REDAKTOR SERII

Joanna Marszałek-Kawa

SEKRETARZ SERII

Judyta Węgłowska

RADA SERII

Marceli Burdelski, Tadeusz Detyna, Waldemar J. Dziak,

Miao Huashou, Adam Jelonek, Liu Jian, Joanna Marszałek-Kawa,

Bohdan Michalski, Krzysztof Miszczak, Ewa Oziewicz, Małgorzata Pietrasiak,
Bogusława Skulska, Kazimierz Starzyk, He Yaomin

RECENZENCI TOMU

prof. dr hab. Marian Kowalewski, prof. dr hab. Maciej Szczurowski,
prof. dr hab. Bogdan Szulc

REDAKTOR PROWADZĄCY TOMU

Daniel Kawa

REDAKTOR TECHNICZNY

Iwona Banasiak

KOREKTA

Zespół

OKŁADKA

Krzysztof Galus

© Copyright by Wydawnictwo Adam Marszałek

Toruń 2014

ISBN 978-83-7780-768-2

Wydawnictwo prowadzi sprzedaż wysyłkową: tel./fax 56 648 50 70,
marketing@marszalek.com.pl

Wydawnictwo Adam Marszałek, ul. Lubicka 44, 87-100 Toruń,

tel./fax 56 648 50 70; tel. 56 660 81 60, 56 664 22 35

e-mail: info@marszalek.com.pl www.marszalek.com.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Wstęp

Światowy kryzys gospodarczy, który zapoczątkował – jak wiadomo – upadek w 2008 r. amerykańskiego banku Lehman Brothers nie spowodował, czego należałoby oczekiwać, znaczącego zmniejszenia wydatków na zbrojenia. Wręcz przeciwnie, rządy wielu państw zwiększyły nawet kwoty przeznaczane na cele związane z bezpieczeństwem. Warto przy tym odnotować, że tendencja ta obserwowana jest zwłaszcza w tych państwach azjatyckich, których pozycja gospodarcza oraz polityczna w ostatnim czasie konsekwentnie rośnie. Co istotne, z jednej strony sytuacja polityczna w Azji nie jest w pełni ustabilizowana, z drugiej zaś zarzewiem potencjalnych konfliktów może okazać się to, że choć dynamiczny rozwój tego regionu świata jest faktem niezaprzeczalnym, to jednak ma on nierównomierny charakter.

Publikację otwiera rozdział opracowany przez Andrzeja Purata, który analizuje wpływ wojen i konfliktów w Azji Południowej na bezpieczeństwo globalne współczesnego świata.

Trzej kolejni autorzy (Karol Kościelniak, Jacek Raubo i Tadeusz Dmochowski) oceniają stosunki dwustronne Chińskiej Republiki Ludowej z: Wietnamem, Stanami Zjednoczonymi oraz Federacją Rosyjską. W dalszej części omawianego tomu Adam Paweł Olechowski przedstawia współczesną strukturę, technikę oraz perspektywy rozwoju sił zbrojnych Chińskiej Republiki Ludowej. Z kolei profesor Lech Wyszczelski omawia teorie wojny ludowej w ujęciu Mao Zedonga. Dwa następne rozdziały książki poświęcone zostały Japonii. Łukasz Ho Thanh analizuje zmiany w polityce bezpieczeństwa Państwa Środka w pierwszej dekadzie XXI wieku, natomiast wybitny znawca problematyki terroryzmu – Krzysztof Karolczak – charakteryzuje system zarządzania kryzysowego Japonii.

Ciekawe studium poświęcone problematyce bezpieczeństwa Malezji przygotował z kolei Krzysztof Chmielewski. Rozdział autorstwa Piotra Kwiatkiewicza traktuje natomiast o dwustronnych relacjach Azerbejdżanu z Iranem w trudnym okresie konfliktu o Górny Karabach.

W dalszej części omawianego tomu poruszono problem separatyzmu. Franciszek Czech w swoim artykule przedstawia genezę i rozwój separatyzmu muzułmańskiego na południu Filipin, zaś Małgorzata Klimczak omawia kwestie naruszania praw człowieka przez indyjskie służby bezpieczeństwa oraz członków sikhijskich organizacji separatystycznych.

Ostatni blok prezentowanej publikacji stanowią teksty poświęcone problematyce morskiej. Łukasz Stach przedstawia rozwój morskich zbrojeń na Dalekim Wschodzie na początku XXI wieku i wynikające zeń implikacje dla militarnej oraz politycznej sytuacji regionu. W kolejnym rozdziale Łukasz Wyszyński dokonuje oceny potencjału Marynarki Wojennej Chińskiej Republiki Ludowej i jej znaczenia dla wzrostu mocarstwowej pozycji tego państwa. Natomiast Grzegorz Piwnicki i Jerzy Bojko omawiają zmiany w morskiej strategii Państwa Środka. Tom zamyka artykuł autorstwa Kseni Kakareko, poświęcony analizie polityki energetycznej Kazachstanu.

W zamierzeniu Redakcji przygotowana publikacja miała za cel uzupełnić istniejącą literaturę przedmiotu w zakresie polityki bezpieczeństwa wielu państw azjatyckich. Dzisiaj bowiem istotne jest, aby dostrzegając różnice wynikające m.in. z przyjęcia różnych strategii politycznych i militarnych, wielkości potencjałów produkcyjnych oraz obronnych, uwarunkowań regionalnych, analizować sytuację polityczną i gospodarczą Azji z uwzględnieniem, w większym niż dotychczas stopniu, właśnie czynnika militarnego.

Joanna Marszałek-Kawa

Robert Gawłowski

Andrzej Purat

Wojny i konflikty w Azji Południowej
i ich wpływ na bezpieczeństwo globalne współczesnego świata

Azja Południowa to najbardziej zaludniony region świata. Mieszka tam obecnie 2 mld ludzi. Ta liczba stanowi jedną trzecią populacji żyjącej na ziemi. Największy kraj – Indie ma ponad 1,2 mld ludności. Pozostałe państwa to również potęgi ludnościowe. W Pakistanie mieszka 175 mln, a w Bangladeszu 156 mln osób. Znacznie mniejsze są Nepal (ok. 30 mln) i Sri Lanka (21 mln). Do opisywanego regionu zalicza się także dwa małe państwa: Buthan (ok. 600 tys.) i Malediwy (400 tys. mieszkańców). Wymienione kraje stanowią tradycyjnie pojmowany region Azji Południowej, choć cywilizacyjnie są z nim także związane Afganistan (33 mln) i Myanmar (dawna nazwa Burma – 55 mln mieszkanców)¹.

Terytoria Indii, Pakistanu i Afganistanu, tworzące zasadniczy zrąb terytorialny Azji Południowej, były i są jednym z najbardziej zapalnych regionów świat. Ilość wojen, konfliktów, ich skala, a także stopień skomplikowania są, według autora, porównywalne z tym co się dzieje na Bliskim Wschodzie. Utrzymywanie się różnego typu zagrożeń na tym terenie, zarówno tych o znaczeniu regionalnym, jak i globalnym jest związane przede wszystkim z posiadaniem przez Indie i Pakistan potencjału nuklearnego, rozbudową i unowocześnianiem potencjału wojskowego, a także nierozwiązaniem sporów terytorialnych i etnicznych. Nie należy zapominać o wzrastającym zagrożeniu terroryzmem islamskim, który stanowi problem nie tylko w Azji Południowej. Konflikty i wojny są również związane z działalnością rozmaitych ruchów narodowowyzwoleńczych i separatystycznych. J. Zajączkowski zwraca też uwagę, że zagrożeniem dla bezpieczeństwa regionalnego Azji Południowej są także słabe struktury i instytucje państwowe w większości państw subregionu, niski poziom rozwoju ludzkiego, rozprzestrzenianie się AIDS, handel narkotykami².

Wojny i konflikty w regionie Azji Południowej były konsekwencją po pierwsze, konkurencyjnych strategii międzynrodowych, jakie prowadziły i prowadzą Indie, Pakistan i Chiny. Po drugie, wynikały z uwarunkowań historycznych związanych z konfliktami i sporami terytorialnymi oraz rywalizacją o strefy wpływów tych państw. Chociaż w czasie zimnej wojny Azja Południowa nie była w centrum zainteresowania mocarstw. Stanowiło to wynik postawy Indii, które pod wpływem idei gandhijskich strały się nie anagażować w konflikt między USA i ZSRR. Dopiero zakończenie konfliktu zimnowojennego ukazało, że to co się dzieje w Azji Południowej ma istotne znaczenie dla bezpieczeństwa regionalnego i ponadregionalnego. Do najważniejszych konfliktów w tym regionie toczących się zarówno w czasie zimnej wojny, jak i w okresie pozimnowojennym – według oceny piszącego – zaliczyć należy indyjsko-pakistański konflikt o Kaszmir³, spór terytorialny Indii i Chin, napięcia na granicy Indii i Bangladeszu oraz Nepalu, rywalizację między Indiami i Chinami w rejonie Zatoki Benagalskiej oraz regionalny konflikt syngalesko-tamilski.

Najdłuższym konfliktem w regionie Azji Południowej jest spór o Kaszmir, a właściwie jego część – Dolinę Kaszmiru lub inaczej: Dolinę Sringaru, zamieszkałą przez 4 mln ludzi. Dla Pakistanu i Indii Kaszmir przedstwia rację istnienia tych państw: pierwszego – jako muzułmańskiego domu wszystkich muzułmanów Azji Południowej, drugiego – jako państwa jednoczącego ludzi różnych religii, narodów i ras. Chiny prowadzą z kolei instrumentalną politykę wykorzystywania regionalnych napięć do urzeczywistaniania swoich globalnych ambicji, a przede wszystkim ograniczania możliwości oddziaływania Indii w Azji Południowej i Środkowej⁴. Kaszmir jest podzielony między te trzy pańswta. Indie i Pakistan oddziela linia graniczna, która nie jest uznawana przez obie strony za stałą garnicę, tylko za linię zawieszenia broni terenów kontrolowanych przez zwaśnione strony (Line of Control – LoC). Indie kontrolują w Kaszmirze trzy następujące prowincje: „Ladakh, największą terytorialnie część indyjskiego Kaszmiru – 45 110 km kwadratowych, ale najmniej zaludninoną: 200 tys. osób. Etnicznie ok 55% ludności to plemiona tybetańskie, buddyści, cywilizacyjnie związani z Tybetem. Mniejszość to napływowa ludność muzułumańska, co prowadzi do coraz częstszych konfliktów, ograniczonych jednak ze względu na znaczne rozproszenie terytorialne istniejących skupisk ludzkich”⁵. Następna prowincja to Dżammu, w której mieszka ok. 3 mln ludzi. Z tego 39% stanowią muzułmanie, a pozostałe 66% to Hindusi, należący do narodu Dogrów. Posiadają oni własny język i długą historię samodzielnej państwowości. Najmniejszą terytorialnie, ale za to najludniejszą część indyjskiego Kaszmiru stanowi Dolina Srinagaru. Mieszka tam ok. 4 mln osób, z tego ok. milion mieszka w stolicy, Srinagarze. Dolina ma ludność w 100% muzułmańską – zamieszkali na tym terenie hinduiści, tzw. Pandyci, którzy stanowili ok. 2–3% ogółu ludności, zostali zmuszeni przez islamistów do emigracji i osiedlili się w Dżammu i Delhi, gdzie są bardzo wpływową grupą⁶. Obszar Kaszmiru kontrolowany przez Pakistan został podzielony na dwie prowincje: Terytoria Północne – 72 496 km kwadratowych oraz Azad Kaszmir (Wolny Kaszmir) – 13 350 km kwadratowych. Razem stanowi to teren o wielkości 85 846 km kwadratowych, zamieszkiwany w 98% przez ludność muzułumańską. Zróżnicowaną i podzieloną na kilkanaście skonfliktowanych plemion. Chiny kontrolują najmniejszy obszar o powierzchni ok 39 tys. km kwadratowych. Z tego 37 555 km to region Aksai Chin. Pozostałe to terytoria pograniczne przekazane Chinom przez Pakistan w ramach traktatu Trans – Karakoram w 1963 roku (nie jest uznawany przez Indie). Ludność (nie licząc wojska) to ok. 10 tys. nomadów tybetańskich⁷.

Na przestrzeni dziejów Kaszmir był wielokrotnie najeżdżany przez różnych ościennych władców, którzy próbowali przejąć nad nim kontrolę. W latach 1586–1753 w Kaszmirze panowała mongolska dynastia Wielkich Mogołów. Lata ich świetności zakończył właśnie w roku 1753 książe Ahmed Szach Durani, przyłączając Kaszmir od swojego państwa⁸. Z kolei w roku 1819 zdobywcą tych terenów był Randźit Singh⁹. Wtedy Kaszmir wszedł w skład królestwa sikhijskiego. Rok później R. Singh ustanowił swego generała Gulaba Singha zarządcą Kaszmiru¹⁰. Księstwo Dżammu i Kaszmiru powstało w 1846 roku czyli w połowie XIX wieku. Nastąpiło to w wyniku podbojów wspomnianego już Gulaba Singha, który w latach 1834–1841 zaanektował Ladakh, w 1840 roku zaś Baltistan. Otworzyło mu to możliwość dalszej ekspansji na północ. W ten sposób wzrosło także znaczenie dynastii Dogrów, która skupiła pod swym panowaniem rozległe i istotne tereny pod względem strategicznym graniczące z Afganistanem Tybetem i Turkmenistanem¹¹. W roku 1846 doszło do wojny między Brytyjczykami i Sikhami, w czasie której Gulab Singh zachował neutralność, ale również udzielił wsparcia militarnego Brytyjczykom. W nagrodę Brytyjczycy sprzedali mu za 500 tys. funtów szterlingów dolinę Kaszmiru, którą uzyskali od Sikhów. W ten sposób, na mocy traktatu podpisanego w Armitsarze 16 marca 1846 roku Gulab Singh i jego następcy otrzymali prawo do „niezależnego” władania księstwem Dżammu i Kaszmiru. Układ na mocy artykułu X zobowiązywał ich do uznania brytyjskiego zwierzchnictwa. Artykuł ten stwierdzał, że: „Maharadża Gulab Singh uznaje supremację rządu brytyjskiego i za sprawą tejże supremacji zobowiązuje się przekazywać mu [rządowi – A.K.] rocznie jednego konia, sześć kóz i sześć kozłów odpowiedniej rasy oraz trzy pary kaszmirskich szali”¹². Mimo niezadowolenia miejscowej ludności z powyższej transakcji, uznanej za sprzedaż ziemi najeźdźcy, przerwała ona do czasu podziału subkontynetu indyjskiego w drugiej połowie lat 40. XX wieku.

Dziś nie ulega wątpliwości fakt, że podział subkontyentu indyjskiego na dwa państwa spowodowała błędna polityka Brytyjczyków, która doprowadziła także do narastającego konfliktu między Hindusami a muzułmanami. Nierówność w traktowaniu obu społeczności i pogarszająca się sytuacja społeczno-polityczna wywoływała wśród muzułmanów poczucie krzywdy. Hindusi lepiej i szybciej opanowywali wiedzę i różne umiejętności, co z kolei umożliwiało im zajmowanie dogodnych stanowisk w administarcji państwowej. Odbywało się to rzecz jasna za przyzwoleniem i poparciem brytyjskich władz kolonialnych. Wyrazem tego było utworzenie w 1885 roku Indyjskiego Kongresu Narodowego, reprezentującego intersy Hindusów. Odpowiedzią było utworzenie w 1906 roku Ligi Muzułumańskiej jako alterantywy dla Kongresu. Oznaczało też stopniowe wzmacnianie pozycji muzułamnów. Momentem przełomowym w narastającym konflikcie hindusko-muzułumańskim był rok 1940.

Wtedy to na zjeździe Ligi Muzułmańskiej w Lahaur pojawiła się rezolucja postulująca utworzenie niezależnych państw muzułmańskich na obszarach, gdzie wyznawcy islamu stanowili większość. Żądanie to zostało poparte Teorią dwóch narodów stworzoną przez muzułmańskiego poetę Mohammada Iqbala na początku lat 30. XX wieku. Głosiła ona, że muzułmanów i Hindusów dzielą niemożliwe do przezwyciężenia różnice cywilizacyjne i kulturowe. Jest ona znana jako Deklaracja z Lahore. Nazwę dla niej sformułował właśnie w 1940 roku przywódca Ligi Muzułmańskiej Mohammad Jinnah. Nazwę przyszłego państwa muzułmanów tworzyła zbitka nazw pięciu prowincji, które miały wejść w jego skład: Pendżabu, Afganistanu, Kaszmiru, Sindhu i Beludżystanu¹³. Zwycięstwo wyborcze Ligi Muzułmańskiej w przeprowadzonych w latach 1945 i 1946 przez Brytyjczyków wyborach do prowincjonalnych zgromadzeń ustawodawczych i do centralnego organu ustawodawczego, wzmocniło nadzieje przywódców Ligi na powstanie państwa Pakistan. Wygrane wybory pozwoliły na obsadzenie przez przedstawicieli Ligi urzędów w Bengalu i Sindzie, a w Pendżabie na wejście do koalicyjnego rządu. Równocześnie Liga odrzuciła kompromisowy projekt opracowany przez brytyjską misję rządową, umożliwiający stworzenie na obszarach Indii autonomicznych prowincji muzułmańskich¹⁴. W ten sposób sznasa na kompromis została zaprzepaszczona i otworzyła się tym samym droga do nasilenia kampanii antyhinduskiej. Na wejście do rządu tymczasowego Indii, na czele którego miał stanąć Jawaharlal Nehru, nie zgodził się A. Jinnah, przywódca Ligi. W celu przyspieszenia realizacji idei utworzenia Pakistanu ogłosił 16 sierpnia 1946 roku dniem „akcji bezpośredniej”. Był to początek krwawych starć między ludnością hinduską a muzułmańską¹⁵.

W lutum 1947 roku rząd brytyjski oświadczył, że W. Brytania opuści Indie nie później niż w czerwcu 1948 roku. Jednocześnie ostani wicekról Indii lord Louis Mountbatten przedstawił kompromisowy plan zakładający podział Indii na dwa państwa. W Pakistanie miały się znaleźć tereny zamieszkane w większości przez muzułmanów. tzn. prowincje Bengal, Pendżab Asam i Prowicje Północno-Zachodniej Granicy. W Asamie i Prowincji Północno-Zachodniej Granicy o podziale miały zdecydować zgromadzenia ustawodawcze. W pozostałych planowano referendum. Ponadto każde z 562 księstw i księstewek indyjskich mogło zdecydować o swojej przynależności albo do Indii, albo do Pakistanu¹⁶. D.S. Zbytek pisze, że: „W praktyce możliwości [wyboru – A.P.] były ograniczone do wyboru między wieloetnicznymi i wielowyznaniowymi Indiami a także wieloetnicznym, ale powstającym na bazie ideologii stworzenia jednego muzułmańskiego państwa indyjskich muzułmanów – Pakistanem. Przy tym decydujące znaczenie, poza wyznaniem większości ludności, miała geografia – księstwa, nawet jeżeliby były w większości zmieszkane przez ludność innego wyznania, nie miały szans na samodzielną decyzję, musiały wejść w skład państwa, do którego akces złożyła sąsiednia ludność”¹⁷. Indie i Pakistan otrzymały także status dominialny i możliwość podjęcia dyecyzji o przynależności do Brytjskiej Wspólnoty Narodów.

W dniu 18 lipca 1947 roku brytyjski parlament wydał Ustawę o niepodległości Indii (Indian Independence Act). Jej podstawą był plan Mountbattena. W dniu 14 sierpnia 1947 roku ogłoszono powstanie Pakistanu, a dwa dni później zatwierdzono linię graniczną między dwoma nowymi państwami. Od tej chwili przynależność Kaszmiru stała się problemem spornym między Indiami a Pakistanem. Muzułmanie stanowili około 80% ludności Kaszmiru, więc zgodnie z logiką podziału, powinien on wejść w skład Pakistanu. Na ok. 4 mln osób mieszkających w Kaszmirze, 3 mln stanowili muzułmanie¹⁸. Księstwem rządził jednak hinduski maharadża Hari Singh, który liczył na utrzymanie pewnej niezleżności. Jednak w zaistniałej sytuacji politycznej nie wiedział, do którego z państw ma się przyłączyć i zwlekał z podjęciem decyzji. Zdawał sobie sprawę, że przyłączenie do Indii mogło oznaczać uszczuplenie jego władzy, zaś akces do Pakistanu mógł przynieść trudne do oceny konsekwencje. Na pewno taka decyzja groziła pogłębieniem się anatgonizmu na tle religijnym i utratę przywilejów dla emigrantów hinduskich i skihijskich a w konsekwencji być może utratę władzy przez maharadżę. Mimo że miał on kilka możliwości rozwiąznia narastających problemów to w konsekwencji nie zrobił nic. A. Kuszewska pisze, że: „Mógł on zwołać konferencję dla przedstawicieli reprezentujących poszczególne grupy zamieszkujące Dżammu i Kaszmir w celu przedyskutowania z nimi problemu. Miał jednak nadzieję, że wszystko się ułoży jak najlepiej i nie robił nic. Mamił się mrzonką o niepodległym Kaszmirze”¹⁹.

Sytuacja wewnętrzna na obszarze Kaszmiru zaczęła się komplikować po uzyskaniu przez to księstwo statusu państwa niepodległego, co wywołało rosnącą presję ze strony Pakistanu, by przyłączyć Kaszmir do obszaru tego państwa. Muzułmanie mieszkjący na terenie Kaszmiru nie wyobrażali sobie innej możliwości. We wrześniu 1947 roku Konferencja Muzułmańska otwarcie wezwała kaszmirskich muzułmanów do przyłączenia kraju do Pakistanu. Stopniowo dochodziło do eskalacji napięcia. Już 15 sierpnia na kaszmirskich urzędach pocztowych wywieszono pakistańskie flagi”²⁰. W październiku 1947 roku do Kaszmiru wkroczyły popierane przez Pakistan i miejscowy muzułmański ruch „Wolny Kaszmir”, uzbrojone oddziały plemion pasztuńskich. To skłoniło maharadżę do poproszenia o pomoc rząd indyjski. W dniu 26 października 1947 roku wysłał on list do lorda Mountbattena. Czytamy w nim: „ Jestem zmuszony poinformować Waszą Ekselencję o poważnym zagrożeniu, jakie pojawiło się w moim państwie, oraz prosić Pański rząd o natychmiastową pomoc. Jak Wasza Ekslencja wie, księstwo Dżammu i Kaszmiru nie przystąpiło ani do Dominium Indii, ani Pakistanu, z oboma Dominiami zaś graniczy. Poza tym mój kraj ma wspólną granicę z ZSRR i z Chinami. W swoich zewnętrznych relacjach zarówno Indie, jak i Pakistan nie mogą zignorować tego faktu. Chciałem mieć czas, aby zadecydować do którego z Dominiów przystąpić i czy nie byłoby dla wszystkich stron najlepszym rozwiązaniem, aby mój kraj pozostał niezależny, oczywiście zachowując serdeczne i przyjacielskie stosunki z oboma państwami. […]. Mimo zawartego porozumienia, rząd pakistański pozwala na rosnące ograniczenie w dostawach żywności, soli i paliwa do Dżammu i Kaszmiru. Pasztunowie, żołnierze w cywilnych ubraniach wyposażeni w nowoczesną broń, uzyskali możliwość infiltrowania terytorium mojego kraju, począwszy od okolicy Poonch (Puńćh) […]. W rezultacie tych najazdów ograniczona liczba oddziałów, jakie są do dyspozycji w państwie, musiała ulec rozproszeniu i stawić czoło wrogowi jednocześnie w wielu miejscach. Taki stan rzeczy sprawił, że niemożliwe stało się powstrzymanie niczym nieusprawiedliwionego niszczenia życia i własności […]. W okolicznościach, które istnieją obecnie w moim państwie oraz w obliczu wielkiego zagrożenia, jakie niesie za sobą ta sytuacja, nie mam wyjścia i muszę prosić Dominium Indii o pomoc. Oczywiście, nie mogą oni wysłać pomocy, o którą proszę, bez przyłączenia Kaszmiru do indyjskiego dominium. Zdecydowałem zatem, że o taką akcesję poproszę i dołączam instrument akcesji do akceptacji przez rząd Waszej Ekscelencji. Alternatywą byłoby pozostawienie mojego kraju i obywateli na pastwę losu. W takich warunkach żaden cywilizowany rząd nie może przetrwać i funkcjonować.[…]”²¹. Odpowiedź lorda Monutbattena przyszła natychmiast, bo dzień później. Czytamy w niej: „List Waszej Wysokości datowany na 26 października 1947 roku został mi dostarczony przez V.P. Menona. W okolicznościach opisanych przez Waszą Wysokość mój rząd zdecydował przyjąć akcesję stanu Kaszmir do Dominium Indii. W zgodzie z polityką tego rządu, tam gdzie kwestia akcesji jest przedmiotem sporu, problem powinien zostać rozstrzygnięty zgodnie z wolą mieszkańców stanu. Jest zatem życzeniem mojego rządu, aby problem akcesji stanu został rozstrzygnięty z uwzględniemiem woli ludności, kiedy tylko zostaną przywrócone prawo i porządek, a ziemia oczyszczona z najeźdźców. Tymczasem, odpowiadając na prośbę Waszej Wysokości o pomoc militarną, informuję, że dziś zostały podjęte czynności zmierzjące do wysłania wojsk Armii Indyjskiej, w celu udzielenia wsparcia waszym oddziałom w obronie terytorium, ochrony życia, własności i honoru waszych obywateli.[…]”²². Powyższa odpowiedź wskazuje, że zgoda na przyjęcie Kaszmiru do Indii nie była bezwarunkowa. Brytyjczycy wymagali przede wszystkim udziału ludności w decyzji o przyłączeniu. Maharadża będąc w sytuacji bez wyjścia podpisał w dniu 26 października 1947 roku dokument nazwany Instrumentem Akcesji Dżammu i Kaszmiru do Dominium Indii. Władca Kaszmiru stwierdził co następuje: 1. „Deklrauję, że przystąpię do Dominiu Indii z zamiarem, aby Gubernator Generalny, Legislatura Dominium, Sąd Federalny i wszelkie inne władze Dominium wypełniały na mocy tego Instrumentu i zawsze zgodnie z nim funkcje, które zostana im powierzone w odniesieniu do Dżammu i Kaszmiru (określanym w dokumencie mianem Stanu).[…]²³. Mharadża podkreślił też, że: 9.„Żadne postanowienie zawarte w tym dokumencie nie wpłynie na kontynuację mojej zwierzchności nad Stanem ani na władzę i prawa, które przysługują mi z tytułu bycia władcą, ani na ważność zasad prawnych w tej chwili obowiązujących w Stanie”²⁴. Jak pisze A. Kuszewska: „Instrument Akcesji został przyjęty dzień później przez Mountbattena. Lord konsekwentnie podkreślał jednak, że Kaszmir ostatecznie zostanie włączony do Indii w wyniku decyzji podjętej przez społeczeństwo”²⁵. Mimo deklaracji władcy Kaszmiru i nacisków lorda, a także woli J. Nehru umożliwienia ludności podjęcia decyzji o przyłączeniu do któregoś z nowych państw, nie doszło do jej praktycznej realizacji. Instrument Akcesji faktycznie pozbawił Kaszmir wszystkich atrybutów suwerennego państwa i formalnie zgodnie z zapisami uczynił z niego indyjską prowincję. Na podstawie tej umowy strona indyjska uznaje swoje prawo do posiadania Kaszmiru. Jej legalność jest oczywiście kwestionowana przez władze Pakistanu. Zgodnie z tym co napisał lord Mountbatten w odpowiedzi na prośbę maharadży w dniu 27 października 1947 roku w stolicy Kaszmiru Śringarze wylądowały wojska indyjskie, które podjęły skuteczne działania zbrojne przeciwko oddziałom pakistańskim. A. Kuszewska podaje, że: „Oficjalne stanowisko w tej sprawie przedstawiło indyjskie ministerstwo spraw zagranicznych w telegramie do rządu brytyjskiego 25 października 1949 r. – pomoc w walce z pakistańskimi plemionami udzielono z następujących powodów: „Od strony północnej Kaszmir graniczy z Afganistanem, Związkiem Radzieckim oraz Chinami. Bezpieczeństwo Kaszmiru, które musi opierać się na spokoju wewnętrznym i stabilnym rządzie, odgrywa kluczową rolę dla bezpieczeństwa Indii, zwłaszcza, że część południowej granicy Kaszmir dzieli z Indiami. Pomoc Kaszmirowi jest zatem obowiązkiem i leży w narodowym interesie Indiii”²⁶. Mimo interwencji Indii ataki plemion pakistańskich nie ustawały. Z tego powodu problem Kaszmiru trafił pod obrady ONZ, która powołała Komisję Narodów Zjednoczonych dla Indii i Pakistanu (United Nation Commission for India and Pakistan – UNCIP). Zanim komisja zaczęła działać na teren Kaszmiru wkroczyły regularne jednostki wojskowe Pakistanu. Uzasadnieniem była konieczność samoobrony przed armią indyjską działającą w pobliżu granic Pakistanu. Takie postępowanie oznaczało początek pierwszej wojny indyjsko-pakistańskiej.

W dniu 1 stycznia 1948 roku problemem Kaszmiru zajęła się Rada Bezpieczeństwa ONZ. Stało się tak po złożeniu przez stronę indyjską skargi przeciw Pakistanowi. W ten sposób szukała ona możliwości korzystnego dla siebie rozwiązania problemu Kaszmiru. Umiędzynarodowienie konfliktu miało zmusić społeczność międzynardową do zaangażowania się w jego rozwiązanie. Chodziło o skłonienie wspólnoty światowej aby wymogła na stronie pakistańskiej na usunięcie jej wojsk z terenu Kaszmiru. Mimo zaangażowania się ONZ starcia trwały nadal. Praktycznie zakończyły się one dopiero w 1949 roku. W Karaczi uzgodniono linię zawieszenia broni, która stała się w końcu faktyczną granicą między Indiami i Pakistanem. Zostawiła ona po stronie pakistańskiej mniej niż ½ terytorium Kaszmiru (tzw. Azad Kaszmir), w którym mieszka 3 mln ludzi. Pozostałą część kontrolują Indie. Obie strony przytaczają liczne dowody na poparcie swoich praw do Kaszmiru. Pakistan uważa, że przynależność Kaszmiru wynika z logiki podziału, przypominając, że takie rozwiązania popierał ostani wicekról Indii, a nawet pierwszy premier Indii J. Nehru. Pakistańscy historycy przypominają także przykłady obszarów zamieszkanych przez Hindusów, lecz rządzonych przez muzułumańskich władców księstw Dżundaghu i Hydżerabadu, które zostały siłą wcielone do Indii. Pakistan twierdzi, że Indie powinny zastosować się do rezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ, która nakazuje przeprowadzenie referendum. Indie z kolei opierają swoje prawa na podpisanym przez maharadżę Traktacie Akcesji, oskarżając Pakistan o dokonanie agresji w październiku 1947 roku. Indie utrzymują ponadto, iż Rada Bezpieczeństwa zniekształciła znaczenie indyjskiej skargi złożonej w 1948 roku, referendum zaś miało się odbyć po wycofaniu pakistańskich oddziałów z terenów leżących za linią demarkacyjną, czego Pakistan nigdy nie zrobił. Wybrane w powszechnym głosowaniu Zgromadzenie Konstytucyjne potwierdziło zaś w 1954 roku akt akcesji Kaszmiru do Indii²⁷.

Rozwiązanie problemu Kaszmiru w stosunkach indyjsko-pakistańskich uniemożliwia kilka przyczyn. Dla obu państw jest to obszar strategiczny, mający charakter swoistego symbolu. Jest to teren wieloreligijny i wieloetniczny, który stanowi odzwierciedlenie i wizytówkę charakteru jaki mają Indie jako państwo. Utrata Kaszmiru mogłaby spowodować wzrost siły istniejących ruchów odśrodkowych, co mogłoby zagrozić istnieniu Indii. Dla Pakistanu, kwestionującego prawomocność istnienia Indii i ich kontroli nad częścią Kaszmiru, jest to kwestia związana z brakiem zgody na przynależność ziem zamieszkanych przez muzułumanów do Indii. Uzasadnieniem przejęcia kontroli nad całym Kaszmirem jest też twierdzenie, że Pakistan jako muzułmańskie państwo wyznaniowe powinno reprezentować wszystkich wyznawców islamu na subkontynencie indyjskim.

Kaszmir stanowił też przez kilka lat problem w stosunkach indyjsko-chińskich. Chodziło tutaj o nieuregulowane granice między tymi państwami w Ladakhu (Aksai Czin), tj. części Kaszmiru przekazanego Chinom przez Pakistan i Asamie (NEFA – North-Eastern Frontier Area – Północno-Wschodni Obszar Graniczny). Granice te były wyznaczone jeszcze przez Brytyjczyków drugiej połowie XIX wieku w Simli. W 1947 roku Indie po uzyskaniu niepodległości stały się ich spadkobiercami. Uznały też ważność i niezmienność granic kolonialnych. Oznaczało to akceptację NEFA i Aksai jako terytorium Indii. Indie miały również zobowiązania wobec Tybetu. W 1947 roku problem nie istniał, bo Chińczycy zajęci wojną domową nie zgłaszali roszczeń do tych terenów. Poza tym realnie władza Indii nad tymi obszarami była tylko formalna. „Nie rozciągnięto na te tereny ani wojskowej, ani cywilnej administracji. Sporadycznie zapuszczały się tu tylko patrole wojskowe. Hindusom wystarczyło zaznaczenie na mapie tego terytorium jako części Indii”²⁸. Sytuacja zmieniła się w 1949 roku, po zwycięstwie i zdobyciu przez nich władzy w Chinach. Dnia 1 stycznia 1950 roku Pekin wyraźnie zadeklarował chęć uwolnienia Tybetu z rąk „zachodnich imperialistów”. Dehli było zaniepokojone tym faktem ze względu na znaczenie Tybetu dla bezpieczeństwa Indii. Jednak wobec deklaracji Chin, że w Tybecie zostanie zachowania autonomia i własna słabość militarną, Indie postanowiły nie sprzciwiać się planom Chin. Zostało to szybko wykorzystane przez Pekin. Między październikiem 1950 roku, a majem 1951 roku Chiny, przy słabym oporze wojsk tybetańskich, ostatecznie „wyzwoliły” Tybet. „W dniu 28 maja 1951 roku ChRL i Tybet zawarły porozumienie, na mocy którego ten ostatni uznał zwierzchnictwo Pekinu, a w zamian uzyskał szeroką autonomię i gwarancję przestrzegania swobód religijnych”²⁹. Mimo tego chwilowego napięcia kontakty między ChRL a Indiami były dobre. Dowodzi tego traktat podpisany w kwietniu 1954 roku, w którym nakreślono pięć zasad pokojowego współistnienia: wzajemne poszanowanie integralności terytorialnej, wzajemną nieagresję, nieinterwencję, równość i wzajemność korzyści oraz pokojowe współistnienie. Jednak to nie był koniec konfliktu. Do kolejnych napięć doszło w roku 1959. Indie co prawda uznały chińskie panowanie w Tybecie, ale po stłumieniu powstania w Lahsie właśnie w 1959 roku przyjęły Dalajlamę wraz z dużą grupą tybetańskich uchodźców. Kością niezgody stał się wspomniany już bezludny obszar Aksai Chin, do którego Chiny rościły sobie prawo, uważając, że jego przynależność do Indii to wynik bezprawnych działań brytyjskiego kolonizatora³⁰. Wzrost napięcia i roszczenia Chin wobec Indii postanowił wykorzystać Pakistan.

Problem Kaszmiru był w latach 1957–1964 jedną z głównych kwestii omawianych na forum ONZ podczas debat nad normalizacją stosunków indyjsko-pakistańskich. Dyskusja toczyła się w atmosferze zimnowojennej rywalizacji, co znajdowało odzwierciedlenie przy stole negocjacyjnym – mocarstwa zachodnie wykazywały zdecydowanie nastawienie propakistańskie, Indie zaś cieszyły się poparciem ZSRR³¹. Coraz trudniejszą sytację polityczną na subkontynencie umiejętnie starał się wykorzystać Prezydent Pakistanu, nawołując do ponownego rozpatrzenia kwestii Kaszmiru. W maju 1959 roku Ayub Khan złożył Indiom propozycję zawarcia dwustronnego porozumienia, które dawałoby szansę uzyskania do Indii ustępstw za cenę poparcia w sporze indyjsko-chińskim. Aby taki sojusz mógł dojść do skutku, strona pakistańska postawiła jednak dwa kluczowe warunki – uregulowanie problemu podziału wód Indusu i porozumienie w kwestii Kaszmiru. Tylko pierwszy warunek okazał się możliwy do spełnienia. J. Nehru opowiedział się kategorycznie przeciwko jakiemukolwiek paktowi wojskowemu z Pakistanem. Krótkie ocieplenie stosunków zaowocowało podpisaniem przez przywódców Indii i Pakistanu dn. 19 IX 1960 r. w Karaczi traktatu o podziale wykorzystania zasobów wodnych³². Jednym z istotnych powodów, dla których Indie chciały kontrolować Kaszmir, była jego lokalizacja na obszarze dorzecza Indusu, co z kolei umożliwiało kontrolę nad rzekami wpływającymi do Pakistanu. Żadana ze stron nie była też gotowa na ustępstwa dotyczące linii przerwania ognia w Kaszmirze. Była ona nie do zaakceptowania dla Pakistanu, z kolei Indie chciały budować na niej porozumienie. Rozwój sytuacji na subkontynencie dawał Indiom poważne powody do niepokoju. Możliwość sojuszu pakistańsko-chińskiego stawiałoby je w bardzo niebezpiecznej sytacji politycznej i mogłoby przynieść realne zagrożenie bezpieczeństwa tego kraju.

Układ sił na subkontynencie istotnie się zmienił między Indiami a Chinami w wyniku wojny, do której doszło w październiku 1962 roku. Starcia toczące się od 10 X do 20 XI 1962 roku zakończyły się porażką Indii, które utraciły obszar Aksai Chin i kilka tysięcy żołnierzy. Stosunki chińsko-indyjskie uległy zamrożeniu. Natomiast poprawiły się relacje pakistańsko-chińskie, czego rezultatem było podpisanie 2 III 1963 r. z inicjatywy Pakistanu porozumienia granicznego między tymi dwoma państwami. Objęło ono także granicę dzielącą chiński Sinkiang i pakistańską część Kaszmiru. Ten sam rok przyniósł również umowy dotyczące wymiany handlowej, następny zaś – pożyczkę w wysokości 60 mln dolarów dla Pakistanu. Taki obrót sprawy był bardzo korzystny dla Karaczi, któremu indyjska przegrana zapewniała większą pewność siebie. Przyczyniło się do tego polityczne poparcie ze stron Chin, na które Pakistan mógł od tej pory liczyć także w kwestii Kaszmiru. Przebywający z wizytą w Pakistanie chiński premier Zhou Enlai poparł Ayuba Khana, wyrażając nadzieję, że konflikt o Kaszmir zostanie rozstrzygnięty zgodnie z wolą Kaszmirczyków”³³.

Dnia 9 IV 1965 roku doszło do zbrojnego starcia indyjsko-pakistańskiego w rejonie Kaćh. Do wybuchu tego konfliktu przyczyniło się kilka czynników, m.in. propakistańska działalność szejka Abdullaha(w maju 1965 roku został ponownie aresztowany przez władze indyjskie), który podczas wizyt w krajach arabskich i W. Brytanii prowadził kampanię popierającą przeprowadzenie plebiscytu w Kaszmirze. Istotną rolę odegrał także czynnik wojskowy, gdyż dzięki pomocy USA armia pakistańska wzmocniła swój potencjał militarny. W ok. 80% została wyposażona w nowoczesny sprzęt amerykański (było to m. in. 600 czołgów typu Patton, 12 samolotów F-104, uzbrojonych w rakiety, 2 eskadry bombowców B-57 i 9 eskadr myśliwców F-86)³⁴. Mimo że krótka niewypowiedziana wojna zakończyła się dzięki wstawiennictwu brytyjskiego premiera Harolda Wilsona, pogłębiła ona zadrażnienia między siłami zbrojnymi obu państw i w konsekwencji była początkiem wojny wrześniowej o Kaszmir³⁵. Dlaczego jednak Pakistan zdecydował się na rozpoczęcie kampanii przeciw Indiom, mając świadomość wyraźnej przewagi militarnej przeciwnika? Na takie posunięcie wpłynęło kilka czynników. Po pierwsze, Pakistańczycy wierzyli, że są zdolni pokonać oddziały indyjskie, które nie będą w stanie obronić się przed nagłym atakiem. Prowokacja z Kaćh miała to potwierdzić, w tym zresztą celu została zaplanowana i przeprowadzona³⁶. Na podstawie indyjskiej odpowiedzi na tę akcję uznano także, że spadło morale wśród oddziałów indyjskich³⁷. „Po drugie, wśród pakistańskiej elity rządzącej panowało silne przekonanie m.in. w następstwie antyindyjskich demonstracji po zniknięciu relikwii w grudniu 1963 roku. Potwierdzają to słowa marszałka Khana: „Zakładano, że w okupowanym Kaszmirze mamy do czynienia z szerokim poparciem i taka partyzancka kampania zakończy się sukcesem. Wątpiono, iż konsekwencją tej akcji będzie indyjska ofensywa wymierzona w kaszmirski Azad, a możliwość przekroczenia przez Indie międzynarodowej granicy w Pakistanie Wschodnim czy Zachodnim była całkowicie wykluczona”³⁸. „Po trzecie, dowódcy pakistańscy zdawali sobie, że ich armia jest pod każdym względem uboższa od indyjskiej. Wiedziano również, że w najbliższych latach wojska indyjskie będą w wyniku modernizacji coraz silniejsze i zasobniejsze w nowoczesny sprzęt. Tym samym szanse Pakistańczyków na powodzenie w walce zmaleją, trzeba więc było przeporowadzić akcje w Kaszmirze jak najszybciej, póki istniały jakiekolwiek szanse. Po czwarte, Pakistańczycy wierzyli w pomoc ze strony nowego sojusznika, Chin, mimo że kraj ten nie dał wyraźnej obietnicy pomocy wojskowej dla Pakistanu na wypadek wojny z Indiami. Po piąte uznano, że poprzez wsparcie rebelii w indyjskiej części Kaszmiru możliwe będzie ponowne rozpatrzenie konfliktu na forum międzynarodowym, gdyż państwa zachodnie będą musiały interweniować. Być może skłoni to Indie do mediacji, która przyniesie Pakistanowi większe korzyści, niż wspierana przez Indie chęć zachowania obecnego status qou. Ostatnim czynnikiem było fiasko negocjacji, zarówno tych bilateralnych, jak i prowadzonych na forum ONZ. Wszystkie te czynniki złożyły się na decyzję wladz pakistańskich o przeprowadzeniu akcji w Kaszmirze w celu „uwolnienia prowincji spod władzy indyjskiej”³⁹.

Akcja z 1965 roku została opatrzona kryptonimem „Operacja Giblartar”. Nazwa ta akcentowała emocjonalno-psychologiczną motywację wspierania pakistańskiej infiltracji na terenie indyjskiego Kaszmiru. Jej celem było uczynienie z Dżammu i Kaszmiru części Pakistanu i ziemi ojczystej dla muzułmanów. Karaczi odnosiło się do islamskiej historii podboju sprzed tysiąca lat. W nocy z 5 na 6 sierpnia 1965 roku rebelianci z pakistańskiego Kaszmiru (ok 5 tys. osób), wspierani przez żołnierzy, przekroczyli linię przerwania ognia i rozpoczęli agitację wśród ludności oraz ataki na Hindusów. Intruzi przebrani byli za mieszkańców indyjskiej części Kaszmiru. Dowódca indyjskiego frontu zachodniego, generał Harbaksh Singh, w następujący sposób opisuje tamte wydarzenia: „Najeźdźcy przystąpili do wykonywania swego celu z iście misjonarskim zapałem, pewni spontanicznej współpracy ze strony ludzi, których przybyli wyzwolić. Infiltracja ta była gorączkowym działaniem na terenie Dżammu i Kaszmiru ze szczególnym uwględnieniem okolic Doliny. Intruzi maszerowali po niegościnnym terenie, bawiąc się z naszymi wojskami w chowanego. Kilka razy dziennie obie walczące strony spotykały się, dochodziło do krwawych starć, lecz mimo to konflikt wciąż pozostawał daleki od rozwiązania”⁴⁰.

Szybko okazało się, że nie spełnią się pakistańskie nadzieje na uzyskanie szerokiego poparcia wśród miejscowej ludności. Co więcej, tuż po rozpoczęciu infiltracji Kaszmirczycy niezwłocznie poinformowali lokalne władze o wydarzeniach wzdłuż linii przerwania ognia. Spotkało się to z szybką reakcją wojsk indyjskich, co z kolei sprowokowało rząd pakistański do wypowiedzenia wojny Indiom. Wiedząc, że próba potajemnego wywołania rewolty się nie powiodła, Pakistańczcy postanowili przeprowadzić otwartą akcję militarną przeciwko Indiom. Atak rozpoczęto 1 IX 1965 roku. Strategicznym celem było odizolowanie sił indyjskich i uniemożliwienie im otrzymania wsparcia od głównych baz w swoim państwie, a także przecięcia dróg komunikacyjnych między Indiami i Kaszmirem. W tych niekorzystnych dla Indii warunkach planowano ponownie poruszyć sprawę Kaszmiru na forum międzynarodowym.

„Tymczasem armia pakistańska wspierana przez oddziały Azad Kaszmiru przekroczyła granicę w rejonie Bhimbar i przedostała się 30 km w głąb indyjskiej części Kaszmiru. W dniu 5 września udało się jej zająć wioskę Dżurian. Był to dobry teren do rozpoczęcia akcji przejęcia miasta Akhnur, co z kolei umożliwiałoby odcięcie Dżammu i Kaszmiru od Indii. Miasto było ważnym punktem strategicznym broniącym dostępu do jedynej drogi łączącej Kaszmir z Indiami drogi Dżammu – Śringar. Nowe Dheli nie mogło pozwolić, aby taka groźba została zrealizowana. Strona indyjska przystąpiła 6 IX 1965 roku do zmasowanego ataku w Pendżabie w okolicach Lahaur oraz przy głównej linii kolejowej i drodze w centrum stanu. Te dwa ataki przyniosły dość szybko oczekiwany skutek – Pakistańczycy zostali zmuszeni do wycofania się z Akhnur. Spodziewając się indyjskiego ataku na Lahur, strona pakistańska przystąpiła do kontrofensywy, wysyłając liczącą 125–150 czołgów Pierwszą Dywizję Zbrojną. Dzięki skutecznemu rekonesansowi lotniczemu Indie odpowiednio wcześnie uzyskały informacje o planowanym ataku i mogły wystawić do walki podobnie uzbrojone oddziały”⁴¹. Liczebna przewaga była po stronie pakistańskiej: indyjskie oddziały liczyły 150 tys. żołnierzy, pakistańskie zaś 170 tys. oraz ok. 50 tys. oddziałów nieregularnych⁴². Intensywne indyjsko-pakistańskie walki trwały do połowy września. Kaszmir był jednym z czterech frontów toczącej się wojny. W połowie miesiąca stawało się jasne, że żadan ze stron nie jest w stanie odnieść zwycięstwa. Niektórzy autorzy twierdzą nawet, że dla Pakistanu wojna skończyła się mniej więcej 11 września, kiedy to ok. 100 pakistańskich czołgów zostało uwięzionych w pułapce przy Khem Karan w Pendżabie. Indie otworzyły swoje tamy wodne i skutecznie zablokowały wrogim czołgom drogę.

Sytuacja stawała się patowa, co dawało społeczności międzynarodowej większe szanse na odegranie roli rozjemcy w rozwikłaniu sporu. Naciski zewnętrzne nie przyniosły rezultatów do momentu, kiedy stało się jasne, że żadna ze stron nie jest w stanie zapewnić sobie istotnej przewagi. W tych okolicznościach Rada Bezpieczeństwa podjęła decyzję o przyjęciu rezolucji wzywającej do zaprzestania walk i wycofania obu państw na pozycje sprzed 5 sierpnia 1965 r. Rezolucję nr 211 przyjęto 20 września 1965 roku. Dokument był jednoznaczny i po raz pierwszy zawierał nakazał zaprzestania walk w ciągu 2 dni. Obie walczące strony dostosowały się do niego. Rząd indyjski zaakceptował rezolucję dzień po jej ogłoszeniu, Islamabad przyjął ją 22 września⁴³. W wyniku międzynarodowego nacisku obydwa państwa przyjęły usługi mediacyjne radzieckiego premiera Andrieja Kosygina. Deklaracja Taszkiencka podpisana w styczniu 1966 r. przez Ayub Khana i Lal Bahdura Shastriego nie rozwiązywała istniejących problemów, jednakże obydwie strony zobowiązały się do niestosowania przemocy oraz rozwiązywania sporów na drodze pokojowej.

W grudniu 1970 r. w Pakistanie Wschodnim rozgorzała wojna domowa. Ponad 10 mln uchodźców w większości Hindusów, znalzało się w Indiach, które wykorzystały tę „katastrofę humanitarną” jako pretekst do udzielenia pomocy bengalskim siłom oporu. 13 XII 1970, w odpowiedzi na przekraczanie wschodniej granicy przez wojska indyjskie, Pakistan (Zachodni) zbombardował indyjskie bazy lotnicze. Jeszcze tej samej nocy armia indyjska przypuściła frontalny atak na Pakistan. 10 dni później wojska indyjskie zmusiły do kapitulacji w Dhace 93 tys. armię pakistańską. Trzecia wojna indyjsko-pakistańska zakończyła się dotkliwą porażką Pakistanu Zachodniego i powstaniem Bangladeszu. Dnia 2 lipca 1972 roku Zulfikar Ali Bhutto i Indira Ghandi podpisali Porozumienie z Simli, w którym potwierdzili przebieg linii demarkacyjnej zwanej odtąd Linią Kontroli w Kaszmirze i uzgodnili, że trwały pokój między obydwoma krajami powinien być budowany w procesie dwustronnych negocjacji. Porozumieni z Simli przewidywało ogólnikowo, że Linia Kontroli będzie przebiegać na północ od lodowca. Od kiedy w połowie lat 80. obydwa państwa rozmieściły na tym potężnym rezerwuarze słodkiej wody swoje oddziały, w rejonie trwają regularne starcia. Na tym najwyżej położonym na świecie polu bitwy żołnierze częściej padają jednak ofiarą ekstremalnych warunków klimatycznych niż kuli nieprzyjacielskiej⁴⁴. W 1976 roku Indie i Pakistan ponownie nawiązały stosunki dyplomatyczne. Przez kilka kolejnych lat Indie zaczęły oskarżać intensywnie zbrojący się Pakistan o wspieranie pendżabskch separatystów. Kością niezgody stała się również demarkacja granicy w regionie Siachen.

Kluczowym czynnikiem antagonizującym stosunki indyjsko-pakistańskie ponownie stał się Kaszmir, w którym w 1989 roku wybuchło powstanie przeciwko rządowi centralnemu. Pakistan zaczął intensywnie wspierać partyzantkę kaszmirską, co Indie uznały za sponsoring terroryzmu. Liczbę ofiar wojny w Kasmirze ocenia się na 20–50 tys. zabitych, uciekinierów zaś na setki tysięcy. W stanie stacjonuje około pół miliona żołnierzy indyjskich, a mimo tego nie widać perspektywy zakończenia konfliktu⁴⁵.

Od połowy lat 70. najważniejszym problem bezpieczeństwa na subkontynencie, ale także bezpieczeństwa globalnego pozostaje posiadnie broni masowego rażenia przez Indie, Pakistan i Chiny. Do tego okresu Indie opowiadały się za powszechnym rozbrojeniem. Nie podpisału jednak Układu o nierozprzestrzeniani broni nuklearnej (Nuclear Non-Proliferation Treaty – NPT) z 1968 roku, gdyż uznały, że utwierdza on ich nierównoprawny status. Swoje stanowisko zaś zaakcentowały przeprowadzeniem w 1974 roku „pokojowego testu nukleranego” (pod nazwą „Uśmiechnięty Budda”). Pakistan zaczął rozwijać program atomowy po przegranej wojnie z Indiami w 1971 roku. Elity pakistańskie doszły do wniosku, że tylko broń atomowa może zrównoważyć przewagę terytorialną, ludnościową, ekonomiczną i wojskową Indii. Premier Zulfikar Ali Bhutto zadeklarował, że jeśli będzie trzeba, Pakistańczycy „będą jeść trawę i liście, lecz islamska bomba atomowa powstanie”. Realizację tego celu ułatwiło zawieszenie przez USA w latach 80. sankcji antyproliferacyjnych⁴⁶. Konflikt nuklerany na subkontynencie stał się bardzo prawdopodobny w czasie kryzysu, jaki wybuchł między Indiami a Pakistanem wiosną 1990 roku. Zaniepokojone były zwłaszcza Stany Zjednoczone. Administracja B. Clintona postanowiła działać podejmując próbę zahamowania rozwoju programów atomowych i rakietowych Indii i Pakistanu, uważanych wtedy za „państwa progowe”, czyli zdolne do wyprodukowania broni jądrowej, ale jeszcze jej nieposiadające. Indie oparły się jednak presji amerykańskiej i odmówiły przystąpienia do NPT oraz podpisania opracowanego w ramach ONZ w 1996 r. Traktatu o całkowitym zakazie prób z bronią nuklerną (CTBT). Pakistan uzależnił swoje stanowisko od decyzji Indii. Amerykańskie sankcje okazały się nieskuteczne. Indie zbudowały potencjał rakietowy, opierając się na rodzimych technolgiach, Pakistan zaś skorzystał z pomocy Chin i Korei Północnej⁴⁷. W 1998 roku Indie i Pakistan przestały być „państwami progowymi”. W dniu 11 maja 1998 roku przeprowadzono 3 eksplozje: bomby o mocy 12 kt (TNT), termonuklearnej o mocy 43 TNT oraz bomby o małej mocy. Dnia 13 maja 1998 roku Indie dokonały kolejnych prób nukleranych na pustyni Pokhran. Były to ładunki o małej mocy, łącznie szacowanej na ok. 1 TNT⁴⁸. Dnia 28 maja i 30 maja 1998 r., sześć testów w regionie wzgórz Chagai wykonali Pakistańczycy. Inide i Pakistan stały się mocarstawmi nukleranymi, co dodatkowo zdestabilizowało ich stosunki i negatywnie odbiło się na funkcjonowaniu międzynarodowego ładu nukleranego. D.S. Zbytek zwraca uwagę na reakcję amerykańskich ośrodków wywiadowczych, które przypuszczają, że Indie jednak nie przeprowadziły próby termonuklearnej. „Zdaniem Amerykanów – jak pisze D.S. Zbytek – Hindusi dokonali próby, w której reakcja fuzji została przeprowadzona w procesie, gdy łączeniu się plutonu lub uranu towarzyszy dopływ neutronów generowanych przez reakcję deuteru i trytu, podgrzanych w warunkach wysokiego ciśnienia. Nie jest to jednak reakcja termonuklearna, w której ma miejsce trójstopniowy proces fuzji, dzięki któremu otrzymuje się moc ładunku setek tysięcy TNT”⁴⁹. Dziś wiemy, że oskarżenia Pakistanu o przekazanie technologii nukleranej innym „państwom progowym” nie są bezpodstawne. W grudniu 2003 roku przy okazji akceptowania kontroli IAEA, Libia przyznała, że jej program nuklerany budowny był na bazie technologii uzyskanej od „ojca pakistańskiej bomby atomowej” – Addula Q. Khana. Nawiązał on również stosunki z Irakiem, Iranem i Koreą Północną”⁵⁰. Doktor A.Q. Khan jest metalurgiem wykształconym w Niemczech. Swoją karierę zaczął od wykradzenia planów wzbogacenia uranu w wirówkach gazowych do poziomu pozwalającego na budowę bomby atomowej, w Urenco, ściśle tajnej elektrowni atomowej w Holandii. Po udanych próbach nukleranych w maju 1998 roku stał się on bohaterem narodowym Pakistanu. Dukrotnie otrzymał najwyższe cywilne wyróżnienie w swoim kraju – „Nishan-i-Imitiaz. Jego ranga jest tak wysoka, że jest chroniony przez władze pakistańskie. P. Williams pisał, że A.Q. Khan sprzedał technologię nuklearną nie tylko Libii, ale też Arabii Saudyjskiej, Sudanowi, Brazylii. W Malezji miał założyć fabrykę produkującą na skalę masową części do rdzeni atomowych. Autor ten twierdził, że: „W roku 2002 malezyjska fabryka pracowała pełną parą. Dziesiątki tysięcy części do rdzeni nuklearnych wyprodukowano dla rządu w Phenianie, stawiając Koreę Północną na etapie, po którego przekoroczeniu kraj ten mógłby produkować bomby atomowe bez żadnych ograniczeń”⁵¹. W prasie amerykańskiej pojawiło się na początku lipca 2011 roku potwierdzenie transakcji między Pakistanem a Koreą Północną dotyczącej transferu technologii nukleranej i udziału w niej A.Q. Khana. „Dziennik „Washington Post” ma oświadczenie Khana, w którym opisuje on szczegóły transakcji z 1998 roku, oraz list – pokwitowanie od Koreańczyków z Północy. Amerykańska gazeta otrzymała te dokumenty od brytyjskiego dziennikarza Simona Hendersona, który dostał je od Khana „w latach po jego aresztowaniu w 2004 r.”, ale – jak twierdzi – nie miał środków, by samodzielnie sprawdzić ich wiarygodność. Koreański list potwierdza wypłatę 3 mln dolarów gen. Jehangirowi Karamatowi, ówczesnemu szefowi sztabu armii. Pismo jest opatrzone klauzulą „tajne” i widnieje pod nim podpis Dzong Bjong Ho, sekretarza północnokoreańskiej partii komunistycznej, zaangażowanego w progarm nuklearny. Z listu Khana (pisanego ponoć na użytek władz pakistańskich) wynika, że w transakcji pośredniczył koreański ambasador Kang Tae Jun. Zaczęło się od tego, że Khan przyniósł pakistańskiemu generałowi pół miliona dolarów w walizce, prosząc o przyspieszenie zapłaty za dostarczone Pakistanowi koreańskie rakiety średniego zasięgu. Karamt dolarów nie przyjął, ale zaproponował, by Koreańczyk wpłacił je na jakiś tajny fundusz wojskowy. W końcu Kang wręczył pieniądze Abdulowi Khadirowi Khanowi, a ten przekazał je Karamatowi. Łapówka tylko zaostrzyła apetyt generała. „Powiedział mi, że potrzebuje więcej pieniędzy na ten fundusz i żebym porozmawiał z Kangiem – pisze Khan. Koreańczyk stwierdził, że jest gotów zapłacić jeszcze 2,5 mln dolarów w zamian za pomoc we wzbogacaniu uranu. Khan ponownie pośredniczył we wręczaniu tej kwoty Karamatowi. Sterty banknotów upchnięte w płóciennych torbach i kartonach zaniósł do jego rezydencji. Kolega Karamata, gen. Zulfikar Khan, dostał pół miliona dolarów oraz „trzy zestawy diamentów i rubinów”. Władze pakistańskie i oskarżeni generałowie przekonują, że list jest fałszywką, a oskarżenia Khana są kłamliwe. Pakistan nie odnalazł żadnych milionów dolarów na kontach gen. Karamata, późniejszego ambasadora w USA. Nic też nie wiadomo na temat funduszu, na który miały trafić pieniądze. Jest tajemnicą poliszynela, że armia pakistańska używała takich funduszy do finansowania swoich tajnych operacji, np. partyzantki w indyjskim Kaszmirze. Jednemu Pakistan nie zaprzecza, że od niego Korea Północna dostała technologię wzbogacania uranu. Wydało się to już osiem lat temu”⁵².

Fakt posiadania przez Indie i Pakistan broni nuklearnej wcale nie doprowadził do poprawy wzajemnych stosunków. Mimo tego, że w lutym 1999 roku premierzy Indii, Atal Behari Vajpayee oraz Pakistan, Newaz Szarif podpisali Deklarację z Lahore przewidującą m.in. wprowadzenie środków budowy zaufania oraz poszerzenie kontaktów. Trzy miesiące później Indie zorientowały się, że w rejonie leżącego w ich części Kaszmiru miasta Kargil, zostały rozlokowane oddziały pakistańskie. Próby dyplomatycznego uregulowania sporu zakończyły się fiaskiem, gdyż Pakistan uparcie twierdził, iż działania zbrojne są prowadzone przez partyzantkę. Armia indyjska przystąpiła więc do „Operacji Vijay”. Przewagę zagwarantowały Indiom prowadzone do 27 maja zmasowane ataki z powietrza⁵³. „W sumie siły powietrzne Indii przeprowadziły około 1200 ataków bombowych i 2000 ataków za pomocą helikopterów, które skutecznie odcięly siły pakistańskie od posiłków i zniszczyły ich bazy zaopatrzeniowe. Dodatkowo morskie siły Indii zaczęły się szykować do zablokowania portów pakistańskich. Obydwie strony zaczęły grozić użyciem broni nuklearnej. Ani Chiny, ani Stany Zjednoczone nie zdecydowały się na poparcie Pakistanu, 4 lipca 1999 r. pod presją amerykańskiego prezydenta B. Clintona Nawaz Szarif zgodził się na przywrócenie status quo ante na Linii Kontroli, co zakończyło niewypowiedzianą wojnę kargilską”⁵⁴.

Kolejny groźny kryzys rozpoczął się w grudniu 2001 roku od krwawego ataku radykalnych islamskich bojówek na indyjski parlament. W tym czasie zaczął się też wyścig zbrojeń. Na początku 2002 r. Indie przeprowadziły test rakiety średniego zasięgu AGNII w kwietniu zaś ponaddźwiękowego pocisku BrahMos, na co Pakistan odpowiedział miesiąc później trzema testami ulepszonych wersji rakiet Haft, Ghuari V i Ghaznavi. Są to w obu przypadkach rakiety zdolne do przenoszenia głowic atmowych. Od początku maja obydwa państwa prowadziły ostrzał artyleryjski swoich pozycji na Linii Kontroli i gromadziły wojska w regionie nadgranicznym. „Dnia 14 maja 2002 r. bojówki pakistańskie zaatakowały indyjską bazę wojskową w Kaszmirze, w wyniku czego śmierć poniosły 34 osoby, głównie kobiety i dzieci. 22 maja premier Vajpayee oświadczył, że: „Indie przyjęły wyzwanie rzucone im przez wroga i przygotowują się do decydującego zwycięstwa. Nie pozowolimy dłużej Pakistanowi prowadzić tej podjazdowej wojny”. Ryzyko wybuchu wojny było na tyle duże, że USA i Wielka Brytania nakazały swoim obywatelom opuścić terytoria obydwu państw, a ONZ ewakuowała personel⁵⁵.

Prawdopodobieństwo wybuchu konfliktu nuklearnego o ograniczonym zasięgu na subkontynencie indyjskim jest duże. Stanowiłby on także poważne zagrożenie dla bezpieczeństwa globalnego. Wynika ono z założeń jakie przyjęły Indie i Pakistan w kwestiach użycia broni atomowej. Doktryna indyjska przyjęta w 2003 roku i później niezmieniana przewiduje, że Indie zbudują minimalny, lecz wiarygodny system odstraszania, który zapewni im możliwość wykonania zmasowanego uderzenia atomowego. Służyć ma temu tzw. „trio atomowe” określane tak ze względu na środki przenoszenia głowic: lądowych, powietrznych i morskich, w tym ostatnim przypadku uniemożliwa to brak okrętów atomowych. Indie wykluczają jednak zasadę, iż użyją broni nuklearnej jako pierwsze, zwłaszcza przeciwko państwom jej nieposiadającym. „Rząd Indii nie ukrywa, że potencjalnym przeciwnikiem w ewntualnym konflikcie atomowym jest Pakistan. Autorzy indyjskiej strategii atomowej dostosowali ją do aktualnego postępu uzbrojenia w obu południowoazjatyckch państwach”⁵⁶ „Natomiast Pakistan według – R. Włoch – potraktował broń atomową jako sposób wyrównania konwencjonalnej przewagi wojskowj Indii i nie wykluczył wykonania pierwszego uderzenia. Pomimo porażki w wojnie kargilskiej Pakistan jest przekonany, że groźba wojny nuklearnej powstrzyma Indie od odwetu siłami konwencjonalnymi. Tymczasem analiza zachowania Indii w czasie ostatniego kryzysu z 2002 r. zdaje się dowodzić, iż indyjskie elity wojskowe dopuszczają możliwość wykonania błyskawicznego uderzenia na pakistańskie cele strategiczne i że zaadoptowały zimnowojenną koncepcję wojny ograniczonej”⁵⁷.

Trwający od kilkudziesięciu lat indyjsko-pakistański konflikt o Kaszmir pozostaje głównym negatywnym aspektem stosunków indyjsko-pakistańskich, niosących ze względu na posiadanie przez obie strony broni nuklearnej, potencjalne zagrożenie nie tylko dla subkontynentu, ale także dla bezpieczeństwa globalnego. Konflikt ten nie jest jedynie sporem o terytorium, którego źródłem są różnice religijne leżące u podstaw podziału subkontynentu na dwa państwa. Jego istotny element stanowią także kwestie tożsamościowe, zwłaszcza w przypadku Indii, będące ważnym składnikiem idei terytorialnej integralności. Dla Indii Kaszmir jest bowiem nieodłączną częścią budowanego wielokulturowego państwa świeckiego, w którym swoje miejsce mogą odnaleźć przedstawiciele różnych religii czy grup etnicznych. Ryzyko nasilenia się tendencji separatystycznych w innych częściach kraju sprawia, że od momentu uzyskania niepodległości w 1947 roku kwestia jedności Indii pozostaje kluczowym wyznacznikiem polityki wewnętrznej i zewnętrznej tego kraju. Dla Pakistanu zaś nasilenie działalności muzułmańskich fundamentalistów i rebelia antyindyjska w 1989 roku dowodzą, że islamska większość zamieszkująca indyjski Kaszmir chce przyłączenia tego regionu do Pakistanu. Dla obu państw pozyskanie Kaszmiru byłoby więc również sprawą prestiżową, stanowiącą jednocześnie potwierdznie słuszności prowadzonej dotąd polityki. Opcja przyłączenia Kaszmiru do Indii byłaby sprzeczna nie tylko z interesami samego Pakistanu, ale także ludności muzułmańskiej zamieszkującej Azad Kaszmir i obszary północne. Mieszkańcy tych terenów nigdy nie wyrażali chęci oderwania się od Pakistanu i przyłączenia do Indii. Można zakładać, że realizacja tego scenariusza pociągnęłaby za sobą znaczną radykalizację i aktywizację ugrupowań muzułmańskich, a w konsekwencji nasilenie się zamachów terrorystycznych na subkontynencie. Jest to praktycznie niemożliwe, aby społeczność międzynarodowa ze Stanami Zjednoczonymi na czele, zwłaszcza w kontekście trwającej kampanii afgańskiej i konieczności utrzymania przez USA sojuszu z Pakistanem, wyraziła zgodę na takie rozwiązanie. Wszelkie działania destabilizujące subkontynet indyjski mogłyby przynieść nieobliczalne konsekwencje dla bezpieczeństwa globalnego.

¹ D. Zbytek, Azja Południowa. Tygiel islamu i globalizacji, Warszawa 2010, s. 7.

² J. Zajączkowski, Indie w stosunakch międzynarodowych, Warszawa 2008, s. 145.

³ Na temat konfliktów o Kaszmir zobacz m. in.: A. Kuszewska, Indyjsko-pakistański konflikt o Kaszmir, Warszawa 2010; D. Zbytek, op.cit., s. 121–128; R. Włoch, Bezpieczeństwo Azji Południowej, [w:] Bezpieczeństwo międzynarodowe po zimnej wojnie, red. R. Zięba, Warszawa 2008, s. 424–445.

⁴ Cyt za: D.S. Zbytek, op.cit., s. 121.

⁵ Ibidem, s. 122.

⁶ Ibidem.

⁷ Ibidem.

⁸ A. Kuszewska, op.cit., s. 21; D.S. Zbytek, op.cit., s. 123 pisze, że: „Współczesna historia Kaszmiru zaczyna się w 1757 roku, gdy zdobył go Ahmed Shah Durrani i stał się częścią Afganistanu”.

⁹ J. Kieniewicz, Historia Indii, wydanie III poprawione i uzupełnione, Wrocław 2003, s. 468. „W latach 1809–1811 Randźit Singh pokonał Gurkhów i zabrał im okręg Kangary. Korzystając z zamieszek i ucieczki Szacha Szudży do Lahauru zajął w 1813 r. Attock, klucz do Afagnistanu. Po opanowaniu w 1818 r. Multanu a w 1919 r. Kaszmiru, Rndźit Singh zawładnął Peszawarem (1823), stając się bezdyskusyjnym panem doliny Indusu. […] Państwo Randźita Singha różniło się od innych państw indyjskich tego czasu brakiem ostentacyjnego i pełnego intryg dworu monarchy. Randźit Singh przyjął wprawdzie tytuł mahardży, ale pilnie uważał, by nikt go nie posądził o wywższanie się pond wspólnotę. Jako osobowość przerastał wszystkich wkoło i potrafił związać ze sobą najrozmaitszych ludzi”.

¹⁰ A. Kuszewska, op.cit., s. 21. Inną wersję tego samego wydarzenia przedstawił D.S. Zbytek, op.cit., s. 123, który napisał, że: „ Z kolei w 1819 roku zdobywcą tych terenów był Ranjit Singh i Kaszmir wszedł w skład królestwa sikhijskiego. Państwo to zostało rozgromione przez Anglików, którzy włączyli Pendżab w skład terytoriów Komapnii Wschodnioindyjskiej, a Kaszmir kupił mahardża Gulaba Singh”.

¹¹ K. Dębicki, Konflikt i przemoc w systemie politycznym niepodległych Indii, Warszawa 2000, s. 144.

¹² Cyt za: A. Kuszewska, op.cit., s. 22; J. Kieniewicz, op.cit., s. 470. Opisując przebieg wojny brytyjsko-sikhijskiej z 1846 roku, w ogóle nie wymienia układu

z Armitsar. Pisze, że: „Układ w Lahaurze z 9 marca 1846 roku ograniczył armię sikhów do 20 tys. piechoty i 12 tys. kawalerii. Musiano odstąpić Anglikom nie tylko ziemie na lewym brzegu Satledźu, ale i Doab dżallalanderski, i Kaszmir, zapłacić wysoką konrtybucję. Przy mahradży Dalipie Singhu zjawił się angielski rezydent. Anglicy przekazali wtedy Kaszmir swemu sojusznikowi Golabowi Singhowi”.

¹³ R. Włoch, Bezpieczeństwo Azji Południowej, [w:] Bezpieczeństwo międzynarodwe…, s. 429; J. Modrzejewska-Leśniewska, Konflikty indyjsko-pakistańskie 1947–1999, [w:] Zarys dziejów Afryki i Azji. Historia konfliktów 1869–2000, red. A. Bartnicki, wydanie drugie poprawione i rozszerzone, Warszawa 2000, s. 361, pisze, że: „Nazwę Pakistan przypisuje się Chodurze Rahamatowi Alemu, który uwtorzył ją od pierwszych liter: Pendżab, Afgan, Kaszmir i Sindh, a końcówki „dostarczył” Beludżystan. Później przyjęło się też wyjaśnienie pochodzenia tej nazwy od słowa pak (z języka urdu), co miało oznaczać kraj ludzi czystego ducha.

¹⁴ J. Modrzejewska-Leśniewska, Konflikty indyjsko-pakistańskie…, op.cit., s. 361.

¹⁵ Ibidem, s. 361.

¹⁶ A. Kuszewska, op.cit., s. 23; D.S. Zbytek, op.cit., s. 123 podaje, że tych wpół autonomicznych księstw, które wchodziły w skład brytyjskich Indii było 565; R. Włoch, op.cit., s. 430 podaje, że tych księstw było ponad 560.

¹⁷ D.S. Zbytek, op.cit., s. 124.

¹⁸ A. Kuszewska, op.cit., s. 23.

¹⁹ Ibidem, s. 41.

²⁰ Ibidem, s. 45.

²¹ Ibidem, s. 245–246. Aneks – Dokumenty. 1A. List do maharadży Hariego Singha do lorda Mountbattena (26 października 1947 roku). Tekst z angielskiego tłumaczony przez A. Kuszewską. Oryginalny tekst w języku angielskim zobacz: Maharaja Hari Singh’ s Letter to Lord Mountbatten, http://www.jammu–kashmir.com/documents/harisingh47.html.

²² Ibidem, s. 247–248. Aneks – Dokument. 1B. Odpowiedź od lorda Mountbattena do maharadży Hariego Singha.

²³ Ibidem, s. 249. Instrument Akcesji Dżammu i Kaszmiru. Pełny tekst instrumentu Akcesji: .

²⁴ Ibidem, s. 250.

²⁵ Ibidem, s. 52.

²⁶ Ibidem, s. 49.

²⁷ R. Włoch, op.cit., s. 430.

²⁸ M. Leśniewski, Konflikt w cieniu Himalajów. Wojna indyjsko-chińska 1962, [w:] Zarys dziejów Afryki i Azji. Historia konfliktów…, s. 392.

²⁹ Ibidem, s. 393.

³⁰ R. Włoch, op.cit., s. 438.

³¹ A. Kuszewska, op.cit., s. 78. „Pakistańsko-zachodni sojusz uległ zachwianiu podczas wojny indyjsko-chińskiej z października 1962 r. kiedy mocarstwa zachodnie udzielały Indiom pomocy wojskowej”.

³² Ibidem, s. 79; B. Wizmirska, Indie – Pakistan – Bangladesz między wojną a pokojem, Warszawa 1981, s. 78.

³³ A. Kuszewska, op.cit., s. 80.

³⁴ J. Modrzejewska-Leśniewska, Konflikty indyjsko-pakistańskie 1947–1999, s. 386.

³⁵ V. Schofield, Kashmir in conflict. India, Pakistan and the Unending War, London–New York 2003, s. 107.

³⁶ A. Kuszewska, op.cit., s. 85.

³⁷ V. Schofield, op.cit., s. 107.

³⁸ A. Kuszewska, op.cit., s. 86.

³⁹ Ibidem, s. 86.

⁴⁰ Ibidem, s. 87.

⁴¹ Ibidem, s. 89.

⁴² Ibidem, s. 90. A. Kuszewska podaje te dane za: I. Kende, Local Wars in Asia, Africa and Latin America 1945–69, Studies on Developing, No. 60, Budapest 1972, Appendix III, s. 81.

⁴³ A. Kuszewska, op.cit., s. 90; V. Schofield, op.cit., s. 111.

⁴⁴ R. Włoch, op.cit., s. 432.

⁴⁵ K. Dębnicki, op.cit., s. 153.

⁴⁶ R. Włoch, Bezpieczeństwo Azji Południowej, [w:] Bezpieczeństwo międzynarodowe po zimnej wojnie, s. 426–427; S. Ahmed, Pakistan’s Nuclear Weapons Program, „International Security” 1999, vol. 23, nr 4, s. 169–182; F. Shakih, Pakistan’s Nuclear Bomb: Beyond the Non – proliferation Regime, International Affairs” 2002, s. 29–48.

⁴⁷ Ibidem, s. 427.

⁴⁸ D.S. Zbytek, op.cit., s. 153.

⁴⁹ Ibidem, s. 153.

⁵⁰ R. Włoch, Bezpieczeństwo Azji Południowej, op.cit., s. 427.

⁵¹ P.L. Willimas, Al-Kaida. Międzynarodowy terroryzm, zorganizowana przestępczość i nadciągająca apokalipsa, Poznań 2007, s. 135.

⁵² R. Stefanicki, Łapówka za atom, „Gazeta Wyborcza”, 8.07.2011, s. 10.

⁵³ R. Włoch, Bezpieczeństwo Azji Południowej, op.cit., s. 432.

⁵⁴ Ibidem, s. 432–433.

⁵⁵ Ibidem, s. 433.

⁵⁶ D.S. Zbytek, op.cit., s. 148.

⁵⁷ R. Włoch, Bezpieczeństwo Azji Południowej, op.cit., s. 434.

Karol Kościelniak

Stosunki chińsko-wietnamskie po 1945 roku i ich wpływ na bezpieczeństwo wewnętrzne Wietnamu w XXI wieku

Zadaniem każdego państwa jest zapewnienie wysokiego poziomu bezpieczeństwa wewnętrznego swoim obywatelom, kwestia ta jest jednym z istotniejszych elementów polityki wewnętrznej danego kraju. Samo bezpieczeństwo wewnętrzne nie jest czynnikiem jednolitym, kształtuje się ono w relacjach pomiędzy zagrożeniami, tak wewnętrznymi, jak i zewnętrznymi, poziomem bezpieczeństwa, polityką bezpieczeństwa a poczuciem bezpieczeństwa. Przykładając to do naszego tematu, aby osiągnąć spokój (bezpieczeństwo) wewnętrzny, należy w pierwszej kolejności zadbać o spokój (bezpieczeństwo) zewnętrzny. Dlatego też przedstawione zostaną czynniki zewnętrzne warunkujące bezpieczeństwo wewnętrzne Socjalistycznej Republiki Wietnamu na przykładzie kontaktów z Chińską Republiką Ludową.

Dnia 31 grudnia 2008 roku Chińska Republika Ludowa i Socjalistyczna Republika Wietnamu podpisały porozumienie, które zakończyło długi spór graniczny między tymi dwoma państwami. Granica lądowa liczy obecnie 1400 kilometrów. Przez prawie dziesięć lat trwało oznakowanie jej zgodnie z obowiązującymi na świecie zasadami. I właśnie to wydarzenie stało się podstawą napisania tych kilku zdań na temat stosunków chińsko-wietnamskich z drugiej połowy XX i początków XXI wieku.

Mówiąc Wietnam, od razu przed oczami pojawia się nam obraz wojny, komunistów, zniszczeń i biedy. Jest to wynik sytuacji, w jakiej ten kraj znalazł się w drugiej połowie XX wieku, a mianowicie walk toczonych w celu uzyskania niepodległości, a następnie zjednoczenia kraju, w tym dwóch dużych wojen z Francją, w latach 1946–1954, i Stanami Zjednoczonymi, w latach 1965–1973, oraz kilkoma mniejszymi konfliktami. Dnia 30 kwietnia 1975 roku wojska Demokratycznej Republiki Wietnamu zajęły miasto Sajgon na południu kraju, tym samym zakończyła się wojna między Wietnamem Północnym a Wietnamem Południowym, trwająca od 1957 roku. W 1976 roku powstała z połączenia tych dwóch części Socjalistyczna Republika Wietnamu [Cong Hoa Xa Hoi Chu Nghia Viet Nam]. Można posunąć się do stwierdzenia, że w tym miejscu powszechna wiedza na temat Wietnamu się kończy, co ciekawe, ukształtowana ona została przez kino w głównej mierze amerykańskie. Jednak historia Wietnamu po 1945 roku to nie tylko wojna ze Stanami Zjednoczonymi, to również kwestia unormowania sytuacji wewnętrznej kraju oraz relacji z sąsiadami. Od 1986 roku w Wietnamie mamy do czynienia z gospodarką wolnorynkową, która została potwierdzona także w rozdziale drugim Konstytucji Socjalistycznej Republiki Wietnamu z 1992 roku¹.

Wietnam leży na Półwyspie Indochińskim, graniczy z Kambodżą, Laosem i Chinami. Swoimi granicami obejmuje 331 688 kilometrów kwadratowych powierzchni, a zamieszkuje go 90 549 390 mieszkańców, w tym 86,2% rdzennych Wietnamczyków [Kihn], resztę stanowią mniejszości narodowe².

Kontakty chińsko-wietnamskie liczą sobie ponad dwa tysiące lat. Około 111 roku p.n.e. chińska dynastia Han podbiła tereny dzisiejszego Wietnamu, rozpoczynając bardzo długi okres panowania na tych tenarach chińskich dynastii, który trwał do 938 roku n.e. W 907 roku upadła dynastia Tang, co spowodowało, że w Chinach wybuchła wojna domowa, którą wykorzystali Wietnamczycy, podejmując działania w celu uzyskania niepodległości, co udało się im we wspomnianym już 938 roku³. Utworzenie niezależnego państwa wietnamskiego przez pierwszą dynastię Ngo nie oznaczało, że Chiny zrezygnowały z dominacji nad Wietnamem. Pozostawał on w dalszym ciągu państwem wasalnym, a jego niezależność w różnych okresach była mniejsza lub większa. Co ciekawe, w latach 1406–1427 miała miejsce ponowna okupacja Wietnamu przez chińską dynastię Ming⁴. Te informacje można potraktować jako wstęp do właściwych rozważań. Widzimy zatem, że historia stosunków chińsko-wietnamskich jest bardzo długa.

Przejdźmy do głównego zagadnienia szkicu, a mianowicie wzajemnych relacji i stosunków tych dwóch państw po 1945 roku. Można powiedzieć, że pierwsze napięcia na linii Chiny–Wietnam pojawiły się bezpośrednio po zakończeniu drugiej wojny światowej, kiedy to na mocy porozumień sojuszniczych kapitulację wojsk japońskich w Wietnamie Północnym przyjmowały siły zbrojne Republiki Chińskiej Czang Kaj-szeka, a wietnamskie podziemie zaczynało tworzyć powoli administrację niepodległego Wietnamu⁵. Dnia 2 września 1945 roku na centralnym placu w Hanoi w obecności tłumu Ho Chi Minh proklamował utworzenie Demokratycznej Republiki Wietnamu, wypowiadając następujące słowa: „Wietnam ma prawo być wolnym i niepodległym i właśnie stał się wolny i niepodległy. Naród wietnamski jest zdecydowany oddać swoje duchowe i materialne siły, poświęcić życie i majątek aby obronić swoje prawo do wolności i niepodległości”⁶. Słowa te stały się przyczyną konfliktu, jaki wybuchł między DRW a Francją. W październiki 1945 roku wojska francuskie powróciły do Indochin, do swoich kolonii. Do tego momentu Wietnam już dwukrotnie ogłaszał niepodległość, po raz pierwszy w marcu 1945 roku, gdzie powstał rząd projapoński cesarza Bao Daia, i po raz drugi 2 września 1945 roku⁷. Tymczasem Francja nie zamierzała uznawać Ho Chi Minha, ponadto dążyła do pozostawienia status quo sprzed 1940 roku⁸. Dnia 1 czerwca 1946 roku proklamowano utworzenie Autonomicznej Republiki Kochinchiny, funkcjonującej na zasadzie samodzielnego państwa stowarzyszonego z Francją. W tym momencie stało się realne podzielenie Wietnamu na dwie części, co w ostateczności doprowadziło do wieloletniej wojny w latach 1946–1975. Wojny, która tak naprawdę toczyła się o zjednoczenie kraju, problem polegał jednak na tym, że na tle sytuacji międzynarodowej konflikt ten wpisał się w proces dekolonizacji, a przede wszystkim w jeden z etapów „zimnej wojny” między dwoma blokami polityczno-militarnymi. Dnia 19 grudnia 1946 roku wybuchła regularna wojna⁹.

Podczas tej wojny ogromną rolę w procesie umacniania armii DRW odegrało zwycięstwo Mao Zedonga w Chinach i utworzenie 1 października 1949 roku Chińskiej Republiki Ludowej. Dzięki temu otwarta została granica, co umożliwiło dostarczanie DRW specjalistów i sprzętu niezbędnego do prowadzenia wojny. Dnia 18 stycznia 1950 roku w Pekinie podpisano umowę o pomocy wojskowej między Chinami a Wietnamem i co najważniejsze, tego samego dnia Pekin zagwarantował uznanie Demokratycznej Republiki Wietnamu na arenie międzynarodowej¹⁰. Pomoc szła nie tylko z Chin, ale z całego bloku państw socjalistycznych, ponieważ podczas trwania „zimnej wojny” Wietnam stał się jednym z teatrów działań wojennych dwóch przeciwstawnych systemów. Na przełomie lat 1949–1950 tajnymi szlakami w górach do Wietnamu docierały pierwsze dostawy broni chińskiej i radzieckiej¹¹. W momencie zakończenia działań na Półwyspie Koreańskim pomoc chińska dla Demokratycznej Republiki Wietnamu zwiększyła się, od tego momentu z Chin docierały ogromne ilości broni i środków niezbędnych do prowadzenia działań wojennych¹². Zainteresowanie Chin wydarzeniami w Wietnamie systematycznie wzrastało. Ich czynne zaangażowanie w dostawy broni dla DRW oraz instruktorów wojskowych w kołach wojskowych USA odczytywane było jako „druga po Korei” próba naruszenia amerykańskiej strefy wpływów w Azji. Było oczywiste, iż w razie umocnienia się Stanów Zjednoczonych w Wietnamie, to Amerykanie będą chcieli utworzyć z Wietnamu bastion wymierzony bezpośrednio w Chińską Republikę Ludową, tak myślano w Pekinie¹³. Wynikało to z coraz większego zaangażowania się USA w wojnę w Indochinach po stronie francuskiej, a po wycofaniu się Francji z Indochin – przejęcia roli decydenta w sprawach dotyczących Azji Południowo-Wschodniej. W okresie wojen indochińskich kierunki polityki Chin i Wietnamu wyznaczały potrzeby wzmocnienia sił poprzez zawiązanie sojuszu. Państwa te odrzuciły wzajemne urazy w imię ważniejszych ideałów. Co ciekawe, Chiny wcieliły się jakby w rolę protektora, starając się realizować tradycyjną politykę mocarstwa regionalnego, licząc na poparcie Wietnamu w zamian za wsparcie dla idei zjednoczenia państwa wietnamskiego¹⁴.

Rola, jaką odegrały Chiny w czasie wojny indochińskiej (także koreańskiej), wynikająca ze wspierania Wietnamu oraz stawiania oporu Francji i USA, spowodowała, że znacznie wzrósł wpływ Chin na politykę międzynarodową, czego przejawem było zaproszenie Chińskiej Republiki Ludowej do uczestniczenia w obradach konferencji genewskiej w 1954 roku¹⁵. Co ciekawe, właśnie na tej konferencji pojawiły się pierwsze nieporozumienia na linii Hanoi–Pekin, chociaż nie były jeszcze zbytnio eksponowane¹⁶.

Chińska pomoc dla Wietnamu w znacznym stopniu przyczyniła się do zwycięstwa DRW nad Francją. Szykował się jednakże kolejny konflikt DRW z Wietnamem Południowym wspieranym przez Stany Zjednoczone. W tym czasie strategicznym sojusznikiem komunistów wietnamskich były Chiny, które udzielały DRW ogromnej pomocy wojskowej i gospodarczej. Sytuacja ta trwała do zakończenia wojny i zjednoczenia Wietnamu, czyli do 1975 roku, wtedy też stosunki między tymi dwoma państwami znacznie się pogorszyły. Przyczyn pogarszania się stosunków między ChRL a DRW należy szukać w relacjach Pekin–Moskwa, które zaczęły się psuć już w latach pięćdziesiątych XX wieku, kiedy to rozpoczynała się m.in. rywalizacja tych dwóch państw o hegemonię wśród państw komunistycznych, do tego doszły spory gospodarcze i graniczne, które swoje apogeum miały w 1969 roku, kiedy to miał miejsce graniczny konflikt na rzece Ussuri, co ostatecznie zakończyło się podziałem państw socjalistycznych na dwa bloki, czyli tych, którzy w sporze ZSRR–ChRL poparli Związek Radziecki, i tych, co opowiedzieli się po stronie Chin. Wietnamczycy musieli wypracować taktykę, która w powstałej sytuacji najbardziej będzie odpowiadała ich interesom, ponieważ potrzebowali obojga sojuszników¹⁷. W sporze Wietnam stanął po stronie Związku Radzieckiego, ponieważ od niego otrzymywał ogromną pomoc gospodarczą i militarną, a z drugiej strony nie chciał popaść w zależność od ChRL, myśląc także o roli równoważni pomiędzy ZSRR a ChRL w Azji Południowo-Wschodniej. Odbiło się to oczywiście na stosunkach DRW–ChRL. Komuniści północnowietnamscy otrzymali ogromną pomoc z ZSRR i innych państw komunistycznych. I na tym tle doszło do kolejnego spięcia między Moskwą a Pekinem. Chińczycy zachęcali Ho Chi Minha do nasilenia ofensywy, chcieli uzależnić od siebie komunistów z Wietnamu Północnego, lecz mieli im niewiele do zaoferowania. Natomiast ZSRR zalecał bardziej elastyczną i długofalową taktykę oraz oferował pomoc, odciągając tym samym Ho Chi Minha od Pekinu. W ostateczności Hanoi przyjęto taktykę proponowaną przez ZSRR, a polegającą na wspomaganiu akcji Vietcongu na południu oraz stawianiu wygórowanych warunków wstępnych rokowań¹⁸. Rywalizacja ZSRR z ChRL na terytorium Wietnamu nasiliła się po dojściu Leonida Breżniewa do władzy. Związek Radziecki bardziej zaangażował się w Wietnamie, rywalizując tym samym o wpływy w tym kraju z Chinami¹⁹.

Wydaje się, że po osiągnięciu strategicznego celu, czyli zakończeniu wojny i zjednoczeniu państwa, precyzja w kontaktach z ZSRR i ChRL dyplomacji wietnamskiej została osłabiona. Ostatecznie, jak już zostało wspomniane, wybór partnera strategicznego padł na Związek Radziecki, który w tym czasie postrzegany był w Pekinie jako największy wróg Chin, co oczywiście odbiło się na stosunkach z Hanoi, ponieważ ChRL nie chciała i nie mogła tolerować sojusznika ZSRR u granic swojego kraju²⁰.

Jednak już na początku 1974 roku pojawił się znaczny problem w stosunkach chińsko-wietnamskich. Od tego roku dochodziło do incydentów na granicy chińsko-wietnamskiej, których liczba lawinowo rosła, a obie strony wzajemnie oskarżały się o ich prowokowanie. Z czasem stawały się one coraz groźniejsze. Zaczęto używać jednostek wojskowych, a nawet ciężkiej artylerii, co pociągało za sobą coraz więcej ofiar²¹. Do konfliktu doszło na tle przynależności wysp z archipelagu Paracelskiego na Morzu Południowochińskim. Wyspy grupy Crescent należały do Wietnamu Południowego. W wyniku osłabienia go przez nacierające z północy oddziały Wietnamu Północnego dnia 18 stycznia 1974 roku chińska eskadra w sile jedenastu okrętów podjęła operację desantową na wyspy grupy Crescent w Archipelagi Paracelskim. Uczestniczyło w niej około 600 żołnierzy piechoty morskiej Chińskiej Armii Ludowo-Wyzwoleńczej, walki trwały dwa dni, do 20 stycznia 1974 roku. Wojska chińskie zmusiły oddziały południowowietnamskie do wycofania się, przejmując tym samym pełną kontrolę nad Archipelagiem Paracelskim²². Sytuacja, która się w tym momencie wytworzyła, była dość ciekawa, ponieważ rząd DRW traktujący ChRL jako swojego głównego sojusznika zareagował, wysyłając tylko notę dyplomatyczną, w której potwierdzał, że Paracele są integralną częścią Wietnamu. Zareagował natomiast Tymczasowy Rząd Rewolucyjny Wietnamu Południowego, wydając 20 stycznia 1974 roku specjalne oświadczenie, proponując jednocześnie rozmowy w sprawie rozwiązania tego sporu. Nic to nie dało ponieważ strona chińska od tego momentu odmawiała jakichkolwiek rozmów z Wietnamem w sprawie przynależności Archipelagu Paracelskiego²³. Nawet dzisiaj strona chińska odmawia podjęcia negocjacji z Wietnamem w sprawie przynależności tego Archipelagu, uważając go za integralną część terytorium Chin.

Z czasem gdy stosunki Chin z większością państw świata normalizowały się, to w południowo-wschodniej Azji sytuacja stawała się coraz bardziej napięta. W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych Chiny w sporze z ZSRR poparte zostały przez Kambodżę, co stało się kolejną przyczyną zaostrzenia i tak złych stosunków Wietnamu z Chinami, ponieważ pod koniec wojny wietnamskiej zaczął narastać konflikt między Wietnamem a Czerwonymi Khmerami. W początkach 1975 roku na pograniczu kambodżańsko-wietnamskim doszło do starć zbrojnych między oddziałami Czerwonych Khmerów a wojskami północnowietnamskimi, szykującymi się do ostatecznego uderzenia na Sajgon²⁴. W latach 1975–1978 Pol Pot prowokował Wietnam coraz bardziej, czując silne wsparcie ze strony Pekinu, który dodatkowo szachował siły wietnamskie na północy. Na terenie Kambodży Czerwoni Khmerzy dokonywali masowych mordów mniejszości wietnamskiej i było to jedną z przyczyn wietnamskiej interwencji w Kambodży. Pol Pot, przy wsparciu Chin, już w 1977 roku poczuł się na tyle silny, że akcje zaczepne Czerwonych Khmerów były coraz odważniejsze, zaczął się przygotowywać do większej ofensywy. Wietnamczycy postanowili wyprzedzić ewentualny atak Czerwonych Khmerów i w połowie roku 1978 zaatakowali. Udało im się 7 stycznia zająć Phnom Penh, gdzie proklamowano powstanie Kampuczańskiej Republiki Ludowej²⁵. Stało się to jedną z przyczyn otwartego konfliktu pomiędzy Socjalistyczną Republiką Wietnamu a Chińską Republiką Ludową, która odbywała się na tle rywalizacji radziecko-chińskiej. Można powiedzieć, że zarzuty strony chińskiej dotyczyły imperialnej polityki Wietnamu w Indochinach i chęci podporządkowania sobie Laosu i Kambodży, złego traktowania chińskiej mniejszości Hoa w Wietnamie, nielojalności i nieuczciwości we wzajemnych stosunkach. Strona wietnamska natomiast powoływała się na historyczny kontekst wzajemnego sąsiedztwa, w którym to Chiny wyrażały chęć narzucenia politycznych, ideologicznych i gospodarczych rozwiązań przyjętych w Chinach²⁶.

Jak zauważa Jarosław Piątek, rywalizacja sowiecko-chińska przyjęła szczególnie ostrą formę właśnie w Indochinach. W regionie wykształciły się dwa komunistyczne podobozy. Jeden miał na celu uzależnienie Indochin od Pekinu i stworzenie tam szeregu uzależnionych od niego państw. Drugi miał na celu utrzymanie bądź wzmocnienie przyczółka wpływów Związku Radzieckiego, który miał równoważyć wzrastającą potęgę Chin w tym regionie²⁷. Rywalizacja doprowadziła do otwartego konfliktu chińsko-wietnamskiego, wojna trwała od 17 lutego do 16 marca 1979 roku i obie strony uznały się zwycięzcami. Zjednoczony Wietnam opromieniony sławą zwycięstwa nad Stanami Zjednoczonymi, rościł sobie hegemonistyczną pozycję w Indochinach. I w tym miejscu zaczęły krzyżować się interesy Chin i Wietnamu. Do konfliktu interesów chińsko-wietnamskich doszło m.in. w Laosie. Natomiast do konfrontacji zbrojnej na większą skalę doszło w Kambodży²⁸. Kraj ten nie był jedynym punktem zapalnym na linii Hanoi–Pekin. Sprzeczności wystąpiły również na tle ludności Hoa (mniejszości narodowej pochodzenia chińskiego zamieszkującej Wietnam), która zaczęła masowo uciekać z Wietnamu lub była ewakuowana przez Chińską Republikę Ludową na jej terytorium²⁹. W formie represji za wydalenie (względnie ucieczkę) ludności Hoa władze chińskie zastosowały najpierw w postaci ograniczenia, a następnie zaprzestania od 3 lipca 1978 roku wszelkiej pomocy gospodarczej dla Wietnamu. Rząd w Pekinie nie bez podstaw zakładał, że działania Hanoi inspirowała Moskwa. 3 listopada 1978 roku SRW i ZSRR podpisały w Moskwie traktaty o przyjaźni i wzajemnej pomocy, co w Pekinie przyjęto jako próbę okrążenia Chin³⁰. Co w ostateczności zakończyło się interwencją wojskową armii chińskiej w Wietnamie, w dniach od 17 lutego do 16 marca 1979 roku. Próba dania Wietnamczykom nauczki i potwierdzenia chińskiej potęgi w regionie skończyła się katastrofalnie dla Chin. Okazało się, że upolityczniona w czasie Rewolucji Kulturalnej armia jest niewydolna technicznie. Obie strony ogłosiły się zwycięzcami. Można pokusić się o stwierdzenie, że taktycznie Chińska Republika Ludowa wygrała w tej wojnie, ponieważ zniszczyła przygraniczne tereny Wietnamu. Zaś pod względem strategicznym zwyciężyła Socjalistyczna Republika Wietnamu, ponieważ zachowała swój stan posiadania, nie wycofała się z Kambodży, a jej gospodarka otrzymała duże wsparcie od ZSRR.

Jednak napięcie między Chinami i Wietnamem pozostało i dawało jeszcze o sobie znać, szczególnie w latach osiemdziesiątych XX wieku³¹. Wojna ta nie spowodowała przewartościowania polityki wietnamskiej i odsunięcia się od sojuszu ZSRR ani tym bardziej do porzucenia hegemonistycznych aspiracji dotyczących Indochin. Z tego powodu w kolejnych latach Chiny utrzymywały stan napięcia w stosunkach z Wietnamem. Chińscy przywódcy zaczęli bardzo stanowczo wypowiadać się w tej sprawie, do tego dochodziła jeszcze koncentracja wojsk chińskich nad granicą z Wietnamem. To wszystko zmusiło SRW do utrzymywania w gotowości armii, której liczebność przekraczała możliwości państwa³².

Konflikt graniczny swoje apogeum osiągnął w latach osiemdziesiątych XX wieku, szczególnie ważny był rok 1984, kiedy to doszło do tzw. drugiej wojny chińsko-wietnamskiej, kiedy to Wietnam stracił na rzecz Chin góry Laoshan (1422 m n.p.m.), po ataku ChALW. Po 1979 roku ten punkt wykorzystywali Wietnamczycy do akcji zbrojnych skierowanych przeciwko Chinom. Dlatego też 28 kwietnia 1984 roku o godzinie 5.50 oddziały Chińskiej Armii Ludowo-Wyzwoleńczej rozpoczęły ostrzał artyleryjski pozycji wietnamskich, następnie o godzinie 6.24 do natarcia ruszyła piechota i po niecałej godzinie zajęła Laoshan³³. Wietnamczycy nie zamierzali się jednak poddawać i 11 czerwca o godzinie 3.00 podjęli próbę odbicia Laoshan, jednak akcja ta zakończyła się niepowodzeniem i Chińczykom udało się utrzymać zajmowane pozycje³⁴. Granica między obu państwami stała się mocno zmilitaryzowana, a incydenty graniczne nader częste. Obecnie Laoshan znajduje się w granicach Socjalistycznej Republiki Wietnamu.

Spory między Chinami a Wietnamem miały miejsce także na morzu. Chodziło o wspomniane już Wyspy Paracelskie, ale także w sferze rywalizacji znajdowały się Wyspy Spratly. Archipelag Spratly to 170 wysepek rozrzuconych na przestrzeni około 180 tys. km², których powierzchnia łącznie stanowi zaledwie 19 km². Aktualnie 22 wysepki zajmuje Wietnam, 14 – Chiny, 11 – Filipiny, 10 – Malezja oraz jedną Tajwan³⁵. Co ciekawe, roszczenia do regionu zgłaszają Chiny, Wietnam, Filipiny, Tajwan, Malezja i Indonezja, dlatego też w tej sytuacji nie można zastosować rozwiązań wynikających z Konwencji Narodów Zjednoczonych o Prawie Morza z 10 grudnia 1982 roku³⁶. Archipelag i tworzące go wyspy mają ważne znaczenie jako szlaki komunikacyjne, ponieważ tamtędy przechodzi jedna czwarta światowego transportu morskiego, dodatkowo stanowi on strategiczny odcinek tras przepływu sił morskich światowych mocarstw³⁷.

Możliwości operacyjne Chińskiej Armii Ludowo-Wyzwoleńczej w rejonie Archipelagu Spratly do momentu opanowania Wysp Paracelskich w 1974 roku były mocno ograniczone. Jednak z postępującą modernizacją chińskiej marynarki wojennej i lotnictwa sytuacja w tym rejonie uległa istotnej zmianie w latach osiemdziesiątych XX wieku. W drugiej połowie tego dziesięciolecia Chiny, które do tego momentu nie kontrolowały żadnej z wysepek Archipelagu Spratly, podjęły działania zmierzające do istotnej zmiany tej sytuacji, co oczywiście musiało odbić się na relacjach z Socjalistyczną Republiką Wietnamu. W latach 1987 i 1988 chińskie oddziały dokonały desantu na wysepki i rafy koralowe w grupie Thitu, Tizard Bank, Loaita oraz Union Bank, które formalnie kontrolowane były przez Wietnam. Na tych wysepkach Chiny utworzyły swoje pierwsze przyczółki, w których dość szybko postępowała rozbudowa infrastruktury wojskowej³⁸. Oczywiście w tej sytuacji musiało dojść do konfliktu między CHRL a SRW, i doszło na przykład w marcu 1988 roku w trakcie sporu o rafę Johnson chińskie okręty bojowe zatopiły wietnamski uzbrojony okręt transportowy wspierający lądowanie, na skutek działań wojennych śmierć poniosło około 70 żołnierzy. Incydentów tego typu było wiele, zwykle dwustronnych i o małej skali, dzięki czemu nie przekształciły się one w poważny konflikt zbrojny w regionie³⁹.

Można stwierdzić, że Morze Południowochińskie stanowi prawdziwy węzeł gordyjski sporów terytorialnych między Chinami, Tajwanem, Wietnamem, Filipinami, Malezją, Brunei, Singapurem i Indonezją. Ten największy akwen Azji Wschodniej rozciąga się na obszarze 2 240 000 km². Znaczenie mieszczących się tam Wysp Paracelskich i Archipelagu Spratly zaczęto odkrywać już po pierwszej wojnie światowej, lecz największe zainteresowanie nimi przypada dopiero na drugą połowę XX wieku, kiedy to odkryto tam bogate złoża ropy naftowej (nie do końca oszacowane), gazu, podwodnych minerałów, zaostrzyła się rywalizacja o tereny połowów. Nie bez znaczenia okazało się nasilenie żeglugi morskiej i lotniczej. Wzrosło także znaczenie strategiczne tych wysp związane z szeroko pojętymi wymogami bezpieczeństwa znajdujących się tam państw, a także państw korzystających jedynie ze szlaków komunikacyjnych⁴⁰. Najważniejsze jednak jest to, że w ostatnim okresie sytuacja w tym regionie się ustabilizowała i nie odnotowano bezpośredniego użycia sił w ramach tego wielostronnego sporu. Dochodziło tylko do dużych napięć dyplomatycznych, w szczególności między Chińską Republiką Ludową a Socjalistyczną Republiką Wietnamu. W grudniu 2006 roku doszło na linii dyplomatycznej do napięcia między Hanoi a Pekinem, gdzie w wyniku wyznaczenia przez Chiny linii bazowej na Morzu Południowochińskim Wietnam określił ten ruch jako pogwałcenie własnej suwerenności⁴¹. Jednak już w 2002 roku podjęto starania w celu rozwiązania konfliktu na Morzu Południowochińskim, na linii Chiny–państwa ASEAN i podpisano Deklarację Postępowania na Morzu Południowochińskim⁴², która zakładała tylko pokojowe wykorzystywanie Morza i jego zasobów. W 2005 roku narodowe spółki naftowe Chin, Wietnamu i Filipin podpisały porozumienie zakładające wspólne wydobycie surowców z dna morskiego⁴³.

Wycofanie się wojsk wietnamskich z Kambodży w 1989 roku i postępujący proces rozpadu ZSRR stworzyły przesłanki do normalizacji stosunków dwustronnych. Dopiero w latach dziewięćdziesiątych XX wieku nastąpiła rzeczywista poprawa stosunków chińsko-wietnamskich. Powstał sprzyjający klimat do rozwiązania trudnych i budzących emocje kwestii granicznych. Przełomowe stały się rozmowy przywódców wietnamskich i chińskich. W listopadzie 1991 roku wizytę w Chińskiej Republice Ludowej złożyli sekretarz generalny Komunistycznej Partii Wietnamu Do Muoi i premier Wietnamu Vo Van Kiet, co oznaczało wznowienie kontaktów na najwyższym szczeblu. Wspólny komunikat ogłoszony 10 listopada określał podstawowe zasady i dziedziny normalizacji stosunków, w tym wolę uregulowania spornych problemów granicznych⁴⁴.

Socjalistyczna Republika Wietnamu zabiegała o normalizację stosunków z Chińską Republiką Ludową, przede wszystkim o rozwiązanie konfliktów, zwłaszcza granicznych. Przełomem w procesie normalizacji stosunków dwustronnych była wizyta Do Muoi i Vo Van Kieta. Od tej pory intensywność wzajemnych wizyt znacznie wzrosła. Nastąpił okres podpisywanie poszczególnych szczegółowych umów między tymi dwoma krajami. I tak 7 listopada 1991 roku oba rządy podpisały porozumienie o wymianie handlowej. 14 lutego 1992 roku podpisano porozumienie o współpracy gospodarczej. W grudniu 1992 roku doszło do podpisania porozumienia o ochronie inwestycji. 26 maja 1993 roku doszło do porozumienia o współpracy między bankami państwowymi obsługującymi wymianę gospodarczą. 22 listopada 1994 roku utworzono Wspólny Komitet ds. Współpracy Gospodarczej i Handlowej. 17 maja 1995 roku podpisano porozumienie o unikaniu podwójnego opodatkowania. 19 października 1995 roku miało miejsce porozumienie o handlu granicznym. W grudniu 1995 roku w trakcie wizyty sekretarza generalnego KPW Do Muoi w Pekinie, strony uzgodniły wspólny komunikat, w którym potwierdziły wolę rozwijania normalnych stosunków wzajemnych na zasadach wypracowanych w czasie spotkania w 1991 roku i rozwiązania problemów granicznych, które wymagają czasu i rozwagi⁴⁵.

Na początku 1992 roku otworzone zostały przejścia graniczne, a wkrótce potem przystąpiono do negocjacji w sprawach terytorialnych, które zostały uwieńczone podpisaniem 30 grudnia 1999 roku w Hanoi traktatu o granicy lądowej, ustalając, że do końca 2008 roku proces deliminacji granic lądowych zostanie zakończony. I rzeczywiście 31 grudnia 2008 roku obie strony ogłosiły ukończenie demarkacji wspólnej granicy lądowej. Odnośnie do granicy morskiej 25 grudnia 2000 roku w Pekinie zawarto porozumienie dotyczące podziału wód Zatoki Tonkińskiej (Beibu) i współpracy rybołówczej⁴⁶. Dodatkowo w grudniu 2002 roku obie strony podpisały porozumienie o współpracy dyplomatycznej. We wrześniu 2003 roku zawarły porozumienie w zakresie bezpieczeństwa społecznego, a w październiku tego roku umowę o współpracy w dziedzinie obrony⁴⁷.

Odejście od polityki konfrontacji przez Wietnam nastąpiło w drugiej połowie lat osiemdziesiątych XX wieku, kiedy to rozpoczął nie proces reform gospodarczych w SRW⁴⁸. Przyczyn tego stanu rzeczy było wiele, zarówno wewnętrznych, jak i zewnętrznych. Przede wszystkim był to pryncypializm władz we wdrażaniu socjalistycznego modelu gospodarczego, regulacja cen, kolektywne gospodarstwa rolne. Innym czynnikiem pogłębiającym kryzys było ograniczenie pomocy z krajów RWPG oraz konieczność ponoszenia ogromnych, jak na możliwości kraju, wydatków wojskowych związanych z konfliktem w Kambodży i napięciami na granicy z Chińską Republiką Ludową⁴⁹. Spowodowały one przejście do tzw. polityki „doi moi” ogłoszonej na VI Zjeździe Komunistycznej Partii Wietnamu w 1986 roku. Była to swoista polityka odnowy. Proces modernizacji miał objąć niemal wszystkie sfery życia społecznego i gospodarczego, z włączeniem sfery politycznej. Na pierwszym miejscu postawiona została gospodarka⁵⁰. System społeczno-gospodarczy i poziom życia ludności po reformach „doi moi” zmienił się na lepsze. Wietnam zanotował stały wzrost PKB i eksportu. Można powiedzieć, że Wietnam zaczął się pod tym względem upodabniać do swojego sąsiada – Chin.

Cechą charakterystyczną wietnamskiej gospodarki połowy lat osiemdziesiątych był brak rodzimego kapitału, który mógłby zostać wykorzystany do przyspieszenia wzrostu PKB, dlatego też jednym z głównych założeń reform stało się otwarcie kraju na współpracę z zagranicą, co spowodowało napływ inwestycji zagranicznych, a także zintensyfikowało wymianę handlową⁵¹.

Kluczem do sukcesu gospodarki wietnamskiej było jej przeorientowanie w kierunku gospodarki prorynkowej, otwartej na współpracę międzynarodową i wymianę handlową. Polityka zagraniczna przełomu lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX wieku służyła polityce wewnętrznej i stanowiła jej integralną część⁵². Wietnam dzisiaj pełnymi garściami korzysta na przypływie kapitału i technologii. Jego otwarta polityka i wysoka rentowność spowodowały, że państwa regionu zaczęły w nim inwestować. Postęp w globalizacji gospodarki SRW postępuje bardzo szybko, jednak nie nadąża za nim postęp w sferze politycznej oraz bezpieczeństwa społecznego, ponieważ globalizacja obejmuje swoim zasięgiem nie tylko sferę wymiany handlowej, ale w znaczący sposób wpływa na inne dziedziny życia ekonomicznego, społecznego, politycznego i kulturowego⁵³. Co ciekawe, przyspieszenie rozwoju gospodarczego Socjalistycznej Republiki Wietnamu, związane z polityką modernizacji, stworzyło realną szansę zlikwidowania obszarów biedy i zmniejszenia różnic między mniejszościami narodowymi a większością Khin. Właśnie z tą kwestią wiążą się nierozwiązane problemy. Jednym z problemów, z którymi rząd wietnamski postanowił się uporać, była polityka stałego osiedlania koczowniczych – do tej pory – grup etnicznych. Następnie zaczęto przywiązywać dużą wagę do rozwoju gospodarczego terenów zamieszkałych przez te mniejszości. Wprowadzono politykę równouprawnienia, która sprowadza się do następujących zagadnień: polityki tworzenia nowych miejsc pracy, budowy infrastruktury mieszkaniowej i transportowej, polityki rolnej i leśnej, polityki migracyjnej, polityki edukacyjnej, polityki zdrowotnej oraz rozwijania i upowszechniania tożsamości kulturowej⁵⁴. A związane jest to z artykułem 5 uchwalonej w 1992 roku konstytucji, który mówi: „Every nationality has the right to use its own language and system of writing, to preserve its national identity, and to promote its fine customs, habits, traditions and culture”⁵⁵. Wszystko to ma na celu zlikwidowanie różnic i polepszenie sytuacji mniejszości, a co za tym idzie zniwelowania konfliktów wewnętrznych, oczywiście nie do końca się to udaje, lecz to zagadnienie nie powoduje destabilizacji wewnętrznej Socjalistycznej Republiki Wietnamu.

Otwarcie Wietnamu spotkało się z pozytywnym odbiorem społecznym. Zastosowane procedury wewnętrzne i nowy system prawny zarządzania gospodarką przyniosły niemal natychmiastowy efekt. Socjalistyczna Republika Wietnamu osiągnęła duże sukcesy w niwelowaniu różnic między mniejszościami a Khan, w redukcji biedy, rozwoju oświaty i szkolnictwa wyższego oraz w budowie społeczeństwa obywatelskiego. Energia społeczna przełożyła się na przedsiębiorczość jego obywateli⁵⁶. To wszystko powoduje, że Wietnam tworzy spójną całość, może nie w pełni, ale stabilną wewnętrznie, która oddziaływa na bezpieczeństwo wewnętrzne Socjalistycznej Republiki Wietnamu. Przyczyniło się do tego zarówno nawiązanie pozytywnych relacji z Chińską Republiką Ludową, jak również dążenie Wietnamu do członkostwa w różnych organizacjach Międzynarodowych, m.in. w ASEAN. Celem ASEAN było i jest zapewnienie stabilności i pokoju w regionie, szarpanym licznymi mniej lub bardziej zauważalnymi konfliktami i sporami⁵⁷. Dlatego też jednym z priorytetów wietnamskiej polityki zagranicznej stało się wejście do struktur ASEAN. Podczas VI Kongresu Komunistycznej Partii Wietnamu w 1986 roku władze Socjalistycznej Republiki Wietnamu podjęły decyzję o rozpoczęciu procesu reform. Jego integralną częścią miał stać się zdecydowany zwrot właśnie w sferze polityki zagranicznej, skierowany na skuteczną realizację celów w polityce wewnętrznej. Przypuszczalnie dlatego też wśród głównych założeń przyjętej wtedy doktryny politycznej znalazły się następujące postulaty: wprowadzenie zasady multilateralizmu, czyli pokojowej współpracy ze wszystkimi krajami, następnie odejście od dotychczasowego postrzegania rzeczywistości międzynarodowej, opartej na kryterium ideologicznym, jak również przyjęcie koncepcji „integralnego bezpieczeństwa”, obejmującej kwestie gospodarcze, polityczne i militarne, oraz uznanie tzw. dyplomacji gospodarczej za priorytetową część polityki zagranicznej⁵⁸.

Relacje chińsko-wietnamskie stanowią ważny element historii stosunków międzynarodowych na Dalekim Wschodzie. Pokazują na przykład dążenie Wietnamu do realizacji własnych narodowych aspiracji i podejmowania suwerennych decyzji, niezależnych od interesów państw trzecich, są również przykładem polityki Chin wobec sąsiadów, nierozerwalnie związanej z zapewnieniem sobie pozycji mocarstwa regionalnego. Analizując niektóre historyczne wybory dokonywane przez SRW i ChRL, metody działania i formy współpracy, można wysnuć wniosek, że wykazują one duże podobieństwo, niezależnie od czasu, sytuacji zewnętrznej czy systemu politycznego⁵⁹.

Tak naprawdę Chiny to naturalny sojusznik Wietnamu. Sąsiad o podobnym systemie politycznym, na którym wzorowano się, modernizując gospodarkę. Co ciekawe, bez Chin niemożliwa byłaby integracja regionu w ramach ASEAN⁶⁰.

Obecnie oba państwa mają wspólne cele polityczne, między innymi dążą do dywersyfikacji partnerów, większego zaangażowania ekonomicznego Stanów Zjednoczonych, przy jednoczesnym uwzględnieniu własnych interesów i rozwiązaniu spornych kwestii⁶¹. Tymi spornymi kwestiami są i pozostaną na długo wyspy na Morzu Południowochińskim, ponieważ obszar Morza Południowochińskiego jest niezwykle atrakcyjny pod względem zasobów surowcowych. Dlatego też pogodzenie stron biorących udział w tym sporze wydaje się zadaniem bardzo trudnym. Zapotrzebowanie na surowce energetyczne w państwach regionu systematycznie wzrasta ze względu na ich dynamiczny rozwój gospodarczy, więc dążą one do eksploatacji trudno dostępnych zasobów podmorskich⁶². A główną rolę w tym sporze odgrywają Chiny i Wietnam.

Wietnam i Chiny ostrożnie odbudowują współpracę. Proces ten nie jest jednak łatwy. Chiny są regionalnym mocarstwem, liczącym się na arenie międzynarodowej, państwem, które rozpoczęło reformowanie swojej gospodarki znacznie wcześniej, bo już w końcu lat siedemdziesiątych XX wieku. Wietnam w tym związku zawsze pozostaje słabszą stroną, na domiar tego później, bo dopiero pod koniec lat osiemdziesiątych XX wieku, rozpoczął politykę reform. Należy przy tym pamiętać, że wzmocnił swoją pozycję w regionie Azji Południowo-Wschodniej poprzez akcesję do liczących się w świecie struktur gospodarczych i politycznych, takich jak ASEAN, do którego Wietnam przystąpił 28 lipca 1995 roku, APEC przyjęty w 1998 roku czy WTO 11 stycznia 2007 roku. Atutem Wietnamu stała się otwarta i stabilna gospodarka przyciągająca inwestorów zagranicznych⁶³. To wszystko działa na stabilizację wewnętrzną Wietnamu, a tym samym sprzyja poprawie bezpieczeństwa wewnętrznego Socjalistycznej Republiki Wietnamu.

¹ www.chinhpu.vn/portal/page?_pageid=439,1096047&_dad=portal&_schema=PORTAL [17.05.2011].

² Dane z lutego 2011 roku za: https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/vm.html [17.05.2011]. Mniejszości narodowe w Wietnamie to: Tay 1,9%, Thai 1,7%, Muong 1,5%, Khome 1,4%, Hoa 1,1%, Nun 1,1%, Hmong 1%, inne 4,1%.

³ W. Olszewski, Historia Wietnamu, Wrocław 1991, s. 43, 68–69.

⁴ Ibidem, s. 106–107.

⁵ J. Rowiński, Spory graniczne i konflikty terytorialne w Azji Wschodniej u progu XXI w., [w:] Azja Wschodnia na przełomie XX i XXI wieku. Stosunki międzynarodowe i gospodarcze, red. K. Gawlikowski, Warszawa 2004, s. 153. Zarówno wtedy, jak i później władze w Hanoi twierdziły, że Chiny przesunęły bezprawnie granicę na ponad sześćdziesięciu odcinkach.

⁶ W. Olszewski, op.cit., s. 333.

⁷ W. Roszkowski, Półwiecze. Historia polityczna świata po 1945 roku, Warszawa 1997, s. 78.

⁸ P. Ostaszewski, Wojna indochińska 1946–1954, [w:] Konflikty kolonialne i postkolonialne w Afryce i Azji 1869–2006, red. P. Ostaszewski, Warszawa 2006, s. 316–317.

⁹ W. Olszewski, op.cit., s. 343, 347–348.

¹⁰ M. Pietrasiak, Środowiskowe wyznaczniki polityki zagranicznej Wietnamu w obliczu procesów integracji z gospodarką światową, Toruń 2010, s. 108.

¹¹ W. Olszewski, op.cit., s. 357.

¹² Ibidem, s. 359.

¹³ Ibidem, s. 373.

¹⁴ M. Pietrasiak, op.cit., s. 107–108.

¹⁵ G. Wroński, Mocarstwowość Chin – przegląd ról międzynarodowych, [w:] Oblicza Chin na początku XXI wieku. Historia. Polityka. Społeczeństwo, red. J. Marszałek-Kawa, Toruń 2008, s. 81.

¹⁶ M. Pietrasiak, op.cit., s. 108.

¹⁷ Ibidem, s. 109.

¹⁸ W. Roszkowski, op.cit., s. 161.

¹⁹ M. Pietrasiak, op.cit., s. 109.

²⁰ Ibidem, s. 110.

²¹ J. Rowiński, Spory graniczne…, s. 154. Liczba incydentów granicznych w poszczególnych latach przedstawia się następująco: w 1974 r. było ich 179; w 1975 r. – 294; w 1977 r. – 812; w 1978 r. – 584; a w okresie między 1 stycznia a 15 lutego 1979 roku ich liczba wynosiła około 230.

²² Ibidem, s. 149.

²³ Ibidem. Znamienne jest, że chińska operacja wojskowa miała miejsce dwa dni po zaaprobowaniu przez Pekin propozycji Hanoi, aby podjąć rozmowy w sprawie wytyczenia granicy morskiej w Zatoce Tonkińskiej.

²⁴ A. Kowalczyk, Kambodża 75–95, Warszawa 1996, s. 7.

²⁵ Ibidem, s. 10–19.

²⁶ M. Piatrasiak, op.cit., s. 110.

²⁷ J. Piątek, Wojny państw w XX wieku: wprowadzenie do bezpieczeństwa militarnego, Gorzów Wielkopolski 2010, s. 215.

²⁸ P. Ostaszewski, Wojna chińsko-wietnamska 1979, [w:] Konflikty kolonialne i postkolonialne…, s. 467–471.

²⁹ Z. Czarnota, Z. Moszumański, Chiny–Wietnam, Opole 1995, s. 7.

³⁰ P. Ostaszewski, Wojna chińsko-wietnamska…, s. 472.

³¹ W. Scott Morton, Ch.M. Lewis, Chiny. Historia i kultura, Kraków 2005, s. 260.

³² Mariusz Karwowski, Ewolucja stosunków wietnamsko-chińskich. Skomplikowany proces normalizacji, http://www.polska-azja.pl/2010/01/23/ewolucja-stosunkow-wietnamsko-–-chinskich-skomplikowany-proces-normalizacji/ [28.04.2011].

³³http://2jjj.com/?p=2693 [23.05.2011]. Jest to raport dowódcy pułku artylerii ChALW z tejże wojny. 

³⁴ Ibidem.

³⁵ J. Bojko, G. Piwnicki, Mocarstwowa polityka Chin na morzach Azji Południowo-Wschodniej, [w:] Chiny supermocarstwem XXI wieku? Rozważania na temat polityki i gospodarki Państwa Środka, red. J. Marszałek-Kawa, Toruń 2010, s. 127.

³⁶ Dz.U. 2002, Nr 59, poz. 543.

³⁷Bezpieczeństwo międzynarodowe w regionie Azji i Pacyfiku. Wybrane zagadnienia, red. B. Skulska, P. Skulski, Wrocław 2010, s. 118.

³⁸ J. Rowiński, Spory graniczne…, s. 150.

³⁹ Z. Śliwa, Bezpieczeństwo regionu Azji Południowo-Wschodniej a roszczenia terytorialne wobec wysp Morza Południowochińskiego, „Zeszyty Naukowe Akademii Marynarki Wojennej” 2010, R. LI, nr 2 (181), s. 111.

⁴⁰ J. Rowiński, Spory graniczne…, s. 147.

⁴¹ J. Bojko, G. Piwnicki, Mocarstwowa polityka Chin…, s. 129.

⁴²Declaration on the Conduct of Parties in the South China Sea, http://www.aseansec.org/13163.htm [24.05.2011].

⁴³Bezpieczeństwo międzynarodowe w regionie Azji…, s. 118–119.

⁴⁴ J. Rowiński, Spory graniczne…, s. 154.

⁴⁵ M. Pietrasiak, op.cit., s. 113–115.

⁴⁶ http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/kraj,Wietnam, stosunki_dwustronne,Chiny [23.05.2011].

⁴⁷ M. Pietrasiak, op.cit., s. 117.

⁴⁸Bezpieczeństwo międzynarodowe w regionie Azji…, s. 74.

⁴⁹ M. Karwowski, Rola zagranicznej współpracy gospodarczej w wietnamskich reformach doi moi, http://www.polska-azja.pl/2010/03/11/rola-zagranicznej-wspolpracy-gospodarczej-w-wietnamskich-reformach-doi-moi/ [24.05.2011].

⁵⁰ M. Pietrasiak, op.cit., s. 18.

⁵¹ M. Karwowski, Rola zagranicznej współpracy gospodarczej w wietnamskich reformach doi moi, http://www.polska-azja.pl/2010/03/11/rola-zagranicznej-wspolpracy-gospodarczej-w-wietnamskich-reformach-doi-moi/ [24.05.2011].

⁵² M. Pietrasiak, op.cit., s. 98.

⁵³ Ibidem, s. 95–96.

⁵⁴ Ibidem, s. 32–35.

⁵⁵http://www.chinhphu.vn/portal/page?_pageid=439,1096045&_dad=portal&_schema=PORTAL [24.05.2011].

⁵⁶ M. Piertasiak, op.cit., s. 218.

⁵⁷ A. Anders, Wpływ przemian politycznych w krajach Azji Południowo-Wschodniej w pierwszej dekadzie XXI w. na funkcjonowanie ASEAN, [w:] Wartości azjatyckie. Polityka i prawa człowieka, red. J. Marszałek-Kawa, Toruń 2010, s. 13.

⁵⁸ M. Karwowski, Polityka zagraniczna Socjalistycznej Republiki Wietnamu wobec ASEAN, http://www.polska-azja.pl/2010/01/05/polityka-zagraniczna-socjalistycznej-republiki-wietnamu-wobec-asean/ [24.05.2011].

⁵⁹ M. Pietrasiak, op.cit., s. 104.

⁶⁰ Ibidem, s. 220.

⁶¹ Ibidem, s. 118.

⁶²Bezpieczeństwo międzynarodowe w regionie Azji…, s. 119.

⁶³ M. Pietrasiak, op.cit., s. 120.

Jacek Raubo

Rywalizacja ChRL
i Stanów Zjednoczonych Ameryki
na płaszczyźnie militarnej – zagrożenie
czy szansa na trwałą stabilizację?

W historii częstokroć dochodziło do upadku jednego układu mocarstw na rzecz całkiem nowej struktury relacji międzynarodowych. Wielkie imperia Hiszpanii i Portugali, ustępowały miejsca Wielkiej Brytanii, choć państwo to musiało pogodzić się po 1945 r. z prymatem USA i ZSRR. Obecnie na początku XXI w. to ChRL jest pozycjonowana jako główny, globalny rywal, osłabionych samodzielnym liderowaniem Stanów Zjednoczonych. Z jednej strony mamy bowiem do czynienia z rodzącą się potęgą ekonomiczną oraz po części także militarną wraz z jej gigantycznym zapleczem ludnościowym, a z drugiej, z coraz słabszą pozycją amerykańskiej gospodarki, obciążonej nadmiernymi wydatkami chociażby na cele związane z prowadzonymi działaniami wojennymi w Afganistanie i Iraku. Stąd też Azja Południowa lub szerzej cały region Azji, stają się naturalnym polem do rywalizacji obu mocarstw. Przy czym rywalizacja chińsko-amerykańska ma także swój zwiększający się z roku na rok wymiar globalny, który przekłada się np. na realne działania podejmowane wobec Afryki. Oczywiście relacje ChRL i Stanów Zjednoczonych można rozpatrywać na wielu płaszczyznach, politycznej, kulturowej, ekonomicznej, ale również militarnej. Należy przy tym zadać istotne pytanie o charakterystykę współczesnej rywalizacji chińsko-amerykańskiej na płaszczyźnie militarnej, gdyż częstokroć więzy ekonomiczne dominują w rozważaniach poruszających wzajemne relacje obu tych państw. Rozważenie tego problemu pozwoli w pewnym sensie określić czy będziemy mogli mówić o coraz większym zagrożeniu dla pokoju w regionie, a może wręcz przeciwnie, o przyczynianiu się do stabilizacji oraz zwiększeniu obustronnego dążenia do porozumienia się, bez odnoszenia się do działań własnych sił zbrojnych. Należy odnotować, że w relacjach pomiędzy ChRL a USA występowały różne okresy, charakteryzujące się sprzecznymi interesami, niezrozumieniem, wykazywaniem wzajemnej wrogości. Jednakowoż w XXI w. można zaobserwować, iż wchodzą one w całkiem nową fazę, gdy pozycja globalna obu państw staje się porównywalna, co też w prostej mierze prowadzi do potrzeby współpracy, ale niewątpliwie stymuluje także jeszcze mocniej rywalizację. W poruszonym w niniejszym artykule aspekcie militarnym jest to skorelowane z potencjalnym występowaniem cyklicznych kryzysów, w których może pojawić się czynnik sił zbrojnych, jako element rozgrywania polityki zagranicznej. Jednocześnie trwałym wyznacznikiem będzie dalsze pogłębianie się obserwowanego już w sposób oczywisty wyścigu zbrojeń, w celu wytworzenia przewagi nad potencjalnym rywalem jednej ze stron tej chińsko-amerykańskiej gry. Należy przy tym na wstępie stwierdzić, że niewątpliwie każda próba analizy chińskiej polityki musi być obarczona dużą dozą ostrożności, gdyż ChRL bardzo sprawnie od samego początku tego państwa posługuje się dezinformacją oraz działaniami kontrwywiadowczymi, uniemożliwiającymi dostęp do wielu kluczowych aspektów własnej polityki wewnętrznej i zewnętrznej. Przez taką blokadę informacyjną oraz odpowiednie dozowanie informacji pojawiających się w chińskich źródłach, bardziej słyszalny i akceptowany jest głos amerykańskiej strony albowiem to właśnie niewątpliwie amerykańskie ośrodki analityczne wiodą współcześnie prym w głównym przekazie obrazu relacji amerykańsko-chińskich. Dlatego istotne jest z jednej strony uchwycenie sposobu postrzegania opisywanej rywalizacji, mając na uwadze odmienne perspektywy, nie dokonując przy tym ich wartościowania, bowiem niewątpliwe państwa te mają prawo do budowy własnych narodowych koncepcji polityki.

Punkt wyjścia we wzajemnych relacjach

Stany Zjednoczone i Chiny Ludowe otwierają niewątpliwie na początku XXI w. nową kartę we wzajemnych relacjach. Jednakże trudno dokonać analizy chińsko-amerykańskiej współpracy oraz rywalizacji bez oceny problematycznego historycznego dziedzictwa. W głównej mierze podwaliny pod wstępną nieufność, a wręcz wrogość położyło samo powstanie Chińskiej Republiki Ludowej, po okresie długotrwałej wojny domowej w Chinach. Obserwując amerykańską politykę wobec wewnętrznego chińskiego konfliktu w latach trzydziestych i czterdziestych XX w. uwidacznia się wielkie niezrozumienie dla całokształtu ówczesnych relacji politycznych, gospodarczych w Azji. Należy zaznaczyć, że Stany Zjednoczone w tamtym okresie borykały się z piętnem izolacjonizmu oraz idealistyczną wizją demokracji, według standardów amerykańskich, którą próbowano promować w warunkach chińskich¹. Jednocześnie w momencie, gdy Stany Zjednoczone zostały zaatakowane przez Japonię 7 grudnia 1941 r., całość problemów wewnętrznych Chin przestała być tym bardziej istotna. W obliczu głównego celu, jakim było niewątpliwie pokonanie, tryumfującej w początkowym okresie wojny Japonii, zapomniano o specyfice chińskiej wojny domowej. Stąd też Stany Zjednoczone wyszły z pragmatycznego założenia, iż każdy kto walczył przeciwko japońskiemu najeźdźcy był postrzegany w roli sojusznika², niezależnie od zaplecza ideologicznego. Szczególnie, że jednym z największych sojuszników był przecież ówczesny ZSRR, a więc niejako swoisty matecznik komunizmu. Potrzebę zredefiniowania przez Stany Zjednoczone własnej polityki wobec Chin, ale także w całej niemalże Azji, przyniosła dopiero zimna wojna. Okazało się wówczas, że to Chiny Kuomintangu były ważnym sojusznikiem w globalnej wojnie z komunizmem³. Jednakże długotrwałe zaniedbania w amerykańskiej polityce przyczyniły się do finalnego zwycięstwa sił komunistycznych na czele z Mao Zedonga, który 1 października 1949 r. proklamował powstanie Chińskiej Republiki Ludowej. Szok wywołany utratą, jak to było określane wówczas w kręgach antykomunistycznych polityków w Stanach Zjednoczonych, Chin, wpłynął na pozycjonowanie ChRL jako realnego wroga w bipolarnym świecie zimnej wojny. Jednocześnie także działania amerykańskie wobec Republiki Chińskiej na Tajwanie oraz na forum Organizacji Narodów Zjednoczonych, sprzyjały budowie antyamerykanizmu w Chinach Ludowych. Powstała długotrwała wroga relacja, w której Stany Zjednoczone i Chiny Ludowe, były rzeczywistymi przeciwnikami, a jak się okazało w przypadku wojny w Korei, prowadzonej w latach 1950–1953, wrogość ta przerodziła się również w bezpośrednie działania militarne⁴. Dlatego okres od 1949 r. do lat siedemdziesiątych XX w. można potraktować jako czas konfrontacji, który nie sprzyjał w żaden sposób wzajemnemu poznawaniu się obecnych globalnych graczy. Przełomowe stały się zmiany jakie zaszły w polityce obu stron we wspomnianych powyżej latach siedemdziesiątych XX w., gdy administracja ówczesnego Prezydenta Stanów Zjednoczonych Richard Nixona i przede wszystkim Henry Kissinger, nakreśliła potrzebę nawiązania relacji z ChRL⁵. Również po stronie chińskich komunistów nastąpiło odejście od trwałego i niezmiennego definiowania Ameryki jako głównego wroga z okresu wojny koreańskiej, gdyż w 1969 r. zaogniła się sytuacja z największym dotychczas sojusznikiem w postaci ZSRR⁶. Przełomowa stała się wizyta prezydenta R. Nixona w ChRL w 1972 r., która zapoczątkowała fazę normalizacji stosunków pomiędzy oboma państwami⁷. Niejako ukoronowaniem całego procesu było ustanowienie stosunków dyplomatycznych Stanów Zjednoczonych i ChRL z dniem 1 stycznia 1979 r. Od tego czasu relacje chińsko-amerykańskie przeszły od fazy konfrontacji, do fazy poznawania się. Sprzyjały temu zmiany wewnątrz samych Chin Ludowych, w których rozpoczął się długotrwały proces przede wszystkim zmian gospodarczych, zapoczątkowany tzw. reformami Deng Xiaopinga⁸. Władze ChRL wycofały się niejako na pozycję wyczekującą wobec głównego nurtu antagonizmu zimnowojennego, dążąc w głównej mierze do rozwoju wewnętrznego. Po upadku ZSRR i zakończeniu konfliktu dwóch bloków ideologicznych, Stany Zjednoczone stały się jedynym supermocarstwem, przez co chińska polityka nadal nie była konfrontacyjnie ukierunkowana. Jednakże wzrost gospodarczy ChRL, należy w tym przypadku podkreślić, że w dużej mierze dzięki symbiozie z rynkiem zbytu jakim były Stany Zjednoczone, otworzył nowe możliwości w relacjach chińsko-amerykańskich. Szczególnie, że zamachy z 11 września 2001 r. ukierunkowały Stany Zjednoczone na tory bardzo kosztownych wojen w Iraku i Afganistanie. ChRL, wykorzystując osłabienie Ameryki, zaczyna występować w roli równoprawnego gracza wobec Stanów Zjednoczonych, a symbolem mogły być wizyty prezydenta Baracka Obamy w ChRL i Hu Jintao w Stanach Zjednoczonych. Stąd też można uznać, że nastąpiło powolne, może nie tak zauważalne oraz spektakularne, jak to miało miejsce przy wcześniejszych zmianach, wejście w fazę globalnego partnerstwa chińsko-amerykańskiego i równie globalnej rywalizacji chińsko-amerykańskiej. Tego rodzaju nowa jakość w relacjach Stanów Zjednoczonych z ChRL w XXI w. ma swoje odbicie także w aspekcie militarnym. Oba państwa bardzo skrupulatnie budują własne potencjały sił zbrojnych, a – jak pokazała historia – są także w stanie ich używać jako narzędzia we własnej polityce zagranicznej. Jednocześnie oprócz wzajemnych relacji gospodarczych, mają wiele płaszczyzn do sporów i konfliktów.

Dwie perspektywy zagrożeń militarnych

W przypadku obecnej fazy w relacjach chińsko-amerykańskich należy zaobserwować, że oba państwa akceptują wynikłą z procesów globalizacji swoistą współzależność, oczywiście, w głównej mierze w aspekcie gospodarczym. Jednakże nie zmienia to faktu, że kreują swoją politykę zagraniczną, zgodną z własnym interesem narodowym, przez co mają wielokrotnie zupełnie inną perspektywę zagrożeń militarnych, które niesie ze sobą działalność drugiej strony. Należy więc zaprezentować wybrane, potencjalne płaszczyzny sporu lub wręcz konfliktu zbrojnego, które są różnie definiowane przez obie strony. Przede wszystkim, rozpoczynając od perspektywy strony chińskiej, można podkreślić, iż całościowa amerykańska obecność militarna na świecie stanowi w pewnym sensie zagrożenie dla ChRL i jego rodzącej się globalnej polityki⁹. Jest to ściśle związane z faktem, że zarówno ChRL, jak i strona amerykańska szukają sprzymierzeńców w różnych częściach świata i możliwe jest w przyszłości wystąpienie sytuacji, że rywalizacja o pozyskanie konkretnego partnera zostanie rozstrzygnięta w wyniku zaprezentowania zdolności bojowych, niekoniecznie w formie działań wojennych, ale np. demonstracji możliwości przerzutu konkretnego kontyngentu wojska w dany, zapalny region świata. Kontekst tzw. globalnej projekcji sił, stanowi nadal olbrzymi atut amerykańskich sił zbrojnych i jest niewątpliwie rozpatrywany jako zagrożenie dla ChRL¹⁰. Stany Zjednoczone niejednokrotnie już udowadniały, że są w stanie wymuszać na słabszych państwach ustępstwa, używając do tego celu właśnie argumentu jakim są własne siły zbrojne. Szczególną rolę odgrywa, w kontekście zagrożenia interesów ChRL, współczesna wersja tradycyjnej dla Stanów Zjednoczonych tzw. dyplomacji kanonierek, przekształcona obecnie niejako w dyplomację amerykańskich lotniskowców, albowiem całe duże grupy bojowe lotniskowców U.S. Navy o napędzie atomowym są w stanie m.in. wpływać na działania ChRL wobec Tajwanu¹¹. Dla polityki chińskiej, biorąc pod uwagę potrzeby surowcowe tego państwa, właśnie aktywność całej amerykańskiej floty wojennej jest na dzień dzisiejszy potencjalnie największym wyzwaniem. Nie chodzi już tylko i wyłącznie o wspomniane konfliktogenne wody okalające Tajwan na czele z Cieśniną Tajwańską, ale również np. strategicznie ważną Cieśninę Malakka, Wyspy Spratly, jak również chińską próbę bycia aktywnym graczem na różnych akwenach poza regionem Azji. Kolejnym bardzo widocznym zagrożeniem jest zacofanie technologiczne chińskich sił zbrojnych, względem ich amerykańskich odpowiedników. Chińska Armia Ludowo-Wyzwoleńcza, chociaż dozbrajana i dysponująca znaczącym budżetem o którego realną wielkość toczone są spory¹², nadal boryka się z problemem nasycenia odpowiednio dużej ilości jednostek nowoczesnym sprzętem bojowym i wyposażeniem na miarę XXI w. Przede wszystkim dostrzegalne jest to w kategorii chociażby broni pancernej, śmigłowców bojowych, ale również lotnictwa czy marynarki wojennej. Jednocześnie proces modernizacji chińskich sił zbrojnych jest prowadzony w obliczu ciągłych amerykańskich zbrojeń. Stany Zjednoczone nie ukrywają faktu, że ich własne zbrojenia są bezpośrednio ukierunkowane właśnie na zbudowanie takiej przewagi technologicznej, aby nikt nie mógł zagrozić Stanom Zjednoczonym w najbliższej przyszłości, w tym też w domyśle ChRL. Tak więc chińskie zbrojenia są stymulowane nie tylko własnym zacofaniem, ale też wyzwaniem rzuconym przez stronę amerykańską, a także m.in. rozbudowujące własne siły zbrojne Indie. Przy czym Stany Zjednoczone znacząco ograniczają dostęp ChRL do nowoczesnych technologii militarnych, używając w tym celu np. embarga wprowadzonego po wydarzeniach na Placu Tiananmen z 1989 r.¹³, wpływając także na innych eksporterów uzbrojenia oraz technologii militarnych z Europy czy Izraela¹⁴. Swoistym, nie tyle zagrożeniem co raczej wyzwaniem w aspekcie militarnym, jest również rywalizacja o rynki w handlu uzbrojeniem. Oba państwa są nie tylko jednymi z największych odbiorców uzbrojenia, ale również jednymi z największych producentów. Niejednokrotnie firmy zbrojeniowe ze Stanów Zjednoczonych i ChRL konkurują o uzyskanie tych samych zamówień w różnych państwach świata. Współcześnie coraz częściej uzbrojenie oraz technologie chińskie są już nie tylko tańsze, ale także zaawansowane technologicznie. Nie można przy tym zapomnieć, że przemysł obronny oprócz generowania zysków zatrudnia dużą liczbę pracowników, stanowiąc ważną determinantę dla polityki ChRL oraz Stanów Zjednoczonych. Do wskazanych płaszczyzn konfliktogennych lub mogących prowadzić do rywalizacji na płaszczyźnie militarnej, z chińskiego punktu widzenia, należy dodać też aspekt geostrategiczny¹⁵. Mianowicie dla ChRL wyzwaniem jest próba budowy stałej amerykańskiej obecności militarnej w konkretnych regionach świata. Najbardziej tradycyjnym pozostaje spór o tzw., według oficjalnego stanowiska chińskiego, zbuntowaną prowincję, a więc Tajwan i funkcjonującą na nim Republikę Chińską¹⁶. Bez pomocy militarnej ze strony Stanów Zjednoczonych Tajwan nie byłby wstanie współcześnie oprzeć się przewadze polityczno-militarnej ChRL. Chiny Ludowe wspierają również, jako jedno z nielicznych państw świata, komunistyczną Koreę Północną, a Stany Zjednoczone są obecne w silnym sojuszu z Koreą Południową. Współcześnie obserwowalne jest także zagrożenie dla polityki chińskiej, w kontekście aktywności militarnej Stanów Zjednoczonych w obrębie Azji Centralnej. Innego rodzaju, nowym frontem stała się obecnie Afryka, gdzie ChRL buduje rozległą sieć interesów oraz wpływów. Podobnie czynią w Afryce Stany Zjednoczone, które np. utworzyły AFRICOM, oddzielne dowództwo geograficzne dla tego regionu świata.

Dla strony amerykańskiej można sformułować podobny katalog zagrożeń militarnych, płynących ze strony ChRL. Na wstępie należałoby zwrócić uwagę na brak transparentności w zakresie obserwacji i kontroli chińskich zbrojeń. Stany Zjednoczone muszą rozwiązać problem analogiczny do tego z okresu rywalizacji z ZSR, kiedy to niemożliwe było czytelne określenie stanu radzieckiego potencjału militarnego. Skutkuje to pojawieniem się niepewności co do zagrożenia militarnego jakie niesie ze sobą ChRL i stymuluje kontrdziałania amerykańskie mające na celu poprawę własnego położenia militarnego względem rosnącego w siłę globalnego rywala. Dotyczy to zarówno zakresu technologicznego, takiego jak np. pojawienie się nowych typów okrętów podwodnych czy samolotów myśliwskich, ale także kwestii finansowania chińskich zbrojeń. Wzrost potencjału sił zbrojnych ChRL odbierany jest jako realna możliwość osłabienia tradycyjnej, uzyskanej po 1945 roku, dominacji amerykańskiej floty wojennej w kluczowym regionie Azji i Pacyfiku. Osłabiłoby to zdolność do realizacji celów polityki Stanów Zjednoczonych względem tradycyjnych sojuszników w Japonii czy też Korei Południowej. Zapewne, biorąc nawet pod uwagę wszystkie ostatnie zawirowania wokół polityki amerykańskiej względem Tajwanu, również Republika Chińska jest nadal postrzegana w kategorii trwałego sojusznika oraz dogodnej karty przetargowej we wszelkich rozmowach z ChRL. Stany Zjednoczone także coraz mocniej obawiają się współczesnego chińskiego zagrożenia względem ich systemów teleinformatycznych oraz np. satelitarnych, np. opartych na technologii GPS¹⁷. Chińska Armia Ludowo-Wyzwoleńcza dysponuje, według analityków z amerykańskiego Departamentu Obrony, grupami hakerów, którzy oprócz tradycyjnych włamań w celach szpiegowskich mogą posłużyć do paraliżu systemów informatycznych sił zbrojnych oraz całego państwa¹⁸ Rozbudowa i modernizacja chińskiej broni strategicznej może być postrzegana jako preludium do klasycznej formy wyścigu zbrojeń. Jednocześnie amerykańskie czynniki decyzyjne zarówno cywilne, jak i wojskowe zdają sobie sprawę z osłabienia zdolności militarnych Stanów Zjednoczonych, po okresie ich zaangażowania na różnych frontach konfliktów zbrojnych w Iraku czy Afganistanie. ChRL nie dysponuje jeszcze potencjałem militarnym równym Stanom Zjednoczonym, ale Chińczycy nie muszą ciąć wydatków na coraz kosztowniejsze misje zagraniczne. Ich siły zbrojne, otoczone bardzo skutecznymi działaniami kontrwywiadowczymi oraz dezinformacyjnymi, mogą wolno dostosowywać się do wymogów pola walki w XXI wieku¹⁹. Przy czym, analogicznie do doświadczeń z rywalizacją zimnowojenną z ZSRR, ChRL umiejętnie pozyskuje dane o najnowocześniejszych rozwiązaniach technologicznych stosując swój wywiad. Symboliczne może być pojawienie się samolotu myśliwskiego Chengdu J-20 i skorelowanie tego wydarzenia m.in. z trudną do oceny niewyjaśnioną obecnością chińską w Serbii po zestrzeleniu tam amerykańskiego samolotu F-117 czy też włamaniami do sieci komputerowych firm lotniczych, takich jak McDonnell Douglas. Niewątpliwie oba państwa czują się zagrożone działaniami drugiej strony i jednocześnie rozpatrują własne potencjały militarne w kategoriach potencjalnej rywalizacji.

Różne koncepcje reakcji na zagrożenia

Podobnie jak w przypadku dokonywania swoistej diagnozy najważniejszych problemów militarnych pojawiających się w relacjach amerykańsko-chińskich, również koncepcje odpowiadania na nie są różne po stronie Stanów Zjednoczonych oraz ChRL. Przede wszystkim ChRL dążą do stworzenia realnej przeciwwagi dla Stanów Zjednoczonych, wykorzystując współpracę także w aspekcie militarnym z innymi państwami. Mamy więc do czynienia z wielce problematyczną koncepcją tzw. sznura pereł, a więc baz marynarki wojennej ulokowanych w państwach sojuszniczych²⁰. Mają one na celu zabezpieczenie trasy handlowej do Zatoki Perskiej, przez strategicznie ważną Cieśninę Malakka. Obecnie chińskie działania w zakresie tzw. sznura pereł nie są nacechowane charakterem ofensywnym, jednakże stanowią czytelny sygnał, że ChRL dąży do zabezpieczenia własnych interesów i nie będzie poddawała się swoistemu dyktatowi na morzach i ocenach ze strony marynarki wojennej Stanów Zjednoczonych. Jednocześnie trasa wyznaczana przez bazy należące do tzw. sznura pereł, jest nie tylko strategicznie ważnym elementem chińskiej polityki zagranicznej, ale również głównych amerykańskich sojuszników w regionie tj. Japonii i Korei Południowej. Innym sposobem odpowiedzi chińskiej na amerykańską obecność militarną w Azji jest aktywność w Szanghajskiej Organizacji Współpracy. Organizacja jest w głównej mierze formą współpracy przede wszystkim dwóch wielkich państw – ChRL i Federacji Rosyjskiej. Oba państwa łączy pragmatyczna niechęć do polityki amerykańskiej oraz przede wszystkim obecności militarnej Stanów Zjednoczonych w regionie uważanym za własną strefę wpływów. Szanghajska Organizacja Współpracy jest również płaszczyzną integracji i wspierania dobrych kontaktów z mniejszymi państwami regionu. O sile oraz dużych możliwościach świadczy fakt, że obserwatorami są m.in. Indie, Pakistan czy też Iran. Obok działań geostrategicznych, ChRL bardzo systematycznie dąży do modernizacji własnego potencjału militarnego²¹. Symbolem takiej polityki jest niejako postawienie sobie za cel stworzenia nowoczesnej marynarki wojennej, która będzie mogła operować nie tylko w pobliżu własnych wód terytorialnych, ale także w dużej odległości od Chin. Stąd też pierwsze próby z pierwszym własnym chińskim lotniskowcem o nazwie Shi Lang, a więc zmodernizowanym dawnym radzieckim okrętem wojennym Varyag²². Szczególne obawy po stronie amerykańskiej budzi zaś modernizacja floty podwodnej, chińskiej marynarki wojennej, która może zagrozić wspomnianym już w tekście, amerykańskim grupom bojowym lotniskowców o napędzie atomowym²³. Jednakże trudno jednoznacznie określić obecny potencjał chińskiej broni podwodnej, gdyż przeszkodą, jak w przypadku całych chińskich sił zbrojnych, jest dezinformacja oraz duża doza tajności programów zbrojeniowych. Niewątpliwie ChRL, dzięki szybkiemu rozwojowi własnego przemysłu, również dynamicznemu wdrażaniu nowych technologii przede wszystkim cywilnych, częstokroć kopiowanych od europejskich czy amerykańskich partnerów, uzyskuje odpowiednie zaplecze naukowe oraz finansowe dla dokonania skoku technologicznego, także w aspekcie własnych sił zbrojnych²⁴. Wiąże się jednak z tym problem, związany ze skalą potrzebnej modernizacji. Chiny Ludowe, podobnie jak obecnie Federacja Rosyjska, są w stanie opracować samodzielnie lub skopiować czyjeś rozwiązania militarne, ale nie jest możliwe bardzo szybkie odpowiednie nasycenie nowoczesnym wyposażeniem dużej ilości jednostek. Wiele nowych rozwiązań jest jeszcze w fazie testów i nie wiadomo kiedy wejdą do służby oraz czy spełniają pokładane w nich nadzieje. Dlatego, aby uzyskać możliwość skutecznego oddziaływania na zagrożenie płynące ze strony Stanów Zjednoczonych, ChRL rozwija inne formy działań np. związane m.in. z akcjami hakerów komputerowych. W ten sposób niwelowana jest przewaga technologiczna strony amerykańskiej, czy wręcz dochodzi do uzyskania przewagi nad potencjalnym przeciwnikiem, którego jednostki bojowe są w pewnym sensie uzależnione od nowoczesnych sieci teleinformatycznych czy satelitarnych. Można domniemywać, że ogół działań w zakresie uzyskiwania zdolności do podboju przestrzeni kosmicznej²⁵, prace nad rozwojem własnych myśliwców niewykrywalnych przez radary lub o obniżonej wykrywalności czy też ostatnie testy nad pierwszym lotniskowcem wskazują, iż ChRL dąży ostatecznie do bycia równoprawnym rywalem dla potęgi militarnej Stanów Zjednoczonych.

Amerykańska odpowiedź na potencjalne chińskie zagrożenie militarne składa się niejako z dwóch części. Przede wszystkim Stany Zjednoczone nie rezygnują z obecności militarnej w regionie, jak to ma miejsce np. w przypadku Europy. Dochodzi raczej do stałego zwiększania własnych zdolności w zakresie działań przede wszystkim marynarki wojennej czy też lotnictwa wojskowego²⁶. Drugim elementem jest podtrzymanie tradycyjnych więzów militarnych z sojusznikami w regionie²⁷. Stąd wzrost znaczenia oraz samodzielności m.in. Japońskich Sił Samoobrony czy sił zbrojnych Republiki Korei. Zarówno Korea Południowa, jak i Japonia, nawet wbrew własnym antagonizmom, czują się niewątpliwie zagrożone obecnymi zbrojeniami chińskimi. Jednocześnie do grupy dawnych sojuszników Stany Zjednoczone starają się włączyć nowe państwa, których potencjał militarny mógłby wpłynąć postponująco na wzrastającą potęgę militarną ChRL. Szczególną rolę może odegrać potencjalne zbliżenie Indii i Stanów Zjednoczonych, właśnie w oparciu o zagrożenie płynące ze strony Chin Ludowych. Innym potencjalnie istotnym sojusznikiem w regionie może stać się Wietnam²⁸. Wcześniejsza wojna wywołała długotrwałą przerwę we wzajemnych, amerykańsko-wietnamskich relacjach, ale dziś oba państwa dążą do normalizacji również w oparciu m.in. o wspólne postrzeganie czynnika chińskich zbrojeń i zwiększonej obecności militarnej ChRL jako zagrożenia dla własnych interesów²⁹. W zakresie amerykańskich zbrojeń następuje także znacząca ewolucja. Powoli odchodzi się od wizji tylko i wyłącznie małych, mobilnych sił do działań w misjach stabilizacyjnych oraz pokojowych, a przywraca się dyskusję o możliwości udziału w konflikcie zbrojnym z potencjalnie porównywalnym przeciwnikiem. Szczególnie, że działania wojenne w Afganistanie oraz w Iraku doprowadziły do przeciążenia budżetu na obronę i wymuszają na decydentach politycznych oraz wojskowych niejako nowe otwarcie w planowaniu strategicznym dla Stanów Zjednoczonych. Być może zagrożenie ze strony zbrojeń ChRL może w najbliższej przyszłości przesłonić problem terroryzmu.

Zagrożenie pokoju czy trudna stabilizacja

Przechodząc do formułowania wniosków można zaobserwować, że relacja ChRL i Stanów Zjednoczonych staje się coraz bardziej skomplikowana oraz złożona. Oba mocarstwa muszą współpracować ze sobą, dbając m.in. o kwestie ekonomiczne. Jednakże ich działania, to znaczy wola ChRL do wzrostu oddziaływania na Azję i świat oraz chęć obrony swojej pozycji globalnego gracza przez Stany Zjednoczone, prowadzi do ciągłej presji na wzajemną rywalizację. Owa rywalizacja przekłada się także na czynnik militarny. Stąd też zagrożeniem może być wpadnięcie obu mocarstw niejako w spiralę wzajemnie napędzanych zbrojeń. Natomiast dysponowanie coraz silniejszym potencjałem militarnym może stać się przyczynkiem do prób jego zastosowania. Najprostszym przykładem może być próba blokady Tajwanu, po osiągnięciu pewnego technologicznego oraz ilościowego pułapu przez marynarkę wojenną ChRL. Przy pogłębiającym się uzależnieniu waluty Stanów Zjednoczonych od działań chińskich, amerykańscy politycy będą też mogli dążyć do pokazania własnej potęgi stosując do tego celu np. siły zbrojne. Niewątpliwie wzrost potęgi militarnej ChRL oraz dążenie Stanów Zjednoczonych do utrzymania pozycji lidera w regionie, może sprowokować zaistnienie kryzysów. Przykładem niech będzie incydent z 2001 r., kiedy to amerykański samolot zwiadowczy został przechwycony przez myśliwce chińskie, przez co doszło do kolizji w powietrzu. Podobnie, jak późniejsze pojawienie się chińskiego okrętu podwodnego klasy Song³⁰ w pobliżu amerykańskiego atomowego lotniskowca USS Kitty Hawk³¹. Tego rodzaju kryzysy mogą w przyszłości ulec natężeniu, szczególnie w kontekście wzrostu potencjału chińskiej marynarki wojennej i dążenia strony amerykańskiej do poznania tajemnic militarnych skrywanych przez stronę ChRL. Negatywnie można także ocenić możliwość kreacji nowej dwubiegunowej struktury państw w regionie, której funkcjonowanie będzie opierało się o sojusz z ChRL lub chęć zabezpieczenia się przed działaniami strony chińskiej. Wówczas naturalnym sprzymierzeńcem będą zawsze Stany Zjednoczone, dotychczas jedyne państwo mogące równoważyć chińskie zbrojenia. Jednakowoż zagrożenie niejako nową zimną wojną, nie musi nieść ze sobą zagrożenia dla pokoju. ChRL i Stany Zjednoczone mogą ze sobą naturalnie rywalizować, ale w ich interesie będzie zawsze powstrzymywanie się przed zaognianiem konkretnych kryzysów w taki sposób, by prowadziły do wybuchu konfliktu zbrojnego. Same zbrojenia będą się opłacały, ale konflikt może być zbyt dużym wydatkiem dla obu państw, szczególnie patrząc na bogacące się społeczeństwo chińskie, które nie jest tak wojowniczo nastawione, jak w okresie np. wojny koreańskiej. Samo ograniczenie militarnej supremacji Stanów Zjednoczonych na świecie przez pojawienie się silnych ChRL, może być postrzegane jako czytelny sygnał dla sformułowania nowej polityki amerykańskiej. Amerykańscy politycy oraz wojskowi nie będą mogli prowadzić tak jednostronnych działań, jak to miało miejsce chociażby w przypadku inwazji na Irak w 2003 roku. Przy czym Stany Zjednoczone jednocześnie będą musiały dokonać pewnej głębokiej racjonalizacji własnych wydatków na obronność, względem nowych zagrożeń związanych z polityką ChRL. Pozytywnym czynnikiem może być zbliżenie mniejszych państw w regionie Azji do jednego z rywali, gdyż zniweluje to możliwość wybuchu przypadkowego konfliktu zbrojnego. Takie państwa, jak Korea Południowa i Japonia, zmuszone będą do odejścia od zadawnionych sporów na rzecz kooperacji w zakresie zagwarantowania sobie wspólnych zdolności obronnych. Dlatego podsumowując można uznać, że rywalizacja chińsko-amerykańska w zakresie militarnym niesie ze sobą wiele niebezpieczeństw, ale także może wpłynąć na stabilizację w regionie. Jak pokazały relacje ZSRR i Stanów Zjednoczonych w okresie ziemnej wojny, jeśli tylko globalni rywale szanują zdolności militarne oraz obawiają się potencjału sił zbrojnych drugiej strony to poszukują raczej dróg do kooperacji aniżeli walki.

¹ Interesujące spojrzenie na negatywne w skutkach decyzje, w polityce amerykańskiej wobec wojny domowej w Chinach, zaprezentował Jakub Polit w książce pt. Chiny 1946–1949, w której poruszył m.in. temat braku odpowiedniego wsparcia militarnego dla walczących z komunistami Mao wojsk Kuomintangu. Zob. szerzej: J. Polit, Chiny 1946–1949, Warszawa 2010.