Oblicza polityki azjatyckiej

Szanse i bariery

Redakcja naukowa

Joanna Marszałek-Kawa

SERIA

Biblioteka Azji i Pacyfiku

REDAKTOR SERII

Joanna Marszałek-Kawa

SEKRETARZ SERII

Karolina Skonieczka

RADA SERII

Marceli Burdelski, Tadeusz Detyna, Waldemar J. Dziak, Miao Huashou,

Adam Jelonek, Joanna Marszałek-Kawa, Krzysztof Miszczak, Ewa Oziewicz,

Małgorzata Pietrasiak, Bogusława Skulska, Kazimierz Starzyk, He Yaomin

RECENZENCI TOMU

prof. dr hab. Waldemar J. Dziak, dr hab. Sylwester Gardocki

REDAKTOR PROWADZĄCY

Maciej Majewski

REDAKCJA TECHNICZNA

Ryszard Kurasz

KOREKTA

Zespół

PROJEKT OKŁADKI

Krzysztof Galus

© Copyright by Wydawnictwo Adam Marszałek

Toruń 2013

ISBN 978-83-7780-764-4

Wydawnictwo prowadzi sprzedaż wysyłkową:

tel./fax 56 648 50 70; e-mail: marketing@marszalek.com.pl

Wydawnictwo Adam Marszałek, ul. Lubicka 44, 87–100 Toruń,

tel. 56 664 22 35, 56 660 81 60, e-mail: info@marszalek.com.pl, www.marszalek.com.pl

Drukarnia nr 2, ul. Warszawska 52, 87–148 Łysomice, tel. 56 678 34 78

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Wstęp

Tom, który mają Państwo w rękach wydany w ramach serii „Biblioteka Azji i Pacyfiku” zawiera siedemnaście tekstów polskich autorów reprezentujących kilkanaście ośrodków naukowych. Wszystkie one prezentują zagadnienia związane z różnymi aspektami polityki na kontynencie azjatyckim.

W pierwszym z artykułów doktor Beata Jagiełło ze Szkoły Głównej Handlowej przybliżyła powstałe w ciągu ostatnich dwudziestu lat organizacje integracyjne Azji Środkowej i Zachodniej: RECCA (Regional Economic Cooperation Conference on Afghanistan), CICA (Conference on Interaction and Confidence Building Measures in Asia), ECO (Economic Cooperation Organization). Gabriela Bochen z Uniwersytetu w Białymstoku zajęła się działalnością ASEAN, czyli Stowarzyszenia Narodów Azji Południowo-Wschodniej w pierwszej dekadzie XXI wieku. Za cel swojej dysertacji doktor Joanna Maj z Uniwersytetu Łódzkiego przyjęła próbę oceny pięćdziesięciu lat działalności Ruchu Państw Niezaangażowanych w stosunkach międzynarodowych.

Profesor Jakub Potulski z Uniwersytetu Gdańskiego przedstawił Azję środkową z perspektywy współczesnej myśli geopolitycznej. Doktor Paweł Nieczuja-Ostrowski z Akademii Pomorskiej w Słupsku dokonał porównania potencjału geopolitycznego państw Kaukazu Południowego. Stosunkom polsko-koreańskim przyjrzał się z kolei doktor Marceli Burdelski z Uniwersytetu Gdańskiego. Agata Biernat z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu przeanalizowała proces kształtowania się relacji turecko-syryjskich na przełomie XX/XXI wieku zwracając przy tym szczególną uwagę na podstawowe problemy, jakie dzieliły oba państwa przez kilkadziesiąt lat. Pokrewne zagadnienia, tym razem dotyczące stosunków turecko-chińskich za rządów Partii Sprawiedliwości i Rozwoju (AKP) były przedmiotem zainteresowania doktora Przemysława Osiewicza z Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu.

Dagmara Suberlak z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu przybliżyła stosunki Wielkiej Brytanii i Chin w czasach rządów Tony’ego Blaira. Michał Zaręba z Uniwersytetu Łódzkiego podjął ciekawą kwestię związaną ze stosunkami indyjsko-pakistańskimi a mianowicie tzw. dyplomację krykietową. O sprzecznościach w międzynarodowej pozycji współczesnych Chin traktuje tekst Wojciecha Wiejackiego z Uniwersytetu Wrocławskiego. Z kolei Aleksandra Łopińska z Uniwersytetu Adama Mickiewicza z Poznania przyjrzała się stereotypom i mitom w ocenie chińskich migracji do Rosji.

Pozycję Gruzji na arenie międzynarodowej po 2008 roku przybliżyła Joanna Piechowiak-Lamparska z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. O problemie członkostwa Palestyny w Organizacji Narodów Zjednoczonych napisała doktor Magdalena Pogańska-Pol z Uniwersytetu Łódzkiego. Z kolei doktor Andrzej Purat swoje zainteresowania skierował na Indie i ich rolę w regionalnej i globalnej polityce międzynarodowej w ostatnim czasie.

W cieniu Jaśminowej Rewolucji, która zapoczątkowała Arabską Wiosnę, prawie niezauważone zostały wydarzenia polityczne, jakie miały miejsce w Libanie. Ten graniczący z Izraelem i Syrią kraj po raz kolejny przechodził bardzo trudne chwile. Temu zagadnieniu poświęcił swój artykuł doktor Marek Brylew z Akademii Pomorskiej w Słupsku.

Tom wieńczy artykuł Mateusza Cwetlera z Uniwersytetu Jagiellońskiego przybliżający pozycję Nepalu w Azji Południowej.

Jak można się zorientować z powyższego opisu zawartości książki Oblicza polityki azjatyckiej. Szanse i bariery prezentuje ona bardzo szerokie spektrum zagadnień. Ich wspólnym mianownikiem jest z pewnością aktualność poruszanych tematów. Jako redaktor niniejszego tomu zachęcam wszystkich Państwa do lektury.

Joanna Marszałek-Kawa

Beata Jagiełło

Ugrupowania integracyjne w Azji Środkowej i Zachodniej – nowy wymiar współpracy regionalnej czy globalnej?

Procesy, które zachodzą w świecie w okresie kilku dekad wyznaczają pewne wydarzenia zmieniające bieg historii. Takimi wydarzeniami o istotnym znaczeniu, które zapoczątkowały nowy etap w historii świata bądź regionu były m.in. wydarzenia 1989 roku na obszarze Europy Środkowej, następnie rozpad d. ZSRR w latach 1990/1991. W regionie, który nas interesuje zmiany wyznaczyły takie wydarzenia, jak rewolucja islamska w Iranie z lat 1979/1980, która obaliła prozachodnią i proamerykańską władzę szacha Mohammeda Rezy Pahlawi i rozpoczęła narodową czy też nacjonalistyczną politykę. Zwrot w relacjach ze światem zewnętrznym miał przede wszystkich charakter antyamerykański. Podstawą do drastycznie antyamerykańskiego kursu nowych władz była zarówno ocena faktów historycznych, jak udział CIA w obaleniu premiera Mossadeka, który próbował znacjonalizować irański przemysł naftowy, ale też proces westernizacji kraju prowadzony przez szacha. Działania te odbierane były jako odstępstwo od kultury i tożsamości narodowej, wreszcie trwonienie dochodów z ropy poprzez rozbudowę armii i zakupy sprzętu wojskowego na skalę przekraczającą potrzeby kraju.

Dla republik środkowoazjatyckich punktem zwrotnym w ich historii i rozwoju było oderwanie się od d. ZSRR i rozpoczęcie egzystencji jako państwa samodzielne. Nie znaczy to, że zniknęły więzy łączące je z dawnym centrum politycznym, w zasięgu którego znajdowały się od kilku stuleci stając się stopniowo częścią rosnącego w siłę imperium rosyjskiego, a następnie radzieckiego.

Datą niezwykle znaczącą dla regionu i procesów w nim zachodzących był 11 września 2001 roku i zamach na World Trade Center w Nowym Jorku. Fakt, że główny autor tego zamachu, pochodzący z Arabii Saudyjskiej Osama bin Laden znalazł schronienie w Afganistanie przesądził o losie tego kraju i wydarzeniach, które rozgrywały się jego terytorium.

Ważnym aktorem sceny międzynarodowej na obszarze, o którym mowa, to Turcja. Włączona w zachodni system obronny poprzez uczestnictwo w NATO oraz kolejne pakty wojskowe (Pakt Bagdadzki, CENTO), pozostawała z jednej stronie w politycznym związku i sojuszu oraz współpracy gospodarczej z Zachodem, z drugiej w trudnych relacjach ze swoimi muzułmańskimi sąsiadami, krajami arabskimi i perskim Iranem. Tradycja przemian wewnętrznych na wzór europejski (czy szerzej zachodni), zapoczątkowana przez Kemala Atatürka, który uratował niepodległość kraju sprawiła, że Turcja wiązała swoją przyszłość z członkostwem w Unii Europejskiej. Przedłużający się proces akcesji trwający od lat 80. sprawił, iż kraj ten rozpoczął realizację własnej, niezwykle aktywnej polityki zagranicznej. Istotą tej polityki było rosnące zaangażowanie w sprawy najbliższego sąsiedztwa i budowanie nowego silnego centrum na obszarze Azji Środkowej i Zachodniej. W wyniku działań rządu w Ankarze zaczął kształtować się nowy region Azji Środkowo-Zachodniej z Turcją jako siłą dominującą, aspirującą do roli mocarstwa regionalnego.

Wszystkie powyższe zjawiska i procesy znalazły swoje odzwierciedlenie w procesie tworzenia i działania organizacji obejmujących kraje tego obszaru. Niektóre z tych organizacji są pewnego rodzaju kontynuacją zaistniałych w przeszłości sojuszy, chociaż w zmienionej formie i treści, inne są formacjami o zupełnie nowym charakterze. Jest też dobitnym dowodem na kształtowanie się nowych więzi pomiędzy państwami¹. Poniżej przedstawione zostały trzy struktury polityczne i organizacyjne mające decydujący wpływ na kształtowanie się stosunków międzynarodowych na obszarze azjatyckim.

RECCA (Regional Economic Cooperation Conference on Afghanistan)

RECCA, powołana do życia w 2005 roku jest międzynarodową inicjatywą mającą na celu stabilizację sytuacji w Afganistanie oraz włączenie tego kraju do procesu współpracy regionalnej w Azji, w tym Azji Środkowej oraz z najbliższymi sąsiadami. Rozmach i skala działań RECCA oraz jej główni uczestnicy wskazują na fakt, że jest ona elementem procesu międzynarodowego zapoczątkowanego konferencją w Bonn w 2001 roku, który ma zajmować się zmianami w Afganistanie. Jest to forum, w którym uczestniczy wielu uczestników sceny międzynarodowej. Zaangażowani są w nim wielkie mocarstwa: USA, Rosja, Chiny, jak też organizacje międzynarodowe.

Według doświadczeń polityków amerykańskich bezpieczeństwo w Azji Środkowej jest zasadniczym interesem strategicznym Stanów Zjednoczonych². Kwestia Afganistanu jest więc kluczową dla tej koncepcji, zwłaszcza w kontekście zapowiedzi wycofania się militarnego z tego kraju w połowie 2014 roku. Z każdym z krajów Azji Środkowej USA prowadzą tzw. Doroczne Konsultacje Dwustronne (Annual Bilateral Consultations), a z Kazachstanem Dialog Partnerstwa Strategicznego (Strategic Partnership Dialogue). Problematyka tych konsultacji obejmuje szeroki zakres zagadnień, od pomocy w zakresie bezpieczeństwa, poprzez pomoc i współpracę gospodarczą, wymianę kulturalną, naukową i edukacyjną do kwestii systemowych, jak demokratyzacja czy przestrzeganie praw człowieka. Stosunki z tymi krajami, a zwłaszcza z Kirgistanem są o tyle istotne, że na terytorium tego kraju znajduje się centrum tranzytowe dla wojskowego zaopatrzenia i transportu wojsk i sprzętu do Afganistanu.

Nazwy inicjatyw i określeń wskazują też, że próbuje się nadać rozmach tej inicjatywie. Ściślejsza współpraca gospodarcza ma otwierać Nowy Jedwabny Szlak (New Silk Road) na obszarze, który stanowi Serce Azji (The Heart of Asia) – Afganistanie, zajmującym centralne miejsce na kontynencie. Charakter tych określeń podkreślać ma, jak się wydaje, zarówno znaczenie kraju, jak i wielkość pomocy zewnętrznej. Inicjatorami RECCA były Stany Zjednoczone, dla których struktura ta jest instrumentem zaangażowania w proces przebudowy Afganistanu przy wsparciu wielu uczestników stosunków międzynarodowych. Dla krajów sąsiednich współuczestnictwo w tym procesie jest kwestią zapewnienia bezpieczeństwa i stabilizacji wewnętrznej, jak i regionalnej.

Inicjatywa skupia łącznie 70 państw, a więc nie tylko kraje regionalne, a także organizacje międzynarodowe, instytucje finansowe oraz inwestorów z sektora prywatnego.

Zaangażowanie wielu instytucji finansowych wskazuje, że środki przeznaczane na odbudowę i przebudowę Afganistanu płyną z wielu źródeł. Do donatorów należą m.in.: Asian Development Bank, Central Asia Regional Economic Cooperation (CAREC), ECO, OIC, SAARC, SCO, UNESCAP (UN Economic and Social Commission for Asia-Pacific), World Bank.

Spotkania członków RECCA odbywają się co rok lub dwa lata i stanowią forum zarówno dla posumowania minionego okresu, jak i nakreślenia planów na przyszłość. W spotkaniach tych uczestniczą przedstawiciele 70 krajów oraz wielu organizacji, w tym ONZ, OBWE, UE oraz organizacji regionalnych. Dotychczas odbyło się pięć takich spotkań. Były to:

RECCA I, Kabul 2005,

RECCA II, Delhi 2006,

RECCA III, Islamabad 2009,

RECCA IV, Stambuł 2010,

RECCA V, Duszanbe 2012.

Celem tej inicjatywy jest budowa stabilnego Afganistanu w oparciu o Proces Kabulski (Kabul Process) we współpracy z organizacjami regionalnymi. Dokumenty RECCA wymieniają takie organizacje, jak CAREC, SAARC i ECO³. RECCA V proponuje nowe podejście do regionalnej współpracy gospodarczej. Istotą jego jest uczynienie z Afganistanu pomostu pomiędzy otaczającymi go regionami: Azją Środkową, Azją Południową, Bliskim Wschodem, Europą i Dalekim Wschodem. Współpraca pomiędzy państwami tych regionów dotyczyć miałaby wymiany handlowej, transportu, energii, ale też kultury i idei.

Jednym z ważniejszych dokumentów przyjętych przez RECCA, odzwierciedlających istotę i kierunek działań, jest Deklaracja Stambulska z 2 listopada 2011 roku⁴. Deklaracja została podpisana przez 13 krajów, w tym Afganistan oraz cztery kraje środkowoazjatyckie (Kazachstan, Kirgistan, Tadżykistan, Turkmenistan), dwa kraje bliskowschodnie (Arabia Saudyjska, ZEA), dwa kraje z rejonu Azji Zachodniej (Iran, Turcja) oraz Rosję, Chiny i Indie. Deklaracja została przyjęta i uznana przez 13 innych krajów (w tym Polskę, USA, Niemcy, Francję, W. Brytanię) i 9 organizacji, z NATO, Unią Europejską, OBWE, SCO, SAARC, OIC i CICA.

W punkcie 2 Deklaracja przedstawia dziesięć głównych zasad, którymi będą kierować się uczestnicy spotkania i jej sygnatariusze, a należą do nich m.in.: uznanie centralnej roli ONZ w kwestiach międzynarodowych (1), wsparcie dla procesu stabilizacji i utrzymania pokoju w Afganistanie oraz dla rozwoju kraju, odbudowy jego gospodarki i kapitału ludzkiego (2), zwalczanie i eliminację terroryzmu we wszystkich formach, przejaw ekstremizmu, działań mających na celu chronienie terrorystów (3), uznanie, że terroryzm stanowi zagrożenie dla społeczeństw krajów podpisujących deklarację, dla regionu (4), ułatwienie powrotu uchodźcom z Afganistanu (5), wyeliminowanie nielegalnych upraw opium, handlu i przemytu narkotyków (6), przeciwdziałanie działalności organizacji ekstremistycznych oraz zorganizowanej przestępczości (7), pokojowe uregulowanie kwestii spornych (8).

Nacisk został też położony na sprawnie działające instytucje, siły policyjne. Kilka punktów Deklaracji poświęconych jest kwestii zwalczania terroryzmu (punkt 6, 7, 8, 9).

W Deklaracji Stambulskiej Afganistan po raz kolejny został uznany za centrum Azji (⁵. Podkreślana była również rola takich organizacji globalnych, jak ONZ, w tym UN Special Programme for the Economies of Central Asia oraz organizacji regionalnych, z których zostały wymienione: Organizacja Konferencji Islamskiej (OCI), Szanghajska Organizacja Współpracy (SCO), Stowarzyszenie Azji Południowej na rzecz Współpracy Regionalnej (SAARC), RECCA, Organizacja Współpracy Gospodarczej (ECO), Euroazjatycka Unia Gospodarcza (EEU), Środkowoazjatycka Regionalna Współpraca Gospodarcza (CAREC), Konferencja ds. Współdziałania i Środków Budowy Zaufania w Azji (CICA), jak też OBWE (punkt 13).

Współpraca gospodarcza Afganistanu z krajami sąsiednimi będzie nosiła charakter bilateralny, trójstronny lub czterostronny, w zależności (punkt 14).

Ostatnie spotkanie, RECCA V z 2012 roku koncentrowała się przede wszystkim na inicjatywach związanych z gospodarczymi inwestycjami transgranicznymi, w tym z kontrolą granic, szeregiem reform regulujących cła, porozumieniami tranzytowymi, wzmocnieniem regionalnej integracji gospodarczej.

W proces współpracy mają być zaangażowane i inne kraje. Przewiduje się m.in., że Azja Środkowa stanie się rynkiem zbytu dla tekstyliów wytwarzanych w Bangladeszu, a gaz z Turkmenistanu popłynie do Pakistanu i Indii.

Współpraca gospodarcza może jednak w pełni rozwijać się w bezpiecznym i względnie stabilnym środowisku. Założenia przewidują więc proces reform wewnętrznych w krajach regionu mających wyeliminować wiele negatywnych zjawisk, jak korupcja, przemyt, w tym przemyt ludzi i narkotyków, bezpieczeństwo granic itp. Wprowadza się więc mechanizmy, jak CABSI⁶, które mają wzmocnić współpracę transgraniczną. Stany Zjednoczone wspierają UNODC Central Asia Regional Information Coordination Center (CARICC), z siedzibą w Almaty w zakresie wymiany informacji i współpracy w regionie⁷.

Zostało uruchomionych wiele programów szkoleniowych. W proces ten włączony została również Rada NATO–Rosja, która wspiera antynarkotykowy program szkoleniowy.

W założeniu ogromną rolę przywiązuje się do inwestycji związanych z infrastrukturą, która obejmuje m.in. drogi, koleje, elektrownie, gazociągi i rurociągi⁸. W 2011 roku rozpoczęła się budowa rurociągu TAPI⁹ prowadzącego z Turkmenistanu poprzez Afganistan do Indii i Pakistanu. Inny projekt, o nazwie CASA-1000 dotyczy przesyłu energii elektrycznej z Uzbekistanu, Turkmenistanu i Tadżykistanu do Afganistanu i Pakistanu. Linia kolejowa połączyć ma Afganistan i inne republiki środkowoazjatyckie z obszarem kaspijskim.

Włączenie Afganistanu do procesu integracji regionalnej ma swoje wymiary polityczne, gospodarcze, infrastrukturalne, bezpieczeństwa, prawne, związane z szeroko pojętym środowiskiem, jak zarządzanie zasobami wody i zasobami naturalnymi, współpracy na rzecz szkolenia i edukacji, wymiany kulturalnej, dialogu międzykulturowego i międzyreligijnego. Proces odbudowy Afganistanu, jak też współpracy regionalnej finansowany będzie również przez Islamski Bank Rozwoju.

CICA (Conference on Interaction and Confidence Building Measures in Asia)

CICA jest organizacją, która w czasie swojego istnienia zmieniła znacznie swój charakter. Z inicjatywą jej powołania wystąpił w październiku 1992 roku ówczesny prezydent Kazachstanu N. Nazarbajew¹⁰. Liczba jej uczestników zmieniała się: początkowo liczyła 12 uczestników, w ciągu kilku miesięcy powiększyła się do 29 członków, by ponownie zmniejszyć się do liczby 16 krajów w 2002 roku. Obecnie liczy 24 członków, państw z regionu Azji Środkowej, Bliskiego Wschodu (w tym cztery kraje arabskie, Izrael, Turcja i Iran), kilka państw Azji Południowej i Wschodniej oraz Rosję i Chiny. Obecnie jej członkami są: Afganistan, Azerbejdżan, Bahrajn, Chiny, Egipt, Indie, Iran, Irak, Izrael, Jordania, Kazachstan, Kirgistan, Korea, Mongolia, Pakistan, Autonomia Palestyńska, Rosja, Tadżykistan, Tajlandia, Turcja, Uzbekistan, Wietnam, Zjednoczone Emiraty Arabskie. Obserwatorzy to: Bangladesz, Filipiny, Indonezja, Japonia, Katar, Malezja, Ukraina, USA oraz organizacje: ONZ, OBWE, LA oraz TURKPA (Parliamentary Assembly of the Turkic Speaking Countries). Przewodniczącym w latach 2012–2014 jest przedstawiciel Turcji. Pierwsze spotkanie poza Kazachstanem odbyło się w 2007 roku. W 2007 roku ustanowiono instytucjonalne relacje z kilkoma innymi organizacjami regionalnymi, jak SCO, SAARC, ECO. Siedzibą Sekretariatu jest Almaty (Kazachstan).

Pierwsze spotkanie na szczeblu ministrów spraw zagranicznych miało miejsce dopiero w 1999 roku, z przedstawicielami z 15 krajów oraz dwóch organizacji, ONZ i OBWE. Przyjęta została wówczas Deklaracja Zasad¹¹. Pierwsze spotkanie na szczeblu szefów rządów zostało zaplanowane na listopad 2001 roku, jednakże z uwagi na ówczesne wydarzenia związane z atakiem na WTC w Nowym Jorku zostało przesunięte i odbyło się dopiero w czerwcu 2002 roku. Zmiana sytuacji w Azji Środkowej zmieniła również charakter organizacji, jej cele i działalność. Na pierwszym spotkaniu na szczycie przyjęty został dokument, tzw. Akt z Almaty (Almaty Act), który stanowi rodzaj Karty tej organizacji¹². Zgodnie z nim CICA ma być forum dialogu, na którym państwa członkowskie będą się starały poszukiwać akceptowanych przez wszystkich środków do rozwiązywania problemów i konfliktów w regionie. Kwestia bezpieczeństwa została uznana za priorytetową, a głównym celem organizacji – tworzenie atmosfery pokoju, przyjaźni i zaufania. CICA przyjęła Katalog Środków Budowy Zaufania (22.10.2004).

ECO (Economic Cooperation Organization)

Organizacja Współpracy Gospodarczej (Economic Cooperation Organization, ECO) powstała w 1985 roku. Jej założycielami były Iran, Pakistan i Turcja – kraje, które już uprzednio wspólnie uczestniczyły w RCD, Organizacji Współpracy Regionalnej na rzecz Współpracy (Regional Cooperation for Development) istniejącej w latach 1964–1979. Rozwiązanie tej organizacji nastąpiło w wyniku gwałtownych zmian w regionie, przede wszystkim rewolucji islamskiej w Iranie.

W 1992 roku do ECO przystąpiło siedem nowych członków: Afganistan, Azerbejdżan, Kazachstan, Kirgistan, Tadżykistan, Turkmenistan, Uzbekistan. Państwa członkowskie podkreślały ciągłość współpracy i odwoływały się do doświadczeń z poprzednich lat. Dlatego też za jeden z podstawowych dokumentów uznawany jest Traktat z Izmiru (1977), który dał prawne podstawy do funkcjonowania RCD. Akcesja nowych członków w dniu 20 maja 1992 roku rozpoczęła nowy etap w rozwoju organizacji. Znalazło to odbicie w dziesięciu nowych dokumentach przyjętych w maju 1996 roku podczas spotkania w Aszchabadzie, oraz ponownie, symbolicznie w Izmirze (14.09.1996).

Statutowe cele ECO to promocja współpracy gospodarczej, technicznej i kulturalnej pomiędzy państwami członkowskimi przede wszystkim w takich dziedzinach, jak: handel i inwestycje, transport i telekomunikacja, energia, przemysł wydobywczy i ochrona środowiska, rolnictwo, przemysł i turystyka, rozwój zasobów ludzkich i zrównoważony rozwój, stosunki międzynarodowe¹³.

Prezentowane cele są bardzo ambitne: państwa winny dążyć do tego, by likwidować bariery w handlu i promować handel wewnątrzregionalny oraz zwiększać udział państw członkowskich w handlu światowym i dążyć do stopniowej integracji z rynkiem światowym. Celem państw członkowskich jest również liberalizacja handlu, współpraca w wykorzystaniu regionalnych zasobów naturalnych, rozwój miejscowego potencjału zarówno w zakresie rolnictwa, jak i przemysłu. ECO chce też dążyć w zacieśnienia współpracy z innymi organizacjami regionalnymi oraz międzynarodowymi.

Przywódcy państw członkowskich spotykali się na szczytach, po zakończeniu których publikowane były deklaracje – dokumenty przedstawiające podstawowe cele organizacji¹⁴. Na spotkaniu, które odbyło się z Stambule w grudniu 2010 roku, przyjęto deklarację potwierdzającą wolę i dążenie państw członkowskich do realizacji założonych celów, w tym utworzenia strefy wolnego handlu do 2015 roku Deklaracja zawiera w trzydziestu punktach również stwierdzenia odnoszące się zarówno do współpracy gospodarczej, jak i politycznej. Szczególną wagę przykładano do kwestii bezpieczeństwa energetycznego i jego znaczenia¹⁵.

Afganistan pozostaje jednym z centralnych problemów również i w tej organizacji. Dla takich krajów, jak Iran i Pakistan stabilność i bezpieczeństwo regionalne ma szczególne znaczenie nie tylko z uwagi na wspólną granicę z Afganistanem, ale też na liczbę uchodźców. Państwa członkowskie wyraziły gotowość wsparcia procesu odbudowy Afganistanu m.in. poprzez powołanie specjalnego funduszu dla tego celu¹⁶. Powitały one z zadowoleniem rozpoczęcie tzw. Procesu Kabulskiego¹⁷. Sekretariat ECO wyszedł z inicjatywą włączenia się do prac powołanej w 2010 roku High-Level Core Group of Regional Bodies on Afghanistan, której celem miałaby być koordynacja działań organizacji regionalnych.

ECO ma jednak wiele problemów z realizacją swoich celów i zamierzeń. Państwom członkowskim brakuje przede wszystkim odpowiednich środków, zaś ECO nie korzysta z zewnętrznego wsparcia finansowego. Na możliwości skutecznego działania organizacji mają też wpływ relacje amerykańsko-irańskie.

*

Przedstawione powyżej trzy inicjatywy i organizacje regionalne powstały w okresie ostatnich dwóch dziesięcioleci. Przesłanką do ich powstania była zarówno zmieniająca się sytuacja w regionie, jak i przekształcenia o charakterze globalnym. Kraje, które odzyskały niepodległość stanęły przed zadaniem budowania nowej państwowości i rozwoju gospodarczego. Szansą dla nich była współpraca regionalna. Elementem ułatwiającym współpracę była wspólnota dziejów, więzi etniczne, religijne i kulturowe, co nie oznacza, że nie brak kwestii spornych, a nawet konfliktowych. Niektóre z państw Azji Zachodniej i Środkowej dysponują poważnymi zasobami surowców energetycznych¹⁸. Perspektywicznie są atrakcyjnymi dostawcami ropy i gazu zarówno dla Europy, jak i dla szybko rozwijających się gospodarek azjatyckich, jak Chiny czy Indie. Tym samym rośnie ich polityczne znaczenie, a Azja Środkowa wpływa na kształtowanie się nowej geopolityki i geogospodarki¹⁹.

Od 2001 roku, z chwilą rozpoczęcia działań wojskowych w Afganistanie kraj ten znalazł się w centrum zainteresowania zarówno państw azjatyckich, jak i zewnętrznych. Stabilność i bezpieczeństwo zostały zagrożone również w krajach sąsiednich. Dążenia do uregulowania sytuacji przejawiały zarówno Stany Zjednoczone i inne państwa zachodnie, jak i państwa regionalne, chociaż motywy każdego z aktorów różniły się między sobą. Inicjatywa RECCA z 2005 roku nosi charakter globalny zarówno z uwagi na jej uczestników, jak i charakter kwestii afgańskiej. Koncepcja działań poprzez tę inicjatywę, wypracowana w Waszyngtonie, realizowana jest z aktywnym udziałem również państw regionalnych, które widzą w niej szansę własnego rozwoju. Wydaje się, że RECCA jest innowacyjną formą współpracy międzynarodowej w budowie struktur bezpieczeństwa.

Istotną rolę w procesie konstruowania, a następnie działalności nowych organizacji odgrywa Turcja. Kraj ten, od wielu lat zabiegający o członkostwo we wspólnotach europejskich, w ostatnich latach zaczął prowadzić niezwykle aktywną politykę regionalną. Symbolicznym wyrazem tej tendencji może być ECO, organizacja czysto regionalna, bez uczestnictwa państw zewnętrznych, pozaregionalnych. Turcja wypełniła pewną próżnię sił, która powstała po zmianach ostatnich dziesięcioleci i aspiruje do roli mocarstwa regionalnego. Inicjatywy współpracy regionalnej i tureckie sukcesy polityczne sprawiają, że możemy mówić o kształtowaniu się nowego regionu: Azji Środkowo-Zachodniej.

¹ Por. T. Łoś-Nowak (red.), Organizacje w stosunkach międzynarodowych. Istota – mechanizmy działania – zasięg, Wrocław 2009, s. 15.

² Zgodnie ze strukturą administracyjną Departamentu Stanu USA Azja Południowa i Środkowa znajdują się w jednej jednostce (Bureau of South and Censtral Asia Affairs) i obejmują obszar od Indii po republiki środkowoazjatyckie, z Afganistanem włącznie.

³ RECCA V. Overview of the Fifth Regional Economic Cooperation Conference on Afghanistan, Dushanbe, Tajikistan, 26–27.03.2012, www.mfa.gov.af.

⁴ Tekst Deklaracji: Islamic Republic of Afghanistan, Ministry of Foreign Affairs, Istanbul Process on Regional Security and Cooperation for Secure and Stable Afghanistan, 2.11.2011, www.mfa.gov.af/en/news/4589 oraz Republic of Turkey, Ministry of Foreign Affairs, www.mfa.gov.tr/istanbul-process-on-regional-security-and-stable-afghanistan.en.mfa.

⁵ ANSF – Afghan National Security Force, siły utworzone i szkolone przez NATO. Szerzej na ten temat: www.isaf.nato.int.

⁶ CABSI, The Central Asia Border Security Initiative.

⁷ U.S. Department of State, G. Pyatt, Principal Deputy Assistant Secretary, Bureau of South and Central Asian Affairs, Remarks at the OSCE Ministerial Conference of the Central Asia Border Security Initiative, 17.04.2012, www.state.gov./p/sca/rls/mks/2012/187996.htm

⁸ Por. U.S. Department of State, Statement by the U.S. at the 5th Regional Economic Cooperation on Afghanistan (RECCA), www.state.gov/p/sca/rls/rmks/2012/186784.htm, 26.03.2012.

⁹ TAPI, Turkmenistan-Afghanistan-India Pipeline.

¹⁰ www.s-cica.org.

¹¹ Teksty dokumentów: www.s-cica.org.

¹² Ibidem.

¹³ Historia, struktura organizacyjna, cele, zasady współpracy wg www.ecosecretariat.org.

¹⁴ Z wyjątkiem pierwszych dwóch spotkań, w 1992 roku w Teheranie i w 1993 roku w Stambule, po których wydane były Komunikaty (Tehran Communique i Istanbul Joint Communique).

¹⁵ Por. p. X Deklaracja Stambulska z 23 grudnia 2010 roku (The 11th Summit Declaration. Istanbul Declaration 2010), www.ecosecretariat.org.

¹⁶ Ibidem, p. XIX.

¹⁷ Ibidem, p. XXII.

¹⁸ J. Nicholson, Bio-power fuels for the future, EU Commission, Energy and Transport Directorate-General, kwiecień 2006, s. 13.

¹⁹ Por. Clingendael International Energy Programme, The geopolitics of EU Gas Supply. The role of LNG In the EU Gas Market, 1.05.2001.

Gabriela Bochen

Stowarzyszenie Narodów Azji Południowo-Wschodniej w pierwszej dekadzie XXI wieku.
Zwrot ku nowemu regionalizmowi azjatyckiemu

Wstęp

ASEAN, czyli Stowarzyszenie Narodów Azji Południowo-Wschodniej jest najstarszym funkcjonującym do chwili obecnej ugrupowaniem integracyjnym na kontynencie azjatyckim. Powstało 8 sierpnia 1967 roku z inicjatywy pięciu państw – Singapuru, Tajlandii, Malezji, Indonezji i Filipin – w wyniku napięcia spowodowanego wykształceniem się dwubiegunowego podziału świata, wzrostem aspiracji potęg kolonialnych dążących do utrzymania swoich wpływów w regionie, chęcią uniezależnienia się od światowych mocarstw, rosnącym zagrożeniem ze strony maoistycznych Chin i ekspansją gospodarczą Japonii¹. Obecnie zrzesza ono w swoich szeregach dziesięć państw regionu, którym w latach dziewięćdziesiątych XX wieku udało się przełamać charakterystyczny dla obszarów zacofanych „zaklęty krąg ubóstwa” i wkroczyć na drogę rozwoju gospodarczego.

Ogół państw członkowskich stowarzyszenia dzieli się najczęściej na dwie grupy: kraje założycielskie ASEAN – 5 i późniejszych sygnatariuszy układu nazywanych wspólnym mianem ASEANBCLMV oraz nakraje ASEAN – 6² i ASEAN – 4³ a podstawą tego podziału są występujące między tymi dwoma grupami państw dysproporcje rozwojowe.

Przyświecające stowarzyszeniu cele, zapisane w deklaracji z Bangkoku, obejmują w szczególności⁴:

– przyśpieszanie wzrostu gospodarczego, postępu społecznego i rozwoju kulturalnego;

– promowanie pokoju i stabilizacji politycznej;

– uznanie zasad wynikających z Karty Narodów Zjednoczonych;

– rozwijanie współpracy w sferze gospodarczej, społecznej, kulturalnej i administracyjnej;

– współdziałanie w celu lepszego wykorzystania możliwości rolnictwa i przemysłu, ekspansji handlowej, ulepszenia infrastruktury transportowo-komunikacyjnej oraz podnoszenia poziomu życia swoich obywateli;

– promowanie studiów azjatyckich oraz

– nawiązywanie bliższej współpracy z innymi regionalnymi organizacjami hołdującymi podobnym celom i zasadom.

Większość z wymienionych celów skoncentrowana jest wokół współpracy o charakterze gospodarczym. Z tego też względu od momentu powstania ASEAN nieustannie podejmuje próby tworzenia coraz to nowych jej form. Celem poniższego opracowania jest przedstawienie tych inicjatyw, które powstały u progu XXI wieku i podczas jego pierwszej dekady. Są one bowiem wyrazem przemian, jakie na całym kontynencie azjatyckim miały miejsce w wyniku wybuchu kryzysu finansowego i wejścia na drogę nowego regionalizmu. Charakterystykę tą poprzedzi krótki przegląd projektów gospodarczych zainicjowanych przez stowarzyszenie do 1997 roku i określanych mianem tradycyjnego regionalizmu azjatyckiego.

Pierwsze wspólne inicjatywy gospodarcze ASEAN, czyli tradycyjny regionalizm azjatycki

Pierwszymi wspólnymi inicjatywami gospodarczymi ASEAN były trzy przedsięwzięcia przemysłowe: projekt przemysłowy ASEAN (ASEAN Industrial Project, AIP), projekt komplementarności przemysłowej ASEAN (ASEAN Industrial Complementation Scheme, AIC) oraz projekt przemysłowy joint ventures (ASEAN Industrial Joint Ventures, AIJV). Ich powstanie sięgało lat siedemdziesiątych XX wieku i miało na celu pobudzenie wewnątrzregionalnego handlu oraz inwestycji. AIP polegał na zarezerwowaniu produkcji jednego z pięciu głównych towarów eksportowych dla każdego z ówczesnych państw członkowskich stowarzyszenia. Malezja i Indonezja miały się zatem specjalizować w produkcji mocznika, Singapur – silników spalinowych, Tajlandia – sody a Filipiny w wytwarzaniu superfosfatu. Realizacji doczekał się jednak tylko jeden z wymienionych projektów. Nieudana okazała się również próba zainicjowania współpracy w ramach AIC – nieoczekiwanie skutkowała ona bowiem wzrostem rywalizacji o lokalizację komponentów tworzących wysoką wartość dodaną i przedkładaniem interesu państwowego nad interes wspólny. Wymierne korzyści przyniosło jedynie ostatnie z proponowanych przedsięwzięć, które umożliwiało podjęcie współpracy już przy 51% udziale minimum dwóch państw członkowskich stowarzyszenia i w ramach którego zrealizowana została produkcja lamp samochodowych (przedsięwzięcie z udziałem Malezji i Filipin) i produkcja części elektrycznych (wspólny projekt Malezji i Tajlandii).

Kolejną formą współpracy były podpisane w 1977 roku Porozumienia w sprawie ustaleń o preferencyjnym handlu w ramach ASEAN⁵⁶.Niestety również one nie spełniły pokładanych w nich nadziei. Potencjalne korzyści z ich podpisania zniwelowane zostały przez obecność rozległych list wykluczenia, mających chronić rodzimą produkcję przed rosnącą konkurencją. Procesu nie wspomagała czasochłonność reguły produkt za produkt czy poddawanie liberalizacji produktów niebędących przedmiotem wymiany. Przytoczyć tu można chociażby niesławny przykład udzielenia przez Filipiny preferencji na pługi do odśnieżania, czyli artykuły niebędące przedmiotem eksportu ze strony ich partnerów handlowych. Problemem okazało się także obniżanie taryf na towary posiadające w momencie ich wprowadzania zero procentowe⁷ oraz włączanie na listy ASEAN PTA wielu wariantów jednego produktu. Udział produktów objętych preferencjami w całości handlu intraregionalnego był więc śladowy. Dodatkowo w ciągu pierwszych dziesięciu lat od momentu podpisania porozumień nie nastąpił spodziewany efekt kreacji handlu ale jego przesunięcie a dynamika handlu regionalnego zamiast wzrosnąć spadła o 3 punkty procentowe⁸.

Niska efektywność porozumień sprawiła, że państwa członkowskie ASEAN zdecydowały się zmienić dotychczasową formę współpracy i utworzyć na terenie ugrupowania strefę wolnego handlu⁹.

Zgodnie z założeniami CEPT – AFTA do końca 2002 roku liberalizacji poddanych zostało ponad 99% produktów znajdujących się na liście podstawowej w państwach należących do grupy ASEAN-6. Cła zostały tam zredukowane do poziomu od 0% do 5% a średnia ich wartość spadła z 12,76% w 1993 roku do 1,51% w 2006 roku. Poziom realizacji postanowień CEPT – AFTA dla wszystkich dziesięciu państw członkowskich przekroczył natomiast 90%. Obecnie trwają prace nad włączeniem do listy podstawowej coraz większej gamy produktów oraz znoszeniem barier pozataryfowych¹⁰.

W ciągu dwóch ostatnich dekad jedną z najpopularniejszych form współpracy gospodarczej w regionie ASEAN stały się również tzw. trójkąty wzrostu, których istotą jest łączenie sąsiadujących obszarów różnie wyposażonych w czynniki wytwórcze, tj. ziemię, kapitał, pracę i posiadających różne źródła przewagi komparatywnej w celu pobudzenia wzrostu gospodarczego i przenoszenia wynikających z niego korzyści na słabiej rozwinięte regiony przygraniczne¹¹.

Do chwili obecnej na terenie Azji Południowo-Wschodniej powstały trzy takie trójkąty. Pierwszy z nich, nazywany Południowym Trójkątem Wzrostu, IMS-GT¹². Pomimo braku wyraźnego centrum wzrostu pozytywnie oceniana jest również współpraca w ramach Północnego Trójkąta Wzrostu IMT-GT,¹³. Najmniej efektywny jest jak dotąd największy pod względem zasięgu oddziaływania Wschodni Obszar Wzrostu Gospodarczego zrzeszający sułtanat Brunei Darussalam, 10 prowincji indonezyjskich, jedno terytorium i dwa stany należące do Malezji oraz dwie wyspy leżące na terytorium Filipin. Problemem jest tu zarówno brak wyraźnego centrum wzrostu, niski poziom wzajemnej komplementarności, jak i nieumiejętność przyciągania zagranicznych inwestycji bezpośrednich, których udział w regionie jest niewielki i skoncentrowany w głównej mierze wokół sektora surowcowego¹⁴.

Azjatycki kryzys finansowy i zwrot ku nowemu regionalizmowi azjatyckiemu

W ciągu 45 lat funkcjonowania jednym z najważniejszych wydarzeń w historii stowarzyszenia był wybuch azjatyckiego kryzysu finansowego lat 1997–1998, który zmienił znacząco krajobraz gospodarczy regionu i zmusił państwa członkowskie do rewizji prowadzonej dotychczas polityki. Do najważniejszych przyczyn tego stanu rzeczy zaliczamy przede wszystkim:

– bierność APEC, który przyjął bezdyskusyjnie wszystkie zalecenia podyktowane przez Międzynarodowy Fundusz Walutowy;

– brak solidarności ze strony Stanów Zjednoczonych i państw Zachodu, które obarczane były winą za wybuch i rozprzestrzenienie się kryzysu a następnie odmówiły uczestniczenia w przygotowanych dla Azji Południowo-Wschodniej programach pomocowych lub uzależniły ją od restrykcyjnych poręczeń ze strony MFW oraz

¹⁵.

Poczucie opuszczenia i zawodu spowodowane brakiem pomocy z zewnątrz sprawiło, że narody Azji Południowo-Wschodniej zdecydowały się ograniczyć swoją zależność zarówno od Stanów Zjednoczonych, państw Zachodu, jak i międzynarodowych instytucji finansowych oraz skoncentrować się na pogłębianiu współpracy z najbliższymi sąsiadami i wykształceniu mechanizmów, dzięki którym będą w stanie samodzielnie radzić sobie z podobnymi kryzysami w przyszłości. Nie oznaczało to bynajmniej, że postanowiły one zamknąć się na resztę świata i odrzucić uczestnictwo w postępujących procesach globalizacji lecz uczestniczyć w nich na innych niż dotąd zasadach¹⁶.

Dodatkowym impulsem do wkroczenia na nową drogę rozwoju stały się dla krajów Azji Południowo-Wschodniej jeszcze dwa inne zjawiska. Pierwszym z nich był regres wielostronnych negocjacji handlowych w ramach WTO, spowodowany wzrostem znaczenia krajów rozwijających się oraz osłabieniem amerykańskiej mocarstwowości. Mógł on bowiem doprowadzić do ogólnoświatowej eskalacji nastrojów protekcjonistycznych i przyczynić się do znaczącego pogorszenia sytuacji proeksportowo nastawionych gospodarek azjatyckich. Drugim był natomiast brak efektywności ASEAN w obliczu kryzysu gospodarczego. Jeszcze tydzień przed jego wybuchem stowarzyszenie przygotowywało się do obchodów trzydziestolecia działalności i z impetem podejmowało kolejne kroki w kierunku wypełnienia swojego naczelnego, długoterminowego celu jakim jest integracja wszystkich państw regionu. Jego szeregi poszerzyło wtedy dwóch nowych członków w postaci Laosu i Myanmaru. Wkrótce uczynić to miała również Kambodża. Wydawać by się mogło, że rosnące w siłę ugrupowanie znajdzie rozwiązane dla wszystkich mogących pojawić się w przyszłości problemów. Jak się jednak okazało – nic bardziej mylnego. Jedyną odpowiedzią ASEAN na pogarszającą się sytuację gospodarczą było zwołanie Specjalnego Spotkania Ministrów Finansów (1 grudnia 1997) oraz ustanowienie Procesu Nadzoru ASEAN (połowa 1998 roku). Oba przedsięwzięcia okazały się nieudane i nie skutkowały podjęciem jakichkolwiek działań mogących wspomóc kraje azjatyckie w walce ze stojącymi przed nimi wyzwaniami gospodarczymi¹⁷.

Zwrot państw Azji Południowo-Wschodniej ku nowemu regionalizmowi azjatyckiemu możliwy był z kilku powodów. Pierwszym i zarazem najważniejszym z nich były wspólne doświadczenia historyczne, które sprawiły, że niezwykle różnorodne kraje regionu zaczęły łączyć wspólne interesy. Zaliczyć można do nich przede wszystkim pozostałości po epoce podległości kolonialnej, ekspansję japońską lat trzydziestych i czterdziestych XX wieku oraz doświadczenia drugiej wojny światowej. Wbrew występującym odmiennościom w wysiłkach mających na celu zmianę ówczesnej architektury gospodarczej łączył również jednakowy system wartości oparty o rodzinę, poczucie wspólnoty i obowiązku względem społeczeństwa, dążenie do harmonii, uznanie hierarchii społecznej i poszanowanie dla władzy. W wypracowaniu wspólnego stanowiska pomagał natomiast fakt, że wszystkie państwa regionu w podobny sposób radziły sobie ze skutkami dwudziestowiecznych, lokalnych konfliktów zbrojnych. Pod względem gospodarczym zorientowały one swoje gospodarki na eksport, rozwój przemysłu i protekcjonizm państwowy chroniący sektory wrażliwe, takie jak rolnictwo. Pod względem ustroju politycznego wykształciły one pewien specyficzny rodzaj kapitalizmu opartego o sieci produkcyjne, ograniczenie roli konsumpcjonizmu oraz silnie współdziałanie państwa z biznesem. Ogromną rolę w procesie odegrał również napływ bezpośrednich inwestycji zagranicznych pochodzących przede wszystkim z nowo uprzemysłowionych państw regionu¹⁸.

Pogłębianie współpracy w ramach Stowarzyszenia Narodów Azji Południowo-Wschodniej. Próba zbudowania Wspólnoty Ekonomicznej ASEAN

Pomimo fali krytyki spowodowanej brakiem efektywności stowarzyszenia w obliczu kryzysu finansowego ASEAN nie zaprzestał swojej działalności. Wręcz przeciwnie – podjął on wysiłki w kierunku odzyskania zaufania społecznego. Najbardziej wyraźnym jego przejawem była próba skorzystania z dotychczasowych doświadczeń Unii Europejskiej i zbudowania na terenie ASEAN Wspólnoty. Pomysł ten po raz pierwszy zapisany został w grudniu 1997 roku w dokumencie o nazwie Wizja ASEAN 2020. W celu jego realizacji w 1998 roku utworzono Plan Działań z Hanoi, który zawierał listę kroków mających przybliżyć państwa do jego osiągnięcia.

Niedługo później ustalono, że przyszła Wspólnota ASEAN składać się ma z trzech filarów:

– Wspólnoty Politycznej i Bezpieczeństwa (ASEAN Political – Security Comunity);

– Wspólnoty Społeczno-Kulturowej (ASEAN Socio-CulturalCommunity);

– Wspólnoty Ekonomicznej (ASEAN EconomicCommunity, AEC).

Pomysł utworzenia Wspólnoty Ekonomicznej narodził się w listopadzie 2002 roku podczas spotkania głów rządów państw członkowskich ASEAN w Phnom Penh i został rozwinięty w 2003 roku w trakcie październikowego szczytu na wyspie Bali, na którym przywódcy państw członkowskich zdeklarowali się utworzyć na terenie stowarzyszenia strefę swobodnego przepływu towarów, usług, kapitału i siły roboczej. Podpisana wtedy deklaracja zakładała zrealizowanie pomysłu do 2020 roku jednakże jeden z kolejnych szczytów mający miejsce w 2007 roku w Cebu przesunął termin jego wdrożenia na 2015 rok. W celu wypełnienia podjętych zobowiązań przygotowany został nowy program działania¹⁹.

Powodów, dla których podjęta została decyzja o utworzeniu na terenie Azji Południowo-Wschodniej Wspólnoty Ekonomicznej jest wiele. Należy do nich przede wszystkim chęć powołania inicjatywy, która kontynuowałaby proces liberalizacji handlu rozpoczęty w ramach AFTA, potrzeba pogłębienia dotychczasowej integracji gospodarczej w szczególności w obliczu dynamicznie zmieniającego się środowiska międzynarodowego, poczucie zagrożenia wynikające z proliferacji stref wolnego handlu i ich skutku na wzajemną wymianę handlową oraz przeświadczenie, że wywołana kryzysem azjatyckim konieczność bliższej kooperacji zarówno w sferze realnej, jak i finansowej wymaga od państw członkowskich uwolnienia przepływu czynników produkcji, towarów i usług²⁰.

Pomimo ogólnego poparcia dla budowy AEC istnieją spory co do sposobu jej realizacji. W początkowym etapie wdrażania pomysłu wykształciły się dwa podejścia. Pierwsze z nich reprezentowane było przez Instytut Studiów Azji Południowo-Wschodniej²¹.

Aktualnie króluje przekonanie, wynikające poniekąd z tradycyjnego przebiegu procesów integracji, że krokiem następującym po utworzeniu na danym obszarze strefy wolnego handlu powinno być przeobrażenie jej w unię celną. Pomimo poparcia ze strony przywódców państw na terenie ASEAN może to być na chwilę obecną niezwykle problematyczne przede wszystkim z uwagi na charakteryzujące państwa członkowskie wysokie dysproporcje rozwojowe²², obecność protekcjonizmów państwowych, obawy związane z wprowadzeniem jednej stawki celnej w kontaktach handlowych z państwami trzecimi²³ oraz wpływ na liczne, zawierane w ciągu ostatniej dekady strefy wolnego handlu. Istnieje jednak nadzieja, że sytuacja taka może się wkrótce zmienić. Świadczą o tym podpisane ostatnimi czasy dokumenty mające na celu ujednolicenie regulacji celnych, tj. Strategiczny Plan Rozwoju Polityki Celnej ASEAN²⁴.

Powołanie na terenie ASEAN Wspólnoty Ekonomicznej wiązać się będzie z szeregiem następstw. Należy do nich w szczególności zaistnienie na kuli ziemskiej kolejnego zaawansowanego ugrupowania integracyjnego, którego obecność spowoduje powstanie (wyczekiwanego od pewnego czasu z niepokojem) trójstronnego podziału świata. Główne skrzypce, oprócz Europy i Ameryki, grać w nim będzie również Azja Wschodnia. Z punktu widzenia reszty świata postępująca w ramach ASEAN integracja może więc stanowić pewne zagrożenie. Z tak dużymi posiadanymi stopami oszczędności i rezerwami walutowymi region ten byłby bowiem na tyle samowystarczalny, że z powodzeniem mógłby wprowadzać w życie indywidualne strategie rozwoju, dyskryminować resztę krajów a nawet ignorować ustalenia wypracowane dotychczas w ramach WTO. Z punktu widzenia regionu proces scalania gospodarek może natomiast przynieść znaczące korzyści w postaci wzrostu ich konkurencyjności i możliwości zwiększenia poziomu handlu i inwestycji. Niewątpliwie zyskałby on również poprzez rozwój współpracy i zacieranie się wcześniejszych niesnasek pomiędzy Japonią i Chinami co w efekcie zapewniłoby temu obszarowi stabilność polityczną²⁵.

Proces zacieśniania współpracy z najbliższymi sąsiadami

U progu XXI wieku państwa ASEAN zwróciły się również ku nawiązywaniu bliższych stosunków z sąsiadami, chociaż tak naprawdę potrzeba zacieśniania wschodnioazjatyckiej współpracy regionalnej została zaznaczona już o wiele wcześniej. Po zakończeniu II wojny światowej znalazła ona swój wyraz w propozycji powołania Wspólnego Rynku Azji zgłoszonej w 1970 roku przez Koreę Południową i pomyśle utworzenia Sieci Azjatyckiej wysuniętym w 1988 roku przez Japonię. Największy rozgłos zyskała jednak stworzona w 1990 roku przez ówczesnego premiera Malezji, doktora Mahathira Mohamada, koncepcja powołania Wschodnioazjatyckiego Ugrupowania Gospodarczego (East Asian Economic Grouping, EAEG). Jego nazwa szybko została zmieniona na Wschodnioazjatycki Klub Gospodarczy (East Asian Economic Caucus, EAEC) w wyniku obaw jakoby pierwotne jej brzmienie nasuwało na myśl możliwość utworzenia w ramach ugrupowania jednolitego bloku handlowego. W trakcie kryzysu gospodarczego idea ta stała się bezpośrednim impulsem do powołania inicjatywy znanej dziś pod nazwą ASEAN+3.

Pierwsze próby integracji państw Azji Wschodniej wywołały wiele kontrowersji oraz wzbudziły stanowczy sprzeciw ze strony Stanów Zjednoczonych i Australii, które obawiały się, że nowa organizacja mogłaby zagrozić interesom utworzonej przez nich wcześniej Wspólnoty Gospodarczej Azji i Pacyfiku²⁶ i Australii, co było efektem przejęcia tam władzy przez partię liberalną Johna Howarda²⁷.

Pierwsze nieformalne spotkanie wszystkich trzynastu zainteresowanych nawiązaniem bliższej kooperacji państw odbyło się przy okazji szczytu Europa – Azja²⁸.

W 1997 roku rozpoczęta została zatem oficjalna współpraca, która z czasem obejmować zaczęła coraz to nowe obszary. Obecnie oprócz corocznych spotkań głów rządów odbywają się regularne posiedzenia ministrów spraw zagranicznych, gospodarki, handlu, finansów, środowiska, energii, zdrowia, pracy nauki, technologii i dobrobytu społecznego. Pracę rozpoczęły również zebrania młodych liderów oraz Wschodnioazjatycka Grupa Robocza²⁹.

Milowym krokiem w pogłębianiu współpracy ASEAN z innymi państwami regionu było również powołanie inicjatywy ASEAN+6. Propozycja jej utworzenia po raz pierwszy wysunięta została podczas przemówienia wygłoszonego przez byłego japońskiego premiera, Junichiro Koizumi, w Singapurze w 2002 roku. Postulował on wtedy zbudowanie łączącej wszystkie kraje Azji Północnej i Południowej Wspólnoty Wschodnioazjatyckiej, w której współpracować miałoby łącznie dziesięć państw ASEAN, Japonia, Chiny, Korea Południowa, Australia i Nowa Zelandia. W późniejszym okresie zaproponowano dodatkowo uczestnictwo Indii. Pierwsze spotkanie głów wszystkich szesnastu państw miało miejsce w Kuala Lumpur w 2005 roku i nazwane zostało pierwszym szczytem Wschodnioazjatyckim³⁰. Pomimo stopniowych postępów w pogłębianiu wzajemnej współpracy inicjatywa ASEAN+6 oceniana jest raczej jako uzupełnienie działań podejmowanych w ramach ASEAN+3.

Proliferacja porozumień o wolnym handlu jako jeden przejawów nowego regionalizmu azjatyckiego na obszarze ASEAN

Wydaje się, że najbardziej jaskrawym jak dotąd przejawem wejścia na drogę nowego regionalizmu jest tworzenie przez ASEAN coraz liczniejszych porozumień o wolnym handlu. W pierwszej dekadzie XXI wieku stowarzyszeniu udało się podpisać szereg umów z udziałem Japonii, Australii, Nowej Zelandii, Chin, Indii oraz Korei Południowej i z impetem rozpocząć negocjacje nad utworzeniem strefy wolnego handlu z Unią Europejską, która do chwili obecnej jest jednym z najważniejszych partnerów handlowych ugrupowania. Prowadzone są również rozmowy dotyczące powołania kolejnych, dwustronnych, wielostronnych preferencyjnych umów handlowych (patrz: tabela 1).

Spośród wszystkich podpisanych dotychczas układów na pierwszy plan niewątpliwie wysuwa się to zawarte pomiędzy ASEAN i Chinami w lipcu 2005 roku. Podstawą jego utworzenia było zaproponowane przez chińskiego premiera Zhu Rongji Kompleksowe porozumienie o współpracy gospodarczej ASEAN – Chiny (Framework Agreement on Comprehensive Economic Co-operation between ASEAN and the PRC), które podpisane zostało w październiku 2002 roku i zobowiązywało swoich sygnatariuszy do utworzenia na terenie Stowarzyszenia Narodów Azji Południowo-Wschodniej i Chińskiej Republiki Ludowej strefy wolnego handlu (ASEAN-China Free Trade Area, ACFTA) do 2010 roku dla PRC i krajów ASEAN-6 i do 2015roku dla PRC i krajów ASEAN-4.

Uwalnianie wzajemnych obrotów towarowych w ramach ACFTA (ASEAN-China Free Trade Area, ACFTA) przebiegać ma na trzy sposoby: torem „szybkim” (Early Harvest), torem „normalnym” i torem „wrażliwym”. Pierwszy z nich objął dużą grupę artykułów rolnych, na którą cła miały być obniżone w ciągu 3 lat od wejścia w życie postanowienia a decyzja o poddaniu tej grupy najszybszej liberalizacji podyktowana była przede wszystkim niską wrażliwością chińskiego sektora rolnego. Drugi tor uwzględnił towary przemysłowe, na które taryfy mają być utrzymane najpóźniej do 2012 roku dla krajów ASEAN-6 i do 2018 roku dla krajów ASEAN-4. Na produkty wrażliwe cła mogą być nakładane w wyjątkowych przypadkach nawet do 2020 roku.

Poza porozumieniem dotyczącym uwalniania obrotów towarowych w ramach Kompleksowego porozumienia o współpracy gospodarczej podpisane zostały jeszcze dwa inne dokumenty: porozumienie w sprawie liberalizacji przepływów kapitału z sierpnia 2009 roku oraz porozumienie w sprawie swobodnego obrotu usługami ze stycznia 2007 roku.

Jeżeli wysiłki podjęte przez ASEAN i Chiny przyniosą oczekiwany skutek a rozpoczęty w 2005 roku proces liberalizacji wymiany towarowej nie zostanie przerwany będziemy świadkami utworzenia największej pod względem ludności i trzeciej pod względem osiąganego dochodu strefy wolnego handlu na świecie. Trzeba jednak pamiętać, że jej utworzenie oprócz oczywistych korzyści wynikających z swobody przepływu towarów może nieść za sobą również niebezpieczeństwa. Wśród tych wymienia się przede wszystkim niekorzystny wpływ redukcji ceł na najbardziej wrażliwe (w szczególności na terenie stowarzyszenia) produkty rolne, możliwość eskalacji konfliktu w Cieśninie Tajwańskiej oraz konkurencyjność gospodarek ASEAN i Chin nie tylko w dziedzinach niskich ale również wysokich technologii.

Jedną z ciekawszych propozycji ostatnich lat są również projekty utworzenia strefy wolnego handlu w ramach scharakteryzowanej powyżej inicjatywy ASEAN+3 (East Asia Free Tarde Area, EAFTA) oraz podpisania kompleksowego porozumienia o partnerstwie gospodarczym obejmującego wszystkie państwa ASEAN+6 (Comprehensive Economic Partnership for East Asia, CEPEA). Na chwilę obecną co prawda nie zaproponowano jeszcze terminów negocjacji żadnego z tych porozumień, mimo to przeprowadzono już szereg badań naukowych analizujących skutki ex ante wdrożenia ich w życie. Wynika z nich jednoznacznie, że powołanie regionalnej inicjatywy gospodarczej, takiej jak EAFTA lub CEPEA przynieść może partycypującym państwom o wiele większe korzyści niż tworzenie dwustronnych porozumień typu ASEAN+1. Oczywiście poczynione w ten sposób sugestie trzeba traktować w sposób ostrożny, jako że podobne analizy mają wiele ułomności. Nie zmienia to jednak faktu, że konsolidacja istniejących, drobnych i nakładających się często na siebie porozumień handlowych w inicjatywę obejmującą większą liczbę krajów mogłaby pomóc w zlikwidowaniu niekorzystnych efektów funkcjonowania na terenie Azji Południowo-Wschodniej tzw. „miski z makaronem” (noodle bowl effect) i stać się krokiem w kierunku dalszej liberalizacji światowego handlu, rozpoczętej przez WTO.

Tabela 1. Wykaz porozumień handlowych zawartych przez ASEAN w pierwszej dekadzie XXI wieku (stan na 15 kwietnia 2012).

Podpisane

strefa wolnego handlu ASEAN (AFTA),

porozumienie o wolnym handlu ASEAN – Australia i Nowa Zelandia (AANZAFTA),

strefa wolnego handlu ASEAN – Chiny (ACFTA),

kompleksowe porozumienie o partnerstwie gospodarczym ASEAN – Indie (ASEAN – India Comprehensive Economic Cooperation Agreement),

kompleksowe porozumienie o partnerstwie gospodarczym ASEAN – Japonia (ASEAN – Japan Coprehensive Economic Partnership),

kompleksowe porozumienie o partnerstwie gospodarczym ASEAN – Korea (ASEAN – Korea Comprehensive Economic Cooperation Agreement),

Negocjowane

strefa wolnego handlu ASEAN – UE (ASEAN – European Union FTA),

Zaproponowane/poddawane studiom i negocjacjom

strefa wolnego handlu ASEAN – Pakistan (ASEAN – Pakistan FTA),

kompleksowe porozumienie o partnerstwie gospodarczym ASEAN+6 (Comprehensive Economic Partnership for East Asia, CEPEA),

strefa wolnego handlu ASEAN+3 (East Asia Free Trade Area, ASEAN +3).

Źródło: oficjalna strona internetowa Regionalnego Centrum Integracji Azjatyckiej www.aric.adb.org, 15.04.2012.

Nowe regionalne inicjatywy finansowe

Pierwsze kroki w kierunku zacieśniania współpracy finansowej podjęte zostały przez państwa Azji Południowo-Wschodniej już w sierpniu 1977 roku kiedy władze monetarne i banki centralne pięciu państw założycielskich stowarzyszenia podpisały Porozumienie ASEAN o Swapach³¹. W ciągu kolejnych lat było ono kilkukrotnie odnawianie jednak z uwagi na brak rzeczywistej kooperacji finansowej między tworzącymi go krajami jego wartość użytkowa była bardzo niewielka. Potwierdziły to doświadczenia lat 1997–1998. Do pomysłu jego odtworzenia powrócono w maju 2000 roku kiedy państwa zgromadzone w nowo powołanej inicjatywie ASEAN+3 zdecydowały się wypracować system nadzoru przeciwdziałający powstawaniu kryzysów finansowych i związanych z nimi zagrożeń w przyszłości³². Podpisana wtedy Inicjatywa Chiang Mai (Chiang Mai Initiative, CMI) zakładała zbudowanie sieci swapów walutowych pomiędzy wszystkimi trzynastoma zaangażowanymi w projekt krajami. Jej utworzenie możliwe było przede wszystkim dzięki dokonanemu dwa lata wcześniej, jednorazowemu wkładowi japońskiemu w postaci Nowego Planu Miyazawa (New Miyazawa Plan), który wspomagał kraje w największym stopniu dotknięte kryzysem. Opiewał on na kwotę 30 mld USD z czego połowa miała być przeznaczona na krótkookresowe reformy gospodarcze a reszta na potrzeby średnio- i długookresowe.

Współpraca w ramach CMI miała przebiegać trzytorowo³³. Tor pierwszy zakładał rozszerzenie ASA o resztę państw członkowskich ASEAN+3 oraz podpisanie serii dwustronnych porozumień swapowych, nazwanych za drugim ministrem finansów Singapuru – Lim Hng Kiangiem – „nićmi pajęczej sieci” bądź siecią NBSA (Network of Bilateral Swap Agreements). Tor drugi obejmował wymianę informacji dotyczących krótkoterminowych przepływów kapitału i utworzenie systemu wczesnego ostrzegania rządów w razie zaistnienia jakichkolwiek problemów. Tor trzeci dotyczył natomiast wymiany poglądów na temat reform potrzebnych do naprawy międzynarodowego krajobrazu finansowego.

ASA opiewała pierwotnie na 1 mln USD a walutami dostępnymi w jej ramach były dolar amerykański, jen japoński oraz euro. Każdy sygnatariusz układu mógł w razie potrzeby otrzymać dwukrotność półrocznego zobowiązania a podstawą transakcji swapowych były stopy procentowe euro, jena i Euro LIBOR. Porozumienie posiadało jedną ogromną słabość w postaci warunku równego partnerstwa i związanego z nim systemu dostarczania walut krajowi zgłaszającemu na nie zapotrzebowanie. Zasada stanowiła, że w razie konieczności dokonania wypłaty zaistniałe zobowiązanie powinno być równo rozłożone pomiędzy wszystkie państwa uczestniczące w ASA. W praktyce umożliwiało to jednak każdemu z tych państw odstąpienie od wypłaty z jakichkolwiek ważnych dla niego powodów. Kwota, na którą zgłaszane było zapotrzebowanie, mogła więc zostać dobrowolnie podzielona między pozostałe kraje i wypłacona w całości bądź zmniejszona nawet w przypadku, gdy nie spełniała bieżących potrzeb kraju mającego trudności z utrzymaniem płynności dolarowej bądź równowagi bilansu płatniczego. Zasada ta sprawiła zatem, że ASA nie spełniła roli do jakiej została powołana a w razie problemów sygnujące ją państwa w dalszym ciągu zmuszone były zwracać się do międzynarodowych instytucji finansowych, od których tak bardzo próbowały się uniezależnić³⁴.

W odróżnieniu od ASA nadrzędnym celem sieci NBSA było zapewnienie krótkookresowej płynności w formie swapów dolara na waluty narodowe. Korzystanie z zebranych w jej ramach funduszy uzależnione było od decyzji układających się stron, które każdorazowo poprzedzały ich podejmowanie wielostronnymi konsultacjami z resztą państw trzynastki. Seria dwustronnych porozumień swapowych dopuszczała swobodne skorzystanie z 10% należnej każdemu państwu kwoty. Każda wypłata powyżej tego progu oddawana była do dyspozycji zainteresowanego państwa dopiero po spełnieniu warunku wprowadzenia reform makroekonomicznych narzucanych przez Międzynarodowy Fundusz Walutowy³⁵. Nie wszystkie kraje ASEAN+3 od razu wykazały entuzjazm w stosunku do tworzenia dwustronnych porozumień swapowych. Najbardziej wstrzemięźliwe okazały się pod tym względem Singapur i Brunei Darussalam, które obawiały się, że podpisane przez nich zobowiązania będą miały w większości charakter jednostronny związany z udostępnianiem zgromadzonych przez nie rezerw walutowych innym krajom regionu będącym w potrzebie. Pod wpływem perswazji Japonii ostatecznie usiadły one do wspólnych rokowań. Z uwagi na wysoki dług zagraniczny i brak stabilności politycznej przejściowe problemy z podpisaniem tego typu porozumień miała również Indonezja. W pierwszych latach XXI wieku udało się jej jednak nadrobić straty w tym zakresie. W wyniku funkcjonowania NBSA do końca kwietnia 2009 roku zawarto porozumienia swapowe o wartości 93 mld USD a w maju 2010 roku zdecydowano o multilateryzacji porozumienia z łączną kwotą funduszu przekraczającą 120 mld USD³⁶.

Kolejnym etapem pogłębiania regionalnej integracji finansowej było powołanie w 2003 roku Azjatyckiego Rynku Obligacji³⁷.

Pomimo początkowych niepowodzeń narody Azji Południowo-Wschodniej nie zrezygnowały również z powołania Azjatyckiego Funduszu Walutowego. Pomysł jego utworzenia narodził się w okresie największego spustoszenia wywołanego azjatyckim kryzysem finansowym, w sierpniu 1997 roku, w związku z wystosowaną przez rząd Tajlandii prośbą o pomoc w przezwyciężeniu pogłębiającej się recesji gospodarczej. Prośbie tej wyszła naprzeciw Japonia, która zaproponowała ustanowienie funduszu mającego dostarczyć wsparcia finansowego wszystkim gospodarkom pogrążonym w kryzysie i wspomóc je w utrzymaniu płynności w razie jakichkolwiek ataków spekulacyjnych na waluty narodowe. Pomimo obaw związanych z rosnącą rolą Japonii w regionie propozycja ta została entuzjastycznie poparta również przez państwa członkowskie ASEAN. Pod koniec września tego samego roku pomysł utworzenia Azjatyckiego Funduszu Walutowego był bliski zrealizowania. Japonia zobowiązała się wesprzeć inicjatywę 50 miliardowym wkładem dolarowym. Drugie tyle dostarczyć miały Chiny, Hong Kong, Tajwan i Singapur. Pomoc ze strony tak skonstruowanej instytucji, w przeciwieństwie do tej gwarantowanej przez Międzynarodowy Fundusz Walutowy, miała być bezwarunkowa i uwzględniać specyficzne, indywidualne potrzeby zaangażowanych państw. Niestety jak większość stworzonych w tym okresie pomysłów również i ten spotkał się ze stanowczym sprzeciwem Unii Europejskiej i Stanów Zjednoczonych. Uważały one bowiem, że zasady funkcjonowania takiej organizacji mogłyby stać w sprzeczności z regułami właściwymi dla MFW i stwarzać możliwość istnienia podwójnych standardów oraz nadużyć. Próby utworzenia AMF spełzły więc na niczym. W jego miejsce w październiku 1998 roku powołany został Proces Nadzoru ASEAN³⁸.

Sposobność utworzenia Azjatyckiego Funduszu Walutowego pojawiła się dopiero w momencie wprowadzenia w życie Inicjatywy Chiang Mai. Jej multilateryzacja sprawiła bowiem, że powołanie funduszu stanie się faktem jak tylko dla CMI stworzone zostaną instytucje oraz system nadzoru finansowego.

Zakończenie

Azjatycki kryzys finansowy lat 1997–1998 wywarł ogromny wpływ na kształt współpracy gospodarczej podejmowanej przez Stowarzyszenie Narodów Azji Południowo-Wschodniej w pierwszej dekadzie XXI wieku. Stał się katalizatorem wejścia na drogę nowego regionalizmu azjatyckiego charakteryzującego się ograniczaniem zależności od Stanów Zjednoczonych, państw Zachodu i międzynarodowych instytucji finansowych oraz rozwijaniem współpracy z najbliższymi sąsiadami, w szczególności tymi najlepiej rozwiniętymi, czyli Chinami, Japonią i Koreą Południową. Zaowocował on zapoczątkowaniem szeregu inicjatyw o znaczeniu regionalnym, takich jak ASEAN+3 czy ASEAN+6 oraz proliferacją dwu- i wielostronnych porozumień o wolnym handlu. Niektóre z nich, takie jak ACFTA, zostały już podpisane i przyczyniają się do stopniowej liberalizacji wzajemnych obrotów towarowych. Inne, takie jak projekty utworzenia stref wolnego handlu w obrębie ASEAN+3(EAFTA) czy ASEAN+6 (CEPEA), są obecnie w fazie badań. W jego wyniku rozpoczęta została także współpraca w ramach dwóch projektów finansowych: Inicjatywy Chiang Mai (CMI) i Azjatyckiego Rynku Obligacji, mających wspomagać państwa Azji Południowo-Wschodniej w obliczu jakichkolwiek trudności z utrzymaniem płynności dolarowej oraz równowagi bilansu płatniczego i przynajmniej częściowo uniezależnić je od finansowania krótkoterminowego. Przy dobrych wiatrach współpraca w ramach pierwszej z nich może w najbliższym czasie przyczynić się do ustanowienia procesu nadzoru i powstania Azjatyckiego Funduszu Walutowego, którego kapitał zebrany w ramach zmultilateryzowanej CMI już w 2010 roku przekroczył 120 mld USD.

Kryzys zdołał niewątpliwie podważyć wiarygodność ASEAN jako przodującego ugrupowania integracyjnego w Azji Południowo-Wschodniej. Mimo to większość powstających po jego zakończeniu inicjatyw gospodarczych tworzonych było właśnie w ramach stowarzyszenia lub z jego udziałem. Pomimo fali krytyki stowarzyszenie nie usunęło się więc w cień. Wręcz przeciwnie – podjęło kroki w kierunku dalszej integracji państw regionu, czego wyrazem było chociażby rozpoczęcie działań mających na celu zbudowanie na jego terenie trójfilarowej Wspólnoty na kształt Unii Europejskiej. Pomimo widocznych słabości ASEAN jest więc do chwili obecnej jedynym forum umożliwiającym państwom Azji Wschodniej efektywną współpracę.

¹ K.A. Nawrot, Determinanty rozwoju gospodarczego państw ASEAN, Warszawa 2008, s. 75–77.

² Państwa założycielskie oraz Brunei Darussalam, które dokonało akcesji w 1984 roku.

³ Wietnam (1995), Laos (1997), Myanmar (1997), Kambodża (1999).

⁴ The ASEAN Declaration (Bangkok Declaration), pełny tekst dostępny na oficjalnej stronie internetowej ugrupowania, www.aseansec.org, 1.06.2012.

⁵ W 1984 roku MOP podniesione zostały do 50%.

⁶ E. Oziewicz, Dylematy rozwoju gospodarczego krajów Azji Południowo-Wschodniej na tle procesów globalizacyjnych, Gdańsk 2007, s. 99–100.

⁷ Indonezja udzieliła 20% preferencji na bydło i jednodniowe kurczaki, na które stawki celne zniesione zostały już wcześniej.

⁸ K.A. Nawrot, Determinanty..., s. 158–159.

⁹ Więcej na oficjalnej stronie internetowej ugrupowania – www.aseansec.org, 1.06.2012.

¹⁰ M.G. Plummer, ASEAN Economic Integration. Trade, Foreign Direct Investement, and Finance, „Advanced Research in Asian Economic Studies, World Scientific” 2009, vol. 6, s. 95–96.

¹¹ A.M. Humphries, Growth Triangles of South East Asia, East Asia Analytical Unit, Commonwealth of Australia 1995, s. 4–7, dostęp na oficjalnej stronie internetowej Australijskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych i Handlu –www.dfat.gov.au, 8.03.2012.

¹² Porównaj z: K.A. Nawrot, Determinanty..., s. 80–81 oraz E. Oziewicz, Dylematy..., s. 125.

¹³ Więcej na oficjalnej stronie internetowej IMT-GT, www.imtgt.org, 1.06.2012.

¹⁴ K. Klecha-Tylec, Wschodni Obszar Wzrostu ASEAN jako przykład współpracy subregionalnej, [w:] Procesy integracyjne w regionie Azji i Pacyfiku, red. B. Drelich-Skulska, „Prace Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu” 2008, nr 13, s. 84–86.

¹⁵ C.F. Bergsten, East Asian Regionalism, „The Economist”, 15.07.2000, s. 3.

¹⁶ Porównaj z: S.D. Sharma, Beyond ASEAN and APEC: Towards a New Asia-Pacific EconomicRegionalism, „East Asia Review” 2002, vol. 14, nr 3, s. 40–41 oraz C.F. Bergsten, East Asian..., s. 3.

¹⁷ S.D. Sharma, Beyond..., s. 37–38.

¹⁸ R. Stubbs, ASEAN Plus Three. Emerging East AsianRegionalism?, „ASEAN Survey” 2002, vol. 42, nr 6, s. 444–445.