Azjatyckie strategie polityki

międzynarodowej i regionalnej

Redakcja naukowa

Joanna Marszałek-Kawa

Sylwester Gardocki

SERIA

Biblioteka Azji i Pacyfiku

REDAKTOR SERII

Joanna Marszałek-Kawa

SEKRETARZ SERII

Karolina Skonieczka

RADA SERII

Marceli Burdelski, Tadeusz Detyna, Waldemar J. Dziak, Miao Huashou,

Adam Jelonek, Joanna Marszałek-Kawa, Krzysztof Miszczak, Ewa Oziewicz,

Małgorzata Pietrasiak, Bogusława Skulska, Kazimierz Starzyk, He Yaomin

RECENZENCI TOMU

prof. dr hab. Waldemar J. Dziak, dr hab. Roman Tomaszewski, prof. AP w Słupsku

REDAKTOR PROWADZĄCY

Maciej Majewski

REDAKCJA TECHNICZNA

Ryszard Kurasz

KOREKTA

Zespół

PROJEKT OKŁADKI

Krzysztof Galus

© Copyright by Wydawnictwo Adam Marszałek

Toruń 2013

ISBN 978-83-7780-763-7

Wydawnictwo prowadzi sprzedaż wysyłkową:

tel./fax 56 648 50 70; e-mail: marketing@marszalek.com.pl

Wydawnictwo Adam Marszałek, ul. Lubicka 44, 87–100 Toruń,

tel. 56 664 22 35, 56 660 81 60, e-mail: info@marszalek.com.pl, www.marszalek.com.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Wstęp

W obszernym tomie, który oddajemy do Państwa rąk pomieściliśmy dokonaną przez dwudziestu jeden autorów analizę polityk państw azjatyckich. Naukowcy podejmują próbę spojrzenia na rozmaite aspekty azjatyckich strategii polityki międzynarodowej i regionalnej. Analiza powyższej polityki została przeprowadzona na kilku poziomach: międzynarodowym, regionalnym i narodowym. Jest to opracowanie bardzo aktualne. Dlatego zarówno Redaktorom jak i Wydawcy zależało na szybkiej jego publikacji. Wynika to z faktu, że szeroko rozumiana problematyka azjatycka cieszy się dużym zainteresowaniem polityków, ekonomistów oraz ludzi nauki.

W rozpoczynającym tom rozdziale prof. Jerzy Sielski analizuje zagadnienie azjatyckiego przywództwa. Rita Róża Ramza dokonała analizy foresightingowej Azji na podstawie wybranych prognoz futurologicznych. Natomiast Adrian Szumowski opisał dylematy mocarstw w rejonie Azji i Pacyfiku. Autorzy rozdziału zatytułowanego Podstawy aksjologiczne rządów (przez) prawa w Chińskiej Rrepublice Ludowej po 1978 roku. Mateusz Stępień i Maurycy Zajęcki podkreślili, że opisane przez nich zagadnienie jest jedną z najżywiej dyskutowanych kwestii dotyczących współczesnych Chin. Natomiast Beata Goworko-Składanek wskazała, że organizacje pozarządowe w Chinach pełnią coraz większą rolę, co sprzyja budowie zaufania pomiędzy społeczeństwem a rządem.

Wybitni znawcy problematyki chińskiej, profesorowie Zbigniew Wiktor i Mieczysław Rakowski, opisali spory toczone w Chinach przed XVIII Kongresem KPCH. Dotyczyły one spraw fundamentalnych, W końcowej części swego obszernego rozdziału zaprezentowali oni swoje propozycje, które w ich przekonaniu będą służyły lepszemu rozumieniu chińskiej specyfiki reform przez jej zewnętrznych obserwatorów. Także autorzy kolejnych czterech rozdziałów: Renata Podgórzańska, Andrzej Pieczonka, Łukasz Zamęcki oraz Martyna Weronika Kuna swą uwagę koncentrowali na problemach rozwojowych współczesnych Chin. Omawiali oni kwestie prawne, ekonomiczne oraz narodowościowe.

Michał Lubina zaprezentował ciekawy temat związany z politycznymi implikacjami „odwilży birmańskiej”, a Joanna Trybowska omówiła współczesną sytuację polityczną w tym kraju. Specjalizująca się od wielu lat w problematyce koreańskiej dr Grażyna Strnad prezentuje sylwetkę jednego z najwybitniejszych ludzi współczesnej Azji, charyzmatycznego przywódcy opozycji koreańskiej, laureata Pokojowej Nagrody Nobla Kim Dae Junga, którego jednym z celów działania było dążenie do pojednania i zjednoczenia Korei. Michał Gołoś oraz Ryszard Suduł zaprezentowali zjawisko nielegalnej imigracji obywateli Socjalistycznej Republiki Wietnamu na tle innych narodowości. Wskazali oni, że polska polityka imigracyjna ostatnich lat charakteryzuje się poszukiwaniem rozwiązań służących zachowaniu równowagi pomiędzy emigracją polskich obywateli i napływem emigrantów, takich jak Wietnamczycy.

Trzy kolejne rozdziały poświęcone zostały Azji Środkowej. Piotr Grochmalski jest autorem stojącego na wysokim poziomie merytorycznym rozdziału zatytułowanego Stabilność polityczna współczesnej Azji Środkowej jako funkcja wymiany przywódców w Kazachstanie i Uzbekistanie. Swietłana Czerwonnaja scharakteryzowała nowe niezależne państwa tego regionu, a Sylwester Gardocki zaprezentował pozycję ustrojową Sądu Konstytucyjnego w Tadżykistanie.

Ostatni rozdział autorstwa Bożeny Wroniszewskiej omawia zjawisko zinstytucjonalizowanej korupcji w Rosji.

Treść oddawanego w ręce Czytelników tomu w dużej mierze jest wynikiem osobistych zainteresowań zespołu naukowców. Pełna odpowiedź na postawione pytania wymagać będzie jeszcze dalszych pogłębionych studiów i analiz. Wyrażamy przekonanie, że problemy przedstawione przez liczne grono autorów tego tomu wzbudzą Państwa zainteresowanie.

Joanna Marszałek-Kawa

Sylwester Gardocki

Jerzy Sielski

Przywództwo azjatyckie

Wstęp

Kontynent azjatycki jest olbrzymim lądem, na którym historycznie utworzyło się wiele cywilizacji: chińska, japońska, hinduistyczna, islamska¹. Dziś są to następujące regiony gospodarczo-historyczne: Azja Zachodnia (Bliski Wschód, Kaukaz, Środkowy Wschód); Azja Środkowa (Kazachstan, Uzbekistan, Turkmenistan, Tadżykistan, Mongolia, zachodnie Chiny); Azja Południowa (subkontynent indyjski); Azja Południowo-Wschodnia (Półwysep Indochiński, Archipelag Malajski, Filipiny); Daleki Wschód–Azja Wschodnia (Japonia, Korea, wschodnie Chiny, Chiny–Tajwan); Syberia–Azja Północna. Już powyższe wyliczenie wskazuje, że trudno będzie mówić o jednolitym przywództwie azjatyckim. Należy przeto na wstępie pisząc na temat przywództwa azjatyckiego postawić sobie pewne pytania, które według mnie dadzą istotną odpowiedź na analizowany temat.

Po pierwsze: czy można wyróżnić spośród przywództwa światowego – przywództwo azjatyckie? A jeśli tak to należy zadać następne pytanie.

Po drugie: czy można wyróżnić pewne wspólne atrybuty (cechy), wartości, które są charakterystyczne dla przywództwa azjatyckiego?

Po trzecie: jakie kraje czy też kręgi kulturowe dziś są znamienne, określające współcześnie przywództwo azjatyckie?

Odpowiedź na powyższe pytania powinna według nas określić czym jest przywództwo azjatyckie, jakie atrybuty wyróżniają to przywództwo i jakie kraje, kręgi regiony dziś są utożsamiane z przywództwem azjatyckim.

Atrybuty przywództwa azjatyckiego

Pisząc o przywództwie azjatyckim trzeba się zastanowić czy są pewne elementy wspólne dla kontynentu azjatyckiego z jednej strony i związane zarazem także z przywództwem, które by można nazwać azjatyckim.

Według mnie jest to pewna wartość polityczna wspólna dla całego kontynentu azjatyckiego – kolektyw². W dużym uproszczeniu można przyjąć klasyfikację na społeczeństwa gdzie dominują wartości kolektywne i społeczeństwa, gdzie dominują wartości indywidualistyczne. W wartościach kolektywnych główną wartością jest równość, zaś w wartościach indywidualistycznych – wartość wolności. Pojęcia wolności i równości nie są symetryczne. Wolność to status osoby, równość wskazuje na relacje, między co najmniej dwiema osobami. Wolność to dobro jednostkowe, równość to dobro społeczne. Równość prowadzi do utraty wolności zarówno bogatego, jak i biednego, ale to bogaty więcej traci, gdyż mając pieniądze nie może z nich w sposób dowolny korzystać. Wymiar ten związany jest z wolnością wyboru, racjonalnej dyskusji przy podejmowaniu decyzji politycznych.

Kolektyw promuje równość i podległość grupie. Indywidualizm promuje wolność i niezależność jednostki.

Cywilizacja zachodnia jako wartości pierwotne wskazuje na – indywidualizm. Państwa azjatyckie na pierwszym miejscu stawiają – kolektyw. Jest to wartość pierwotna dla kontynentu azjatyckiego. Najpełniej ten typ wartości został wyrażony w Singapurze gdzie były premier Lee Kuan Yew promował je w postaci „Drogi Azjatyckiej”, która była urzeczywistniana poprzez politykę autorytarną. „Tak zwane wartości azjatyckie, jak – by zacytować Białą Księgę rządu w Singapurze z 1991 – naród przed społecznością i społeczeństwo ponad jednostką oraz consensus ponad niezgodą...”³.

Niemniej w tym miejscu trzeba zaprezentować jedną ważną uwagę. Wyrażenie „wartości azjatyckie” ma sens tylko w języku angielskim. „W chińskim, malajskim bądź hindi brzmiałoby bardzo dziwnie. Chińczycy myślą o sobie jako o Chińczykach, a Hindusi jako o Hindusach (albo Tamilach czy Pundżabach). Azja jako koncept kulturowy jest oficjalnym wymysłem, mającym połączyć ogromnie różniące się między sobą grupy etniczne zamieszkujące byłe brytyjskie kolonie. »Azjata« jest rodzajem chwytu reklamowego, używanego dla politycznych i komercyjnych public relations”⁴.

Japończycy w czasie drugiej wojny światowej rozpowszechniali ideę panazjatyzmu w celu zbudowania panazjatyckiej tożsamości. Miało to wielorakie cele: zbudowanie szerokiego frontu przeciw Brytyjczykom, Amerykanom i Holendrom. Japonia tu była przewodnikiem krajów Południowego Wschodu do osiągnięcia pełnej niepodległości narodowej.

Z drugiej strony idea panazjatyckości była instrumentem usprawiedliwiającym jej militarną ekspansję w tym regionie.

Po trzecie: stworzenie strefy wspólnego dobrobytu w Wielkiej Azji. „Strefa ta określana poetycką przenośnią jako »osiem kątów pod jednym dachem« wciągać miała w orbitę Japonii – Birmę, Kambodżę, Chiny, Filipiny, Malaje, Syjam, Tajlandię i Wietnam, podczas gdy od dawna okupowana Korea była uważana za część Japonii”⁵.

Po czwarte: panazjatyzm pod przewodnictwem Japonii miał zabezpieczyć przyszłą Wielką Azję przed wpływami komunistycznymi (Japonia w listopadzie 1936 roku przystąpiła do krajów Osi, zawierając pakt antykominternowski)⁶.

Wartości azjatyckie były podstawą polityki – zwanej „Azjatycką Drogą” opartą o rodzaj autorytarnej polityki, która znalazła swój najpełniejszy wyraz najpierw w Singapurze a dziś w Chinach.

Pisząc o przywództwie azjatyckim należy mieć na uwadze wspólną wartość jaką jest pierwotna wartość – wspólnota, która jest podstawą wartości azjatyckich a te są prymarne dla „Azjatyckiej Drogi”, która opiera się na polityce autorytarnej z jednej strony a z drugiej – jednostka podlega społeczeństwu (kolektywowi), która jednocześnie powinna dążyć do realizacji swojego celu w zgodzie z interesem narodowym.

Warto tutaj dodać, że mimo dwóch państw, które współcześnie mają demokrację: Japonia i Indie to jednak pewne elementy autorytarne do dziś mają istotne znaczenie dla tych dwóch wymienionych społeczeństw. Przede wszystkim poszanowanie autorytetów⁷: cesarz w Japonii mimo przegranej wojny i zrzeczenia się atrybutu boskości w dalszym ciągu jest symbolem państwa i jedności narodu. Indie, które dziś mają przydomek „największej demokracji na świecie” ma także aspekty autorytarne: tradycja dziedziczenia stanowisk na wszystkich szczeblach administracji publicznej a także na najwyższych szczeblach władzy – przez długi czas na czele państwa stał ród Nehru-Gandhi. Po wtóre, silnie zakorzeniony archetyp „ojca narodu”, czyli przekonanie, że o skuteczności w polityce wewnętrznej decyduje silna osobowość przywódcy politycznego ale i także w czasie kryzysu⁸.

Wartość wspólnoty implikuje subwartości, takie jak przywiązanie do rodziny, przekładanie dobra społecznego nad indywidualne. Te zaś wartości są wspólne dla całej Azji. Każdy przywódca polityczny w Azji musi brać pod uwagę prymarną wartość azjatycką – wspólnotę.

Status przywództwa we współczesnej Azji

Azja w zasadzie, jak uprzednio wspomniałem, to kategoria zachodnia. Niektóre nacje azjatyckie, jak np. Japończycy nie uważają się za Azjatów i są odrzucani przez resztę Azji. Naśladują Zachód.

Indie są strefą pośrednią między buddyzmem a islamem, Europą i Chinami. Islam to przede wszystkim Bliski Wschód, który jest tylko częścią Azji, gdyż rozciąga się od północno-wschodniej Afryki (Maroka, Algierii, Tunezji) na zachodzie a kończy w południowo-zachodniej Azji (Pakistan, Afganistan) na wschodzie. W tym ujęciu Bliski Wschód jest koncepcją europocentryczną gdyż ujęcie geograficzno-historyczne obejmuje tylko Azję.

Dominique Moisi w pracy Geopolityka emocji⁹, postrzega świat polityki nietypowo od strony emocjonalnej. Według niego trzy rodzaje emocji możemy zaobserwować w polityce międzynarodowej, które w sposób istotny wpływają na postrzeganie danego regionu, państwa z jednej strony a z drugiej strony pozwalają prognozować przyszłe działania polityczne, ekonomiczne i społeczne. Odpowiednie emocje (upokorzenie, strach, nadzieja) przeważające w danym regionie świata, wytwarzają określone działania, które mają istotny wpływ na postrzeganie danego regionu dla społeczności międzynarodowej z jednej strony a drugiej dla wytworzenia własnego obrazu, który ma prymarny wpływ na działania własne.

Emocje wg Moisi „odzwierciedlają poziom społecznej wiary w siebie, który z kolei determinuje społeczną zdolność do wychodzenia z kryzysu, reagowania na wyzwania, dostosowania się zmiennych okoliczności”¹⁰. Dodaje dalej: emocje są cykliczne, mogą być długie lub krótkie w zależności od kultury, wydarzeń na świecie, procesów gospodarczych i politycznych. Kształtują ludzkie postawy, relacje między kulturami oraz postępowanie narodów¹¹.

Dziś Zachód podszyty jest strachem. Terroryści islamscy chcą zniszczyć kulturę zła, która według nich upokarza ich. Punktem kulminacyjnym dla świata Zachodu były zamachy terrorystyczne z 11 września, które miały epokowy charakter, wielką liczbę ofiar i symboliczne znaczenie zaatakowanych celów (Pentagon i wieże, będące centrum kapitalizmu i wielokulturowości). Wydarzenia z 11 września zostały spotęgowane zamachami terrorystycznymi w Madrycie i Londynie. Współczesny Zachód w wyniku powyższych zamachów stworzył bariery bezpieczeństwa, które dziś się kłócą z wymogami wolności. Strach terrorystyczny stworzył przedziwną sytuację, społeczeństwo Zachodu zgodziło się na ograniczenia wolności na rzecz bezpieczeństwa.

Obok terroryzmu drugim czynnikiem, który zbudował kulturę strachu w Europie i Stanach Zjednoczonych jest współczesny kryzys gospodarczy, który pojawił się w 2008 roku w wyniku malwersacji finansowych w bankach świata Zachodu (tzw. kryzys hipoteczny). Upadające banki w sposób istotny wpłynęły na kryzys gospodarczy na świecie a to przełożyło się na recesję, malejącą zdolność nabywczą społeczeństwa i jednocześnie wpłynęło ujemnie na emocje ludzi krajów Zachodu. Obraz przeszłości z kryzysu lat 30. XX wieku został dość mocno przypomniany. Spotęgowało to w sposób istotny kulturę strachu w świecie Zachodu.

Obok tych dwóch prymarnych czynników wpływających na tworzenie się kultury strachu w Europie i Ameryce należy jeszcze dodać kryzys tożsamości świata Zachodu. Strach przed Innym ma powody demograficzne i geograficzne. Tysiące Afrykanów stara się dotrzeć do brzegów Europy aby znaleźć lepsze życie. Ale ich marzenia są naszym „koszmarem”. Europejczycy odczuwają strach przed Innymi, którzy w oczach wielu ludzi Zachodu chcą podbicia Europy przez świat islamu i przekształceniu jej w „Eurabię”. To między innymi spowodowało negatywne głosowanie we Francji i Holandii w 2005 roku w sprawie europejskiego Traktatu Konstytucyjnego, a później przez Irlandczyków. Dziś dość istotny jest spór o Turcję. Większość obywateli Europy otwarcie odrzuca pełnoprawne członkostwo Turcji w Unii Europejskiej. Turcja postrzegana jest jako nieeuropejski kraj. „We Francji ta niechęć jest wprost przytłaczająca, według sondaży 75% Francuzów sprzeciwia się przystąpieniu Turcji do Unii Europejskiej”¹².

Ameryka ma także problem tożsamości. S. Huntington stwierdził, że niedługo populacja ludności iberoamerykańskiej przekroczy populację białych. Zdaniem Huntingtona ostatnia masowa imigracja latynoska, dwujęzyczność, „dewaluacja obywatelska” i „denacjonalizacja” amerykańskich elit doprowadziły do erozji poczucia tożsamości narodowej. Wydarzenia 11 września wywołały falę patriotyzmu i odrodzenia poczucia tożsamości narodowej, ale był to odruch krótkotrwały i najwyższa pora na afirmację podstawowych wartości, które czynią Amerykę Ameryką. Dziś, w jego mniemaniu, jesteśmy świadkami kryzysu asymilacji i wyzwania rzuconego tożsamości narodowej Ameryki¹³.

Zachodnia kultura strachu dotknęła zarówno Europę, jak i Amerykę. Mówi się dziś o zmierzchu Ameryki, o wyczerpaniu się jej zasobów materialnych, etycznych i emocjonalnych. Ameryka jako hegemon dziś nie wypełnia swoich powinności, następuje zmierzch potęgi Ameryki a jednocześnie Unia Europejska nie zbudowała prognozowanej siły. Stała się rzecz odwrotna, następuje stagnacja moralna, materialna i emocjonalna.

Dziś przyszedł czas na kraje kontynentu azjatyckiego. Przy czym jedna cywilizacja jest upokorzona i chce się zemścić na Zachód – islamska. Druga zaś część Azjatów dziś wyrasta na współczesnych pretendentów w spadku po Stanach Zjednoczonych. „Indyjski dziennikarz i polityk Jairam Ramesh¹⁴ ukuł słowo »Chindie« jako poręczną nazwę dwóch błyskawicznie rozwijających się azjatyckich gigantów demograficznych”¹⁵. To one zbudowały kulturę nadziei, która ich dziś motywuje do tworzenia potęgi Indii i Chin.

Azja ma dwie sprzeczne emocje: kulturę upokorzenia i kulturę nadziei.

Upokorzenie związane jest z poczuciem „wywłaszczenia z teraźniejszości, a jeszcze bardziej z przyszłości, która jawi się jako całkowicie różna od wyidealizowanej, gloryfikowanej przeszłości, bo istniejące w niej uwarunkowania polityczne, gospodarcze, społeczne i kulturowe dyktuje Inny”¹⁶.

Współczesny Bliski Wschód obejmujący dziś świat islamu a związany jest z kulturą upokorzenia. Islam rozwija się jako religia pod względem demograficznym, liczba muzułmanów się zwiększa i ich odsetek w stosunku do reszty świata jest najwyższy w dziejach. Niemniej pod względem psychologicznym i emocjonalnym przeważa poczucie politycznego i kulturowego upokorzenia i wielki głód godności.

Duża część mieszkańców świata islamu szuka kozłów ofiarnych, na których można zrzucić winę, którzy spiskują przeciw islamowi, światowi muzułmańskiemu i Arabom. Spiskowcy to dla przeciętnego muzułmanina Ameryka, Izrael, Zachód, ogólnie Chrześcijanie i Żydzi, w języka Al-Kaidy – krzyżowcy i syjoniści.

Upokorzenie zrodziło radykalizm, dziś jest on znamieniem współczesnego świata arabsko-islamskiego. Radykalizm islamski znalazł swój wyraz w terroryzmie, który został skierowany przede wszystkim przeciw Zachodowi.

Źródło upokorzenia świata islamskiego związane jest ze świadomością historycznego upadku świata islamu, który rozpoczął się pod Wiedniem w 1683 roku i zarazem wzrostu siły Zachodu.

Po drugie, Izrael. Powstanie a potem istnienie państwa izraelskiego jest dla świata islamu dużym upokorzeniem. Centralne położenie Izraela w środku ziem, które Arabowie uważają za własne, łącznie z Jerozolimą i Kopułą na Skale – jednym z najświętszych miejsc islamu.

Po trzecie, szerzenie się islamu we współczesnym świecie nie towarzyszy zauważalny wzrost gospodarczy, społeczny czy polityczny. Zachód staje się coraz bardziej świecki, świat islamu coraz bardziej religijny. Ludzie islamu uważają, że nasza nowoczesność – którą uważają jako zdegenerowaną – pozbawia ich władzy decydowania o ich własnym życiu. Nasza seksualność jest swobodna, zaś oni postrzegają, że odnosimy się do nich z pogardą lub lekceważeniem. Oni chcą szacunku a my im dajemy tylko tolerancję.

Kultura upokorzenia tworzy człowieka ze złymi emocjami, wierzącego w teorie spiskowe i upatruje w przemocy źródło odkupienia.

Europejscy muzułmanie są ofiarami segregacji politycznej, społecznej, seksualnej i urbanistycznej. Podatni są na poczucie upokorzenia przede wszystkim z powodu rozchwianej tożsamości. W Europie trudno im wzrosnąć w społeczeństwo, a jednocześnie są wyobcowani od kraju przodków.

Moisi bardzo oryginalnie pokazuje źródła dzisiejszego zacofania islamu: „Motorem postępu i nowoczesności w społeczeństwach rozwijających się są kobiety. Są nie tylko biologiczną gwarancją przyszłości, lecz również dźwignią nadziei, ponieważ goręcej niż mężczyźni pragną zmian. System, który tak jak tradycyjny islam wyklucza kobiety, skazuje się na zacofania i upadek. Zależność ogólniejsza polega na tym, że system, który umacnia władzę religii, nie może się rozwijać, jeśli obowiązująca wykładnia religii potępia nowoczesność i zmianę”¹⁷.

Druga zaś część Azjatów – Chiny i Indie – w porównaniu do części islamskiej dziś wyrasta na współczesnych pretendentów do objęcia przywództwa na świecie w spadku po Stanach Zjednoczonych. Współcześnie ich przywództwo w Azji nie podlega jakimkolwiek zagrożeniom.

Dziś Azja Południowo-Wschodnia zbudowała kulturę nadziei. Nadzieja przeniosła się z Zachodu na Wschód, ze świata zdominowanego przez chrześcijaństwo do świata panteistycznego, gdzie dominuje sekularyzm (Chiny), lub gdzie duchowość przestała być przeszkodą dla rozwoju gospodarczego (Indie) i przedmiotem nadziei jest sukces ekonomiczny i społeczny.

Młodzi Chińczycy i Hindusi dziś tworzą własne projekty architektoniczne, projekty modnych ubrań łącząc styl nowoczesny z tradycją miejscową (np. nowa dzielnica Szanghaju – Pudong). Znamionuje to pewność siebie Chińczyków i Hindusów, są otwarci na nowe style i nowe kultury.

Chiny i Indie różnią się pod względem ludności, PKB i innych standardowych wskaźników. Chiny są dwa razy potężniejsze od Indii. „Jeśli jednak do przeszło 350 mln Chińczyków, którzy osiągnęli status klasy średniej, dodamy przeszło 350 mln Hindusów, którzy również tego dokonali, ujrzymy największego rodzącego się olbrzyma na świecie, społeczność przeszło 700 mln ludzi przekształcających międzynarodowy ład gospodarczy, a nawet strategiczny”¹⁸.

Ale Chiny, jak i Indie mają swoje problemy. W Chinach brak demokracji skutkuje co jakiś czas buntami. Nie mniej dopóki jest żywione poczucie awansu przez miliony obywateli, tam kultura nadziei będzie dominować nad desperacją, gniewem biednej większości. Warto zaznaczyć, że kultura nadziei nie obejmuje wszystkich państw azjatyckich: Japonia, Pakistan czy Filipiny, Birma mają mały wzrost gospodarczy i niezbyt dobre widoki na przyszłość.

Chiny po latach smuty dziś odbudowały swoje centralne położenie zarówno do Azji, jak i świata. Powołując się na tradycyjną cywilizacje chińską, która sytuowała Chiny w centrum świata, jego aspirację są podbudowane historią. Chiny jako Państwo Środka jest nie tylko w centrum położenia geograficznego ale także są w określonym sensie środkiem ciężkości wszechświata. Ale dużym problemem Chin jest wszechwładna korupcja i brak demokracji. Dlatego dziś pytanie brzmi: „czy ambiwalentne i hybrydowe podejście chińskie, łączące zachodni kapitalizm oraz indywidualne ambicje ekonomiczne ze wschodnim autorytaryzmem, jest realistyczne?”¹⁹ Na razie tak. Ocena większości obywateli chińskich jest pozytywna, gdyż daje nadzieje awansu materialnego, społecznego i międzynarodowego. Tradycyjny autorytaryzm azjatycki ma swoją tradycję i historyczne przyzwolenie. Ale powstaje pytanie jak długo?

Dziś Chiny i Indie są mocarstwami regionalnymi z aspiracjami światowymi. Pisze się, że dziś to Azja jest najbardziej wzrastającą potęgą ekonomiczną. Chiny są drugą potęgą gospodarczą na świecie. Chiny penetrują kontynent afrykański i Centralną Azję dla zdobycia surowców energetycznych, użyczają kredytów państwom Afryki i Azji²⁰. Coraz bardziej są rzeczywistą konkurencją dla Europy i Stanów Zjednoczonych. Gospodarka chińska mimo kryzysu światowego w dalszym ciągu nie zwalnia a Europa i Ameryka widzą w Chinach i Indiach te gospodarki, które mogą wyciągnąć świat z kryzysu ekonomicznego i finansowego. Kultura nadziei zbiera istotne owoce ekonomiczne i finansowe. Dwa państwa azjatyckie dziś przewodzą w Azji ale jutro być może na świecie.

Wzory osobowościowe przywódców państw azjatyckich

Pisząc o przywództwie azjatyckim w pierwszej kolejności należy się zastanowić na istotnym problemem jakiem są wzory osobowościowe przywódców państw azjatyckich²¹.

Po pierwsze, podstawowym jest autorytarny typ sprawowania władzy. Ten wywodzi się w wielu krajach z dominacji islamu (m.in. Bliski Wschód), który zakłada przenikanie się różnych dziedzin życia. Nie oddziela sacrum i profanum. Prawo i polityka jest legitymizowane przez religię. Społeczeństwo islamskie postrzega władzę polityczną jako elitę „daną” od Boga – absolutyzuje ją. Elita władzy zaś wykorzystuje tę absolutyzacje i stara się ją wzmocnić. Przykładowo, nieżyjący już Prezydent Turkmenistanu Saparmurat Nijazow (Niyazov) przyjął tytuł Turkmenbaszy tradycyjnego tytułu islamskiego kręgu tureckiego.

Japonia i Indie, jak wspomniałem wyżej mają, historyczne tradycyjne elementy autorytarne, które do dziś mają istotne znaczenie dla tych dwóch wymienionych społeczeństw. Przede wszystkim poszanowanie autorytetów cesarz w Japonii mimo przegranej wojny i zrzeczenia się atrybutu boskości w dalszym ciągu jest symbolem państwa i jedności narodu. Indie, które dziś mają przydomek „największej demokracji na świecie” ma także aspekty autorytarne: tradycja dziedziczenia stanowisk na wszystkich szczeblach administracji publicznej a także na najwyższych szczeblach władzy – przez długi czas na czele państwa stał ród Nehru-Gandhi. Po wtóre silnie zakorzeniony archetyp „ojca narodu”, czyli przekonanie, że o skuteczności w polityce wewnętrznej decyduje silna osobowość przywódcy politycznego ale i także w czasie kryzysu.

W Chinach polityczny wzór osobowościowy przywódców wywodzi się z tradycji biurokratycznej – nomenklatury patii komunistyczneji i konfucjańskiej tradycji podporządkowania się jednostki państwu.Te dwa wzory osobowościowe przywódców politycznych się zintegrowały w jeden – panowanie biurokracji w państwie. W Chinach konfucjańskich cesarz nie miał dużo władzy, to biurokracja przede wszystkim panowała.

Rekrutacja do elit tego typu odbywa się w ramach danego ugrupowaniu. Skład elity się zmienia, ale wchodzą do niej osobnicy z tego samego kręgu ideologicznego czyli w naszym przypadku spośród członków Komunistycznej Partii Chin. Przywódcy polityczni rekrutują się z członków partii komunistycznej. Ma to swoje konsekwencje. Po pierwsze: elity tego typu będą strzec rekrutacji do dzisiejszych elit politycznych „zazdrośnie”, tzn. będą robiły wszystko aby politycy spoza kręgu nomenklatury partyjnej nie mieli możności wejścia do elit władzy: fałszowanie wyborów, niedopuszczanie do kandydowania polityków, którzy mogą zagrozić aktualnej elicie władzy (delegalizacja list wyborczych partii opozycyjnych czy też poszczególnych kandydatów). Po drugie: aby podtrzymać swoją dominację nomenklaturową w społeczeństwie i mieć za sobą także państwową biurokrację, która będzie sprzyjała jej dominacji, elita władza musi coś dać w zamian. Tym czymś jest zezwolenie na korupcję. W Chinach korupcja jest dość duża i trudna do ujarzmienia gdyż jest na najwyższych szczeblach władzy.

Zakończenie

Współczesna Azja jest zróżnicowana. Na postawione we wstępie pytania należy teraz dać syntetyczną odpowiedź.

Pierwsze pytanie brzmiało: czy można wyróżnić spośród przywództwa światowego – przywództwo azjatyckie? Odpowiedź jest pozytywna – tak, można mówić o przywództwie azjatyckim.

Drugie pytanie miało następującą treść: czy można wyróżnić pewne wspólne atrybuty (cechy), wartości, które są charakterystyczne dla przywództwa azjatyckiego? Tutaj też jest o odpowiedź pozytywna. Pierwotną wartością jest wspólnota. Wartość wspólnoty implikuje subwartości, takie jak przywiązanie do rodziny, przekładanie dobra społecznego nad indywidualne. Drugą cechą istotną jest polityczny wzór osobowościowy przywódców państw azjatyckich – autorytarny typ sprawowania władzy. Ten typ jest inny w zależności od kręgu kulturowego – Bliski Wschód – islam. W Chinach – nomenklatura partii komunistycznej i konfucjańska tradycja.

Trzecie pytanie miało charakter aktualny i brzmiało: jakie kraje czy też kręgi kulturowe dziś są znamienne, określające współcześnie przywództwo azjatyckie? Jak staraliśmy się przedstawić, dziś przywództwo azjatyckie jest przynależne Chinom i Indii – Chindie, zbudowały kulturę nadziei, która ich popycha do nowoczesności i przywództwa w Azji, ale w perspektywie także na świecie.

¹ Takie cywilizacje wymienia S. Huntington, Zderzenie cywilizacji, Warszawa 2001. Inne ujęcie cywilizacji zob. W. Pawluczuk, Wprowadzenie do teorii cywilizacji, cz. I: Systemy teoretyczne, Białystok 2008.

² Zob. szerzej: J. Sielski, Polityczne systemy wartości: azjatyckie, europejskie, amerykańskie a współczesny kryzys polityczny i gospodarczy, [w:] Wartości azjatyckie. Polityka i prawa człowieka, red. J. Marszałek-Kawa, Toruń 2010, s. 314 i n.

³ I. Buruma, Misjonarz i libertyn. Eros i dyplomacja polityka na Wschodzie i Zachodzie, Kraków 2005, s. 256.

⁴ Ibidem.

⁵ M. Śliwiński, Analiza porównawcza systemów politycznych. 1 Droga do współczesności, Warszawa 2005, s. 99.

⁶ Ibidem.

⁷ B. Wojciechowski, Argument z tzw. wartości azjatyckich a roszczenia uniwersalności praw człowieka, [w:] Kulturowe uwarunkowania Współczesnej Azji, red. J. Marszałek-Kawa, R. Gawłowski, Toruń 2011, s. 11.

⁸ W. Żukiewicz, Przywództwo polityczne. Teoria i praktyka, Warszawa 2011, s. 252 i n.

⁹ D. Moisi, Geopolityka emocji, Warszawa 2012. Wiele wątków i pomysłów pisząc o emocjach w stosunkach międzynarodowych zaczerpnąłem z tej pracy.

¹⁰ Ibidem, s. 56.

¹¹ Ibidem, s. 56–57.

¹² Ibidem, s. 169.

¹³ P.S. Huntington, Who Are We? The Challenges to America’s National Identity, New York 2004.

¹⁴ J. Ramesh, Making Sense of Chindia, New Delhi, 2006.

¹⁵ D. Moisi, Geopolityka..., s. 64.

¹⁶ Ibidem, s. 97.

¹⁷ Ibidem, s. 139.

¹⁸ Ibidem, s. 65.

¹⁹ Ibidem, s. 74.

²⁰ Zob. m.in. pozycję: J. Marszałek-Kawa (red.), W kierunku azjatyckiego przywództwa, Toruń 2012.

²¹ Szerzej zob. J. Sielski, Wzory osobowościowe przywódców politycznych krajów WNP (propozycje konceptualne), [w:] Przywództwo, elity i transformacje w krajach WNP. Problemy metodologii badań, red. T. Bodio, t. I, Warszawa 2010, s. 325 i n.

Rita Róża Ramza

Analiza foresightingowa Azji. Przedstawienie wybranych prognoz futurologicznych

Rok 2012 w przeszłości był postrzegany bardzo futurystycznie. Od dziwacznych przepowiedni z książki Tadeusza Gołaszewskiego po wiele innych. Pragnienie poznania przyszłości naszego życia towarzyszy ludziom od niepamiętnych czasów i jest jednym, zaraz po wiedzy à propos początku wszechświata i „życiu” po śmierci, największą zagadką ludzkości. Zaspokojeniem takich oczekiwań stała się literatura science fiction. Jej popularność zaczyna się w latach 60. XIX wieku i święci triumfy po dziś dzień. Twórczość takich pisarzy, jak Julius Verne, H.G. Wells czy Jerzy Żuławski była inspiracją dla wielu naukowców i to od ich twórczości można mówić o początkach futurologii.

Science fiction, czyli fantastyka naukowa, która stała się podstawą nauki zwanej futurologią. Istota „fantastyki naukowej, jako gatunku literackiego lub filmowego obejmującego utwory o akcji dziejącej się w przyszłości, osnutej na przewidywaniach osiągnięć nauki i techniki, ukazującej ich wpływ na życie człowieka i losy świata”¹ została oparta na naukowych rozmyślaniach o przyszłości. Mimo podstaw naukowych zawartych w tego rodzaju powieściach, jest to fikcja, urojenia danego autora.

Genezy futurologii należy upatrywać właśnie w literaturze science fiction. Fantastyka naukowa dostarczyła wizje zjawisk, procesów i zdarzeń. Futurologia dodała do tego naukową podstawę w postaci metodologii. Futurum, z łacińskiego przyszły, wraz z utopizmem i profetyzmem stworzyło naukę „zajmującą się metodami przewidywania przyszłości, próbami naukowego opisu przyszłych kształtów społeczeństwa, jego modelu kulturalnego, wyznaczników jego systemu wartości i wyborów, stawianiem hipotez w dziedzinie przyszłych trendów konsumpcji, kultury masowej, rozwoju ekonomicznego itd.”². Spełnia ona oczekiwania ludzi w odpowiedzi na samoistny, trwały pociąg naszego umysłu do wiedzy na temat jutra. Sam aspekt historii stanowi pole bitewne wśród naukowców. Toczony jest spór o rozumienie historii w aspekcie jej przewidywania. Roy Amara twierdzi, że „przyszłość (ang. future) jest nieprzewidywalna, nie jest ustalona z góry a jej rezultaty są determinowane przez działanie w teraźniejszości”³. Futurologia pragnie przewidzieć ostateczny obraz przyszłości, a nie jego alternatywny scenariusz. Dlatego historiozofia stanowi główny aspekt futurologicznych prognoz. Upatrywanie historii, jako procesu rozwoju dziejowego do pewnego momentu, w którym postęp zanika (Fukuyama) czy porównanie historii do koła (Fischte), bądź linearnej koncepcji czasu i rychłego upadku (św. Augustyn) determinuje wyobrażenie przyszłości przez konkretnego autora. Postrzeganie historii z różnej perspektywy determinuje możliwość jej obrazu w przyszłości. Zatem nie każde rozumienie historii będzie sprzyjało rozwojowi futurologii. Samo rozumienie przyszłości nie jest jednolite dla całego środowiska naukowego. Obowiązują dwa postrzegania przyszłości – pluralistyczne i monolityczne. W pluralistycznym jesteś w stanie przewidzieć liczne scenariusze, które są prognozą przyszłości. Monolityczne postrzeganie przyszłości oznacza jedną przyszłość, nieposiadających alternatywnych wersji. U podstaw futurologii leży postrzeganie przyszłości monolitycznie, foresightingu skupia się na mnogości możliwych czasów przyszłych.

Futurologia, jako nazwa nauki o przyszłości jest zwyczajowo używana w encyklopediach. Herbert George Wells najwcześniej użył jej w 1932 roku, przepowiadając akademicki rozwój tej nauki w najbliższych czterdziestu latach. Praktycy stosują nazwę foresight dla określenia swoje działalności futurologicznej. Niemiecki profesor Ossip K. Flechtheim w połowie lat 40. XX wieku wprowadził do nazewnictwa naukowe określenie futurologia dla nowej gałęzi wiedzy, która zawierała nową na owe czasy naukę – prawdopodobieństwo. Określał ją, jako „czystą naukę prognoz i projekcji, teorię programowania i planów i filozofię (metodologię, naukę o poznaniu i etykę) przyszłości”⁴.

Według mnie futurologia to interdyscyplinarna nauka odnajdująca wzory systematyczności w historii, poszukująca i analizująca źródła, trendów i przypadków zmian w przeszłości i teraźniejszości, dające jej możliwość stworzenia strategii prawdopodobnych prognoz rozwoju, charakteryzujących się stałością. Skupia się na przedstawieniu zdarzeń i trendów najprawdopodobniej mających miejsce w przyszłości, wynikających z naszego działania w teraźniejszości. Poprzez swoją analizę kwestionuje dominujący sposób patrzenia na przyszłość obowiązujący w teraźniejszości badacza. Przyjmując futurologię, jako naukowe prognozowanie przyszłości, można ją podzielić ze względu na:

1. okres prognozowania, którego dotyczy prognoza⁵:

– krótkoterminowa – powyżej trzech lat od momentu zbadania źródła zmian,

– średnioterminowa – do kilku dekad naprzód,

– długoterminowa – w nieskończoność;

2. szczegółowość:

– ogólne – niedające jednoznacznej prognozy,

– szczegółowe;

3. rozległość prognozy:

– światowa,

– regionalna,

– międzynarodowa,

– krajowa;

4. przedmiot prognozy, np.:

– społeczeństwo,

– technologia,

– państwowość,

– świat, jako całość;

5. cel i funkcję:

– orientacyjną – ostrzegające przed konsekwencjami teraźniejszych czynów w przyszłości, niekiedy destrukcyjnych zdarzeń,

– poznawczą – stanowiące pomoc badawczą w działaniach ówczesnych, będące projekcjami wielorakich możliwości scenariuszy⁶.

Prawdopodobieństwo twierdzeń futurologicznych nie posiada takiej pewności jak w naukach przyrodniczych a empiria tych twierdzeń może być dowiedziona w przyszłości⁷. Jej metodologia zawiera w sobie rozwiązania innych dziedzin określających jej treść poznawczą. Zaliczają się do niej nauki takiej jak: ekonomia, socjologia, politologia, historia, matematyka, fizyka, filozofia, ekonometria. Prognozowanie, inaczej predykcja, jest racjonalnym, naukowym sposobem przewidywania kształtu procesów, zdarzeń w przyszłości. Wykorzystuje głównie statystykę i ekonometrię oraz dostarcza metod badawczych dla futurologii. Schemat poniżej przedstawia podział wybranych metod prognozowania.

Schemat 1. Wybrane metody prognozowania⁸

W metodach badawczych⁹, jakimi posługuje się futurologia możemy bardziej wyróżnić najczęściej używane metody:

– metodę wnioskowania przez analogię, gdzie domniemamy o danym zjawisku w przyszłości;

– projekcję trendów, eksploracji trendów;

– metoda modelowa, przez modele zjawiska rozumie się jego izomorficzne odzwierciedlenie analogowe lub czysto pojęciowe;

– techniki heurystyczne prognozowania.

Owe metody badawcze są wyszczególniane w różnych modelach prognozowania. Wyróżniamy modele opisowe, w tym trendy, modele sezonowości, autoagresji, w tym struktury, modele ARIMA, adaptacyjne i modele przyczynowo-skutkowe, w tym proste, zgodne, rekurencyjne i o równaniach współzależnych.

Na świece wykształciło się kilkadziesiąt ośrodków akademickich, instytucji i centrów badawczych zajmujących się foresightingiem i prognozowaniem. Najbardziej znaną organizacją prognostyczną jest RAND Corporation – Research And Development Corporation. Zrodzony w roku 1946 roku projekt militarny pod patronatem Sił Powietrznych USA i firmy lotniczej Douglas pod nazwą Project RAND miał za zadanie skonstruowanie wstępnego projektu eksperymentalnego satelity okołoziemskiego. W 1948 roku Douglas odstąpił od projektu a jego miejsce zajęła Fundacja Forda. Od lat 50. XX wieku RAND Corporation przekształcał się powoli w non-profit think tank finansowany przez rząd Stanów Zjednoczonych i prywatnych sponsorów, m.in. uniwersytety, korporacje czy prywatną służbę zdrowia. Do osób współpracujących w ramach RAND Corporation należą: Condolleezza Rice, Donald Rumsfeld, Henry Kahn, Francis Fukuyama i zdobywcy Nagrody Nobla, m.in.: Kenneth Arrow, Harry Markowitz, John Forbes Nash i Thomas C. Schelling.

W Europie również nie zabrakło ośrodków naukowych prognostycznych. Należą do nich m.in. Klub Rzymski (1968 r.), Future of Humanity Institut (2005 r.) czy współpracująca z UNESCO na terenie Europy World Futures Studies Federation (1973 r.). Stworzone zostały liczne programy akademickie na całym świecie. Takimi programami mogą poszczycić się uniwersytety w Stanach Zjednoczonych (Stanford University, University of Hawaii, Uniwesity of Hounston), Australii (Swinbourne University of Technologe, Curtin University of Technology, University of Sunshine Coast), Czechy (Univerzita Karlova v Praze), Niemcy (Institut für Zukunftsforschung und Technologiebewertung), Węgry (Budapesti Corvinus Egyetem) czy Francja (Conservatoire National des Arts et Métiers).

Na podstawie wniosków powyżej można stwierdzić, że futurologia nie jest jakimś wymysłem szarlatana ze szklaną kulą. Uformowała się w naukę, która czeka na swoje wielkie chwile w przyszłości. Jednak do tej pory ukazało się mnóstwo książek i artykułów będących wynikiem futurologicznych badań naukowych.

Z całego dorobku teorii i trendów zawartych w woluminach chciałam przytoczyć te, które dotykają interesującego nas terenu – Azji. Jednak nim przejdę do analizy prognoz futurologicznych stworzony dla Azji, chciałabym przeanalizować atrakcyjność Azji na takiego rodzaju prognozy.

Pierwszym punktem stanowiącym o atrakcyjności Azji dla prognoz futurologicznych jest jej liczba mieszkańców. Ponad jedna trzecia mieszkańców Ziemi zamieszkuje tylko dwa kraje azjatyckie – Chiny i Indie. Posiadając takie zasoby ludzkie Azja znajduje się w o wiele lepszej sytuacji niż choćby rozwinięte kraję europejskie, którym niedługo zacznie brakować obywateli w wieku produkcyjnym. Samowystarczalność w tym względzie stanowi największą siłę tego kontynentu w wyścigu o prym w świecie.

Kolejnym, chyba najważniejszym punktem określającym atrakcyjności Azji, jest jej gwałtowny rozwój gospodarczy. Jak po zakończeniu II wojny światowej kraje Europy Zachodniej wykazywały wysoki wzrost gospodarczy, tak od lat 90. to kraje azjatyckie wykazują największy poziom rozwoju. Na początku ostatniej dekady XX wieku Japonia wykazywała wysoką dynamiką rozwoju, później pałeczkę przejęły tzw. azjatyckie tygrysy, czyli Korea Południowa, Tajwan czy Tajlandia. Od początków nowego wieku Chiny odznaczają się największym wzrostem gospodarczym. Jeszcze w 2006 roku z wyliczeń Banku Światowego wynikało, że Chiny w rozliczeniu PKB per capita liczonej wedle wskaźnika realnej siły nabywczej osiągnęły kwotę 7740 $, co wówczas umieszczało ich na 102 miejscu w świecie. Na liście Międzynarodowego Funduszu Walutowego w 2011 roku Chiny uplasowały się na 92 pozycji, czyli w środku stawki¹⁰. Odwrotna sytuacja ma miejsce w przypadku klasyfikacji PKB nominalnego. Opublikowana przez IMF w 2010 roku lista daje drugie miejsce Chinom, wyłączając Unię Europejską jako całość¹¹. Bank Światowy w 2009 roku uplasował Chiny na miejscu trzecim pod względem wielkości gospodarki¹². Z powyższych wyliczeń wynika, że Chiny zaczęły odgrywać wiodącą rolę w świecie, ściągając na Azję ciąg inwestycji podnoszących jej atrakcyjność, pozostawiając mnóstwo problemów wewnętrznych nierozwiązanych.

Z pozycji, jaką zajmuje Państwo Środka wynika również jego przekonanie o pełnieniu roli mocarstwa nie tylko regionalnego, lecz również światowego. Przywództwo Chin w regionie staje się coraz bardziej oczywiste. Japonia, Indie czy Chiny nie kryją się ze swoimi mocarstwowymi pragnieniami, czyniąc wyścig o prymat na terenie Azji jeszcze bardziej interesującym. Chiny, z racji swojej potęgi terytorialnej, ludnościowej i gospodarczej nie zamierzają ustępować nikomu miejsca, stając do konfrontacji ze Stanami Zjednoczonymi nie pochylając czoła. Japonia, upadłe mocarstwo, wciąż stara się znaleźć na siebie receptę bez uciekania do porównań z przeszłością. Indie, dynamicznie rozbudowujące się państwo, pragnie nadać sobie charakter, nie stając się przy tym popychadłem całego kontynentu. Jakie będą wynika takiego starcia, pokazuję niektóre modele przedstawione w późniejszej części artykułu.

Ustanawiając Azję, jako potencjalny środek świata politycznego i gospodarczego nie rysuje się żadna alternatywa dla innego regionu świata. Europa i Ameryka Północna wydają się zmęczone utrzymywaniem za wszelką cenę pozycji liderów w obliczu tak gwałtownego wzrostu Chin i innych państw Azji. Z tej racji brakuje alternatywnych miejsc szybkiego rozwoju, które mogłyby stać się ośrodkami przodującymi w świecie. Dodatkowo postępujące spłaszczenie świata powoduję zrównywanie się w szansach rozwoju nawet najdalej położonych krajów, dając możliwość wykorzystania swojego ukrytego potencjału – zasobów ludzkich¹³. To mieszkańcy krajów stanowią ich siłę napędową i wyznacznik innowacyjności. Azja w tym względzie prowadzi – na jej terenie mieszka 1/3 mieszkańców Ziemi. W związku ze zmianą, jaka następuje, państwa domagają się prawdopodobnych prognoz geopolitycznych. Budowanie strategii wobec możliwych, mogących zaistnieć sytuacji pozwalają krajom prowadzić swoją politykę zagraniczną w kierunku kraju – obiektu prognozy – w bardziej efektywny sposób. Zaspokaja to jedno z podstawowych pragnień człowieka rozumnego, przewidywania przyszłości.

Na przestrzeni ostatnich pięćdziesięciu lat wydanych zostało kilka prognoz wartych uwagi z punktu widzenia naszego obszaru zainteresowań. Można wymienić choćby Fareeda Zakarię, Thomasa L. Friedmana czy George`a Firedmana. Azja była przedmiotem nie jednej jeszcze prognozy, jednak skupię się na kilku wybranych oddających za razem skrajność, a zarazem bliskość w swoich przewidywaniach. Zacznę od myśli Carlo Jean`a.

Przedstawiając swoją predykcję dla Indii, upatruję je, jako państwo licznych, wewnętrznych konfliktów, które mogą doprowadzić do rozpadu. Wymienia czynniki w każdej przestrzeni życiowej, które mogą doprowadzić do podzielenia kraju: „starcia pomiędzy hinduistami a muzułmanami, (...)¹⁴”, „konflikt między modelem politycznym o inspiracji demokratycznej, a modelem gospodarczym opierającym się na planowaniu typu umiarkowanie socjalistycznego; między strukturą społeczną, wciąż opierającą się na systemie kastowym, a strukturą polityczną o bazie demokratycznej; pomiędzy ideologicznym archaizmem państwowego gandyzmu, a modernizacją technologiczną; między władzą scentralizowaną, a krańcowym podziałem etnicznym i językowym znajdującym historyczne usprawiedliwienie w Indiach 450 księstw, co powoduje napięcia między centrum peryferiami¹⁵”. Pomimo wewnętrznej niestabilności Indie żywią ambicję bycia regionalnym mocarstwem. Widać to na przykładzie ich aktywności, również militarnej w regionie. W swojej drodze do osiągnięcia tego celu potrzebne będzie im silny partner. Jean upatruje w tym współpracę o charakterze antyislamskim ze Stanami Zjednoczonymi. Jednak jej pozycja jest rozpatrywana w ramach bloków, w jakich może się znaleźć¹⁶: ze Stanami Zjednoczonymi, Japonią, ASEAN, a w opozycji do Chin, Pakistanu i Iranu.

Pozycja Indii może zależeć od wzrostu napięcia między innymi graczami w toczącej się walce o prymat w świecie azjatyckim – Chinami i Japonią. Zaostrzenie tego konfliktu spowodowane byłoby zmniejszeniem zaangażowania Stanów Zjednoczonych w region zachodniego Pacyfiku. Tracąc protekcję militarna Stanów Zjednoczonych, Japonia zmuszona będzie stworzyć własną armię. Efektem byłby geopolityczny wzrost pozycji Indii przy wsparciu Japonii, która zyskałaby na wycofaniu USA z Azji. Japonia udzieliłaby Indiom wsparcia nie tylko gospodarczego i przemysłowego, a głównie militarnego. To jest możliwe tylko w wyniku opuszczenia zachodniego Pacyfiku przez wojska amerykańskie oraz wzmocnienia sojuszu Japonii z Chinami.

Miejsce Japonii jest mocno ograniczane przez protekcję wojskową Stanów Zjednoczonych. Tokio zażądało miejsca w Radzie Bezpieczeństwa, ale nie rozpoczęto żadnych innych czynności ku wyjściu spod parasola ochronnego Stanów Zjednoczonych. Druga możliwość to większe zacieśnienie współpracy amerykańsko-japońskiej. Projekt ten stworzyłyby swego rodzaju leadership japońsko-chińskie w centralnej strefie Azji. To seria porozumień trójstronnych na rzecz stabilności i współpracy całej Azji Wschodniej i Południowej. W zakresie bezpieczeństwa i współpracy w basenie Pacyfiku odpowiadałyby Stany Zjednoczone, w rejonie Azji Północno-Wschodniej bezpieczeństwem zajmowałaby się Rosja, ASEAN – w Azji Południowo-Wschodniej, a Indie w rejonie Azji Południowej. Innym pomysłem na Japonie będzie wytworzenie wokół siebie roli państwa – katalizatora nowego porządku azjatyckiego. Aby to osiągnąć musi przezwyciężyć swoje słabości, jak zależność energetyczną od innych krajów oraz wykreować politykę twardej ręki i mocnych decyzji.

Rozpatrując przykład Chin, Carlo Jean porównuję Państwo Środka bardziej do kontynentu niż państwa. Nie jest odosobniony w twierdzeniu, że Chiny pałeczkę mocarstwa przejęły od Stanów Zjednoczonych na ich wniosek. Podobnie jak Indie, Chiny nie są państwem jednolitym. Dysproporcja między nadmorskimi, bardzo bogatymi, rozwiniętymi prowincjami w opozycji do zacofanej centralnej części państwa doprowadza do wewnętrznego wrzenia. W toczących się starciach o prymat w Azji, Chiny nie stanowią zagrożenia dla pozostałych uczestników wyścigu. Brak tradycji liberalnych, ubytki demokracji i brak ochrony praw człowieka, konflikty geoekonomiczne i „nieelastyczna koncepcja suwerenności”¹⁷ ograniczają, według Jeana, możliwości Chin osiągnięcia statusu mocarstwa światowego.

Jako jedyny z autorów wymienionych przez mnie w tym artykule Włoch skupia uwagę czytelnika na krajach Azji Środkowej – m.in. Kazachstanie, Kirgistanie, Tadżykistanie, Uzbekistanie i Turkmenistanie. Bardzo bogate tereny nazywane „sworzniem historii” bez dostępu do mórz są poddane woli państwa ościenne. Każdy kraj z tego regionu chce wykroić dla siebie kawałek tortu Azjatyckiego i pełnić w nim rolę podkładu – najważniejszej części tortu. Turcja pragnie utworzyć strefę tureckojęzyczną, Chiny zamiast reaktywować „szlak jedwabny”, chcą przekształcić go w „szlak naftowy”. Gruzja widziałaby siebie w roli lidera kaukaskiej przestrzeni geopolitycznej wraz z Armenią i Azerbejdżanem i republikami muzułmańskimi: Osetią, Czeczenią, Inguszetią, Dagestanem.

Od ukazania się „Geopolityki” Carlo Jeana minęło siedemnaście lat i wiele z tych przewidywań można poddać weryfikacji. Na razie nie widać, by Azja Środkowa było great game Asia dla państw szukających swojej roli, jako mocarstwo światowe. Rosja dalej utrzymuje swoje granice twardą ręką, a islam dołączył do gry, jako gracz niezwykle dynamiczny. Odchodzi się od ukazywania Stanów Zjednoczonych, jako stabilizatora życia geopolitycznego Azji, niemniej jest to ważny czynnik równoważący wszystkich uczestników nowego, obecnego wyścigu o prymat na świecie.

Z kolei Robert Kagan, który zasłynął określeniem Europy, jako „militarnego pigmeja”, większą wagę przywiązuje do pozycji Chin w całym starciu. Jego prognozą dla świata jest powrót do zimnej wojny. Dla tego Amerykanina mieszkającego w Europie najbliższe lata przebiegną pod znakiem tworzenia się bloków – „osi demokracji”¹⁸ i klubu autokratów. „Oś demokracji”, czyli Stany Zjednoczone, Indie, Australia i Singapur¹⁹ tworzą tzw. azjatycki łuk wolności i dobrobytu”. Do klubu autokratów należą Chiny, Rosja, Uzbekistan, Kazachstan, Tadżykistan, Iran oraz Wietnam, Kambodża i Laos. Powiększanie się stref wpływów obu grup stworzy nową wersją zimnej wojny i silną potrzebę stworzenia nowych międzynarodowych norm zachowania, zaistnienie międzynarodowej moralności i sumienia. Konflikt między blokami będzie determinował kształt areny międzynarodowej w XXI wieku.

W całym zamieszaniu konkretne kraje będą przeżywały swój rozwój – Japonia, bądź zagrożenie o własną państwowość – Indie. Japonia odrodzi swoja mocarstwową postawę, rozpoczynając od początku XXI wieku „stopniowe uzdrawianie”²⁰, żądanie zasłużonej pozycji dla siebie w świecie. Indie, jako sojusznik Stanów Zjednoczonych będą zmuszone niejednokrotnie zmierzyć się przeciwnikiem Stanów Zjednoczonych – Chinami. Chiny, którym należy „zapewnić pewną polityczną i nawet militarna przestrzeń, odpowiednia do ich nowe potęgi”²¹ będą zagrażały Indiom, które będą rywalizowały o prymat na terenie Azji w tworzącym się dwubiegunowym świecie. Rywalizacja ta obecnie toczy się na jednej z płaszczyzn „płaskiego” świata – rynku pracy. Zdolni, wykształceni i otwarci Hindusi i Chińczycy sto bywają rynki pracy nie ruszając się z krajów, dla których rodzina ma ogromne znaczenie.

Najbardziej zaskakująca prognozę przedstawił George Friedman w swojej książce Następne 100 lat. Prognoza na XXI wiek. Przedstawia tam świat podzielony na aktywne linie uskokowe. Pierwsza linia to basen Pacyfiku. Druga linia obejmuje Euroazję. Trzecia linia to Europa. Czwartą linia uskokowa stanowi świat islamski. Piątą linią są kwestie stosunków meksykańsko-amerykańskich.

Rys. 1. Rozmieszczenie linii uskokowych

Źródło: opracowanie własne na podstawie: G. Friedman, Następne 100 lat. Krótka historia XXI wieku, Poznań 2009.

Po 2010 roku nastąpić powinien kryzys polityczny w Chinach. Friedman uważa, że Chiny jako państwo trzymają się dzięki trzem filarom:

1. biurokracji, która rządzi całymi Chinami;

2. wojsku i aparacie bezpieczeństwa, który trzyma w ryzach obywateli;

3. ideologii partii komunistycznej, która według Friedmana przestała istnieć.

Upadek ideologii spowoduje pogłębienie się spodziewanego na pierwsze dziesięciolecie XXI wieku kryzysu gospodarczego, a tym samym zastąpienie komunistycznej doktryny inna. Mający nastąpić kryzys gospodarczy byłby rezultatem wewnętrznego podziału kraju na bogate wybrzeże i biedne centrum kraju. Może to doprowadzić do konfrontacji z krajami, które będą chciały bronić swoich interesów w Państwie Środka, m.in. Japonię, Stany Zjednoczone. Zbrojna potyczka jest mało prawdopodobna. Friedman upatruje trzy drogi dla Chin dla rozwiązania nadchodzącego problemu:

– ciągły, nieprzerwany rozwój na ogromną skalę;

– „ponowna centralizacja Chin – silny rząd zapanuje nad sprzecznymi interesami, które się ujawnią w następstwie spowolnienia tempa wzrostu gospodarczego, narzuci porządek i ograniczy swobodę manewru poszczególnych prowincji”²²;

– rozczłonkowanie państwa wzdłuż tradycyjnych linii regionalnych ze słabnącą rolą rządu centralnego.

Amerykanin uważa, że najbardziej prawdopodobnym scenariuszem jest rozpad kraju chińskiego, który zadowalałby najzamożniejszych obywateli oraz zagranicznych inwestorów. Konflikt, jaki by powstał pomiędzy nadbrzeżnymi prowincjami a rządem centralnym mógłby doprowadzić do konfliktu zbrojnego, w którym uczestniczyłyby kraje sprzyjające rozpadowi, np. Japonia sprzymierzona z kilkoma prowincjami.

Pod koniec lat dwudziestych Chiny będą stały przed wyborem drogi działania: podzielenie kraju bez władzy rządu centralnego nad bogatym nabrzeżem lub „neomaoistowskie Chiny, scentralizowane, ale kosztem rozwoju gospodarczego”²³. Postępujący rozpad spowoduje spadek gospodarczy, którego szczyt Chiny doświadczą w początku lat 40. Chiny będą stanowiły raczej tło i terytorium bitewne przyszłym starciom między Japonią i Stanami Zjednoczonymi niż rzeczywiście odgrywać znaczącą rolę w tworzeniu się światowych stref wpływów.

Podobny los czeka Rosję, która na początku XXI wieku rozpadnie się powodując chaos na terenie Eurazji, która będzie „rajem dla kłusowników”²⁴. Około 2020 roku, całkowicie uzależniona od dostaw surowców energetycznych Japonia zainteresuje się pacyficznymi terenami Rosji oraz północnymi Chinami. Ekonomiczny rozwój Japonii zaniepokoi Stany Zjednoczone, co doprowadzi do zaostrzenia stosunków między tymi państwami. Japonia będzie bronić swoich dopiero co zdobytych stref wpływów w północnych Chinach, na Sachalinie. W latach trzydziestych XXI wieku Japonia swoją agresywna ekspansją zainteresuje kraje geograficznie wywoła utworzenie koalicji antyjapońskiej, w której znajdzie się Korea (zjednoczona), Stany Zjednoczone i Chiny centralne. W latach czterdziestych stosunki tych państw wkroczą w strefę „otwartej wrogości”²⁵ i Japonia poszuka sobie sprzymierzeńca w zbliżającym sie starciu. Zacieśni współpracę z Indonezją. Japonia z dominującą na terenie Europy Polską i Turcją w rejonie Azji Mniejszej będzie utrzymywała sojusznicze stosunki z wymienionymi państwami. Ten wachlarz zabezpieczający strefy japońskie pozwoli jej na rozwój w dziedzinie wojskowości, w szczególności wojsk morskich i w przestrzeni kosmicznej. Pozwoli to Japonii na umieszczeniu ponaddźwiękowych pocisków na macierzystych oraz zdobycznych wyspach. Spowoduje to zakłócenie amerykańskiemu transportowi wojskowemu i handlowi na wodach Pacyfiku. Stany Zjednoczone będą żądać od Japonii do powrotu do swoich pierwotnych granic. Postawiona przed podobnym żądaniem Turcja naturalnie sprzymierzy się z Japonią, która do 2045 roku rozszerzy swoją strefę wpływów w rejonie Pacyfiku. Dodatkowo renesans islamu na terenach Azji Południowo-Wschodniej zagrozi Stanom Zjednoczonym, którzy popadną w panikę. Stworzenie jednego euroazjatyckiego hegemona wprowadzi zamieszanie na arenie światowej i konfrontacja zbrojna będzie nie do uniknięcia. Pragnieniem Japończyków będzie sprowokowanie Stanów do zawarcie porozumienia gwarantującego dwom państwom ich strefy wpływów nienaruszających strefy amerykańskiej, która zaangażowana będzie w śledzenie poczynań Meksyku. W połowie XXI wieku kraje mniejsze, niezadowolone z podziału sił, rozpoczną prewencyjną wojnę²⁶, której kształt będzie zaskoczeniem dla wszystkich uczestników.

Wynik wojny światowej, bo za taką należy uważać batalię z połowy XXI wieku, potwierdzi miejsce Stanów Zjednoczonych jako „największej potęgi międzynarodowej oraz Ameryki Północnej jako ośrodka ciężkości systemu globalnego”²⁷. Pokonana Japonia, wraz z Turcją, powróci do swoich pierwotnych granic oraz ponownie zostanie zdemilitaryzowana. Chiny odzyskają swoje tereny. Zainteresowanie świata od lat 80. XXI wieku przeniesie się na granicę meksykańsko-amerykańską.

Prognoza Georga Friedmana jest intrygująca, jednak analizując zachowania państw, które żywo uczestniczą w tworzeniu tego obrazu, nasuwa się przypuszczenie, iż niewiele z tych analiz rzeczywiście dojdzie do skutku. Z mojego punktu widzenia wszyscy wymienieni wyżej autorzy, i nie tylko ci, pomijają bardzo ważną rzecz o znaczeniu obecnie wręcz strategicznym. Jest nią ropa naftowa. Zbliżając się do punktu historycznego, którym będzie na pewno Peak Oil dla światowego wydobycia ropy, „zaplecze” może zdefiniować najbliższą rzeczywistość.

„Zapleczem” określam wszystko to, co dzieje się za kurtyną najważniejszych, wydawałoby się, wydarzeń. Wojna z terroryzmem, pokonanie kryzysu gospodarczego i ratowanie strefy euro jest z pewnością ważne w dzisiejszych czasach, jednak działania obecne powinny być przeanalizowane również pod kątem przyszłości. Historia XX wieku dała nam wyobrażenie o kształcie świata prowadzonego przy użyciu bagnetu. Starając się wykorzystać mądrość poprzednich pokoleń jesteśmy w stanie postawić prognozę, która pomoże nam przedsięwziąć kroki dla lepszego bytu.

Z racji zmniejszających się zasobów ropy naftowej i ciągłych, niezakończonych sukcesem poszukiwań taniej energii odnawialnej, świat postawiony zostanie w nieodległej przyszłości w trudnej sytuacji energetycznej. Zapotrzebowanie na energie rośnie, zwłaszcza w gigantycznie rozwijających się Chinach, Indiach i Brazylii. Paliwem do produkcji energii pozostaje dalej ropa naftowa oraz paliwa kopalniane, jak węgiel brunatny i kamienny. Stąd naciski środowisk ekologicznych i ekonomicznych na znalezienie taniego źródła energii odnawialnej. W tle całych poszukiwań owych źródeł są państwa OPEC – Organizacji Krajów Eksportujących Ropę Naftową. Oni kontrolują wydobycie, ustalając ceny i opłaty eksploatacyjne. Kurczące się zasobu ropy naftowej dają krajom tym oręże, jakiego nie ma nikt inny – regulację energetyki świata. Każdy kraj jest uzależniony od energii elektrycznej, bez różnicy jak bardzo jest zaawansowany technologicznie i industrialnie. Tutaj pojawia się groźba wpływu, niepożądanego, który przesunąłby ośrodek zainteresowania świata w azjatyckie rejony – Zatokę Perską i Morze Kaspijskie.

Tocząca się obecnie wojny z terroryzmem, dla niektórych jest wojną o ropę, dla innych – wojną z islamem. Należy zauważyć, że kraje z rejonu Zatoki Perskiej i Morza Kaspijskiego łączą liczne aspekty, które mogą doprowadzić do wytworzenia się swego rodzaju „tygrysa ropnego”. Pomijając sferę zasobów ropy naftowej, skupię się na innych wytycznych determinujących domniemaną bliskość tych państw. Rejon Zatoki Perskiej i Morza Kaspijskiego stanowią 45% światowych zasobów ropy. Na rysunku 1 została zaprezentowana m.in. IV linia uskokowa wg G. Friedmana, która jednocześnie obrazuje świat arabski w rejonie nas interesującym. Zatem świat „roponośny” Azji jest światem islamskim. Nierozwiązanie problemu kształtu stosunków z islamem przez tzw. „cywilizację zachodnią” szkodzi i będzie dalej szkodzić ich relacjom.

Kolejnym zasobem, jeszcze nieodkrytym dla tych krajów, są zasoby ludzkie tych regionów. W płaskim świecie zasoby ludzkie są szczególnie ważne z racji na drzemiącą w nich pomysły i innowacyjność. Wiedza stała się towarem samym w sobie, a nic ludzi nie zastąpi w procesie tworzenia, jakim obdarzony został mózg człowieka. Ludzie są jednocześnie autorem, dystrybutorem i odbiorcą informacji. Powszechny stał się uploading²⁸ i in-forming²⁹. Drzemiące w tych państwa nieodkryte i niewykorzystane do tej pory zasoby ludzkie stanowią o ich sile i w sprzyjających warunkach w przyszłości mogą przyczynić się do szybkiego rozwoju tych regionów świata.

Przykład Chin pokazuje, że rozwój na ogromną skalę może występować nie tylko w krajach demokratycznych. Kraje Zatoki Perskiej i basenu Morza Kaspijskiego w przeważającej, jeśli nie całkowitej, części to kraje autorytarne, często rządzone przez wojsko. W państwach tych toczy się jeszcze historia i końca jej nie widać. Kolejna fala demokratyzacji, jaka przelała się na część świata islamskiego, dotknęła tylko niewielkiej liczby krajów potrzebujących zmian. Oczekiwanie na zmiany demokratyczne zainicjowane wewnętrznymi przemianami może się przedłużać, a zewnętrzne, siłowe rozwiązania, czego przykładem jest Irak, nie dają spodziewanych efektów i są bardzo kosztowne.

Ostatnim punktem jest rozwój gospodarczy sam w sobie. Chiny nie osiągnęłyby tak gigantycznego poziomu rozwoju gospodarczego gdyby nie: outsourcing, insourcing a głównie off-shoring. Przykład Chin idealnie obrazuje wykorzystanie tych trzech sił w dojściu państwa do wysokiego poziomu rozwoju gospodarczego. Atrakcyjność konkretnego państwa nie jest trwała. Do inwestowania na terenie konkretnego państwa może zachęcić, poza położeniem geograficznym i rozwojem urbanizacyjnym, cena pracy. Chiny znane są z bardzo takiej siły roboczej. Jednak jak każdy poprzedni kraj wykorzystywany na zasadzie off-shoringu, wkrótce Chiny staną się mniej atrakcyjne – czytaj zbyt drogie i, jak mnóstwo krajów przed nimi, utracą wiele inwestorów zewnętrznych. W ich miejsce wejdą kraje zaczynające drogę ku rozwojowi gospodarczemu. Oczywiście nie nastąpi to z dnia na dzień, ani też z dnia na dzień kraje Zatoki Perskiej i Morza Kaspijskiego nie staną się odpowiednio przygotowane do pełnienia roli krajów producentów niezliczonej liczby towarów. Przenoszenie wybranych procesów biznesowych, czym jest off-shoring, potrzebuje pewnych podstaw w postaci minimalnej stabilności politycznej, której niektóre kraje z tych regionów jeszcze nie osiągnęły.

Na niewielką skalę kraje wskazanego regiony działają w strefie outsourcingu, jednak jest on ograniczony. Brak powszechnego dostępu do Internetu, niski poziom komputeryzacji, a przede wszystkim niski poziom wykształcenia i znajomości języka angielskiego uniemożliwiają rozszerzenie skali outsourcingowej na ich terytorium. Póki bieda nie zostanie ograniczona i nie zwiększy się nakładów na edukację, państwa, takie jak Irak, Syria czy Afganistan pozostaną daleko za światem rozwijającym się, a przepaść ta będzie rosła.

Jednak póki to nastąpi należy zintensyfikować międzynarodową pomoc dla tych regionów świata w ich walce o suwerenność i demokratyczne zasady państwa. Jeśli pokój, porządek i prawo nie zagoszczą na zaznaczonym przeze mnie terytorium, los ich nie ulegnie polepszeniu. Raczej nie nastąpi to w trakcje najbliższego dwudziestolecia, więc pozycja Chin wydaje się niezagrożona. Co będzie później, czas pokaże.

¹ Wielki słownik wyrazów obcych PWN, Warszawa 2005, s. 1129.

² J. Kopaliński, Słownik wyrazów obcych, Warszawa 2009, s. 202.

³ R. Amara, The futures field, „The Futurist” 1981, vol. XV, nr 15 (1) (tłum. własne).

⁴ O.K. Flechtheim, Warum futurologie?, Zukunft im Zeitraffer, s. 56; za: A. Bönisch, Futurologia – jej funkcje i cele, Wrocław 1980, s. 21.

⁵ P. Dittman, Prognozowanie w przedsiębiorstwie. Metody i ich zastosowanie, Kraków 2003, s 33.

⁶ Opracowanie własne na podstawie: P. Dittman, Prognozowanie w przedsiębiorstwie. Metody i ich zastosowanie, Kraków 2003; A. Manikowski, Z. Tarapata, Prognozowanie i symulacja w rozwoju przedsiębiorstw, Warszawa 2002.

⁷ T. Gołaszewski, Futurologia, Kraków 1976, s. 11.

⁸ Oprac. własne.

⁹ T. Gołaszewski, Futurologia, Kraków 1976, s. 13–14.

¹⁰ Report for Selected Country Groups and Subjects, http://bit.ly/1fVKbSO, dostęp 14.06.2012r.

¹¹ Ibidem, http://bit.ly/1dRESly, 14.06.2012.

¹² Gross domestic product 2010, http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP.pdf, 14.06.2012.

¹³ Zob. Th.L. Friedman, Świat jest płaski. Krótka historia XXI wieku, Poznań 2009.

¹⁴ C. Jean, Geopolityka, Wrocław 2003, s. 312.

¹⁵ Ibidem.

¹⁶ Ibidem, s. 314.

¹⁷ Ibidem, s. 322.

¹⁸ H. Misake, Axis of Democracy, Flexes Its Military MuscIe, „Asia Times online”, 31.03.2007, [w:] R. Kagan, Powrót historii i koniec marzeń, Poznań 2009, s. 81.

¹⁹ R. Kagan zaznacza, że Singapur demokracją nie jest. Rzeczywiście jego ustrój waha się między autorytaryzmem a demokracją.

²⁰ R. Kagan, Powrót historii i koniec marzeń, Poznań 2009, s. 17.

²¹ F. Zakaria, Koniec Hegemonii Ameryki, Warszawa 2009, s. 259.

²² G. Friedman, Następne 100 lat. Krótka historia XXI wieku, Poznań 2009, s. 118.

²³ Ibidem, s. 120.

²⁴ Ibidem, s. 158.

²⁵ Ibidem, s. 175.

²⁶ Zob. ibidem, s. 200–240.

²⁷ Ibidem, s. 241.

²⁸ T.L. Friedman, Świat jest płaski. Krótka historia XXI wieku, Poznań 2009, s. 102.

²⁹ Ibidem, s. 188.

Adrian Szumowski

Hard, Soft czy Smart? Dylematy mocarstw w rejonie Azji i Pacyfiku

Rejon Azji i Pacyfiku przez wielu specjalistów zajmujących się geopolityką oraz stosunkami międzynarodowymi uznawany jest za jeden z kluczowych obszarów świata, którego znaczenie w XXI wieku przewyższy znaczenie dotychczas uznawanego za kluczowy Basenu Północnego Atlantyku¹. Praktycznym wymiarem tej reorientacji stosunków międzynarodowych jest deklaracja Prezydenta USA, Barracka Husseina Obamy odnosząca się do wyraźnego zaakcentowania znaczenia Azji i Pacyfiku w polityce USA². Deklaracja ta, obejmująca także relokację zasobów militarnych, ale także priorytetów ekonomicznych, a także kulturalnych oznacza, jeśli nie rewolucją, to poważne przemeblowanie światowej polityki.

Wzrost geopolitycznego znaczenia basenu Pacyfiku nakłada się również na jakościowe zmiany środowiska międzynarodowego wyrażające się przekształceniem znanego wcześniej i dominującego do końca zimnej wojny porządku westfalskiego, opierającego się na zasadach państwocentryczności, terytorialności oraz równowadze sił w wymiarze militarnym³. Obecne tendencje ewolucyjne środowiska międzynarodowego wykazują ewolucję w kierunku bliżej nieokreślonym, niemniej jednak wskazującym na odejście od powyższych zasad w kierunku bifurkacji struktury podmiotowej, która uzupełniona zostanie o podmioty niepaństwowe, jak korporacje transnarodowe, transnarodowe organizacje społeczeństwa obywatelskiego oraz organizacje kryminalne i terrorystyczne⁴. Uzupełnieniem tego procesu jest również postępująca dywersyfikacja źródeł siły i legitymacji aktorów międzynarodowych, a także ich postępująca wirtualizacja⁵. Współczesne środowisko międzynarodowe łączy wszystkie wyżej wymienione elementy w jedną całość. Tendencje kontynuacji oraz zmiany, złączone razem powodują żywiołową dynamikę oraz turbulentność środowiska międzynarodowego. Część środowiska akademickiego, jak Marek Pietraś, wskazuje, że współwystępowanie obu trendów świadczy raczej o przejściowości współczesnego środowiska międzynarodowego, które stanowi częściowo kontynuację westfalskiego porządku, a częściowo wprowadza nową jakość tożsamą z jego następcą – powestfalskim środowiskiem międzynarodowym. Jego dualizm natomiast świadczy o degeneracji poprzedniego porządku, który zastępowany jest dopiero manifestującymi się tendencjami kształtującymi następny porządek⁶. Z tego też powodu najodpowiedniejszy termin określają jako „późnowestalskie środowisko międzynarodowe”.

Nakładanie się obu tendencji, to jest wzrostu znaczenia geopolitycznego Azji i Pacyfiku oraz jakościowe zmiany w środowisku międzynarodowym, kształtujące dynamikę późnowestfalskiego środowiska międzynarodowego, powoduje szereg dylematów, które pojawiają się przed państwami, które predestynuje je do określenia jako mocarstwo. Podstawowym celem poniższego artykułu będzie doprecyzowanie dylematów, które leżą przed najsilniejszymi państwami w regionie: USA, Japonia, Chińska Republika Ludowa oraz Republika Indii.

Pomimo mnogości problemów i dylematów, które stoją przed wyżej wymienionymi państwami, artykuł skoncentruje się na jednym wymiarze: dylematami związanymi z rozwojem własnej siły, która definiuje je jako mocarstwa. Podstawowym problemem jest to, że siła w późnowestfalskim środowisku międzynarodowym przestała być kategorią stałą, związaną wyłącznie z potęgą militarną i ekonomiczną, a stała się procesem złożonym i dynamicznym, toczącym się nieustannie, sprzężonym wielokrotnie na trzech podstawowych płaszczyznach zidentyfikowanych przez Josepha S. Nye’a⁷: płaszczyźnie ekonomicznej i militarnej, określanej jako hard power, płaszczyźnie kulturalnej i prawnomiędzynarodowej, określanej jako soft power oraz trzeciej, która stanowi domenę wiedzy o ograniczeniach i możliwościach zastosowania siły w środowisku międzynarodowym, a określana jest jako smart power⁸.

Wszystkie cztery wymienione państwa stają przed dylematami związanymi z dalszą rozbudową własnej siły, ponieważ każde z państw ma ambicję osiągnąć pozycję hegemona w najważniejszym rejonie świata XXI wieku. W badaniu powyższych dylematów zastosowano metodę analizy dokumentów, a także technikę badania dostępnej literatury przedmiotu oraz dokumentów oficjalnych.

Aby uporządkować dalsze rozważania, artykuł zostanie podzielony na pięć części. Pierwsza zostanie poświęcona zagadnieniom teoretycznym dotyczącym ewolucji siły oraz powiązanej z nią kategorii mocarstwa. Druga zostanie poświęcona dylematom stojącym przed administracją USA, trzecia dylematom stojącym przez chińskim Politbiurem, czwarta dylematom rządu japońskiego, a piąta – indyjskiego.

Obserwowanie wzrostu siły wyżej wymienionych państw a także określanie scenariuszy, które mogą wybrać w przyszłości jest niezwykle istotne z punktu widzenia rozwoju nauki o stosunkach międzynarodowych z dwóch powodów. Po pierwsze, będzie to praktyczna weryfikacja przyjętych modeli oraz założeń, ze szczególnym uwzględnieniem tych wypracowanych na podstawie doświadczeń końca zimnej wojny, lat 90. i pierwszej dekady XXI wieku. Po drugie, obserwować można po raz pierwszy dokonać analizy modeli wypracowanych w ciągu tysiącleci rozwoju chińskiej i indyjskiej, w mniejszym stopniu japońskiej myśli strategicznej oraz ich praktycznej wartości. Zwłaszcza że państwa te podnoszą się z upadku po wiekach dominacji kolonialnej Europejczyków.

Mocarstwa i ich siła

Nauka o stosunkach międzynarodowych charakteryzuje się wysokim stopniem niedookreśloności oraz intuicyjności. Wiąże się to przede wszystkim z ulotnością samego materiału badawczego, który w stopniu niespotykanym w innych naukach wchodzi w interakcje z tworzonymi teoriami i modelami badawczymi. Co więcej, stopień złożoności, lub raczej element nieoznaczoności i turbulentności obecny w środowisku międzynarodowym i w działaniach aktorów międzynarodowych powoduje w obecnym momencie rozwoju na sformułowanie spójnej i funkcjonalnej teorii. Dodać do tego można słabość metodologiczną objawiającą się próbą zsyntetyzowania różnorodnych metod badawczych wykształconych na potrzeby innych dziedzin nauki, takich jak socjologia, historia czy nauki przyrodnicze. Wszystko to świadczy, że nawet współcześnie, nauka stosunkach międzynarodowych posiada charakter raczej sztuki niż nauki. Co nie umniejsza wysiłków mających na celu zmianę tego stanu rzeczy.

Niemniej jednak dotychczasowe badania pozwoliły na identyfikację kilku istotnych kategorii, które stały się fundamentalnymi kategoriami, które posłużyły do wykształcenie bardziej złożonych kategorii i terminów. Jedną z tych kategorii jest kategoria siły.

Siła jest jedną z pierwotnych kategorii w stosunkach międzynarodowych. Siłą interesowali się przede wszystkim twórcy strategii począwszy od Sun Tzu i Sun Pina, przez Kautilję i Macchiavellego a skończywszy na strategach współczesnych skończywszy. Z tego też powodu, z chwilą powstania pierwszej katedry studiów międzynarodowych na uniwersytecie w Aberyswyth w 1919 roku⁹, siła stała się jednym z podstawowych, choć niedocenianych pól badawczych.

Ambicje badaczy stosunków międzynarodowych rzadko uwzględniały siłę jako główną kategorię teoretyczną. Badacze proponowali raczej analizę materialnych wymiarów siły, najczęściej utożsamiając ją z najbardziej widocznymi jej wymiarami, takimi jak siła militarna czy potęga ekonomiczna lub podejście czysto intuicyjne: tyczy się to przede wszystkim starożytnych myślicieli i strategów, lecz nie tylko. W swej istocie niewielu naukowców poświęciło się badaniom siły jako kategorii naukowej, zadowalając się intuicyjnym lub doraźnym jej przedstawieniem.

Istotną rolę w usystematyzowaniu oraz rozwinięciu analizy teoretycznej siły jako kategorii międzynarodowej odegrał John M. Rothgeb, który na początku lat 90. przeprowadził zakrojone na szeroką skalę badania zjawiska. Jego dzieło, pod tytułem Defining Power: Influence and Force in the Contemporary International System, obejmuje gruntowną i wielowymiarową analizę kategorii siły. Powołując się na doświadczenia historyczne pozostałych twórców wymienia trzy sposoby ujmowania siły, do których należy każda definicja.

Po pierwsze, jest to siła definiowana jako zasoby pozostające w dyspozycji państwa. Są to definicje odwołujące się przede wszystkim do materialnego potencjału danego państwa lub innego organizmu, jego rozmiarów, liczby ludności, siły militarnej i ekonomicznej, a także złóż surowców w jego jurysdykcji. Przedstawicielem zwolenników tej teorii może być R. Gilpin. Pierwszorzędną zaletą tych teorii jest ich konkretność i mierzalność. Podejście to posiada jednak dwie zasadnicze wady. Z jednej strony pozostaje otwarte pytanie czy poprawnie został zidentyfikowany czynnik, który determinuje siłę danego podmiotu. Z drugiej natomiast pozostaje pytanie, czy dany podmiot jest w stanie wykorzystać posiadane zasoby, na realny wpływ na środowisko międzynarodowe. Dlatego też większość naukowców akademickich skłania się do tezy, że siła definiowana jako zasoby może posłużyć do opisania „siły domniemanej”¹⁰, „potencjalnej”¹¹, lub podstawy siły¹², której pochodną jest właściwa siła w stosunkach międzynarodowych.

Po drugie, istnieją definicje, które utożsamiają siłę z celem polityki zagranicznej państwa. Naukowcem, który tak definiuje siłę był H. Morgenthau. Niemniej jednak definicje takie są niezwykle podatne na krytykę. Przede wszystkim, większość środowisk naukowych jest zdania, że podstawowym celem działania aktorów międzynarodowych są zyski, które mogą osiągnąć, jak bezpieczeństwo¹³, lub też postrzegane w kategoriach politycznych, lub ekonomicznych¹⁴. Po drugie, siła sama z siebie, powoduje jedynie przypadkowe i chaotyczne turbulencje w środowisku międzynarodowym.

Grupa trzecia, definicje siły jako kontroli, wytworzyła się na bazie krytyki dwóch poprzednich. Rdzeniem większości definicji zaliczanych do tej grupy jest stwierdzenie, że siła pozwala na niezależność podejmowania decyzji oraz zachowanie jak najszerszej swobody działania¹⁵. Współcześnie większość naukowców akademickich skłania się do rozumienia siły jako do kontroli nad innymi podmiotami lub nad środowiskiem międzynarodowym. Jak widać, w świetle tych definicji siła, uznawana jest za zjawisko społeczne, ze wszystkimi tego implikacjami, przede wszystkim z jej uzależnieniem od kontekstu społecznego, jak i percepcji uczestników. Definicje tego typu posiadają dwa podstawowe założenia. Pierwsze założenie dotyczy hierarchii preferencji samego aktora, zwłaszcza w odniesieniu do wizji pożądanego stanu środowiska międzynarodowego. W przeciwieństwie do poprzedniej grupy, siła nie może być celem samym w sobie. Musi ona służyć realizacji jakiejś nadrzędnej wartości, w której, jak w pryzmacie, skupi się wysiłek całej organizacji politycznej. Drugie natomiast odnosi się do przedmiotu oddziaływania. Siła występuje wyłącznie, gdy istnieje opór: innymi słowy, gdy hierarchia preferencji przeciwnika jest co najmniej częściowo sprzeczna. Jak to zabawnie ujął J.M. Rothgeb: „Przez siłę nie może być rozumiane nakazanie śpiącemu psu, aby leżał”¹⁶. Dość specyficzną podgrupę tych definicji powstała w oparciu o prace K. Deutsha. Według niego, siła jest specyficzną umiejętnością polegającą na inicjowaniu zmian w środowisku międzynarodowym lub opieraniu się im¹⁷. Na miano silnych aktorów zasługują paradoksalnie ci, którzy wręcz nie muszą uczyć się od środowiska międzynarodowego. Natomiast, im podmiot słabszy, tym wpływ środowiska na jego działanie będzie większy i głębszy.

Natomiast w warstwie teoretycznej, John M. Rothgeb wskazuje na podstawowe wymiary siły, starając się przedstawić spójną wizję jej użycia. Zgodnie z jego badaniami użycie siły w stosunkach międzynarodowych wymaga określenia parametrów na czterech podstawowych osiach: wpływ (weight), sfera (domain), wachlarz (range) oraz zakres (scope).

Wpływ określa zdolność użytkownika siły do nakłonienia podmiotu poddanego oddziaływaniu do działania. Siłę wpływu określają następujące czynniki: stopień wewnętrznej organizacji, natura postawionych przez aktora celów, postrzeganie użytkownika siły w środowisku międzynarodowym oraz jakość komunikacji pomiędzy użytkownikiem siły a jego „celem”. Kluczowym komponentem dla określenia siły wpływu jest cel użycia siły: im bardziej ogólnie jest on sformułowany, tym większy wpływ na zachowanie „celu”¹⁸.

Sfera określa ilość i różnorodność „celów”, którą użytkownik jest w stanie kontrolować. Kluczowym kryterium w określeniu sfery jest kryterium geograficzne: im mniejsza odległość tym szersze możliwości oddziaływania. Dlatego właśnie największe możliwości istnieją w bezpośrednim sąsiedztwie użytkownika. Kryterium geograficzne zostało zmodyfikowane przez procesów rozwój globalizacji¹⁹ oraz poprzez proces określony jako „wirtualizacja państwa”²⁰. Kluczem do precyzyjnego określenia sfery są następujące czynniki: umiejętność zlokalizowania celu, stosunek otoczenia do działań użytkownika oraz wolę oporu „celu”²¹. Współcześnie najbardziej skomplikowanym elementem jest identyfikacja celu ponieważ, jak wspomniano wcześniej, część aktorów nie posiada fizycznego terytorium, do którego są przypisani. Wiąże się to z dwoma efektami. Po pierwsze, należy zidentyfikować cel, przed użyciem siły²². Po drugie, często zdarza się, że „cel” użycia siły ukrywa się wśród osób postronnych, nierzadko z nim sympatyzujących. Utrudnia to lokalizację, ale przede wszystkim zwiększa koszty użycia siły, nie tylko moralne, poprzez ofiary postronne, ale także ekonomiczne – zważywszy na ilość powiązań wzajemnych, uderzenie w konkretną jednostkę gospodarczą, może spowodować nieprzewidywalne skutki w środowisku międzynarodowym.

Wachlarz odnosi się do różnorodność nagród i kar, które użytkownik może zaoferować „celowi”. Zmienna ta jest bezpośrednio powiązana z dostępnymi zasobami: nie tylko bogactwami naturalnymi, finansowymi, ale także z technologią, informacjami oraz wartościami kulturalnymi, czy stylem życia. Wiąże się ona także z efektywnością zarządzania tymi zasobami²³.

Zakres odnosi się do zachowania „celu”, które użytkownik siły może kontrolować. Zasadniczo na tym polu najczęściej spotyka się opór „celu”, gdyż autonomia od zewnętrznej kontroli jest podstawowym paradygmatem działania podmiotów międzynarodowych. Opór ten rośnie w miarę im głębiej sięga kontrola. W przypadku zagrożeń podstawowych fundamentów tożsamości, opór jest najsilniejszy. Dzieje się to w przypadku Iraku, gdzie lokalne podmioty rozpoznawały w działaniu amerykańskim zagrożeniu dla tożsamości. Im wyższy opór tym większe koszty użycia siły oraz większa ulotność efektów. Ograniczenie prób kontroli do wybranej aktywności „celu” przyczynia się do wydatnego zmniejszenia kosztów działania. Co więcej, takie wybiórcze działania wymaga także odpowiednio ostrożnego wyboru precyzyjnych środków oraz umiejętności posługiwania się nimi²⁴.

Podsumowując dotychczasowe rozważania, najbardziej użytecznym podejściem do siły będzie wykorzystanie podejścia traktującego ją jako rodzaj kontroli nad otaczającą rzeczywistością. Kontrola sprawowana raczej w sferze społecznej i psychologicznej, poprzez stosowanie różnorodnych środków, niekoniecznie militarnej natury. Kontrola ta, aby była skuteczna, musi wykazywać wewnętrzną spójność, która charakteryzować się powinna określeniem parametrów na czterech podstawowych osiach działania.

Podstawowym problemem, który zawiera powyższa analiza jest fakt nie tylko wystąpienia, ale także nasilenia się tendencji powodujących degenerację środowiska westfalskiego w kierunku środowiska nowej generacji. Pierwszym naukowcem, który spróbował ocenić wpływ zmiana środowiska na działanie siły był Philip G. Cerny.

W dotychczasowe rozważania na temat siły wprowadził dodatkowy element, który uwzględnił podział na wenętrze i zewnętrze państwa, przebiegający wzdłuż granic państwa. Według niego, tradycyjne pojmowanie siły w stosunkach międzynarodowych różni się od pojmowania siły we wnętrzu państwa na czterech poziomach. Podstawową zasadą organizującą podział na siłę wewnętrzną i zewnętrzną jest dualizm pomiędzy oboma środowiskami, które z racji podstawowych różnic w strukturze, organizacji oraz logice działania, funkcjonują jako odrębne całości.

Po pierwsze, istotą znaczenia siły w środowisku międzynarodowym jest brak nadrzędnej instytucji stanowiącej ostateczną instancje rozstrzygania sporów międzynarodowych. Dzięki temu siła stanowi jedyny sposób na zabezpieczenie własnych interesów. W przeciwieństwie do środowiska panującego wewnątrz państwa, gdzie ostateczną instytucją rozstrzygającą spory (oraz posiadaczem siły, aby te rozstrzygnięcia wymuszać) są instytucje państwowe jak rząd lub sądy.

Po drugie, kwestią istotną dla wymiaru siły jest legitymacja, czyli uprawomocnienie użycia siły. Wymiar ten jest bezpośrednio powiązany z poprzednim, ponieważ analogicznie, w środowisku międzynarodowym zakładany jest brak automatycznej legitymizacji użycia siły, którą cieszy się w środowisku wewnętrznym. Innymi słowy, na zewnątrz państwa brak jest powszechnie przyjętych zasad prawnych, które regulowałyby użycie siły, które w środowisku wewnętrznym zawarte są w konstytucji państwa.

Trzecim wymiarem zróżnicowania siły jest organizacja środowiska. Międzynarodowe oparte jest na zasadzie wielości zróżnicowanych pod względem możliwości oraz zasad działania podmiotów, które jest chaotyczne oraz turbulentne; oraz wewnętrzne: zhierarchizowane, uporządkowane, o wyraźnie określonych normach i zasadach postępowania oraz o określonych kanałach komunikacji. Dodatkowo, w środowisku wewnętrznym można mówić o postępującej „instytucjonalizacji” stosowania siły, która coraz bardziej ograniczana jest poprzez normy i zasady stosowane wobec obywateli, instytucje powołane do jej stosowania (sądy czy policja), a także ich wewnętrzne reguły postępowania. W przeciwieństwie, w środowisku międzynarodowym, siła jest rozumiana wciąż jako prosty akt przemocy stosowany przez jednorodne podmioty.

Ostatni, czwarty wymiar to po prostu zasoby, które państwo jest w stanie zmobilizować na potrzeby zastosowania siły oraz techniczne możliwości ich przetworzenia na siłę opartą przede wszystkim o wymiar militarny²⁵.

Podsumowując, tradycyjne rozumienie siły w rozumieniu Ph.G. Cerny’ego opiera się na stricte militarnym i przemocowym ujęciu, jako siły do prowadzenia wojny (w środowisku międzynarodowym) lub siły porządkowe i policyjne (w środowisku wewnętrznym)²⁶.

Dla kontrastu, poddając krytyce tradycyjne neorealistyczne pojmowanie siły, wskazuje na potrzebę rekonstrukcji tej kategorii w nauce o stosunkach międzynarodowych. Podstawowym postulatem badawczym podnoszonym przez Ph.G. Cerny’ego jest zmniejszenie roli granic do poziomu, w którym przestają one pełnić swe funkcje separujące obie logiki organizacji przestrzeni społecznej: międzynarodowa przenika przestrzeń wewnętrzną. Posługując się wcześniej zidentyfikowanymi wymiarami, Cerny określa nową formę siły, która przestaje być rozumiana jako sztywna doktryna myślowa lecz jako ciągły proces wzajemnego oddziaływania na siebie aktora i środowiska międzynarodowego.

W wymiarze pierwszym wskazuje na pojawienie się powiązań transgranicznych, które otwierają możliwości zwielokrotnienia własnej siły poprzez możliwość nawiązywania kontaktów z partnerami operującymi na różnych płaszczyznach i w różnych rejonach świata. Dodatkowo, zwraca uwagę na postęp instytucjonalizacji siły w stosunkach międzynarodowych, zwłaszcza w postaci transnarodowych sieci oraz instytucji sądowych, jak Międzynarodowy Trybunał Karny. Zmienia się również kwestia legitymizacji, która powoli przesuwa się w kierunku zorganizowanych sieci społecznych. W wymiarze organizacyjnym, Philip G. Cerny identyfikuje zmianę jako przesunięcie punktu ciężkości w kierunku poziomu obywatelskiego oraz sektorowego zakresu przedmiotowego, porzucając holistyczne pojmowanie państwa oraz przedmiotowe zainteresowanie interesem narodowym. Zwraca uwagę na proces, który polega na przekształceniu siły w proces poziomo zróżnicowany w odniesieniu do obszarów problemowych, głównie w sferze transgranicznych powiązań ekonomicznych i społecznych²⁷. W wymiarze czwartym zidentyfikowane zostanie przesunięcie od modelu militarnego i państwowocentrycznego w kierunku świata znacznie bardziej „rozproszonego”, w którym znacznie obniżona została granica „imperialnego nadrozciągnięcia”, co skutkuje równoczesnym obniżeniem użyteczności siły²⁸.

Podsumowując, definicja zaprezentowana przez Philipa G. Cerny’ego jest jedną z pierwszych, które uznają siłę jako proces podlegający ewolucji i zmianom. Definicja ta stanowić próbę holistycznego opisu zachodzących zjawisk, oraz identyfikacji najważniejszych tendencji ewolucyjnych. Posiada ona jednak istotną wadę: ma charakter przede wszystkim opisowy, koncentrując się na omówieniu dotychczasowego pojmowania kategorii siły, oraz na wskazaniu tendencji ewolucyjnych wraz z wskazaniem ich oddziaływania na rozumienie kategorii siły. Dodatkowym jej walorem jest unikalne podejście badawcze zakładające przezwyciężenie dotychczasowego dualizmu w badaniu stosunków międzynarodowych, czyli podziału na środowisko wewnętrzną i zewnętrzną. Jest to wartościowe podejście, które prezentuje najcenniejsze perspektywy badawcze.

Jak zatem można stwierdzić, siła jako kategoria naukowa posiada nowe, procesualne ujęcie, które jest w tej chwili opracowywane przez ważniejsze ośrodki naukowe, takie jak Staratfor czy ICSS. Zmienność i płynność siła osiągnęła nie tylko na płaszczyźnie wewnętrznej logiki i organizacji, ale także na płaszczyźnie zastosowanych środków. Badaniami nad tym zagadnieniem, uzupełnionym także próbą odtworzenie logiki ich użycia oraz ograniczeń w stosowaniu prowadził John S. Nye. Ich wyniki zaprezentował w książce pod tytułem Soft power: jak osiągnąć sukces w polityce światowej.

W trakcie badań, dokonane zostało rozróżnienie pomiędzy dwoma sposobami oddziaływania na środowisko międzynarodowe opartymi na dwóch różnych logikach działań, które w skrócie można określić jako „przymus” i „przekonanie”. Wbrew przypuszczeniom, uwzględniając kluczową rolę postrzegania siły w jej identyfikacji i analizie, należy stwierdzić, że poszczególne środki przynależne do obu porządków mogą zmieniać znaczenie i być postrzegane jako przynależące do różnych porządków, nieraz nawet jednocześnie²⁹. Oba porządki zostały nazwane hard power oraz soft power³⁰. Pierwszy koncentruje się na wywieraniu presji i stwarzania poczucia zagrożenia. W jego ramach aktorzy stosują komponenty swej siły zgodnie z zasadami realizmu ofensywnego określonego przez Johna J. Mearsheimera³¹. Mają na celu bezwzględne poszerzenie własnego potencjału kosztem innych, słabszych aktorów. W tym celu wykorzystywane są przede wszystkim środki ekonomiczne i militarne, ale nie tylko. Część naukowców widzi tutaj również przekupstwo, zamachy a także szantaż. Drugi z kolei kładzie nacisk na dwie płaszczyzny. Po pierwsze, jest to przekonywanie o słuszności a niekiedy nawet konieczności podejmowania takich a nie innych działań na arenie międzynarodowej. Po drugie, jest to uczynienie własnych interesów na tyle atrakcyjnych, aby ich obrona stała się ważnym interesem również dla przeciwnika, który tutaj traktowany jest jako potencjalny partner. Logika działania polega zatem na tworzeniu wspólnoty interesów oraz łagodnej perswazji i negocjacji. Zasady zaprezentował John S. Nye³².

Jak wspomniano, płaszczyzny powyższe wzajemnie się warunkują i przenikają. Przykładowo, siły zbrojne również posiadają pewien zasób atrakcyjności kulturowej³³, natomiast wartości kulturalne mogą być postrzegane jako zagrożenie, jak i symbol statusu (często jednocześnie, przez różne grupy społeczne)³⁴. Paradoksalnie, obie te płaszczyzny nie są w stanie funkcjonować samoistnie. Przekonują o tym wydarzenia z 2003 roku. Bezpośrednie zastosowanie dominującego komponentu hard power przez administrację George’a Walkera Busha juniora doprowadziło wprawdzie do eliminacji reźimu Saddama Hussejna, lecz jednocześnie spowodowało jednoczesny opór środowiska międzynarodowego, części społeczeństwa amerykańskiego oraz irackiego, który spowodował dramatyczny wzrost kosztów operacji aż do progu jej opłacalności. Opór w dwóch pierwszych przypadkach był dokonywany na płaszczyźnie soft power, natomiast trzeci zawierał środki należące do obu porządków³⁵. Jednocześnie należy wskazać, że opór ten nie wystarczył do zapobieżenia inwazji na Irak.

Z tego też powodu, John S. Nye oraz praktycy amerykańskiej administracji Barracka Husseina Obamy, z sekretarz stanu Hillary Clinton na czele, postulują wykorzystanie trzeciej płaszczyzny – tak zwanej smart power. Jest to kategoria nie tyle tworząca nowe, nieznane środki oddziaływania siłowego, co próbująca dokonać syntezy obu, wytwarzając nowe, kreatywne, zmierzające do optymalizacji konfiguracji siłowych działań, aby środki przymusu (wojskowe, ekonomiczne: sankcje, blokady, operacje sił specjalnych, wymiana technologiczna, współpraca wojskowa, pomoc humanitarna i tym podobne), jak i perswazji (kontakty dyplomatyczne, współpraca społeczna, wymiana młodzież, a także deklaracji i decyzje uznanych organów międzynarodowych, jak Organizacja Narodów Zjednoczonych, czy Międzynarodowy Trybunał Karny, wymiana informacji, działalność mass mediów i tym podobne) uzupełniały się wzajemnie. W istocie zatem jest to próba sformułowania na nowo podstawowych zasad strategicznych. Jak jednak powiedział Książe strategów, Carl von Clausewitz, „w strategii wszystko jest proste, ale nic nie jest łatwe”, zatem próby stworzenia zbioru takich zasad napotykają szereg trudności wynikających z nowo nabytego dynamizmu siły w późnowestfalskim środowisku międzynarodowym.

Jak zatem widać, siła w późnowestfalskim środowisku międzynarodowym jest zjawiskiem znacznie bardziej złożonym oraz płynnym, raczej procesem nieustannie oddziałującym ze środowiskiem międzynarodowym, niż sztywną kategorią, którą była dotychczas³⁶. Zmieniła się także definicja mocarstwa, a więc państwa, które dysponuje relatywnie większą siłą niż inne. Mozaikę tą komplikuje jednak pojawienie się na obrazie również pozapaństwowych aktorów międzynarodowych oraz transnarodowych. Jednakże ponieważ w interesującym obszarze Azji i Pacyfiku wciąż dominuje zasada państwowocentryzmu³⁷, możemy w naszych rozważaniach pominąć te podmioty.

*

Zasadniczym problemem będzie jednak identyfikacja poszczególnych państw jako mocarstw. Zaprezentowano także różne typologie mocarstw, stworzonych według różnych kryteriów. I tak wskazać można kryterium zasięgu oddziaływania, według którego wyróżnić można supermocarstwo, lub hegemona, dysponującego możliwością projekcji siły w każdym rejonie świata³⁸; mocarstwa pretendujące do roli mocarstwa światowego, dysponujące możliwościami projekcji siły we własnym rejonie świata, mocarstwa regionalne, dysponujące możliwością projekcji siły wyłącznie w bezpośrednim sąsiedztwie, państwa średniego rzędu, państwa małe i minipaństwa, które zawierają wszystkie państwa niemieszczące się w pozostałych kategoriach³⁹. Inna typologia, opierająca się o kryterium zasięgu mocarstwowości, a więc dziedzin, w których dane państwo dominuje oraz ich zasięgu geograficznego, wskazuje dwa typy mocarstw: mocarstwo uniwersalne, którego przewaga jest wyraźnie zarysowana we wszystkich możliwych dziedzinach; oraz mocarstwa selektywne. Ten typ podzielić można na mocarstwa sektorowe, silne wyłącznie w kilku, a najczęściej jednej dziedzinie, jak: Rosja (wojskowość i wydobycie surowców energetycznych), Arabia Saudyjska (wydobycie surowców energetycznych) czy Japonia (produkcja przemysłowa oraz handel międzynarodowy) oraz mocarstwa regionalne, które dominują we wszystkich dziedzinach, ale wyłącznie w granicach własnego regionu⁴⁰. Inne typologie z kolei koncentrują się na określeniu mocarstw poprzez mierzenie różnorodnych wskaźników potęg państwa⁴¹. Jeszcze inni, jak Witold Orłowski wskazują na mocarstwa, które dysponują znaczną częścią potencjału gospodarczego świata⁴²: mocarstwa globalne, powyżej 20% globalnego potencjału, mocarstwa światowe, posiadające pomiędzy 15 a 20% globalnego potencjału, wielkie mocarstwa, posiadające pomiędzy 10 a 15% globalnego potencjału oraz mocarstwa lokalne, posiadające pomiędzy 5 a 10% globalnego potencjału. Nieco bardziej skomplikowany model zaprezentował Saul Cohen⁴³. W ramach tej typologii wyszczególnione są następujące kateorie. Na szczycie hierarchii umieszczone są mocarstwa globalne, gdzie poza USA, Rosją, Chińską Republiką Ludową umieszczono także podmiot niepaństwowy – Unię Europejską. Poniżej znajdują się mocarstwa regionalne, które podzielone są na trzy subkategorie: mocarstwa regionalne o dużych możliwościach wpływu poza regionem, jak Indie; mocarstwa regionalne o średnich możliwościach wpływu poza regionem, jak Pakistan; oraz mocarstwa regionalne o niskich możliwościach wpływu poza regionem, jak Polska. Ciekawą kategorią są potencjalni rywale mocarstw regionalnych, a więc państwa dysponujące potencjałem, oraz wolą jego użycia w celu zastąpienia konkurencyjnego mocarstwa regionalnego z własnego sąsiedztwa. Przykładem takiego państwa jest Kolumbia. Poniżej znajdują się państwa mające wpływ wyłącznie na bezpośrednich sąsiadów jak Sudan, a jeszcze niżej znajdują się państwa mające znaczenie wyłącznie marginalne, jak na przykład Nepal.

Podobną typologie zaprezentował Samuel P. Huntington. W jego pracach⁴⁴ wyróżnione zostały cztery kategorie mocarstw. Najpotężniejsza kategoria to mocarstwo globalne. Szczebel niżej znajdują się mocarstwa regionalne. Ich konkurencja to mocarstwa regionalne drugiego rzędu. Państwa te są w każdym przypadku w konflikcie z dominującym mocarstwem regionalnym, o różnym stopniu intensywności. Poniżej znajdują się państwa o średnim znaczeniu.

Ciekawą i perspektywiczną typologię mocarstw zaprezentował Zbigniew Brzeziński. W jego rozważaniach, większe państwa prowadzą pomiędzy sobą grę, w której nagrodą jest zdobycie stanowiska najpotężniejszego państwa na planecie – globalnego hegemona. Gra ta posiada zespół zasad, które określone są mianem wielkiej strategii. Na obecnym etapie rozwoju stosunków międzynarodowych funkcję globalnego hegemona spełniają USA. Pozostałe mocarstwa należą do graczy międzynarodowych, którzy albo należą do pretendentów do fotelu globalnego hegemona, prowadzą więc aktywną politykę ku temu zmierzającą, jak Francja czy Chiny, albo są tak zwanymi „emerytowanymi graczami”, którzy z różnych przestali aktywnie uczestniczyć w grze, jak Wielka Brytania. Poza tymi państwami, ścisłe znaczenie mają także państwa określone jako „sworznie geopolityczne”. Są to szczególnie istotne elementy pola gry, których „podporządkowanie” konkretnemu graczowi powoduje uzyskanie przewagi nad konkurentami. Istotną cechą zaprezentowanego modelu jest jego dynamika. Układ sił jest zmienny a poszczególni uczestnicy mogą zamieniać się rolami, lub uzyskiwać nowe pozycje na arenie międzynarodowej. Na obecną chwilę ten model teoretyczny nie daje odpowiedzi na pytanie czy emerytowany gracz może powrócić do pełnego uczestnictwa czy też nie⁴⁵.

Jednym z podstawowych problemów, które wiążą się z badaniem mocarstw pytanie, w którym momencie państwo uzyskuje status mocarstwa. Paul Kennedy⁴⁶, w swym monumentalnym dziełu pośrednio udziela odpowiedzi: początkiem istnienia mocarstwa zawsze jest wojna. Podobnie definiuje rzecz John J. Mearsheimer określając ją jako „tragedię polityki wielkich mocarstw”⁴⁷, które rodzą się, istnieją a następnie upadają poprzez próby powiększenia własnego potencjału kosztem słabszych państw. Jednak obecnie w nauce o stosunkach międzynarodowych preferowana jest raczej metoda deklaratywna – za mocarstwa uznaje się te państwa, które zostały uznane za mocarstwa albo wyraźnie przez przywódców dotychczasowych mocarstw, albo dorozumianie, poprzez traktowanie państw jako mocarstwo⁴⁸. Problemem jest oczywiście trwałość i trafność tych deklaracji, ale nie jest to przedmiotem rozważań niniejszego artykułu.

Wybór państw do niniejszego przeglądu dokonany został w parciu o dwa kryteria. Pierwszym i zdecydowanie ważniejszym jest geopolityczna lokalizacja oraz identyfikacja sfery żywotnych interesów. Wszystkie państwa znajdują się w rejonie Azji i Pacyfiku oraz posiadają w nim żywotne polityczne, ekonomiczne, militarne oraz społeczne żywotne interesy. Z wymienionych jedno sprawuje obecnie funkcję globalnego hegemona. Pozostałe trzy są natomiast mocarstwami regionalnymi z aspiracjami do przekształcenia się w mocarstwa globalne. Drugim jest rozmiar, konfiguracja oraz tendencje rozwojowe ich siły. Z tego też powodu część naukowców określa te państwa jako mocarstwa wschodzące, ponieważ stosując model sformułowany przez George’a Modelskiego⁴⁹ odnośnie cyklów rozwojowych siły w długim okresie czasu, wskazuje, że mocarstwa te znajdują się w fazie rozwoju siły, zbliżając się do osiągnięcia fazy szczytowej. Na obecnym etapie rozwoju stosunków międzynarodowych, wskaźniki osiągane przez poszczególne mocarstwa regionalne pretendujące do zajęcia pozycji hegemona zbliżają się lub nawet znajdują się w tak zwanym punkcie przełamanie, kiedy to wzrost potencjału danego państwa wykraczającego poza przyjęte doktryny strategiczne wymaga dokonania ich redefinicji. Dla odmiany, większość wskaźników hegemona zdaje się świadczyć, że zmierza on do drugiego punktu przełamania, w którym erozja potencjału i znaczenia strategicznego wymusi redukcjonistyczną reinterpretację doktryny strategicznej. Nie jest możliwe dokładnie określenie miejsca poszczególnych mocarstw na krzywej w chwili obecnej. Może to zostać dokonane wyłącznie z perspektywy historycznej.

*

Przedmiotem analizy niniejszego artykułu będą dylematy rozwoju i stosowania siły w środowisku międzynarodowym przez cztery największe mocarstwa rejonu Azji i Pacyfiku: USA, Chińską Republikę Ludową, Cesarstwo Japonii oraz Republikę Indii. Analiza prowadzona będzie według następującego schematu. Po pierwsze, zostanie przedstawione syntetyczne podsumowanie potencjału danego mocarstwa zarówno na płaszczyźnie hard, jak i soft power. Po drugie zidentyfikowane zostaną dylematy⁵⁰, które stoją przed poszczególnymi mocarstwami. Po trzecie zaprezentowane zostaną możliwe scenariusze prezentujące implikacje związane z dokonanym wyborem.

Stany Zjednoczone Ameryki – dylematy obecnego hegemona

USA od czasów zakończenia II wojny światowej jest niekwestionowanym hegemonem, czyli najsilniejszym mocarstwem światowym. Wynika to z szeregu czynników, jednak najistotniejsze dla zrozumienia współczesnych dylematów tego mocarstwa będą trzy podstawowe. Po pierwsze, w wyniku wojny, wszystkie konkurencyjne mocarstwa europejskie, ZSRS oraz Japonia zostały zdewastowane, zarówno pod względem politycznym, militarnym, jak i ekonomicznym. Natomiast USA, jako jedyna potęga zaangażowana w ten konflikt zachowała nietknięty potencjał przemysłowy własnego terytorium. Pozwoliło to na osiągnięcie bezprecedensowego udziału w gospodarce świata kształtującego się na poziomie ok. 46%⁵¹. Oznaczało to bezprecedensowe możliwości zaprojektowania i wdrożenia rozwiązań międzynarodowych amplifikujących możliwości strategiczne USA oraz sankcjonujących ich przywództwo. Po drugie, USA dysponowało na własnym terytorium zasobami niezbędnymi do uzyskania potencjału ekonomicznego, militarnego, a co za tym idzie, także politycznego niezbędnego do samodzielnego uzyskania pozycji mocarstwa globalnego. Po trzecie wreszcie, USA dysponowały niesamowitymi wręcz zasobami soft power w postaci wartości, instytucji a także marek, które wywoływały świadczyły o atrakcyjności tego państwa. Większość wytworów amerykańskiej kultury, ze szczególnym uwzględnieniem kultury popularnej, cieszyło się estymą wśród światowej populacji. A ponieważ zawiera element tak zwanego Manifest Destiny, czyli doktryny głoszącej wyższość amerykańskiego stylu życia, który jako najbardziej zbliżony do ideału powinien być wzorem do naśladowania dla pozostałych państw. Innymi słowy, duża część narodów świata chcąc nie chcąc była poddawana „indoktrynacji”⁵² amerykańskiej. Wraz z innymi, pomniejszymi czynnikami, tworzyły one solidne fundamenty hegemonii amerykańskiej, która była zdecydowanie bardziej „miękka” niż jej historyczne odpowiedniki.

Na obecną chwilę USA dysponuje następującymi zasobami hard power⁵³. Podstawą amerykańskiej siły jest olbrzymia ekonomia wytwarzająca Produkt Krajowy Brutto (PKB) obliczany na nieco ponad 15 bilionów USD (licząc według parytetu siły nabywczej, Purchase Power Parity, PPP). Obecnie ekonomia ta rozwija się w tempie 1,5% PKB rocznie, co nie jest zbyt wysokim osiągnięciem, jednak w porównaniu do recesji z 2009 roku (ujemny wzrost na poziomie – 3,5%) widać wyraźny postęp. W wartościach bezwzględnych oznacza to, że Amerykanie co roku wytwarzają o ok. 225 miliardów dolarów więcej. W przeliczeniu na głowę mieszkańca, otrzymujemy PKB rzędu 48,100 USD, które co roku zwiększa się o 721,5 USD. Jakościowo USA posiadają najbardziej zaawansowaną technologicznie gospodarkę świata, której produkcja w 79,6% pochodzi z sektora usług. Paradoksalnie oznacza to, że duża część jej produkcji jest wirtualna, istniejąca raczej w sferze postrzegania oraz bazująca na powszechnym zaufaniu. Może to nieść ze sobą poważne konsekwencja, zwłaszcza jeśli to zaufanie zostanie wystawione na ciężką próbę – zwłaszcza po bankructwie banku Lehmann Brothers. Jeżeli chodzi o potencjał militarny, to USA nie ma sobie równych. Dysponują najbardziej nowoczesną armią na świecie, a pod względem wydatków wojskowych, plasują się na niekwestionowanym pierwszym miejscu, przeznaczając na ten cel 41% światowych wydatków⁵⁴, czyli około 3,5% PKB⁵⁵. Do tego nie należy zapominać o zaawansowanej technologicznie broni, która również stanowi element generujący soft power USA⁵⁶. Nie należy też zapominać, że USA są państwem atomowym, które jako pierwsze i, jak dotąd jedyne, użyło broni jądrowej na polu bitwy.

Potencjał ten uzupełniony jest o elementy należące do soft power. Z podstawowych elementów amerykańskiej soft power na szczególną uwagę zasługują trzy. Po pierwsze, Amerykanie rozbudowali olbrzymi system kulturowy, a raczej popkulturowy, którego okrętem flagowym jest Hollywood. System ten jest niewątpliwie prymitywny, jednak to decyduje o jego atrakcyjności. Bazując bowiem, niekiedy dosłownie na pierwotnych instynktach, jest on pozbawiony rozbudowanego kodu kulturalnego, który czyni jego wytwory czytelnymi i przyswajalnymi dla członków różnych kultur. Po drugie, Stany Zjednoczone dysponują siecią uczelni, począwszy od prywatnych cywilnych, jak Yale i Harvard, a skończywszy na wojskowych i państwowych, jak West Point czy Fort Leavenworth⁵⁷. Jest to druga strona medalu amerykańskiej kultury, która obejmuje transmisję wyższych kodów kulturowych a także tworzy poczucie wspólnoty pomiędzy elitami z innych państw a środowiskami amerykańskimi. Po trzecie, amerykańskie treści kulturalne, wartości duchowe a także szeroko rozumiany styl życia budziły olbrzymi entuzjazm w innych częściach świata. Wynikało to z faktu, że USA były państwem sukcesu, w którym spełniał się tak zwany „American dream”. Jednak ostatnie wydarzenia na arenie międzynarodowej, ze szczególnym uwzględnieniem kryzysu finansowego oraz interwencji w Iraku i Afganistanie spowodowały obniżenie atrakcyjności modelu amerykańskiego.

Obecnie, to jest w 2012 roku, USA stoją przed szeregiem dylematów związanych posiadaną konfiguracją siły. Podstawowym przedmiotem dylematu jest pytanie o sposób powstrzymania spadku znaczenia amerykańskiego w świecie. Na obecną chwilę nie jest on groźny, jednak przy utrzymaniu tendencji, może doprowadzić do załamania się amerykańskiego przywództwa oraz kolejnej wojny hegemonicznej⁵⁸.

Współcześnie wyróżnić można trzy najważniejsze dylematy, przed którymi stoją USA, a które związane są z konfiguracją ich siły. Po pierwsze, odzyskanie wiarygodności środków soft power nadszarpniętych poprzez prowadzenie wojny z terroryzmem, ze szczególnym uwzględnieniem inwazji na Irak w 2003 roku. Po drugie, utrzymanie przewagi ekonomicznej, a co za tym idzie militarnej nad pretendentami do uzyskania pozycji światowego hegemona. Po trzecie, rekonfiguracja siły mocarstwowej w kierunku uczynienia ją bardziej smart.

Powyższe dylematy związane są z działalnością jaką prowadziła administracja George’a Walkera Busha juniora po ataku terrorystycznym z 11 września 2001 roku. Środowisko naukowe jest podzielone. Większość naukowców uważa, że działania podjęte w konsekwencji tych wydarzeń, były albo motywowane przez osobiste przywary ówczesnego Prezydenta USA, albo ideologicznie przez grupę najściślejszych doradców z Donaldem Rumsfeldem, sekretarzem obrony na czele⁵⁹, zwanych „neokonserwatystami”. Inni natomiast, jak George Friedman, wskazują głębszą strategiczną motywację działań USA, która wpisuje się w wielką strategię Ameryki⁶⁰. Faktem jest, że w konsekwencji podjętych działań oraz nowych tendencji w środowisku międzynarodowym, USA próbując osiągnąć swe cele doprowadziły do sytuacji, w której zredukowana została ich siła na arenie międzynarodowej, a więc możliwość kontroli środowiska i innych Aktorów. Dokładniej rzecz ujmując, stratedzy amerykańscy muszą się liczyć z większymi kosztami podejmowanych działań, także ekonomicznych, oraz silniejszym oporem⁶¹.

Powody tej zmiany są dwa. Po pierwsze, interwencja w Iraku podważyła legitymację USA do prowadzenia działań jako światowego hegemona, który jednak realizuje swą hegemonię w sposób „miękki” a więc zgodny z zasadami i prawem międzynarodowym. Działania w Iraku, choć racjonalne z punktu widzenia strategii, prowadzone były z wyraźnym złamaniem podstawowych zasad systemu międzynarodowego, czego wyrazem był wyraźnym sprzeciw Organizacji Narodów Zjednoczonych. W konsekwencji USA znalazły się poza stworzonym przez siebie systemem, a w konsekwencji przestały czerpać zyski z rozpowszechnionej akceptacji swojej funkcji. Co ważniejsze, potencjalni konkurenci Ameryki do sprawowania hegemonii, uzyskali dodatkową premię poprzez wykorzystanie oporu środowiska celem wzmocnienia własnej pozycji na arenie międzynarodowej, czy to kontestując działania amerykańskie (ChRL i Federacja Rosyjska), czy też oferując tym cenniejsze poparcie (jak to uczyniły Indie). Po drugie, olbrzymim ciosem dla amerykańskiej soft power był wybuch kryzysu ekonomicznego w 2008 roku, związanym z bankructwem banku inwestycyjnego Lehmann Brothers. Dziwić może skojarzenie kryzysu gospodarki, zaliczanej do sfery hard power, lecz w swej istocie, kryzys ten uderzył przede wszystkim w zaufanie do amerykańskiej gospodarki, która okazała się podatna na spekulację, zaufanie do rządu amerykańskiego, który nie był w stanie przewidzieć faktu powstania tak poważnego kryzysu, ani skutecznie zarządzać swoimi zasobami celem jego wygaszenia, lecz przede wszystkim zaufanie do amerykańskiego modelu rozwojowego, opartego na liberalizmie gospodarczym, wolności osobistej oraz deregulacji rynku. W istocie przyczynił się także do wzrostu popularności modeli konkurencyjnych, jak model chiński, czyli kapitalizm sterowany przez reżim komunistyczny. Cios ten okazać się może dużo cięższy dla instrumentów soft power ponieważ podkopuje ich podstawowy fundament, czyli przekonania o perfekcyjności amerykańskiego porządku.

Na tym tle instrumenty hard power wydają się być nienaruszone. Niemniej wciąż pogarszające się wyniki gospodarcze oraz już zapowiedziane redukcje wydatków (w tym wojskowych), mogą doprowadzić do znacznego zmniejszenia się przewagi Waszyngtonu nad pretendentami już w perspektywie najbliższych pięciu lat. O ile sprawdzą się również prognozy International Futures⁶², czyli nie ulegną zmianie dotychczasowe trendy w środowisku międzynarodowym, w połowie bieżącego stulecia USA wielkością gospodarki ustępować będą jednemu a najpewniej dwóm konkurentom: ChRL i Indiom. Doświadczenia zebrane i opracowane przez Paula Kennedy’ego wskazują, że w takiej konfiguracji, utrzymanie potęgi militarnej na stałym poziomie jest niemożliwe.

Jednak los USA, jako światowego hegemona nie jest przesądzony⁶³. Klucze do odzyskania przewagi są dwa. Pierwszym z nich jest „ucieczka do przodu”, w tym kontekście rozumiana jako wzmocnienie własnego potencjału z wykorzystaniem nowinek technologicznych⁶⁴, dzięki czemu poprzez wzrost efektywności wykorzystania zasobów skompensowane zostałyby zwiększone koszty sprawowania hegemonii. Co więcej, skok technologiczny pozwoliłby odbudować wizerunek supermocarstwa, jako dysponenta wciąż atrakcyjnego modelu rozwojowego.

Drugim kluczem, może być forsowana przez obecną administrację próba ścisłego zespolenia obu elementów – zarówno hard, jak i soft – jeden sprawny konglomerat wzajemnie uzupełniający się środków stosowania siły w środowisku międzynarodowym⁶⁵. Zmiana ta wydaje się konieczna, aby uporządkować zarządzanie siłą jako procesem międzynarodowym rozgrywającym się już na przecięciu obu logik międzynarodowych: wnętrz i zewnętrza państwa.

Uzyskanie obu „kluczy” byłoby gwarancją utrzymania hegemonii lub przynajmniej odsunięcia „detronizacji” w czasie. Problemem jest fakt, że odpowiednio rozbudowana baza ekonomiczna oraz naukowa, którą wciąż wzbogacają czołowi pretendenci, a jeden już ją uzyskał, będzie w stanie wytworzyć podobne „klucze” a sytuacja strategiczna powróci do punktu wyjścia, a cały cykl może rozpocząć się na nowo. Jest to jeden z najbardziej optymalnych scenariuszy rozwoju siły USA. Jednak równie prawdopodobny jest ten, kiedy ta sztuka się nie udaje. W tym scenariuszy występuje dużo większe ryzyko „wojny”⁶⁶ hegemonicznej, pomiędzy USA a jednym, lub koalicją pretendentów. O wiele bardziej prawdopodobny jest jednak „zwijanie się” imperium w kierunku centrum, zakończone pewną formą krachu wewnętrznego, czy to spowodowanego czynnikami zewnętrznymi⁶⁷, czy też załamaniem się wewnętrznej organizacji⁶⁸. Próbując oszacować prawdopodobieństwo wystąpienia obu wariantów scenariusza, należy podkreślić, że tendencje, które obserwuje się we współczesnym środowisku międzynarodowym wskazują na realizację wariantu rzymskiego. USA wykazują symptomy „imperialnego nadrozciągnięcia”, to jest rozproszenia sił po zbyt szerokim obszarze geograficznym połączonym z przyjęciem zbyt wielu zobowiązań wobec sojuszników i państw zależnych. Dodatkowo, wraz ze wzrostem niezadowolenia społecznego, w państwach, w których znajdują się amerykańskie bazy⁶⁹ oraz podejmowanie przez tamtejsze rządy działań zmierzających do ich usunięcia lub ograniczenia wskazują na postępująca erozję amerykańskiej potęgi⁷⁰, przede wszystkim z powodu podejmowania działania poprzez innych aktorów międzynarodowych. Tymczasem wariant chiński, a więc załamanie się wewnętrznej struktury imperium wydaje się znacznie mniej prawdopodobny. Ostatnim scenariuszem, którego prawdopodobieństwo można określić jako średnie, będzie utrzymanie hegemonii przez USA dzięki odwróceniu uwagi pretendentów. Dokonać się to może albo poprzez powstanie konfliktu pomiędzy pretendentami wywołanego albo przez działania administracji USA albo poprzez konflikty pomiędzy ich interesami. Pojawienie się takiego konfliktu, może spowodować utrzymanie się Ameryki na pozycji hegemona ponieważ część siły pretendentów może być wykorzystana w walkach między nimi. Prawdopodobieństwo wystąpienia takiego scenariusza jest średnie. Obserwować można działania dyplomatyczne zmierzające do wciągnięcia Indii w strategiczny sojusz z USA, który nawet nieoficjalnie, wymierzony będzie w ChRL. Jednocześnie konkurencyjną propozycją jest zaproszenie Indii do kooperacji z Szanghajską Organizacją Współpracy. Na obecną chwilę trudno jest oszacować skuteczność działań obu dyplomacji⁷¹.

Kluczem do identyfikacji właściwego scenariusza będzie analiza działań podejmowanych w czasie przyszłej kadencji prezydenckiej w USA.

Chińska Republika Ludowa – konflikt czy koncyliacja?⁷²

Jednym z najpoważniejszych pretendentów do uzyskania globalnej hegemonii jest Chińska Republika Ludowa. Wynika to z trzech podstawowych przesłanek.

Po pierwsze, chiński potencjał gospodarczy oparty jest na olbrzymich zasobach coraz lepiej wykwalifikowanej siły roboczej, które generują coraz większą i coraz bardziej zróżnicowaną produkcję przemysłową. W konsekwencji powoduje to wzrost potęgi wojskowej, tym trudniejszy do oszacowania, że część pieniędzy na cele wojskowe pochodzi z budżetu Ministerstwa Obrony. Reszta pieniędzy czerpana jest z budżetów innych ministerstw. Oznacza to konsekwentną rozbudowę komponentu hard power.

Po drugie, Chińska Republika Ludowa dysponuje bardzo rozbudowaną oraz wielowarstwową soft power. Pierwszą warstwą jest tradycja wywodząca się z niemal pięciu tysiącleci ciągłej historii, w trakcie której było to największe imperium w znanym jego mieszkańcom świecie. Druga warstwa pochodzi z tradycji marksistowskiej, szczególnie w wydaniu maoistowskim. W tej warstwie Chiny prezentują się jako wojownik o prawa biednego Południa, obrońca byłych kolonii europejskich. Metaforą tej walki jest otoczenie „globalnego miasta”, którą reprezentuje bogata, kolonialna Północ przez „globalną wioskę”, którą reprezentuje biedne, postkolonialne Południe, pod przywództwem ChRL. Warstwa ta, choć jej znaczenie sukcesywnie spada, wciąż jest wykorzystywana, zwłaszcza przy współpracy z państwami Afryki Subsaharyjskiej i Bliskiego Wschodu. Trzecią warstwą jest prezentowanie nowego, konkurencyjnego wobec zachodniego wzorca rozwojowego, opartego o tradycyjne, konfucjańskie wartości, planowanie centralne oraz liberalne zasady gospodarcze. Wzorzec ten, który został ustanowiony przez Deng Xiaopinga w 1979 roku przyczynił się do rozpoczęcia okresu uznawanego za czwarty najświetniejszy okres w historii Chin⁷³. Wszystkie powyższe warstwy komponują się w atrakcyjną treść, prezentowaną przy pomocy coraz szerszej gamy instrumentów od sieci Instytutów Konfucjusza poczynając.

Po trzecie, wraz ze wzrostem znaczenia ChRL jako mocarstwa, następuje także wzrost znaczenia chińskiej myśli politycznej oraz strategicznej. Jest ona dość dobrze rozwinięta, choć specyficzna i odróżniająca się od przyjętych definicji siły w nauce o stosunkach międzynarodowych. Definicja ta skoncentrowana przede wszystkim na interpretacji. Wynika to z dwóch czynników. Chińska filozofia, prezentuje bardziej kompleksowy obraz świata niż tradycja europejska. Poszczególne pojęcia rozumiane są nie jako odrębna całość, lecz jako zbiór relacji pomiędzy elementami składowymi, a także jako podmiot wchodzący w relację z innymi terminami. Dodatkowo, brak jest wyraźnych podziałów: jedna kategoria płynnie przechodzi w drugą.

W chińskiej definicji wyróżnić można dwa poziomy siły tożsame z hard power i soft power. Wymiar tożsamy z hard power, jest identyfikowany z tradycjami szkoły legistycznej, skoncentrowanej na organizacji zasobów, rozumianych poprzez siłę militarną, ekonomiczną, a także kulturalną, która stanowi podstawowe narzędzie działalności państwa. Natomiast wymiar identyfikowany jako soft power, jest to poziom interpretacji, która polega na przypisywaniu znaczenia poszczególnym elementom realnej siły. Poziom ten jest uzależniony od kwestii propagandowych, czyli przede wszystkim ideologii służących do usprawiedliwienia działań na płaszczyźnie legistycznej. Przekładając przykłady historyczne na język współczesnej nauki, oznacza to, ze myśl chińska dokonała odkrycia procesualnego ujęcia siły w stosunkach międzynarodowych na długo przez Zachodem. Dodatkowo, siła postrzegana jest przez pryzmat kategorii smart power.

Na obecną chwilę ChRL dysponuje następującymi zasobami hard power. Podstawową siłą napędową, która generuje chińską siłę jest olbrzymia gospodarka, która przez dwie dekady była zdolna osiągać wysoki stopień wzrostu. Paradoksalnie jednak, wobec słabości rynku wewnętrznego, większość produkcji przeznaczana jest na eksport, przez co chińska gospodarka jest niezwykle wrażliwa na kryzysy zewnętrzne. Na obecną chwilę generuje ona około 11,29 bilionów USD, osiągając w tym roku 9,2% wzrostu PKB, co oznacza wzrost o około 1,04 biliona USD. W przeliczeniu na mieszkańca, parametry kształtują się odpowiednio 8400 USD oraz wzrost o 772,8 USD w ciągu roku⁷⁴. Podstawową słabością chińskiej gospodarki jest jej kapitałochłonność i pracochłonność oraz wzrastające uzależnienie od dostaw surowców. Pomimo tych wad, przewiduje się, że w drugiej dekadzie XXI wieku w wartościach bezwzględnych prześcignie ona gospodarkę amerykańską⁷⁵. Dodatkowo, Chiny stopniowo rozbudowują swój potencjał militarny poprzez wprowadzanie sprzętu nowej generacji przy jednoczesnym ograniczeniu jej liczebności, co pozwala utrzymać oficjalny budżet wojskowy na poziomie 4,3% PKB, co daje Chinom drugie miejsce w wydatkach militarnych, za USA, z udziałem procentowym na poziomie 8,2%⁷⁶.

W związku z faktem gwałtownego przyrostu siły Chińskiej Republiki Ludowej, posługując się teorią długich cyklów George’a Modelskiego, można stwierdzić, że Chiny są w pobliżu tak zwanego punktu przełomu, który oznacza moment, w którym wzrost potencjału mocarstwa warunkuje zmianę jego percepcji zarówno przez wewnętrznych decydentów, jak i na szczeblu międzynarodowym. Podstawowe pytanie brzmi, czy punkt ten został już przekroczony, czy jeszcze nie? Obecna umiejscowienie Chin w stosunkach międzynarodowych wskazuje, że dokonało się to już kilka lat temu. Część Środowiska naukowego wskazuje za moment przełomowy organizację Igrzysk Olimpijskich w Pekinie w 2008 roku oraz Międzynarodowej Wystawy EXPO 2010 w Szanghaju, których podstawowym zamierzeniem było potwierdzenie przez społeczność międzynarodową⁷⁷ postrzeganie Państwa Środka jako równoprawnego i suwerennego uczestnika stosunków międzynarodowych.

W związku z powyższym, Chińska Republika Ludowa stoi przed szeregiem dylematów związanych z dalszym rozwojem siły. Dwa najistotniejsze, które zazębiają się wzajemnie to dylematy zewnętrzny i wewnętrzny. Pierwszy, obejmuje wybór pomiędzy dwiema skrajnymi wielkimi strategiami: strategią koncyliacyjną, a więc kontynuacją obecnej polityki, oraz strategią konfrontacyjną, która obejmuje przyjęcie bardziej asertywnego stanowiska wobec środowiska międzynarodowego oraz realizację bardziej ambitnych celów międzynarodowych. Drugi natomiast usiłuje odnaleźć równowagę pomiędzy polityką wewnętrzną nastawioną na rozwój gospodarczy, która oznacza eksploatację zachodniej, uboższej części państwa na rzec dalszego rozwoju bogatszych prowincji nadmorskich, a polityką wewnętrzną uwzględniającą równomierny podział bogactw pomiędzy wszystkie prowincje, zaspokajając przynajmniej częściowo potrzeby mniejszości etnicznych.

Poza nimi istnieje jeszcze jeden dylemat, związany ze strukturą polityczną Chińskiej Republiki Ludowej. W 2012 roku dojdzie do zmiany na kluczowych stanowiskach w Politbiurze i rządzie. W związku z wyżej wymienionymi dylematami, lub raczej z coraz wyraźniej zaznaczającymi się możliwościami prowadzenia asertywnej polityki zagranicznej, a także z coraz większymi kosztami prowadzenia prorozwojowej polityki wewnętrznej, która w dłuższej perspektywie zagraża spoistości państwa. W związku z tym coraz wyraźniejszy staje się konflikt pomiędzy starszą generacją przywódców partyjnych, którzy pamiętają działania Mao Zedonga, jak rewolucję kulturalną, a młodszą generacją przywódców partyjnych, tak zwanych „książątek”, którzy korzystając ze społecznych nastrojów zmierzają do przejęcia dominującej roli w aparacie politycznym i partyjnym⁷⁸.

Jak widać, Chińska Republika Ludowa, pomimo pozytywnych tendencji gospodarczych oraz wzrostu większości wymiarów siły, stoi przed poważnymi wyzwaniami zarówno międzynarodowymi, jak i wewnętrznymi. Ujmując rzecz skrótowo, chińscy decydenci obecnie stoją przed problemem, który zawiera się w następującym zadaniu. Jak można wykorzystać jeszcze dominującą pozycję USA w regionie, aby na tym jak najwięcej zyskać; kiedy należy ten parasol odrzucić wobec potencjalnego załamania się amerykańskiej potęgi oraz w jaki sposób należy ułożyć sobie relacje z sąsiadami, aby można było przejąć pozycję Stanów Zjednoczonych w regionie. W istocie region Azji i Pacyfiku, pomimo istotnej polepszenia sytuacji ekonomicznej, naukowej, militarnej a w mniejszym stopniu, społecznej, wciąż utożsamiany jest z XIX-wiecznym europejskim porządkiem politycznym, a więc pozbawionych szeroko rozwiniętych powiązań transgranicznych pomiędzy głównymi uczestnikami, zróżnicowanej i zdywersyfikowanej platformy międzyrządowej komunikacji, oraz stałego i skutecznego mechanizmu rozstrzygania sporów oraz zarządzania konfliktami. W swej istocie, szczątkową rolę na wszystkich tych polach pełniły Stany Zjednoczone Ameryki, przede wszystkim w wymiarach hard power, a więc dzięki miażdżącej przewadze militarnej⁷⁹ oraz dominacji gospodarczej, dopiero pod koniec lat 80. XX wieku zrównoważonej przez gospodarki pretendentów. To właśnie to państwo było gwarantem pokoju i stabilności regionie Azji i Pacyfiku, dzięki sprawowaniu światowej hegemonii. Paradoksalnie, obecnie, tą hegemonię podważają państwa, które na niej zyskały i wciąż zyskują – Chińska Republika Ludowa i Indie. Mają one ambicje również zajęcia miejsca USA jako hegemona, jednak problemem jest fakt, że wobec braku wielowymiarowej płaszczyzny komunikacji, niewiadomą pozostaje sposób artykulacji dążeń pretendentów oraz ich powszechnej aspiracji z chwilą potencjalnego wycofania się Waszyngtonu w regionu, który wobec wielu potencjalnych konfliktów terytorialnych z sąsiadami⁸⁰, a także braku zaufania w stosunkach międzynarodowych może nie zostać zaakceptowana równie łatwo, jak zaakceptowana została hegemonia Waszyngtonu. Beijing wiele uczynił, aby zarówno konflikty, jak i nieufność załagodzić, między innymi poprzez nawiązanie współpracy politycznej i ekonomicznej ze Stowarzyszeniem Narodów Azji Południowo-Wschodniej (Association of South East Asia Nations, ASEAN)⁸¹, jednak wciąż panuje duża nieufność w stosunku do Chin kontynentalnych.

Do tego dochodzi szereg problemów wewnętrznych, które sprowadzają się do nierównomiernego rozwoju państwa. Bogate prowincje nadmorskie generują olbrzymi potencjał gospodarczy i naukowy, który jest postrzegany jako chińska potęga gospodarcza. Tymczasem lądowe prowincje zachodnie stanowią zaplecze surowcowe, które jest eksploatowane nieomal na równi z XIX-wiecznymi europejskimi koloniami w Afryce. Generuje to coraz silniejsze wewnętrzne napięcia, których rozładowanie wymaga znacznych umiejętności i zdolności administracji państwowej. Do tego dochodzą jeszcze podziały etniczne pomiędzy wschodnią (zamieszkałą głównie przez naród Han) a zachodnią częścią państwa (zamieszkałą przez różne mniejszości narodowe, jak Ujgurów i Tybetańczyków). Dotąd chińscy decydenci umiejętnie rozładowywali te napięcia stosując różnorodną gamę środków zapobiegawczych, społecznych ale także siłowych. Jednak z chwilą gdy te podziały zostałyby wykorzystane w ramach walki o władzę wewnątrz aparatu partyjnego⁸², oznaczać to może ich eskalację do punktu, w którym dalsze zarządzanie stałoby się niemożliwe⁸³.

Obecne środowisko stosunków międzynarodowych czyni prawdopodobnymi trzy podstawowe scenariusze rozwoju chińskiej siły.

Pierwszym jest scenariusz koncyliacji, który zakłada kontynuowanie obecnej polityki zmierzającej do rozbudowy elementów hard power, czyli wzmacnianie i modernizacja gospodarki oraz sił zbrojnych przy jednoczesnym utrzymaniu ugodowej oraz pojednawczej polityki zagranicznej. Według tego scenariusza, chińscy decydenci wychodzą z założenia, że najbardziej korzystnym kursem będzie akceptacja słabnącego przywództwa USA przy jednoczesnej promocji przy pomocy środków należących do soft power wizerunku ChRL jako odpowiedzialnego i godnego szacunku aktora. Dążenie do utrzymaniu stanu posiadania, połączone z wzrostem roli Chin jako państwa stanowiącego uzupełnienie światowego przywództwa USA w regionie stanowić będzie prerogatywę rządu i Politbiura przynajmniej do momentu uzyskania znaczącej przewagi nad Waszyngtonem, kiedy to możliwe stanie się przejęcie roli wyłącznego hegemona przynajmniej w wymiarze Azji i Pacyfiku. Jest to realny scenariusz opierający się o wytyczne obecnie prowadzonej polityki. Jego skuteczność uzależniona jest w dużej mierze od zachowania się USA, które mogą nie zaakceptować polityki Beijingu, próbując zaangażować go w lokalny konflikt, który skonsumuje część zasobów hard power, lecz stanie się katastrofą w wymiarze soft power, odnawiając lęki i obawy sąsiadów.

Drugi scenariusz zakłada zmianę polityki na bardziej asertywną, która w niedługim czasie spowoduje konflikt z obecnym hegemonem, lub koalicją popieraną przez niego. Jest to scenariusz niezwykle ryzykowny dla Chin, ponieważ konfrontacja dokonana będzie w momencie, kiedy dystans pomiędzy oboma mocarstwami wciąż jest niewielki. Oznaczać to będzie zaangażowanie znacznych zasobów hard power oraz degenerację potęgi w wymiarze soft power. Obojętnie, które mocarstwo zwycięży to starcie, koszty sprawowania hegemonii wzrosną gwałtownie, co może spowodować dalsze osłabienie ekonomiczne zwycięzcy, zwiększając jego niestabilność ekonomiczną. Dodatkowo, siłowe usunięcie parasola USA z regionu spowoduje gwałtowny wzrost napięcia przyczyniając się do jego dalszych podziałów i tarć, zarządzanie którymi byłoby kosztownym zajęciem dla przyszłego hegemona. Scenariusz taki jest raczej małoprawdopodobny. Po pierwsze, strategicznie pomiędzy USA a ChRL panuje pat. Innymi słowy, obie strony dysponują siłami wystarczającymi dla obrony stanu posiadania, natomiast brak im sił a przede wszystkim woli do ataku. Po drugie, oba mocarstwa dysponują relatywnie niewielkimi zasobami soft power, co pociąga za sobą dość wysoki koszt podejmowania działań mających na celu zmianę status quo, zwłaszcza tych bardziej asertywnych. Jedyną okolicznością, która mogłaby zainicjować jego wykonanie może być gwałtowna zmiana jakościowa ośrodka władzy jednego albo drugiego państwa, która odwróciłaby dotychczasowe dogmaty prowadzenia polityki zagranicznej. To zdarzenie jest niezwykle mało prawdopodobne, ale nie niemożliwe, zwłaszcza w warunkach chińskich.

Trzeci scenariusz, również mało prawdopodobny, obejmuje wewnętrzną dezintegrację ChRL z powodu gwałtownego wzmocnienia tendencji odśrodkowych w Państwie Środka⁸⁴. Najbardziej prawdopodobną przyczyną mogą być problemy ekonomiczne, indukowane obecnym kryzysem finansowym, który coraz gwałtowniej oddziałuje na Państwo Środka. Po drugie, mogą to być konflikty narodowościowe, które w chwili obecnej wygaszane są poprzez zastosowanie represji politycznych równocześnie z prowadzeniem inwestycji w rejonach, na których takie niepokoje występują. Po trzecie wreszcie może być ono spowodowane poprzez zaognienie walki politycznej pomiędzy różnymi frakcjami w Zakazanym Mieście, które spowodowałyby osłabienie kontroli nad państwem. Wszystkie te czynniki wystąpić mogą równocześnie. Katastrofa taka oznaczać będzie rozproszenie elementów zarówno hard, jak i soft power pomiędzy bliżej nieokreśloną liczbę podmiotów-sukcesorów oraz eliminację ChRL jako pretendenta z gry o hegemonię przynajmniej w obecnym długiego cyklu.

Cesarstwo Japonii – powrót samurajów?⁸⁵

Cesarstwo Japonii jest dość specyficznym podmiotem. Po pierwsze, był on jedynym z grona pretendentów w regionie Azji i Pacyfiku, który już raz⁸⁶ sięgnął po hegemonię. I ostatecznie przegrał, co było główna przyczyną wykształcenia specyfiki Japonii jako aktora stosunków międzynarodowych. Jest to przede wszystkim państwo, które nie dysponowało wszystkimi wymiarami własnej siły, a konkretnie rzecz ujmując pozbawione zostało armii⁸⁷. W konsekwencji, państwo to tradycyjnie militarystyczne, skupiło się głównie na rozbudowie potęgi gospodarczej jako jedynego dostępnego mu komponentu hard power. Dodatkowo, Japonia, poprzez brutalność okupacji Azji Wschodniej, posiada również poważnie ograniczony zasób soft power. Paradoksalnie atrakcyjność kulturalna Japonii wzrasta wraz z odległością, osiągając swoje maksimum w USA i Europie. Po drugie, jest państwo posiadające dość szczególny status w Azji Wschodniej. Z jednej strony bowiem utożsamiane jest kulturowo z tradycją azjatycką⁸⁸. Natomiast od połowy XIX wieku można zaobserwować procesy westernizacji i modernizacji państwa, które zmierzały do określenia go jako państwo zachodnie⁸⁹. Ten swoisty dualizm wzmocniony jest poprzez ścisły sojusz militarny ze Stanami Zjednoczonymi, którego symbolem jest ogromna baza armii USA na Okinawie.

Na obecną chwilę Japonia dysponuje następującymi zasobami hard power. W przypadku gospodarki, sytuacja Japonii jest niezwykle skomplikowana. Po pierwsze, gospodarka jest wysoko rozwinięta, jak wspomniano wcześniej, Japonię zalicza się do najbardziej rozwiniętych państw świata. Na przełomie lat 80. i 90. postrzegano ją jako mocarstwo zdolne do zajęcia stanowiska globalnego hegemona i ustanawiającego Pax Nipponica. Rzeczywistość zweryfikowała te teorie, jednak nie można odrzucać potencjału, jakim Japonia wciąż dysponuje. Po drugie, problemy związane z bezpieczeństwem linii żeglugowych oraz dywersyfikacją dostawców surowców oraz odbiorców produktów jakie w tej chwili przeżywa ChRL, w przypadku Cesarstwa są znacznie pogłębione, właśnie poprzez stopień rozwoju gospodarczego, jak i jeszcze bardziej znikome zasoby wewnętrzne. Po trzecie, gospodarka, pomimo stopnia zaawansowania wciąż zawiera w sobie tradycyjne elementy związane z myśleniem feudalnym i klanowym, tak zwane keiretsu, wykazują obecnie tendencje do ograniczania rozwoju państwa. Po czwarte, Japonia wykazuje też negatywne tendencje demograficzne zaobserwowane w Europie: społeczeństwo się coraz bardziej starzeje, co oznacza wzrost wydatków na opiekę socjalną oraz spadek produktywności gospodarki⁹⁰. Po piąte wreszcie, Japonia leży w strefie aktywnej tektonicznie, co owocuje ponadprzeciętną liczbą katastrof naturalnych, takich jak trzęsienia ziemi i tsunami. Ostatnie wydarzenia z 11 marca 2011 roku przeczą argumentom o indeterminizmie geograficznym. Obecnie Japonia wytwarza PKB rzędu 4,39 biliona USD, co w przeliczeniu na 34,300 USD. Jednakże państwo przeżywa obecnie pewną „huśtawkę”, związaną z nakładaniem się reform, kryzysu finansowego oraz efektów katastrofy w Fukushimie oraz tsunami. W 2011 roku zanotowano ujemny przyrost PKB (– 0,5%), co zaowocuje spadkiem globalnym rzędu 21,95 mld USD, a na osobę o 171,5 USD⁹¹. Dodatkowo, Japonia dysponuje całkiem sporym potencjałem militarnym, w skład którego wchodzą nowoczesne lotnictwo, silna marynarka wojenna oraz doskonale wyposażone siły lądowe. Uzupełnieniem tych sił jest bilateralny sojusz z USA, który stanowi podstawę japońskiego bezpieczeństwa. Japonia posiada techniczną możliwość wejścia w posiadanie broni atomowej w każdej chwili. Jednak w obawie przed społecznymi nastrojami oraz reakcją społeczności globalnej, wyrzekła się ona tego rodzaju broni. Obecnie trwają prace zmierzające do przywrócenia Japonii możliwości swobodnego dysponowania tym potencjałem. Był on bowiem ograniczony poprzez zapisy konstytucji z 1946 roku (artykuł IX), który niekiedy interpretowany jest niezwykle szeroko⁹². Obecnie Japonia przekazuje na cele wojskowe 0,8% PKB, co daje jej szóste miejsce na świecie, i udział w globalnych wydatkach wojskowych rzędu 3,4%⁹³.

Potencjał ten uzupełniony jest o elementy należące do soft power. Jak wspomniano wcześniej, atrakcyjność tych zasobów wzrasta wraz z oddaleniem geograficznym. Istnieją trzy podstawowe powody takiego stanu rzeczy. Po pierwsze, są to zaszłości wojenne, które stanowią historyczną kość niezgody pomiędzy sąsiadami Japonii, nawet nominalnymi sojusznikami, jak Korea Południowa. Symbolem tego podziału jest świątynia Yasukuni, na której znajdują się nazwiska żołnierzy poległych w trakcie wojen prowadzonych od czasu restauracji Meiji⁹⁴. Po drugie, problemem jest również postrzeganie Japonii jako „niezatapialnego lotniskowca USA” w regionie. Japonia w tej chwili stanowi niezwykły konglomerat wartości azjatyckich i zachodnich, przez co stała się bliska konstrukcji określonej przez Samuela P. Huntingtona jako „państwo na rozdrożu cywilizacyjnym”. Po trzecie wreszcie, wraz z częściowym wygaśnięciem wzrostu gospodarczego, którego symbolem stało się prześcignięcie pod względem PKB przez ChRL, znacznemu ograniczeniu uległa atrakcyjność wzorca rozwoju gospodarczego państwa. Konsekwencje tych zjawisk wpływają na fakt, że wbrew oczywistym przesłankom, soft power Japonii ma ograniczone oddziaływanie w regionie.

Podstawowym dylematem, przed jakim stoi Japonia współcześnie jest dylematem niezwykle fundamentalnym. Sformułować go można w formie pytania: co zrobić kiedy zabraknie amerykańskiego parasola? Wbrew pozorom bowiem wtedy dopiero sytuacja Japonii niezwykle się skomplikuje.

Wbrew pozorom najmniejszym problemem będzie pozbawienie Japonii militarnego parasola. Już w tej chwili dysponuje bowiem zasobami wojskowym i potencjałem technicznym zdolnym do wytworzenia najnowocześniejszych systemów uzbrojenia z bronią atomową włącznie. Problemy pojawiają się jednak przy komponencie ekonomicznym, w dwojaki sposób. Po pierwsze, ograniczenie hegemonii USA, zwłaszcza na morzach i oceanach, negatywnie odbije się na bezpieczeństwie szlaków morskich, które stanowią jedyną możliwość zaopatrzenia rozbudowanego japońskiego przemysłu. Po drugie, potrzeba zapewnienia archipelagowi bezpieczeństwa samodzielnie przyczyni się do zwiększenia obciążenia gospodarki dość znacznymi wydatkami na zbrojenia. Jednak największe zmiany dokonają się w sferze soft power. Jak wcześniej wspomniano, zaszłości historyczne z czasów II wojny światowej powodują, że osiągnięcie porozumienia pomiędzy sąsiadami Japonii ze szczególnym uwzględnieniem ChRL jest niezwykle trudne. Obecność sił wojskowych USA stanowiła gwarancję, że obecne Cesarstwo jest pod ścisłą kontrolą. Ich znacząca redukcja lub całkowite wycofanie doprowadzi do sytuacji, w której odżyją dawne animozje z wciąż nieokreśloną, ale na pewno znaczną siłą⁹⁵.

Punktem zwrotnym we współczesnej historii Japonii była wojna w Zatoce Perskiej, kiedy to emir Kuwejtu nie wymienił Cesarstwa w swych podziękowaniach za wyzwolenie swojego państwa od irackiej okupacji⁹⁶. Wtedy to okazało się, że budowanie „pokojowego mocarstwa” paradoksalnie nie generuje zasobów siły, zwłaszcza w wymiarze soft, porównywalnych z realizacją tradycyjnej wizji mocarstwowości⁹⁷. Konsekwencją tego upokorzenia była decyzja o podjęciu działań zmierzających do likwidacji konstytucyjnych regulacji odnoszących się do posiadania sił zbrojnych. Ukoronowaniem tych wysiłków było powołanie w 2007 roku Ministerstwa Obrony, a także coraz szersze uczestnictwo żołnierzy japońskich w misjach pokojowych: począwszy od działań stricte humanitarnych bez użycia broni⁹⁸, poprzez wsparcie logistyczne wojsk zaangażowanych w walki, a obecnie dysponowanie prawem do użycia broni w kwestii samoobrony.

Kolejnym problemem Japonii jest wewnętrzna kompozycja siły, ze szczególnym uwzględnieniem struktury demograficznej, w której zaznaczyły się niekorzystne tendencje co w innych państwach rozwiniętych, to jest ujemny przyrost naturalny przy stojącej na wysokim poziomie medycynie doprowadził do wytworzenia się „bąbla”, który obecnie zmierza ku granicy wieku produkcyjnego. Będzie to dodatkowe obciążenie dla gospodarki, pogarszające jej konkurencyjność w porównaniu do młodych i rozwijających się populacji Chin kontynentalnych i Indii.

Reasumując, wszystkie te czynniki pozwalają sformułować następujące scenariusze rozbudowy japońskiej siły na arenie międzynarodowej.

Pierwszy z nich zakłada utrzymanie istniejących powiązana w USA, które pozostaną gwarantem bezpieczeństwa Japonii, przynajmniej do momentu potencjalnego ostatecznego upadku ich hegemonii. W tym kontekście pomimo przywrócenia Japonii wszystkich atrybutów państwowości, to jest sił zbrojnych, nie wzbudzi to większego niepokoju wśród sąsiadów. Jednak będzie to oznaczało, że Japonia będzie postrzegana jako przyczółek amerykańskiej dominacji w rejonie Azji i Pacyfiku, co może zaowocować wciągnięciem jej w grę o utrzymanie globalnej dominacji Waszyngtonu z innymi pretendentami. W tym kontekście ciekawym zagadnieniem może okazać się gra o stałe miejsce w Radzie Bezpieczeństwa ONZ. Japonia wraz z Niemcami, jest pierwszym państwem nieatomowym, które może wejść do tego organu, jednakże podobnie jak Niemcy była ona agresorem, którego pokonanie doprowadziło do utworzenia ONZ. Poza tym, taka nobilitacja Japonii może być ostrzegana jako międzynarodowe przyzwolenie na uzyskanie przez Tokio broni masowego rażenia, których jedynymi prawomocnymi dysponentami są właśnie członkowie Rady Bezpieczeństwa⁹⁹. Abstrahując jednak od tych przemyśleń, należy podkreślić, że utrzymanie parasola ochronnego USA będzie sprzyjało rozwojowi zasobów soft power, których esencją może być przynajmniej symboliczne pojednanie się z sąsiadami, którzy doświadczyli japońskiej okupacji w czasie II wojny światowej oraz wzajemne uznanie cierpień i strat, w formie akceptowalnej dla obu stron. Ponadto, pozwala utrzymać szybkość rozwoju militarnego na poziomie zdolnym do utrzymania przez gospodarkę, co pozwala na dalszy rozwoju elementów hard power. Pierwszorzędnym problemem w tym scenariuszu, będzie określenie momentu, w którym parasol ten zostanie zwinięty. Należy w tym kontekście dokonać analizy dynamiki wzajemnych japońsko-amerykańskich relacji, zwłaszcza mieszanych sygnałów ze strony Waszyngtonu, który z jednej strony życzy sobie dywersyfikacji własnych zobowiązań pomiędzy największych sojuszników, z drugiej strony dąży do utrzymania własnej hegemonii globalnej. Faktem jest jednak, że w najbliższym czasie erozja amerykańskiego przywództwa prowadzi do stopniowego uzyskiwania coraz większej swobody w działaniach międzynarodowych, lecz także coraz większej odpowiedzialności. Dlatego też najkorzystniejszym działaniem w tym kontekście będzie próba maksymalnego wyeksploatowania tego parasola, nawet za cenę tarć dyplomatycznych z Waszyngtonem, aby rozbudować własne zasoby hard, lecz przede wszystkim soft power, aby uzyskać regionalną akceptację dla regionalnej hegemonii, aby w przypadku wycofania się USA z rejonu Azji Wschodniej nie powodować nadmiernych wstrząsów politycznych.

Drugi scenariusz opiera się na założeniu wybuchu gwałtownego wielowymiarowego konfliktu na skalę regionalną pomiędzy USA a pretendentami do globalnej hegemonii – ChRL, Indiami, lub nawet szeroką ich koalicją bazującą na Szanghajskiej Organizacji Współpracy. Sytuacja taka zakłada parytet siły pomiędzy stronami, ponieważ w odróżnieniu od pierwszego scenariusza, hegemonia USA nie będzie znajdować się w stadium zdegenerowanym. Konflikt taki może, ale nie musi zawierać też komponent militarny. W takiej sytuacji Japonia postrzegana przez otoczenie jako bliski sojusznik Waszyngtonu, a także beneficjent systemu przez niego utworzonego, będzie wtłoczona w koalicję amerykańską, nawet bez intencjonalnego jej poparcia. Oznaczać to będzie znaczne ograniczenie wszystkich wymiarów japońskiej siły. Po pierwsze, konflikt taki pochłonie znaczną część hard power. Po drugie, sytuacja gospodarcza w regionie ulegnie pogorszeniu co będzie dotkliwe dla Tokio, zwłaszcza poprzez uzależnienie gospodarki Japonii od globalnego handlu. Po trzecie wreszcie, zaangażowanie w tym konflikcie po stronie USA spowoduje degenerację japońskiej soft power. W konsekwencji siła Japonii w regionie zostałaby ograniczona, co doprowadziłoby do scementowania jej sojuszu ze Stanami Zjednoczonymi oraz redukcji jej znaczenia w regionie.

Poważny konflikt regionalny, który zaangażuje Japonię rozproszy część jej siły zarówno w wymiarze hard, jak i soft dlatego też najkorzystniejszym rozwiązaniem będzie podjęcie rozbudowy posiadanej siły, ze szczególnym uwzględnieniem poprawy wizerunku w regionie, zanim sytuacja w regionie postawi Tokio przed koniecznością podjęcia bardziej asertywnej polityki.

Republika Indii – dylematy strategicznych partnerstw

Najciekawszym przypadkiem do analizy siły pod kątem mocarstwowości jest przypadek Indii. Państwo to, jako ostatnie zostało uznane za mocarstwo regionalne. Jako jedyne też mocarstwo z regionu Azji i Pacyfiku przeszło okres redukcji do statusu kolonii¹⁰⁰. Dodatkowo licząca pięć tysięcy lat historia i kultura, połączona z dziedzictwem kolonizatorów daje Indiom unikalne spojrzenie na świat i stosunki międzynarodowe. Podobnie jak wykształciły własną definicje siły.

Łącząc doświadczenie historyczne i cywilizacyjne z wpływami nauki zachodniej, hinduscy naukowcy stworzyli syntetyczne ujęcia siły, które kładzie nacisk przede wszystkim na jej wymiar moralny. Wiąże się ona z obecnymi w indyjskiej myśli politycznej kategoriami, jak przemoc (hinsa), nieprzemoc (ahinsa) oraz wojna (juddha). Towarzyszy jej koncepcja wojny sprawiedliwej, toczonej przede wszystkim z niesprawiedliwością otaczającego świata. Kluczem do zrozumienia tej koncepcji znane w kulturze europejskie pojęcie „złotego środka”, zalecające zachowywanie umiaru oraz równowagi pomiędzy skrajnościami. W tym kontekście siła (danda), utożsamiana wyłącznie z przemocą i militaryzmem, była odrzucana nie tylko, jako zjawisko nacechowane pejoratywnie, lecz także jako instrument nieskuteczny z perspektywy realistów (Kautilja)¹⁰¹.

Paradoksalnie, kompozycja siły i jej postrzeganie zmieniało znaczenie z chwilą wykorzystywania jej do obrony integralności terytorialnej Republiki Indii i było akceptowalne nawet przez idealistów J. Nehru, czego można podać liczne przykłady, począwszy od Kaszmiru, poprzez Hajdarabad, Nagaland, Assam, likwidację portugalskich enklaw w 1961 roku, aż po dzisiejsze starcia na tle religijnym i narodowościowym. Wynika to z faktu traktowania zachowania status quo jest fundamentu harmonii świata.

Badacze stosunków międzynarodowych zwracają uwagę, że Indie są niezwykle niepewne swej roli międzynarodowej, z jednej strony podkreślając znaczenie własnego państwa, jako istotnego gracza na arenie międzynarodowej, z drugiej strony często wyolbrzymiając znaczenie zagrożenia zarówno wewnętrznego, jak i zewnętrznego. Dokładając do tego indyjskie obawy przed poniesieniem konsekwencji własnych działań, zarówno ekonomicznych, jak i strat ludzkich, zwłaszcza prowadzonych w tak przyziemnym celu jak obrona interesu narodowego¹⁰². Innymi słowy, aktywność Indii na płaszczyźnie międzynarodowej zderza się z pasywizmem związanym z postrzeganiem świata, zwłaszcza w kontekście niekontrolowanego losu – dharmy. Zachodni naukowcy, jak S. Gordon¹⁰³ określają zaistniałą sytuację jako paradygmat „słaby–mocny”. Jego funkcjonowanie przewija się przez historię Indii, ze szczególnym uwzględnieniem historii najnowszej. Paradygmat ten uwypukla związek pomiędzy ingerencją obcych mocarstw¹⁰⁴, a wzrostem napięć wewnętrznych, którymi zarządzanie jest pierwszoplanowym tematem indyjskiej myśli strategicznej¹⁰⁵.

Podsumowując indyjską definicję siły należy zwrócić uwagę na trzy podstawowe zasady dotyczące stosowania siły w środowisku międzynarodowym.

Po pierwsze, indyjska definicja siły kładzie szczególny nacisk na stosowanie elementów soft power, takich jak atrakcyjność kulturalna, prawo międzynarodowe i inne. Nie oznacza to jednak zaniedbania wymiaru hard power, gdzie szczególny nacisk położony jest na rozwój gospodarki, w mniejszym stopniu na rozbudowie potencjału militarnego, jednak dotychczas udało się zbudować całkiem znaczące zaplecze ekonomiczne i wojskowe. Duży nacisk położono szczególnie na systemy uzbrojenia generujące potencjał soft power, jak na przykład broń atomową.

Po drugie, pomimo posiadania całkiem znaczących zasobów, decydenci indyjscy nie są zdecydowani unikać ryzyka w stosunkach międzynarodowych, a więc narażania uzyskanego potencjału na straty w związku z podejmowaniem zbyt asertywnej polityki międzynarodowej. Prowadząc działania zewnętrzne Indie w dużym stopniu koncentrują wysiłki na korzystaniu z elementów soft power, z jednym istotnym wyjątkiem, to jest Pakistanem¹⁰⁶, który traktowany był w pewnym okresie jako integralna część Indii.

Po trzecie, obiektywnym czynnikiem wymuszającym ograniczoną aktywność Indii na arenie międzynarodowej jest olbrzymie wewnętrzne zróżnicowanie państwa pod względem etnicznym, religijnym, językowym, społecznym oraz ekonomiczny. Dodatkowa stratyfikacja jest indukowana przez religijny podział na kasty: bramini – kapłani, kszatrija – wojownicy, wajśja – rzemieślnicy oraz śudra – służba. Powoduje to olbrzymie zróżnicowanie wewnętrzne państwa i swoistą delikatność jego konstrukcji, poddawane dynamicznym napięciom. Przypatrując się wewnętrznej strukturze Indii można wyróżnić trzy podstawowe pola konfliktu. Pierwszym jest starcie hindusi kontra muzułmanie. Było ono główną siłą napędową podziału na Indie i Pakistan. I choć podział subkontynentu wygasił częściowo ten konflikt, jednak okresowo daje on znać o sobie¹⁰⁷. Drugim są nasilające się prześladowania chrześcijan, które mają coraz bardziej ambiwalentny stosunek do indyjskiej siły. Z jednej strony prześladowania mniejszości mają na celu wzmocnienie integralności wewnętrznej państwa. Z drugiej natomiast osłabiają pozytywny wizerunek Indii w oczach społeczności międzynarodowej. Prawdziwym problemem może być fakt, że zjawisko zdaje się narastać i to bez udziału rządu centralnego. Jest on generowany na szczeblu administracji stanowej, zwłaszcza w stanie Orissa¹⁰⁸. Trzecim jest wzrost zjawiska zwanego jako nacjonalizm hinduski. Jest to zjawisko towarzyszące przede wszystkim zwolennikom teorii o prymacie hinduskiej cywilizacji nad pozostałymi – hindutwy. Jest to zjawisko stosunkowo nieznane na gruncie indyjskim jednak coraz powszechniejsze¹⁰⁹. Podstawowym powodem jego pojawienia się było niewątpliwie zaczerpnięcie inspiracji muzułmańskim postrzeganiem religii i polityki jako wspólnej sfery polityki. Taka jedność, a więc postrzegania państwa jako przedłużenia systemu religijnego niesie za sobą pewne konsekwencje, zarówno pozytywne, jak i negatywne.

Na obecną chwilę Indie dysponują następującymi zasobami hard power. Gospodarka Indii należy do bardziej dynamicznie rozwijających się jednostek gospodarczych świata. Gwałtowny wzrost rozpoczął się na początku lat 90. wraz ze zmianą postawy strategicznej przejawiającej się w stopniowym odchodzeniu od geopolitycznych dogmatów niezaangażowania oraz geoekonomicznych dogmatów autarkicznych. Paradoksalnie Indie w porównaniu do innych gospodarek regionu, dzięki olbrzymiemu rynkowi wewnętrznemu. Perspektywy indyjskiego wzrostu są dość znaczące, dzięki dynamicznemu wzrostowi populacji oraz atrakcyjności inwestycyjnej. Cieniem na tych prognozach kłaść się może olbrzymia stratyfikacja społeczna Indii oraz dość rozpowszechnione praktyki korupcyjne. Obecnie gospodarka Indii wytwarza PKB rzędu 4,46 bilionów USD (PPP), co daje sumę 3700 USD (PPP) per capita. Przy wzroście rzędu 7,8% zmiana w liczbach bezwzględnych oznacza przyrost globalny rzędu 348 mld USD, oraz 288,6 USD per capita. W kwestiach militarnych, Indie dysponują olbrzymią armią, która sukcesywnie jest modernizowana, jednak trudno określić jej aktualną wartość bojową. Pomimo osiągnięcia statusu państwa atomowego w 1998 roku, Indie wciąż są państwem wewnętrznie podzielonym, którego utrzymanie spoistości wewnętrznej wymaga olbrzymich zdolności zarządczych. Dodatkowo, Indie przegrały wojnę z Chinami w 1962 roku, dlatego też pytanie o parytet strategiczny jest wciąż aktualne. Indie przeznaczają na potrzeby obronne 2,5% PKB¹¹⁰, co w kontekście globalnym stawia je na ósmym miejscu, według danych SIPRI¹¹¹.

Potencjał ten uzupełniony jest o elementy należące do soft power. W tej kategorii Indie dysponują dość znacznym potencjałem, który jednak posiada kilka istotnym ograniczeniom. Po pierwsze, należy wspomnieć, ze postrzeganie Indii na arenie międzynarodowej odbywa się przez dwa podstawowe pryzmaty. Pierwszym z nich jest fakt, że Indie są największą demokracją liberalną na świecie, co powoduje pozytywne ich postrzeganie na Zachodzie. Po drugie, indyjska kultura należy do najstarszych na świecie, wykształciła się także w specyficznych warunkach indukujących tolerancję oraz wzajemnego szacunku, co również jest pozytywnie odbierane. Po drugie, przez cały okres zimnej wojny Indie dbały o pozostanie państwem niezaangażowanym. W perspektywie końca zimnej wojny doprowadziło to do sytuacji, że Indie pozostały w strategicznej próżni, jednak pozwoliło to zachować opinię bezstronnego. Po trzecie wreszcie, Indie wykształciły swój własny odpowiednik Hollywood – Bollywood – który obecnie jest jednym z czołowych narzędzi oddziaływania na Azję Południową oraz przyległe rejony świata. Natomiast kluczowymi ogranicznikami w wykorzystywaniu soft power jest tak zwana „pakistańska pułapka” oraz kwestia praw człowieka, w tym coraz poważniejsza kwestia religijnej tolerancji. Mimo tego można stwierdzić, że siła Indii wykształciła się przede wszystkim w kierunku elementów bardziej miękkich, których użycie wymaga znacznych umiejętności, jednak pociąga za sobą znacznie mniejsze ryzyko strat.

Podstawowym dylematem związanym z siłą Indii jest perspektywa ewaluacji zysków związanych z potencjalnymi sojuszami. Indie znajdują się w unikalnej na skalę azjatycką geostrategicznej pozycji: są bowiem równoodległe zarówno od głównego pretendenta, jakim jest ChRL, jak i od obecnego hegemona, czyli USA. Pozostawia to przynajmniej trzy możliwe scenariusze dalszego rozwoju. Jego uzupełnieniem są dylematy dotyczące wewnętrznej konfiguracji siły, podobne do dylematu chińskiego, z jednym zastrzeżeniem. Indie, w odróżnieniu od Chin są państwem demokratycznym, co powoduje znaczne uelastycznienie struktury i administracji centralnej przy obniżeniu stopnia jej ogólnej efektywności. Pierwszy dylemat dotyczy wewnętrznej redystrybucji zasobów, wskazując jako możliwe opcje albo koncentrację na prowadzeniu polityki prorozwojowej, a więc skoncentrowaniu większości dostępnych zasobów na rozwoju najbardziej rozwiniętych stanów, co w konsekwencji wzmocni wewnętrzne podziały, albo koncentracja na polityce prospołecznej, co z kolei odbije się negatywnie na wskaźnikach rozwoju gospodarki, ale przyczyni się do wzrostu spójności społecznej. Drugi wewnętrzny dylemat opiera się o stosunek do dominującej religii czyli hinduizmowi. Oferuje dwa podstawowe wyjścia. Pierwszym jest zmiana liberalnej konstytucji na taką, która premiuje hinduizm. W tym kontekście ograniczona zostanie tolerancja religijna, przywrócone zostaną częściowo podziały klasowe i społeczne, co w konsekwencji może się negatywnie odbić na postrzeganiu Indii w środowisku międzynarodowym oraz mieć negatywny wpływ na spoistość wewnętrzną państwa przyczyniając się do wzmocnienie tendencji dezintegracyjnych wśród mniejszości religijnych, acz ułatwi zarządzanie tym mocarstwem. Natomiast utrzymanie w mocy liberalnej konstytucji przyczyni się z kolei do wzrostu niezadowolenia wśród hinduskich radykałów, którzy nierzadko postrzegają mniejszości religijne jako te bardziej uprzywilejowane¹¹². Co ważniejsze, tolerancja religijna jest jednym z podstawowych zasobów soft power, które mają pozytywny wpływ na postrzeganie Indii w środowisku międzynarodowym.

Mając na uwadze powyższe wnioski, można sformułować trzy scenariusze dalszego rozwoju indyjskiej siły.

Pierwszy scenariusz zakłada wybór strategicznego partnerstwa z USA. Wybór ten niesie ze sobą trzy ważne konsekwencje. Po pierwsze, Pakistan automatycznie nawiąże głęboką współpracę militarną i ekonomiczną z ChRL, która zmierzać będzie do neutralizacji nowego, amerykańskiego sojusznika. Z kolei Pakistan, również obecnie pozostający w strategicznej równowadze będzie zmuszony wybrać na swojego partnera jedno z wielkich mocarstw. Nie będą to USA, co spowoduje rozbudowę jego siły, ale będzie ona wolniejsza i mniej groźna. Po drugie, sojusz z USA jest gwarancją najszerszych możliwości rozwojowych indyjskiej siły w obu wymiarach. Począwszy od inwestycji i przepływu technologii, poprzez dostawy nowoczesnego sprzętu wojskowego, aż po poparcie dla indyjskich działań międzynarodowych w wymiarach kulturalnym i prawnym, wraz z flagowym projektem, czyli uzyskaniem stałego miejsca w Radzie Bezpieczeństwa ONZ. Po trzecie, sojusz z USA, lub ścisła współpraca oznaczać będzie konieczność pozostania, chociażby nominalnie przy obecnym kształcie indyjskiej państwowości, jeżeli nie pojawią się naciski na zwiększenie zakresu i gwarancji praw człowieka. W tym kontekście szczególną rolę odgrywać będzie stosunek do chrześcijańskiej mniejszości organicznie powiązanej bezpośrednio ze społeczeństwami Zachodu. Strategiczna konsekwencja zaangażowania się Indii we współpracę z USA będzie wciągnięcie ich w sferę wpływów amerykańskich, co oznaczać będzie zajęcie pozycji w Azji Południowej porównywalnej z Japonią. W przeciwieństwie jednak do Cesarstwa, przepaść będzie znacznie mniejsza z powodu dysproporcji potencjałów pomiędzy Indiami a sąsiadami, a także dzięki znacznie bardziej rozbudowanym zasobom soft power. Potencjalnym problemem związanym z poniższym scenariuszem jest pytanie o trwałość amerykańskiej hegemonii w Azji. O ile bowiem potęga samego USA zaczyna wykazywać oznaki zużycia, o tyle uzupełnienie jej o możliwości oddziaływania Japonii i, potencjalnie, Indii może okazać się wystarczające do jej przedłużenia. Pytanie tylko, jaka część zasobów będą one chciały poświęcić na wsparcie, oraz ewentualny „konflikt” z Chinami?

Scenariusz drugi, zakłada z kolei wsparcie w tym konflikcie Chin. W takiej sytuacji USA przerzuci całość swego wsparcia na Pakistan, który być może stanie się poważną groźbą dla indyjskiej integralności terytorialnej. Niewątpliwie ten kierunek niesie ze sobą największą swobodę w dziedzinie unifikacji wewnętrznej na bazie ideologii hindutwy o ile rząd centralny wyrazi takie życzenie. Jednak w środowisku międzynarodowym spowoduje to znaczne ograniczenia możliwości działań Indii. Po pierwsze, obecnie Chiny nie są w stanie zaprezentować porównywalnego do USA bodźca technologicznego oraz innowacyjnego. Po drugie, konfrontacja geostrategiczna pochłonie lwią część zasobów pretendentów nawet jeśli będzie miała łagodny przebieg.

Scenariusz trzeci zakłada utrzymanie równych odległości pomiędzy dwoma wyżej wzmiankowanymi mocarstwami, a więc kontynuowanie tradycyjnej polityki niezaangażowania. Pozostając na zewnątrz oficjalnego systemu sojuszu lub będąc jedynie luźno z nim związane Indie stają się jednak polem gry mocarstw zainteresowanym przeciągnięciem Republiki na swoją stroną, głównie chodzi tutaj o USA i Chiny. Jest to sytuacja dość ryzykowna, ponieważ oprócz stosowania zachęt, jak współpraca gospodarcza czy transfer technologii, oba mocarstwa dysponują także znacznym potencjałem stosowania kar w dwóch wymiarach. Pierwszym jest przede wszystkim zacieśnianie współpracy politycznej, wojskowej czy gospodarczej z Pakistanem¹¹³. Drugim są bezpośrednie naciski na rząd indyjski zarówno przy pomocy środków dyplomatycznych, politycznych, a także poprzez stosowanie środków wywiadowczych i militarnych¹¹⁴ bezpośrednio naruszających zasoby indyjskiej siły. Problemem będą w tym scenariuszu także kwestie polityki wewnętrznej. Paradoksalnie bowiem, pomimo uzyskania znacznej swobody w jej kreowaniu, tendencje i fenomeny postrzegane przez społeczność międzynarodową, jako negatywne zostaną wykorzystane do obniżenia poziomu soft power Indii. Taka niestabilna sytuacja geostrategiczna będzie jednak niezwykle groźna dla wszystkich zainteresowanych, wystąpienie zatem tego scenariusza jest mało prawdopodobne.

Konkluzje

Siła we współczesnym środowisku międzynarodowym staje się nie tyle kategorią a procesem, którego esencją jest próba kontroli pozostałych aktorów oraz zjawisk i tendencji w środowisku międzynarodowym. Co ważniejsze, siła łączy w swoje obie logiki funkcjonowania polityki, a więc istniejącą wewnątrz państwa, jak i poza jego granicami. Co więcej, państwa powoli tracą monopol jako jedyni i wyłączni dysponenci siły. Dodatkowo, kompozycja oraz możliwości jej użycia kształtowane są nieustannie poprzez wzajemne oddziaływanie i postrzeganie aktora użytkującego siłę, aktora będącego celem użycia siły oraz międzynarodowego otoczenia. Współczesnym paradoksem może być fakt, że pewien szczególny zasób siły użyty w podobnych okolicznościach, ale na przykład w różnym czasie, może przynieść zupełnie różne owoce.

W powyższym artykule zaprezentowano przegląd zasobów oraz sposobów wykorzystania siły, czterech największych mocarstw Azji i Pacyfiku. Dokonano także analizy korelacji występujących wewnątrz jej struktury wewnętrznej w poszczególnych przypadkach oraz naszkicowano scenariusze potencjalnego rozwoju. Wybór rejonu Azji i Pacyfiku podyktowany był nie tylko najbardziej wyrazistym układem międzynarodowym, ale także jego swoistym konserwatyzmem politycznym. Oczywiście jednym ze scenariuszy jest zmiana tego stanu rzeczy oraz realizacja bardziej „postępowej” wizji społeczności międzynarodowej obejmująca wprowadzenie zdywersyfikowanej struktury środowiska międzynarodowego.

Wskazanie różnych możliwości rozwoju oraz zmiany obiektywnych i materialnych elementów siły w różnych kontekstach sytuacyjnych Stanów Zjednoczonych Ameryki, Chińskiej Republiki Ludowej, Cesarstwa Japonii oraz Republiki Indii, przyczyniło się do unaocznienia możliwych zmian i przekształceń zakresu siły w późnowestfalskim środowisku międzynarodowym.

Udzielając odpowiedzi na pytanie zawarte w tytule artykułu należy powiedzieć, że współczesnym kluczem do sukcesu w polityce międzynarodowej może być wyłącznie kombinacja obu równorzędnych sfer: hard power, jak i soft power. Kluczem do sukcesu, a co za tym idzie zdobyciu mocarstwowości będzie wyłącznie smart power.

¹ Sustaininig US Global Leadership: Priorities for 21st Century Defence, Departament Obrony USA, 5.01.2012, http://www.defense.gov/news/Defense_Strategic_Guidance.pdf, 30.06.2012. Dokument ten był szeroko komentowany w publikacjach, między innymi Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych (PISM): M.A. Piotrowski, B. Wiśniewski, Strategiczne wytyczne w zakresie obronności Stanów Zjednoczonych: założenia, kontekst, implikacje, „Biuletyn Polskiego Instytutu Stosunków Międzynarodowych”, 26.01.012, nr 8 (873), s. 2592–2593.

² J. Garamone, Obama: Defense Strategy Will Maintain U.S. Military Pre-eminence, 5.01.2012, http://www.defense.gov/news/newsarticle.aspx?id=66683, 30.06.2012.

³ Szerzej: M. Pietraś, Istota i ewolucja międzynarodowych stosunków politycznych, [w:] Międzynarodowe stosunki polityczne, red. M. Pietraś, Lublin 2007, s. 28–33.

⁴ Szerzej: ibidem, s. 33–42 a także: M. Pietraś, Hybrydowość późnowestfalskiego ładu międzynarodowego, [w:] Późnowestfalski ład międzynarodowy, red. M. Pietraś, K. Marzęda, Lublin 2008, s. 57–74.

⁵ R. Rosencrance, The Rise of the Virtual State. Wealth and Power in the Doming Century, Nowy Jork 1999, s. 4–6.

⁶ M. Pietraś, Hybrydowość..., s. 57.

⁷ Rozwinięcie i dokładny opis tej koncepcji w monografii J.S. Nye, Soft power: jak osiągnąć sukces w polityce światowej, tłum. J. Zaborowski, Warszawa 2007.

⁸ Koncepcja ta została wymieniona w monografii J.S. Nye’a. Jednak jej potencjał jest stale rozbudowywane przez instytucje, jak Commission on Smart Power, w raporcie A smarter, more secure America, Waszyngton 2006, http://csis.org/files/media/csis/pubs/071106_csissmartpowerreport.pdf, 30.06.2012.

⁹ Szczegółowa historia rozwoju tej dziedziny wiedzy dostępna między innymi w: J. Kukułka, Wstęp do nauki o stosunkach międzynarodowych, Warszawa 2000, s. 69–96.

¹⁰ K. Knorr, The Power of Nations: The Political Economy of International Relations, Nowy Jork 1975, s. 9.

¹¹ R. Dahl, The Concept of Power, „Behavioral Studies” , lipiec 1957, s. 203.

¹² R.O. Keohane, J.S. Nye, Power and Interdependence, Boston 1977, s. 11.

¹³ K.N. Waltz, The Origins of War in Neorealist Theory, „Journal of Interdisciplinary Theory” 1988, t. 18, nr 4, s. 616.

¹⁴ R.O. Keohane, After Hegemony: Cooperation and Discord in World Political Economy, Princeton 1984, s. 22.

¹⁵ Ibidem, s. 247.

¹⁶ J.M. Rothgeb, Defining Power: Influence and Force in the Contemporary International System, Nowy Jork 1993, s. 21.

¹⁷ K.W. Deutsh, The Analysis of International Relations, s. 23.

¹⁸ J.M. Rothgeb, op.cit., s. 39–40.

¹⁹ Najbardziej syntetyczne ujęcie procesów globalizacji zaprezentował M. Pietraś. M. Pietraś, Procesy globalizacji, [w:] Międzynarodowe Stosunki Polityczne, red. M. Pietraś, Lublin 2007, s. 572–597.

²⁰ R. Rosencrace, The Rise of the Virtual State. Wealth and Power in the Doming Century, Nowy Jork 1999, s. 4–6.

²¹ J.M. Rothgeb, op.cit., s. 40–41.

²² Przykładem może być interwencja USA w Afganistanie w 2001 roku, aby ująć Osamę bin Ladena oraz zlikwidować Al.-Quaedę. Tymczasem sam Osama ukrywał się w Pakistanie.

²³ J.M. Rothgeb, op.cit., s. 41–42.

²⁴ Ibidem, s. 42–44; K.J. Holsti, International Politics: A Framework for Analysis, Nowy Jork 1983, s. 151.

²⁵ W perspektywie hard power są to po prostu siły zbrojne, w perspektywie soft power, są to także możliwości planistyczne, strategiczne, organizacyjne, psychologiczne a także morale Ph.G. Cerny, Rethinking Worl Politics. A Theory of Transnational Neopluralisms, Oxford 2010, s. 71.

²⁶ Ibidem, s. 66–72.

²⁷ Ibidem, s. 79.

²⁸ Ibidem, s. 73–81.

²⁹ Przykładem interpretacji na zasadzie podwójnego klucza obu logik i narzędzi stosowania siły jest postrzeganie amerykańskiej ekspansji kulturalnej, której flagowcem są produkcje Hollywood. USA traktuje to jako klasyczny przejaw atrakcyjności kulturalnej, czyli soft power. Natomiast z perspektywy innych aktorów, jak organizacje muzułmańskie czy państwa europejski, wśród których prym wiedzie Francja, jest to zagrożenie tożsame z hard power.

³⁰ Za radą tłumacza książki Johna S. Nye’a, Jakuba Zaborowskiego nie dokonano tłumaczenia obu terminów. Dzięki temu zachowują one oryginalną głębie i kontekst znaczeniowy oraz uniknięto zbędnego chaosu terminologicznego.

³¹ Szczegółowy opis zasad realizmu ofensywnego znaleźć można na przykład w monografii J.J. Mearsheimer, The Tragedy of Great Power Politics, Nowy Jork 2003.

³² J.S. Nye, op.cit., s. 34–40.

³³ Szczególnie widoczne było to w procesie negocjacji pomiędzy wojskowymi z USA i Egiptu konieczności a także sposobie odejścia prezydenta Hosniego Mubaraka z urzędu w trakcie Arabskiej Whisky 2011 roku. K. Adelman, Not-So-Smart Power Go ahead, Congress, cut away at U.S. foreign aid, „Foreign Policy”, 18.04.2011, http://www.foreignpolicy.com/articles/2011/04/18/not_so_smart_power, 30.06.2012.

³⁴ Jak to się stało z amerykańskim produktem znanej marki Coca-cola. Przykładowo dla niektórych grup w Indiach (studenci) jest to symbol statusu i pożądania. Natomiast w państwach muzułmańskich jest ona zastępowana przez tak zwaną Mecca-cola, napoju o podobnej recepturze, lecz odmiennej, dostosowanej do potrzeb lokalnych, marce.

³⁵ Zgodnie z wyznacznikami strategicznymi, które wyłożył Al-Zarkawi, jeden z liderów irackiej Al Quaedy, w swej publikacji pod tytułem Knight under prophet banner.

³⁶ Po raz pierwszy na wewnętrzną dynamikę siły zwrócił uwagę Ph.G. Cerny.

³⁷ J. Nakonieczna, J. Zajączkowski, Wstęp, [w:] Azja Wschodnia i Azja Południowa w stosunkach międzynarodowych. Bezpieczeństwo – gospodarka – cywilizacja, red. J. Nakonieczna, J. Zajączkowski, Warszawa 2011, s. 14.

³⁸ W przypadku dalszego rozwoju programów kosmicznych będzie można mówić w niedalekiem przyszłości również o mocarstwach dysponujących możliwościami projekcji siły w układzie Ziemia–Księżyc lub nawet poza nim.

³⁹ D. Kondrakiewicz, Państwo, [w:] Międzynarodowe..., s. 84–85.

⁴⁰ M. Dobroczyński, J. Stefanowicz, Polityka zagraniczna, Warszawa 1984, s. 98–100.

⁴¹ Composite Index of National Capability (CINC) został opracowany przez J. Davida Singera w 1963 roku; Comprehensive National Power (CNP), opracowany przez naukowców z ChRL, czy National Power Index (NPI), opracowany na potrzeby projektu International Futures.

⁴² Rozbudowany model analityczny posłużył do zbadania potencjalnych scenariuszy rozwojowych XX wieku w monografii, W. Orłowski, Stulecie chaosu. Alternatywne dzieje XX wieku, Warszawa 2006.

⁴³ S.B. Cohen, Geopolitics of the world system, Lanham 2009, s. 48.

⁴⁴ S.P. Huntington, Duże, większe największe, „Polityka” 1999, nr 49, http://archiwum.polityka.pl/art/duze-wieksze-najwieksze,392106.html, 30.06.2012 (dostęp płatny).

⁴⁵ Rozwinięcie całej koncepcji zawarte zostało w: Z. Brzeziński, Wielka szachownica, tłum. T. Wyżyński, Warszawa 1999.

⁴⁶ P.M. Kennedy, Mocarstwa świata: narodziny, rozkwit, upadek: przemiany gospodarcze i konflikty zbrojne w latach 1500–2000, tłum. M. Kuźniak, Warszawa 1995, s. 7.

⁴⁷ Jak głosi tytuł jego monografii J.J. Mearsheimer, The Tragedy of Great Power Politics, Nowy Jork 2003.

⁴⁸ Od 1998 roku można uznać za typowy przykład Republiki Indii. Po przeprowadzeniu testów broni atomowej, administracja USA deklarowała potępienie dla indyjskich działań, lecz nie zdecydowała się na zastosowanie sankcji zgodnie z traktatem o nierozprzestrzenianiu broni atomowej (Non-Proliferation Treaty, NPT). Od połowy pierwszej dekady XXI wieku natomiast w literaturze przedmiotu określa się Indie jako „emerged economic power”, natomiast politycznie znacząca była deklaracja prezydenta Barracka Husseina Obamy, określająca Indie jako „odpowiedzialne mocarstwo”. J. Zajączkowski, Czynnik amerykański w indyjskiej strategii międzynarodowej u progu XXI wieku – w kierunku strategicznego partnerstwa?, [w:] Azja..., s. 508.

⁴⁹ Kompleksowe omówienie tej teorii: G. Modelski, Long Cycles in Word Politics, Waszyngton 1987.

⁵⁰ Dylemat rozumiany jest jako „sytuacja wymagającego trudnego wyboru między dwiema różnymi możliwościami; problem, alternatywa”, Słownik Języka Polskiego PWN, Warszawa 1983.

⁵¹ P. Frankowski, Hegemonia Stanów Zjednoczonych Ameryki w warunkach turbulencji, Toruń 2006, s. 90.

⁵² Jest to mocne słowo, jednak najlepiej oddaje naturę prezentowanego zjawiska.

⁵³ Wszystkie dane, o ile nie podano inaczej, czerpane są z CIA Word Factbook, http://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html, 30.06.2012.

⁵⁴ Background paper on SIPRI military expenditure data 2011, Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI), 17.04.2012, http://www.sipri.org/research/armaments/milex, 30.06.2012.