chiny w depresję. Miało to miejsce w czasie seminarium naukowego w Pekinie na początku 2012 roku.

³⁷ W ten sposób wypowiedział się na początku lutego 2012 roku doradca prezesa chińskiego banku centralnego Xia Bin.

³⁸ Szczyt Chiny–Unia Europejska rozpoczął się 14 lutego 2012 roku w Pekinie.

³⁹ W połowie lutego 2012 roku rezerwy finansowe Chin oceniano na poziomie 3,2 biliona dolarów.

⁴⁰ Stanowisko takie w lutym 2012 roku zaprezentował Yuan Gangming z Chińskiego Instytutu Nauk Społecznych.

⁴¹ M. Terhalle, op.cit.

⁴² Z.W. Puślecki, Mercantilist Tendencies in Contemporary Foreign Trade Policy, „Journal of Global Change and Governance” 2008, vol. I, nr 4.

⁴³ B. Yesilada, B. Efird, P. Noordijk, Competition among Giants: A Look at How Future Enlargement of the European Union Could Affect Global Power Transition, International Studies Review, „A Journal of the International Studies Association”, grudzień 2006, vol. 8, nr 4, s. 620.

Tomasz Kamiński

Unia Europejska a globalna ekspansja azjatyckich państwowych funduszy majątkowych (Sovereign Wealth Funds)

Alarmistyczne nagłówki gazet, ostre wypowiedzi polityków, głośno wyrażane obawy rynków finansowych, nieukrywana nieufność i nawoływania do protekcjonizmu – taka właśnie była reakcja zachodniego świata na rosnącą ekspansję państwowych funduszy majątkowych (Sovereign Wealth Funds, SWFs). Fenomen ten odbił się szerokim echem w prasie światowej, stał się przedmiotem licznych analiz ekonomicznych i politycznych¹, wywołał też konkretne działania tak państw, jak i organizacji międzynarodowych.

Celem niniejszej pracy jest omówienie reakcji Unii Europejskiej na nagły wzrost znaczenia SWFs oraz określenie kontekstu azjatyckiego powstającej w latach 2007–2008 polityki unijnej wobec państwowych funduszy majątkowych.

Autor postawił sobie następujące pytania badawcze:

1. Czym są państwowe fundusze majątkowe i jakie konsekwencje niesie ze sobą ich ekspansja?

2. Czy SWFs są czynnikiem stabilizującym, czy też raczej zagrożeniem dla strategicznych interesów bezpieczeństwa europejskiego?

3. Jak zmieniało się stanowisko Unii Europejskiej wobec wzrostu roli państwowych funduszy majątkowych i jaką rolę odegrały w tym fundusze azjatyckie?

Rosnąca rola Państwowych Funduszy Majątkowych w świecie

Państwowe Fundusze Majątkowe to rządowe fundusze inwestycyjne, inwestujące wydzieloną część środków z posiadanych zasobów walutowych i zarządzane w sposób niezależny od oficjalnych rezerw walutowych. To środki pieniężne inwestowane dla zysku, często w zagraniczne papiery wartościowe, w tym akcje zagranicznych firm. Inwestycje mogą być dokonywane bezpośrednio, bądź też pośrednio, poprzez inne fundusze inwestycyjne.

Podstawową klasyfikacją SWFs jest podział według pochodzenia środków funduszu. Generalnie wyróżniamy tu dwie grupy funduszy – surowcowe (inwestujące część zysków ze sprzedaży surowców, zakładane głównie przez największych eksporterów ropy i gazu) oraz niesurowcowe (powstające poprzez transfer części środków z rezerw walutowych)².

Warto też podkreślić, że fundusze majątkowe stanowią tylko jedno z narzędzi obecności inwestycyjnej państw na rynkach światowych, obok rezerw walutowych, publicznych funduszy emerytalnych czy wreszcie przedsiębiorstw państwowych³.

Pierwszym funduszem typu SWF był powstały w Kuwejcie w 1953 roku Kuwait Investment Board. Jednakże szybki rozwój funduszy majątkowych nastąpił dopiero w latach 70. XX wieku, na bazie wysokich cen surowców, a w szczególności ropy naftowej. Kolejna gwałtowna fala wzrostu liczby funduszy i wartości zarządzanego przez nie majątku rozpoczęła się w pierwszych latach XXI wieku. Tylko w latach 2005–2008 powstało kilkanaście nowych SWFs, zwiększając ich ogólną liczbę do ponad 40. Łączny majątek funduszy majątkowych szacowany był w styczniu 2008 roku przez Międzynarodowy Fundusz Walutowy na 1,9–2,9 bln USD⁴, a według Sovereign Wealth Institute w grudniu 2011 roku mógł sięgnąć niemal 4,8 bln USA, z czego około 60% jest zarządzana przez fundusze surowcowe⁵. Dla porównania, łączne aktywa funduszy hedgingowych, prywatnych funduszy inwestycyjnych wysokiego ryzyka, sięgają tylko 2 bln USD, a więc są prawdopodobnie znacznie mniejsze⁶.

Przywołując szacunki dotyczące wielkości aktywów funduszy majątkowych należy jednak zaznaczyć, że z uwagi na brak przejrzystej polityki informacyjnej znakomitej większości SWFs, estymacje poszczególnych instytucji znacząco się czasem od siebie różnią i nie wiadomo dokładnie jaki jest faktyczny stan posiadania funduszy, ich polityka inwestycyjna i wartość poszczególnych inwestycji⁷.

SWFs są ważnymi aktorami na globalnym rynku kapitałowym, choć nie należy też przeceniać ich wielkości – stanowią tylko około 1,5% wartości całego globalnego rynk⁸. Jednakże to nie dzisiejsza wartość aktywów funduszy jest przedmiotem dyskusji, ale raczej jej prognozowany wzrost w najbliższych latach. Szacunki są różne, ale niemal wszystkie zakładają możliwość potrojenia wielkości majątku funduszy w przeciągu najbliższych kilku lat⁹.

Wykres 1. Szacowana wartość aktywów Państwowych Funduszy Majątkowych wybranych państw (w mld. USD)

Źródło: opracowanie własne na podstawie szacunków Sovereign Wealth Fund Institute.

Nagła ekspansja SWFs w ostatnich kilku latach spowodowana była przez nałożenie się na siebie dwóch czynników. Po pierwsze, wzrostu cen surowców energetycznych, który spowodował zwiększony napływ dewiz do producentów ropy i gazu, w efekcie konieczność sterylizacji rynku w celu zapobiegnięcia nadmiernemu wzrostowi inflacji. Po drugie, rosnącej nierównowagi w gospodarce światowej, w której kraje specjalizujące się w produkcji towarów eksportowych, w szczególności azjatyckie (Chiny, Japonia, Tajwan), notują narastającą nadwyżkę na rachunku obrotów bieżących, a chcąc ograniczyć aprecjację własnej waluty, która zmniejszyłaby opłacalność eksportu, muszą powiększać rezerwy walutowe¹⁰. W obu przypadkach powstaje naturalna chęć wykorzystania posiadanego majątku w sposób bardziej efektywny – uzyskania odpowiednio wysokiej stopy zwrotu z kapitału a przy tym ewentualnie i innych korzyści gospodarczych lub politycznych. Tradycyjne metody inwestycyjne (obligacje rządowe stabilnych krajów trzecich – np. USA) gwarantują względne bezpieczeństwo, ale nie dają perspektywy zbyt wielkich zysków.

Największa liczba państwowych funduszy majątkowych powstała w krajach Bliskiego Wschodu i w Azji. Te azjatyckie mają już długą tradycję, sięgającą do 1974 roku, kiedy to powstał w Singapurze fundusz Temasek Holdings. W ciągu kolejnej dekady powstał jeszcze jeden fundusz singapurski Government Investment Corporation, oraz podobna instytucja w Sułtanacie Brunei. Cechą wspólną funduszy azjatyckich jest pochodzenie środków finansowych – wszystkie poza brunejskim są finansowane z nadwyżek walutowych danego kraju niewynikających z eksportu surowców¹¹. Lista największych azjatyckich SWFs znajduje się w tabeli nr 1.

Azjatyckie fundusze majątkowe zwróciły uwagę światowych elit gospodarczych i politycznych tak naprawdę dopiero w 2007 roku na wieść o powstaniu w Chinach funduszu China Investment Corporation (CIC), któremu przekazano w zarząd 200 mld USD z olbrzymiej chińskiej rezerwy walutowej grubo przekraczającej wówczas 1,5 biliona dolarów.

Tabela 1. Największe azjatyckie państwowe fundusze majątkowe

Państwo

Nazwa funduszu

Rok założenia

Majątek (mld USD)

Chiny

SAFE Investment Company

1997

567

Chiny

China Investment Corporation (CIC)

2007

482

Hong-Kong

Exchange Fund Investment Portfolio

1993

293

Singapur

Government Investment Corporation (GIC)

1981

247

Singapur

Temasek Holdings

1974

157

Korea Pd.

Korea Investment Corporation (KIC)

2006

43

Malezja

Khazanah Nasional BHD

1993

37

Brunei

Brunei Investment Authority

1983

30

Źródło: opracowanie własne za: .

Tą pierwszą, niezwykle szeroko komentowaną, transakcją był zakup przez Chińczyków trzymiliardowego pakietu udziałów w Blackstone, prywatnym amerykańskim funduszu typu private equity¹². Później nastąpiły kolejne transakcje, bądź to w fundusze inwestycyjnie, bądź bezpośrednio w akcje wybranych firm (np. Morgan Stanley, Visa) – bardzo bacznie obserwowane przez analityków na całym świecie.

Szybko się jednak okazało, że China Investment Corporation wcale nie jest jedynym chińskim funduszem majątkowym, jego struktura finansowa i organizacyjna jest niezwykle skomplikowana, a strategia inwestycyjna Chińczyków niejawna¹³.

Przede wszystkim, nie do końca jasna jest prawdziwa struktura chińskich funduszy typu sovereign wealth i układ zależności pomiędzy nimi. Wątpliwości budzi na przykład natura związków pomiędzy CIC a SAFE (State Administration of Foreign Exchange), instytucją podległą bankowi centralnemu i zarządzająca chińskimi rezerwami walutowymi. Okazało się bowiem, że SAFE prowadzi zagraniczne inwestycje kapitałowe, w tym w akcje zagranicznych spółek zupełnie niezależnie od CIC – posiada chociażby 1,6% pakiet udziałów francuskiego giganta paliwowego Total¹⁴. Operacje inwestycyjne w jej imieniu prowadzą spółki zależne działające poza granicami Chin. Jedna z nich jest SAFE Investment Company (SIC), spółka zależna działająca od 1997 roku w Hong Kongu, której portfel jest szacowany przez niektórych analityków aż na 567 mld USD¹⁵. Instytucja ta jest jednak owiana mgiełką tajemnicy. Do niedawna Chińczycy zaprzeczali w ogóle jej istnieniu, nie występowała też w raportach analitycznych dotyczących SWFs. Jej istnienie udowodnili dopiero dziennikarze „Finacial Times”, choć nadal nie wiadomo jaka jest faktyczna skala jej inwestycji zagranicznych¹⁶.

Dodatkowo inwestycje kapitałowe zagracą prowadzą jeszcze National Social Security Fund oraz China-Africa Development Fund. Nie wiadomo na ile chińskie fundusze będą ze sobą współpracować, a na ile będą dla siebie konkurencją¹⁷.

Niejasności narosłe wokół chińskich SWFs doskonale obrazują jedną z cech charakterystycznych dla państwowych funduszy majątkowych, a jednocześnie praprzyczynę obaw związanych z ich działalnością – brak transparentności ich funkcjonowania.

Potencjalne zagrożenia i korzyści z działalności SWFs

Edwin Truman wymienia pięć głównych zagrożeń jakie są wiązane z działalnością SWFs¹⁸.

1. Efektywność inwestycji prowadzonych przez instytucje państwowe może być niższa niż w przypadku funduszy prywatnych, których decyzjami kieruje wyłącznie chęć zysku. W przypadku SWFs istnieje potencjalne niebezpieczeństwo wpływu na decyzje rozmaitych czynników o charakterze politycznym. Przykładem inwestycja CIC w Blackstone Group, mająca wesprzeć trwające w 2007 roku negocjacje handlowe amerykańsko-chińskie, pokazując wolę Pekinu do inwestowania w USA. Transakcja ta przyniosła Chińczykom spore straty finansowe, gdyż wartość nabytych papierów wartościowych znacząco spadła¹⁹.

2. Rządy mogą wykorzystywać inwestycje funduszy jako narzędzie realizacji swoich celów politycznych (np. przejmowanie udziałów w strategicznych sektorach gospodarek innych państw) lub ekonomicznych (np. umacnianie międzynarodowej pozycji koncernów państwowych). Mamy zresztą już tego przykłady. Chiński SAFE podpisał w kwietniu 2007 roku zobowiązanie do zakupu nisko oprocentowanych obligacji rządu Kostaryki o wartości 300 mln USD (w dwóch transzach w styczniu 2008 roku i styczniu 2009 roku), co było ceną za zerwanie stosunków dyplomatycznych z Tajwanem i nawiązanie ich z Chinami. Porozumienie było tajne i wyszło na jaw dopiero we wrześniu 2008 roku²⁰.

3. Inwestycyjne funduszy lub tylko obawy przed potencjalnymi skutkami ich działań mogą zachęcać wiele krajów do podejmowania działań protekcjonistycznych, ograniczających możliwości inwestycyjne w wybranych sektorach gospodarki, w celu ich obrony przed przejęciem.

4. Fundusze są potencjalnym czynnikiem destabilizującym globalne rynki finansowe, zwiększającym niepewność i przyczyniającym się do zaburzeń ich funkcjonowania.

5. Pomiędzy zagranicznymi inwestorami państwowymi a menadżerami przejmowanych firm lub rządami krajów, z których te firmy pochodzą, może występować konflikt interesów, wynikający z rozbieżnych celów. Co może być widoczne szczególnie wtedy jeśli fundusz będzie działał na zlecenie polityczne. Można wyobrazić sobie sytuację, w której rząd wykorzystuje inwestycję funduszu do zdobycia wpływu na zarządzanie interesującą go firmą zagraniczną, tylko po to by przekazać istotne informacje krajowemu, państwowemu konkurentowi. Z punktu widzenia państwa-inwestora ewentualna strata inwestycyjna funduszu zostanie odrobiona przez rosnący zysk rodzimego przedsiębiorstwa.

W przypadku chińskim do powyższej listy można jeszcze dodać ewentualne, łamiące zasadę równego traktowania podmiotów gospodarczych, ułatwienia dla firm z kapitałem rządowym w dostępie do rynku. Precedensem był przypadek amerykańskiego banku Morgan Stanley, który po sprzedaniu CIC pięciomiliardowego, niemal 10-procentowego, pakietu udziałów, zaczął być przychylniej traktowany przez władze chińskie na ściśle regulowanym rynku finansowym w ChRL²¹.

Powyższa lista, póki co w większości jedynie potencjalnych, zagrożeń związanych z działaniem państwowych funduszy inwestycyjnych jest równoważona przez niewiele krótszą listę korzyści, jakie wiążą się z rozwojem SWFs.

Po pierwsze, aktywne inwestowanie w papiery wartościowe, surowce, nieruchomości czy inne aktywa, które są w obrocie na rynku globalnym umożliwia uzyskanie wyższej stopy zwrotu z kapitału niż zakup obligacji rządowych, wciąż najpopularniejszej formy lokowania nadwyżek walutowych. Dzięki temu kapitał państwowy zainwestowany przez SWFs może być wykorzystany dużo efektywniej niż rezerwa walutowa inwestowana w sposób tradycyjny.

Po drugie, można domniemywać, że państwowe fundusze majątkowe będą preferowały długofalową perspektywę inwestycyjną, a nie czysto spekulacyjne transakcje. Tego typu inwestorzy są czynnikiem stabilizującym rynki, poprawiającym płynność finansową, szczególnie w warunkach kryzysu²². Fundusze mogą stanowić dodatkowe źródło kapitału, co w przypadku utraty płynności rynków finansowych w warunkach gwałtownego załamania koniunktury może mieć wręcz zbawienny wpływ na cały system finansowy. Byliśmy tego świadkami podczas kryzysu wywołanego „pęknięciem bańki” na amerykańskim rynku nieruchomości. Na przełomie 2007 i 2008 roku kiedy światowe instytucje finansowe utraciły płynność a ich kursy znacząco spadły, to właśnie państwowe fundusze majątkowe z Azji i Bliskiego Wschodu wyciągnęły pomocną dłoń przejmując część udziałów w takich bankach, jak: szwajcarski UBS (11 mld franków szwajcarskich zainwestował singapurski GIC), Citigroup (7,5 mld USD, Abu Dhabi Investment Authority) amerykański Meryll Lynch (4,4 mld USD, singapurski Temasek Holding), czy wspomniany już Morgan Stanley²³.

Sporządzenie bilansu korzyści i kosztów obecności na rynkach państwowych funduszy majątkowych nie jest więc sprawą prostą. Wydaje się, że z unijnego punktu widzenia z pewnością potencjalnie niebezpieczne mogą być działania funduszy należących do dużych krajów – Chin czy Rosji, które mogą za ich pośrednictwem starać się realizować swoje strategiczne interesy, niekoniecznie zgodne z interesami Unii. W przypadku SWFs z mniejszych krajów, takich jak Singapur, czy Zjednoczone Emiraty Arabskie takie zagrożenie raczej nie występuje.

Wyraźnie zresztą powiedział to unijny komisarz ds. handlu Peter Mendelson, stwierdzając na forum OECD, że nikt nie boi się norweskich planów globalnej dominacji, ale chińskie fundusze inwestycyjne i rosyjski fundusz stabilizacji jednakże, to nowi inwestorzy, z olbrzymimi rezerwami, kontrolowani przez rządy nie w pełni demokratyczne, z istotnymi ambicjami politycznymi ale bez potwierdzonej wiarygodności inwestycyjnej. To, zdaniem Mendelsona, nie dyskwalifikuje ich, jednakowoż zmusza do ostrożności²⁴.

Jeśli chodzi o potencjalnie destabilizującą rolę funduszy na rynku globalnym, to ostatni kryzys zweryfikował tą obawę negatywnie – ich działania przyniosły zdecydowanie pozytywne efekty, poprawiając płynność i przyczyniając się do stabilizacji sytuacji kilku ważnych dla całego światowego systemu finansowego banków.

Co więc tak naprawdę powinno niepokoić Unię? Jej własne skłonności do protekcjonizmu. Wydaje się, że najwięcej szkód mogłaby wywołać zbyt nerwowa reakcja na potencjalne zagrożenia ze strony SWFs i wprowadzenie rygorystycznych obostrzeń dla zagranicznego kapitału, łamiące stymulującą rozwój gospodarczy zasadę wolnego przepływu kapitału. Starając się zapobiec zagrożeniu ze strony zagranicznego kapitału państwowego, bardzo łatwo można zastosować lekarstwo gorsze od choroby.

Unijna reakcja na ekspansję SWFs – faza pierwsza (lata 2007–2008)

W Unii dyskusja na temat państwowych funduszy majątkowych została wywołana przez wybitą na czołówkach gazet informację o zakupie przez Chińczyków udziałów w amerykańskim funduszu Blackstone. Wielkość transakcji, pochodzenie kapitału a także pojawienie się plotki, że nowy chiński fundusz, o nieznanej jeszcze wtedy nazwie, zainwestuje zagranicą aż 300 mld USD sprawiło, że rozpoczął się dyskurs o konsekwencjach ekspansji inwestycyjnej Chin i innych krajów lokujących swój kapitał w Europie.

Bardzo szybko zareagowały Niemcy. Chińska inwestycja w Blackstone, fundusz posiadający 4,5% udziałów w Deutsche Telekom, flagowym niemieckim koncernie telekomunikacyjnym, w połączeniu z ponawianymi podchodami pod tę firmę kapitału rosyjskiego, zwróciły uwagę rządu niemieckiego na niebezpieczeństwa, jakie kryją się za rosnącą rolą kapitału państwowego inwestowanego w przedsiębiorstwa zagraniczne.

Kanclerz Angela Merkel 18 lipca 2007 roku, podczas tradycyjnej letniej konferencji prasowej, oficjalnie ogłosiła plan, o którym już od kilku tygodni było coraz głośniej w niemieckich kręgach rządowych. Plan ten, konsultowany wcześniej z Francuzami, zakładał stworzenie unijnej agencji chroniącej europejskie firmy o znaczeniu strategicznym przed „wrogimi” przejęciami przez państwowe fundusze inwestycyjne państw trzecich²⁵. Agencja miałaby być wzorowana na działającym w Stanach Zjednoczonych US Committee on Foreign Investments (CFIUS). Jest to organ doradczy administracji, monitorujący inwestycje zagraniczne pod kątem bezpieczeństwa państwa. To właśnie ta instytucja stała za szeroko komentowanym w świecie zablokowaniem próby przejęcia Unocalu (firmy z branży energetycznej) przez chiński koncern CNOOC (The China National Offshore Oil Company)²⁶.

W przeciwieństwie do raczej negatywnej reakcji niemieckiej i francuskiej, Brytyjczycy przyjęli nowy chiński fundusz bardzo przychylnie, podkreślając swoje przywiązanie do zasady otwartego rynku²⁷. Premier Gordon Brown podczas wizyty w Londynie, w styczniu 2008 roku, chińskiego premiera Wen Jiabao stwierdził, że chciałby aby londyńskie City stało się europejską centralą chińskich inwestycji kapitałowych a CIC otworzył nad Tamizą swoje przedstawicielstwo²⁸.

Reakcja Komisji Europejskiej była natomiast bardzo ostrożna a jej stanowisko początkowo niejednoznaczne. Już w czerwcu 2007 roku doszło do publicznej wymiany zdań pomiędzy komisarzem Peterem Mendelsonem a Günterem Verheugenem, komisarzem ds. przedsiębiorstw i przemysłu. Ten pierwszy skrytykował propozycję niemiecką, uznając, że powstanie takiej instytucji mogłoby „odstraszyć inwestorów zagranicznych”. Jednocześnie jednak przyznał, że olbrzymie fundusze inwestycyjne obracające państwowymi pieniędzmi są nowym zjawiskiem i potencjalnym zagrożeniem dodając, iż byłby „dużo bardziej zaniepokojony gdyby rynek europejski nie był atrakcyjny dla takich inwestycji”²⁹. Komisarz Mendelson zaproponował w zamian zezwolenie krajom członkowskim na używanie tzw. mechanizmu „złotej akcji” do zablokowania prób przejęcia strategicznych firm przez obce rządy³⁰. Verheugen, z pochodzenia Niemiec, skrytykował stanowisko Brytyjczyka, podkreślając wagę potencjalnego zagrożenia ze strony funduszy kontrolowanych przez takie kraje, jak Chiny, czy Rosja, a jednocześnie zauważając, że Mendelson wykracza poza swój zakres kompetencji³¹.

Do dyskursu włączył się też komisarz ds. gospodarki i polityki monetarnej Joaquin Alumnia. Według niego wprowadzenie pewnych ograniczeń na inwestycje SWF będzie konieczne jeśli nie zaczną one prowadzić swojej polityki inwestycyjnej w sposób przejrzysty. „Mamy prawo domagać się od tych funduszy deklaracji jakiego rodzaju aktywami są zainteresowani, według jakich kryteriów będą podejmować swoje decyzje inwestycyjne i jaki jest skład ich portfela inwestycyjnego” – stwierdził. Alumnia dodał oczywiście, że Unia powinna unikać protekcjonizmu, ale ma prawo domagać się transparentności³².

Dalsza dyskusja w łonie polityków i urzędników unijnych doprowadziła jednak do wypracowania wspólnego stanowiska w łonie Komisji Europejskiej. Jego istotę można streścić w pięciu punktach:

1. Zagraniczna kontrola nad sektorem zbrojeniowym, czy energetycznym musi budzić niepokój i jest niepożądana z punktu widzenia bezpieczeństwa Unii.

2. Szczególne zaniepokojenie budzą fundusze rosyjskie i chińskie, gdyż kraje te mają rozległe strategiczne ambicje, do realizacji których mogą chcieć wykorzystywać instrumenty inwestycyjne.

3. Kraje członkowskie mają wystarczające mechanizmy obrony, ale nieskoordynowane działania krajów członkowskich mogą być szkodliwe dla Wspólnego Rynku. Dlatego też należy wypracować wspólne, europejskie podejście do problemu.

4. Same SWFs oczekują od Europy ustalenia przejrzystych reguł gry, gdyż dla wielu z nich Stary Kontynent jest jednym z najważniejszych kierunków inwestycyjnych.

5. Problem ekspansji państwowego kapitału jest problemem globalnym i dlatego wymaga globalnej reakcji i globalnych rozwiązań.

Głos Komisji Europejskiej został oficjalnie wyrażony w Komunikacie z lutego 2008 roku, który został potem zatwierdzony przez Radę Europejską podczas szczytu w Brukseli 13–14 marca 2008 roku³³. W dokumencie jako naczelną zasadę podkreślono przywiązanie do reguł wolnego rynku, zobowiązań międzynarodowych i traktatowych. Jednocześnie jednak zastrzeżono użycie odpowiednich instrumentów jeśli będzie to konieczne, ale w sposób proporcjonalny i transparentny. Konkretnymi zaproponowanymi rozwiązaniami było wsparcie dla dwóch inicjatyw ponadnarodowych realizowanych na forach organizacji międzynarodowych, bez zapowiedzi szybkich europejskich inicjatyw legislacyjnych dotyczących funduszy majątkowych³⁴.

Pierwszą z nich był przygotowywany przez Międzynarodowy Fundusz Walutowy (MFW) Code of Conduct dla SWFs³⁵. Prace nad nim rozpoczęły się w kwietniu 2008 roku, przyjmując formę roboczych spotkań z przedstawicielami państwowych funduszy majątkowych. Owocem rozmów był zestaw zasad, którymi powinny kierować się w swoich działaniach państwowe fundusze majątkowe tzw. Santiago Principles³⁶. Perspektywy sukcesu tej inicjatywy wydają się być jednak niepewne, z uwagi na ograniczoną chęć do współpracy ze strony niektórych funduszy³⁷.

Drugim projektem wspartym przez Unię był tworzony przez OECD kodeks „najlepszych praktyk” dla krajów-odbiorców inwestycji państwowych funduszy majątkowych. Prace nad dokumentem zakończyły się ostatecznie w kwietniu 2008 roku³⁸. Stworzona została lista zaleceń, które są konsekwencją osiągnięcia konsensusu wokół kilku podstawowych zasad. Podstawową był stwierdzenie, że każdy kraj ma prawo bronić swoich narodowych interesów bezpieczeństwa przed potencjalnym zagrożeniem ze strony zagranicznego kapitału państwowego.

Jednakowoż wprowadzając narzędzia ochrony rynku powinny one zadbać o przestrzeganie następujących reguł:

– niedyskryminacji – zasady powinny być równe dla wszystkich;

– przejrzystości i przewidywalności – przepisy i procedury powinny być jawne, konsultowane z zainteresowanymi stronami, a informacje przekazywane przez fundusze administracji państwowej odpowiednio chronione;

– proporcjonalności – podejmowane działania powinny być ograniczone do niezbędnego minimum koniecznego do ochrony bezpieczeństwa państwa, uzasadnione w oparciu o rzetelną analizę ryzyka i traktowane jako środek ostateczny, stosowany gdy inne metody okażą się niewystarczające;

– odpowiedzialności – podejmowane decyzje powinny podlegać kontroli politycznej i prawnej³⁹.

Komunikat Komisji jest z jednej strony sukcesem Unii, która mimo istotnych różnic w podejściu do problemu ekspansji SWFs pomiędzy największymi krajami członkowskimi zdołała osiągnąć kompromis i znaleźć wspólny mianownik. Z drugiej jednak strony, trudno nie zauważyć, że był to mianownik dosyć niski. Nie zdecydowano się bowiem na stworzenie żadnego „unijnego”, wiążącego kraje członkowskie systemu obrony przed ewentualnymi nieprzyjaznymi, motywowanymi politycznie działaniami państwowych funduszy majątkowych. Odpowiedzialność za podjęcie próby ustanowienia pewnego zestawu norm została pozostawiona innym instytucjom – MFW i OECD – co jest logiczną konsekwencją uznania problemu za globalny i wymagający multilateralnych rozwiązań.

Jednocześnie, mocny nacisk był kładziony na suwerenność państw w kwestii wyboru metod obrony swoich interesów w sytuacji zagrożenia ze strony kapitału państwowego z zagranicy. Uznano również, że kraje członkowskie posiadają wystarczające instrumenty do monitorowania inwestycji zagranicznych i obrony swoich wrażliwych sektorów gospodarki⁴⁰. Zrezygnowano tym samym z powołania działającej na szczeblu unijnym instytucji. Prawdopodobnie w sytuacji tak dużych różnic w postrzeganiu znaczenia potencjalnego zagrożenia ze strony SWFs pomiędzy państwami, i tak nie udałoby się uzgodnić zakresu i mandatu działania takiego urzędu. Jednocześnie jednak Komisja starała się zapobiegać nadmiernie ostrym działaniom protekcjonistycznym państw członkowskich – w sierpniu 2008 roku poprosiła Berlin o przesłanie proponowanych zmian w prawie federalnym dotyczącym obrony przed zagranicznymi inwestorami, w celu sprawdzenia ich zgodności z prawem wspólnotowym⁴¹.

Unijna reakcja na ekspansję SWFs – po 2008 roku kryzys gospodarczy zmienił podejście Unii

Kryzysy finansowy, który wybuchł z całą siłą w Stanach Zjednoczonych we wrześniu 2008 roku i wkrótce uderzył równie mocno w europejskie instytucje finansowe⁴², zupełnie zmienił podejście do problemu państwowych funduszy majątkowych. W związku z pogarszającą się sytuacją gospodarczą kraje członkowskie Unii i instytucje unijne skoncentrowały się na poszukiwaniu dróg wyjścia z kryzysu, w szczególności źródeł kapitału, który mógłby pomóc w stabilizacji rynków finansowych⁴³. Inwestycje państwowych funduszy majątkowych, w tym również funduszy chińskich, stały się bardzo pożądane. Zamarła więc polityczna dyskusja na temat zagrożeń związanych z działalnością państwowych inwestorów, a rozpoczęły się zabiegi poszczególnych krajów mające na celu przyciągnięcie pieniędzy zarządzanych przez SWFs. Kwestia funduszy majątkowych zeszła też z agendy instytucji unijnych. Fundusze majątkowe stały się bardzo pożądanymi inwestorami w Europie.

Niestety instytucje te również odczuły skutki kryzysu i spowolnienia gospodarczego. Jak przekonuje Bryan Balin, fundusze poniosły znaczące straty (choć mniejsze niż inni gracze na rynkach finansowych) a także zmodyfikowały swoją politykę poprzez zwiększenie płynności aktywów i skrócenie horyzontu inwestycyjnego. Fundusze również w większym stopniu skoncentrowały się na wspieraniu działań antykryzysowych w swoich krajach pochodzenia⁴⁴.

Zmianę strategii widać wyraźnie na przykładzie CIC. Chiński fundusz w wyniku kryzysu odszedł od typowej dla wielu azjatyckich funduszy polityki koncentracji inwestycji na amerykańskim rynku finansowym, znacząco dywersyfikując swój portfel inwestycyjny tak pod względem geograficznym, jak i sektorowym. Od 2009 roku CIC na znacznie większą skalę zaangażował się inwestycyjnie w sektor wydobywczy i energetyczny, również w krajach rozwijających się⁴⁵. Fundusz wykorzystał również kryzys i poprawę klimatu wokół SWFs do dokonania zasadniczych zmian organizacyjnych. Zasadniczo zwiększono liczbę zatrudnionych zagranicznych ekspertów, wykorzystując fakt, iż w warunkach globalnej dekoniunktury wielu doświadczonych fachowców straciło pracę. Ponadto, CIC dokonał profesjonalizacji swojego wizerunku, starając się wprowadzić dobre praktyki korporacyjne, takie jak: publikowanie dorocznych raportów, stała komunikacja z rynkiem poprzez działania typu public relations⁴⁶.

W efekcie kryzysu strumień inwestycji państwowych funduszy majątkowych został w dużej mierze przekierowany z krajów Zachodu, do Azji, Ameryki Łacińskiej a nawet Afryki. Fundusze azjatyckie w 2010 roku aż połowę swoich inwestycji zrealizowały w regionie Azji i Pacyfiku, prawie 40% w Ameryce Północnej, a tylko niewielka ich część w Europie⁴⁷. Przy pogłębiającym się kryzysie zadłużeniowym i spadku popytu na europejskie papiery wartościowe, w tym obligacje rządowe części państw, odwrót azjatyckich inwestorów z Europy był dla krajów unijnych niekorzystny. Stąd zabiegi polityków europejskich o to, aby przyciągnąć azjatyckich inwestorów, szczególnie widoczne w listopadzie 2011 roku, gdy sytuacja budżetowa Grecji, Hiszpanii czy Portugalii była szczególnie trudna. Wiele krajów unijnych było zainteresowanych uczestnictwem finansowym azjatyckich SWFs w realizacji dużych projektów infrastrukturalnych⁴⁸. Również Polska zabiega o azjatyckich inwestorów. W marcu 2012 roku Polska Agencja Informacji i Inwestycji Zagranicznych podpisała z CIC umowę, na mocy której PAIiIZ będzie szukał dla CIC projektów inwestycyjnych w Polsce. „Możliwości są nieograniczone” – powiedział Sławomir Majman, prezes PAIiIZ”⁴⁹.

Niestety wydaje się, że azjatyckie fundusze majątkowe nie są zainteresowane „ratowaniem Europy” i nie mogą być traktowane jako remedium na kryzys gospodarczy w strefie euro.

Szef CIC ogłosił w 2012 roku, że wstrzymuje inwestycje w europejskie obligacje⁵⁰. Gao Xiqing powiedział w maju 2012 roku wprost, że o ile zarządzany przez niego fundusz będzie wciąż szukał możliwości inwestycyjnych w Europie, to nie planuje zakupu obligacji rządowych („We still have our people looking at opportunities in Europe, even though we don’t want to buy any government bonds”)⁵¹.

W podobnym tonie wypowiadał się szef singapurskiego Temasek Holding, który widzi w kryzysie europejskim raczej szansę na zakup mocno przecenionych akcji spółek, niż obligacji rządowych⁵².

Wnioski

Warto zauważyć, że w unijnej dyskusji o konsekwencjach ekspansji funduszy nigdy oficjalnie nie wprowadzono rozróżnienia geograficznego, więc fundusze azjatyckie były traktowane po prostu jako część globalnego problemu. Z drugiej jednak strony trudno nie zwrócić uwagi, iż to właśnie nagły wzrost globalnych ambicji państwowego kapitału chińskiego, wzbudził największe zaniepokojenie i sprowokował dyskusję na temat funduszy jako takich.

Reakcja Unii na powstanie CIC wpisuje się zresztą w znacznie szerszy proces umacniania się w Brukseli przekonania, że Chiny stały się w ostatnich latach globalnym konkurentem, którego wywiera olbrzymi wpływ na sytuację gospodarczą w Europie. Widać to zarówno w unijnych dokumentach poświęconych Chinom⁵³, jak i w wypowiedziach europejskich polityków – Nicolasa Sarkozy’iego, Angeli Merkel czy Petera Mendelsona. Można więc powiedzieć, że Unia nie niepokoi się rosnącą rolą azjatyckich funduszy majątkowych jako takich, ale raczej rosnącą rolą państwowego kapitału chińskiego.