Na okładce
Aleksander Grzybowski, Portret Jarosława Iwaszkiewicza, 1921
Muzeum im. Anny i Jarosława Iwaszkiewiczów w Stawisku

Wydawca i korekty
Andrzej Chrzanowski

Indeks osobowy
Agnieszka Papieska

Redakcja techniczna
Danuta Przymanowska-Boniuk

Projekt okładki, stron tytułowych i opracowanie typograficzne
Wojciech Stukonis

Zdjęcie autora na IV stronie okładki
Agnieszka Papieska

Copyright © Robert Papieski
Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Akademickie SEDNO
Warszawa 2023

Wszelkie prawa zastrzeżone
Kopiowanie, przedrukowywanie i rozpowszechnianie w całości lub we fragmentach jakąkolwiek techniką bez pisemnej zgody wydawcy zabronione

ISBN 978-83-7963-206-0
ISBN 978-83-7963-207-7 (e-book)

Wydawnictwo Akademickie SEDNO Spółka z o.o.
00-696 Warszawa
ul. J. Pankiewicza 3
www.wydawnictwosedno.pl
info@wydawnictwosedno.pl

⭒  ⭒  ⭒

Spis treści

⭒  ⭒  ⭒

ESEJE

W Podkowie Leśnej, w Stawisku…

Dialog o muzyce

W służbie u Apollina

Pełnia w Agrygencie

Mężczyzna z papugą na ramieniu

Krople krwi

Iwaszkiewicz w Skrzynkach

O „Dzienniku kijowskim” Jarosława Iwaszkiewicza

O „Dzienniku amerykańskim” Jarosława Iwaszkiewicza

Felicja od listów

Powrót do Ravello

O „Pogrzebie królowej”

Iwaszkiewicz u Moskali. Glosa do artykułu Tamary Agapkiny

Iwaszkiewicz i Twardowski

Sierpień w lipcu

Sandomierz ich połączył

Pacte macabre

Wędrówki Dionizosa

„To życie! To lubię!”

„Świnia Tyrmand”, czyli zamiast przypisu

O listach Jarosława Iwaszkiewicza. List do Piotra Mitznera

Próba pastiszu

ANEKS

Jarosław Iwaszkiewicz
Aleksy, czyli rozmowy o Karolu Szymanowskim

Karol Lipiński
Listy do Jarosława Iwaszkiewicza

Jarosław Iwaszkiewicz
Mój pobyt w Skrzynkach

Jarosław Iwaszkiewicz
Dziennik amerykański (1948)

Felicja Szuster-Blicharska
Listy do Eleutera

Jarosław Iwaszkiewicz
Pogrzeb królowej

Tamara Agapkina
Rosyjskie kontakty Jarosława Iwaszkiewicza w latach 1945–1959

Aleksandr Twardowski
Notatki z włoskiej podróży

Jarosław Iwaszkiewicz
Trzydzieści godzin. Powieść detektywna

Irina Punina
Achmatowa w Italii

Mykoła Bażan
Etna-Taormina

Konstantin Paustowski
Spotkania z przyjacielem

PRZYPISY

INDEKS OSÓB

W Podkowie Leśnej, w Stawisku…

Ilekroć czytam Snobizm i postęp, zastanawia mnie passus, w którym Stefan Żeromski mówi o szczególnie oryginalnych i zasługujących na uwagę pisarzach polskich. Pierwszym z nich jest Zygmunt Bartkiewicz jako autor powieści Historia jednego podwórza, drugim zaś Jarosław Iwaszkiewicz jako obiecujący młody poeta. Moje zaciekawienie budzi godna podziwu intuicja wybitnego prozaika, lecz trafność tego zestawienia upatruję w czymś innym niż Żeromski, gdyż z dzisiejszej perspektywy widać jasno, że ranga twórczości Iwaszkiewicza jest nieporównywalna z dorobkiem literackim Bartkiewicza. Istnieje jednak kryterium, które umieszczeniu obok siebie tych pisarzy nadaje głębszy sens. Tym kryterium jest nie literatura, lecz geografia.

Zarówno Jarosław Iwaszkiewicz, jak i Zygmunt Bartkiewicz są ściśle zespoleni z tym kawałkiem ziemi, który i mnie służy do pracy lub wypoczynku. Bartkiewicz kilka lat przed I wojną światową zamieszkał w Brwinowie, w willi „Zagroda”. Iwaszkiewicz związał się na stałe z Podkową Leśną w roku 1928, gdy wprowadził się z żoną i dwiema córkami na Stawisko. Obydwa miejsca dzieli od siebie półtora kilometra, trzy minuty jazdy samochodem. Można powiedzieć, że pisarze byli sąsiadami – zwłaszcza gdy weźmie się pod uwagę, iż Stawisko liczyło przed wojną trzydzieści pięć hektarów i graniczyło z Brwinowem. Kiedy wie się to wszystko, nie sposób nie zadumać się nad genialną intuicją Żeromskiego, który pisał Snobizm i postęp w roku 1922, gdy Iwaszkiewicz pomieszkiwał w stolicy w wynajmowanych pokoikach i w najśmielszych marzeniach nie przypuszczał, że jego dom będzie stał w pobliżu siedziby Bartkiewicza.

O sąsiedzie z Brwinowa pisał Iwaszkiewicz w felietonie Podkowa Leśna, ogłoszonym w „Życiu Warszawy” 12 stycznia 1969: „Zygmunt Bartkiewicz, znakomity nowelista i prawie zapomniany dzisiaj pisarz, którego polszczyzna mogła być wzorem dla niejednego, mieszkał w Brwinowie, na samej granicy Podkowy Leśnej. Miejsce jego zamieszkania doprowadziło go do sporu o granicę – bardzo typowego i bardzo zabawnego. Bartkiewicz oprócz ostrego pióra miał ostry język i temperament nie z tej ziemi”. Nie trzeba wielkiej erudycji, żeby się zorientować, iż przytoczone słowa odsyłają do Zemsty Aleksandra Fredry, której głównym wątkiem jest waśń o mur graniczny. Bartkiewicz był więc dla Iwaszkiewicza reprezentantem cech staroszlacheckich. Tym samym jesteśmy przez autora Panien z Wilka odesłani jeszcze dalej w polską przeszłość, do epoki, w której kształtowała się obyczajowość Rzeczpospolitej szlacheckiej, do wieku XVI.

Na literackiej mapie Polski renesansowej osobne miejsce zajmowała sielanka, gatunek literacki wywodzący się od poety greckiego Teokryta. Już w starożytności został nakreślony typowy dla sielanki obraz Arkadii, idealnej krainy zaludnionej przez pasterzy, myśliwych i rybaków, wiodących żywot sielski, pogodny, nieskomplikowany, równie naturalny jak otaczająca ich przyroda. Z sielanką łączy się ściśle mit arkadyjski, ufundowany na wierze, że możliwe jest osiągnięcie szczęścia poprzez porzucenie cywilizacji miejskiej dla wiejskiego ustronia. Mit arkadyjski postuluje zatem przemianę, przeistoczenie się mieszczucha w wieśniaka.

Ów mit legł także u podstaw idei Miasta-Ogrodu Podkowy Leśnej, więc siłą rzeczy wszyscy, którzy piszą o Podkowie Leśnej, odwołują się do tego mitu w dwojaki sposób: afirmując go i nadając tekstowi cechy idylliczne albo go odrzucając i sięgając po rekwizyty typowe dla turpizmu. Jest wielce prawdopodobne, że wpisanie Podkowy w kontekst mitu arkadyjskiego zasugerował Iwaszkiewiczowi jego wybitny kuzyn. „Nie zapomnę – powiada Iwaszkiewicz w Książce moich wspomnień – pierwszego przyjazdu Karola Szymanowskiego do Podkowy. Zachwycał się wszystkim, począwszy od piaszczystej, typowo mazowieckiej, pustej podówczas zupełnie, obrzeżonej starymi wierzbami drogi, która prowadziła od stacji brwinowskiej do Podkowy. Trzeba było wielkiego wyczucia pejzażu mazowieckiego, aby odczuć czar tej starej, zapuszczonej arterii komunikacyjnej, mającej ubogą poezję, która tak wzruszała Lenartowicza. W przepysznym lesie podkowiańskim zrobiliśmy niejeden wspaniały spacer – ulubioną dróżką Karola była ścieżka wzdłuż strumyka, tak zwany Froschweg, gdzie było podówczas mnóstwo poziomek i dzikich malin. Pamiętam, jak podczas pierwszego naszego spaceru po tej drodze Karol, zachwycony Podkową i Aidą, wyznał mi, że zazdrości mi tego zakątka tak stworzonego do pracy i tak zacisznego, a położonego w takiej bliskości Warszawy”.

Sam Iwaszkiewicz skłonny jest widzieć w Podkowie Leśnej Arkadię tylko do pewnego momentu, do przecięcia podkowiańskich lasów szynami kolejki elektrycznej. Złowieszcze wtargnięcie cywilizacji do natury uczyniło, zdaniem pisarza, dziewiczą Podkowę rajem na zawsze utraconym: „Trzeba pamiętać – ponownie cytuję Książkę moich wspomnień – że to, czym była w 1922 roku Podkowa Leśna, nie da się porównać z Podkową dzisiejszą. Jeszcze kolejka elektryczna nie przecinała jej lasów, a całość, zgrupowana naokoło podwórza, które posiadało przepiękną romantyczną stodołę z wielkim gotyckim oknem u szczytu, sprawiała wrażenie czegoś dzikiego i o sto mil od miasta leżącego. Las, który wielką podkową otaczał staroświeckie podwórze, wydał mi się prawie dziewiczym i rzeczywiście był bardzo piękny. Stare sosny i – co ważniejsze – dęby rosły tu w wielkiej obfitości. Mój przyszły teść – wielki i znany myśliwy – gospodarował na tym kawałku ziemi, mając na widoku tylko polowanie, pełno więc tutaj było zwierzyny, a i sam las był pomyślany raczej jak jaki park myśliwski niż jako gospodarstwo leśne. Cały poprzecinany myśliwskimi duchtami, zaroślami świerkowymi, w których chowały się bażanty i sarny, łączkami, gdzie się karmiły łanie – wydał mi się czymś czarodziejskim”.

Do mitu arkadyjskiego odwołuje się w sposób afirmatywny Irena Krzywicka w artykule Podkowa Leśna, opublikowanym w „Wiadomościach Literackich” 12 sierpnia 1934. Autorka, a jednocześnie mieszkanka Podkowy Leśnej, opisując jazdę kolejką elektryczną z Warszawy do Podkowy, z pracy do domu, nadaje podróży cechy wyprawy międzyplanetarnej. Kolejkę porównuje do torpedy, która ze strefy piekielnej przenosi ją w rajskie zacisze. Pomiędzy infernalną Warszawą a niebiańską Podkową rozciąga się swoiste purgatorium, „głupi pejzaż podwarszawski”, który trzeba przecierpieć jak pokutę, by zaznać oczyszczenia ze stołecznych grzechów. W podkowiańskim domu czeka nagroda: rozkosz schamienia w ciągu minuty – bo tyle czasu zajmuje zrzucenie pantofli, starcie z twarzy pudru, a z ust pomadki i założenie najgorszej sukienki. Schamienie oznacza tu zwieśniaczenie, ale jest to zwieśniaczenie specjalnego gatunku, zwieśniaczenie doskonałe, bukoliczne. Człowiek staje się postacią ze strof sentymentalnej eklogi, w której obcowania z przyrodą nie zakłóca przygnębiający widok ciężko pracujących chłopów, na horyzoncie nie widać biednych wiejskich chałup. Szczęśliwiec widzi ze swojej posesji innego szczęśliwca. Każdy mieszkaniec Podkowy ma – zdaniem Ireny Krzywickiej – „fascynującą podwójność życia”, jest bowiem wyposażony w istnienie miejskie, czyli „asfaltowe, biurowe, kawiarniane” – typowe dla Warszawy, gdzie na ogół pracuje – oraz w istnienie wiejskie, czyli „ziemne, ogrodowe, zwierzęce”.

W pisaniu o Podkowie Leśnej mit arkadyjski okazał się poręczny także dla Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego. Jest to tym ciekawsze, że poeta nie mówi o Podkowie wprost, każe się jej domyślać, sugeruje jej istnienie, stosując metonimię, czyli zamieniając Podkowę na coś innego. Dzieje się tak w wierszu Piosenka o dworcu EKD:

Zapada wieczór, proszę pani,

 potem noc nadciąga za nim.

Jak liście szepcą zakochani,

pod dworcem EKD.

Więc owszem, proszę pani, Paryż,

rozumiem… Paryż… te bulwary,

kina w neonach, lecz niech skonam,

Ja wolę, niż bulwarów blaski,

na Nowogrodzkiej kurz warszawski

i nocą małe srebrne gwiazdki

nad dworcem EKD.

Gdyby dworzec EKD zamienić na jawor, szepcącymi kochankami byliby Laura i Filon z sielanki Franciszka Karpińskiego. Dworzec EKD można, a nawet trzeba, zamienić jeszcze na coś innego. Ów dworzec, przeciwstawiony paryskim bulwarom, stanowi wrota do raju, jest miejscem, skąd zaczyna się podróż do podmiejskiej Arkadii – Podkowy Leśnej. Wystarczy trochę wyobraźni, a Podkowa Leśna, występująca u Gałczyńskiego incognito, przeobrazi się w Cyterę, wyspę miłości z płócien Watteau, zwłaszcza z obrazu datowanego na rok 1718, gdzie widać jedynie łódź i podróżników, a Cytery już nie – tak jak „nie widać” Podkowy w Piosence o dworcu EKD. Tak oto podróż do Podkowy nieoczekiwanie staje się metaforą ryzykownej wędrówki w nieznane, a spoza idyllicznej pajęczyny słów zaczyna się wyłaniać diaboliczny kontur świata.

Zdawał sobie z tego sprawę Iwaszkiewicz, gdy w 1945 roku pisał sztukę Pod Akacjami, która pod względem chronologicznym stanowi drugie ogniwo w łańcuchu trzech utworów „diabelskich”. Na pierwszej stronie rękopisu pierwszego z tych utworów, na wcześniejszym o dwa lata opowiadaniu Matka Joanna od Aniołów, widnieje motto zaczerpnięte z Witkacego: „Chodzi o natężenie tak w anielstwie, jak w diabelstwie – a tego brak jest naszej literaturze”. Motto, które zniknęło w wydaniach książkowych, określa tematykę zarówno Matki Joanny oraz dramatu Pod Akacjami, jak i opowiadania Kościół w Skaryszewie, napisanego dopiero w roku 1967. Łączy te trzy utwory motyw wzięcia na siebie cudzego grzechu, wyręczenie w popełnieniu zbrodni, faustowski pakt ze złem.

Na odwrocie pierwszej strony rękopisu Pod Akacjami widnieje przekreślony ręką Iwaszkiewicza uprzedni tytuł sztuki: Pod Lipkami. Tak nazywała się autentyczna kawiarnia w Podkowie Leśnej podczas okupacji niemieckiej i zapewne autor nie chciał dawać aż tak wyraźnych powodów, by jednoznacznie umiejscawiać akcję dramatu w Podkowie Leśnej, tym bardziej że pada w utworze prawdziwe nazwisko ziemian z okolicy, państwa Regulskich, zaś jeden z bohaterów sztuki, ksiądz Węgrzyn, jest wzorowany na księdzu Bronisławie Kolasińskim, proboszczu parafii w Podkowie Leśnej.

Akcja przedstawienia toczy się w drugiej połowie kwietnia 1944 roku, o tak lubianej przez poetów idyllicznych porze roku, gdy natura obleka się zielenią i nic nie zapowiada zeschłej purpury jesieni. Spośród osób dramatu pierwsza wymieniona jest Flora, mająca około osiemnastu lat, będąca zatem w wiośnie życia, „pełna wdzięku, o rysach drobnych, profilu pasterki z XVIII wieku, robi wrażenie bardzo kruchej”. Jej charakterystyka sugeruje, że została przeniesiona na scenę dwudziestowiecznego dramatu z kart sentymentalnych sielanek, ale już następne zdanie opisu budzi naszą czujność: „Podskórny prąd łapczywości życiowej, przebiegłości, chciwości”. Późniejsze zdarzenia pokażą, iż pierwsze zdania opisu odnoszą się do kłamliwej powierzchni zjawisk, stanowią wyraz naiwnego przekonania o czułym sercu Flory, o łagodności świata roślinnego, podczas gdy prawdziwe jest to, co ukryte pod skórą, pod korą.

Oprócz Flory w przedstawieniu występują dziewiętnastoletni Józio „ubrany w strój harcerski bez odznaczeń”, ksiądz Węgrzyn, aptekarz Kamiński, Pan Kazio, czyli konduktor EKD, oraz niejaki Brausch, „młody człowiek, bardzo piękny, wysoki, pewny siebie”. Fabuła sprowadza się do tego, że do Podkowy Leśnej przyjeżdża Józio, by wykonać wyrok sądu podziemnego na volksdeutschu Brauschu i jego przyjaciółce Florze. Traf chce, że Józio zakochuje się we Florze, nie wiedząc jeszcze, że ją także ma zabić. Widząc tragiczną sytuację chłopca i mając na celu skuteczne wykonanie wyroku, ksiądz Węgrzyn postanawia wyręczyć Józia i wziąć na siebie grzech zabójstwa. To, co zaczyna się jak typowa sielanka, przeobraża się w złamanie najważniejszego przykazania: nie zabijaj. A gdzie jest diabeł? Jako postać nie występuje w sztuce, tkwi ukryty w tkance zdarzeń, pojawia się między ludźmi jak „ten trzeci” w  Jałowej ziemi Eliota: „Kto jest ten trzeci, który zawsze wędruje przy tobie? Kiedy liczę, jesteśmy tylko ja i ty”. W dramacie Pod Akacjami Iwaszkiewicz uczynił coś podobnego do tego, co z malarstwem rokokowym spod znaku Watteau uczynił sto lat później Caspar David Friedrich, zwłaszcza na obrazie Skały kredowe na Rugii, gdzie kontemplacja natury przestaje oznaczać stan łagodnej melancholii, a przeistacza się w patos grozy. Na dobitkę jest u Friedricha ten trzeci, schylony nad przepaścią, jakby przyczajony między dwojgiem młodych ludzi patrzących w morską dal. Zwykło się w nim upatrywać symbol pokory lub zaciekawienia przepastną głębią, ale może to mistyfikacja, może ów mężczyzna pośrodku to pierwowzór „tego trzeciego” z poematu Eliota? Czy zatem minę się z prawdą, jeśli powiem, że w sztuce Pod Akacjami Iwaszkiewicz burzy związany z Podkową Leśną mit arkadyjski, wprowadzając doń elementy ogrodu biblijnego, gdzie po raz pierwszy między ludźmi zjawił się „ten trzeci” i raj zamienił w piekło wygnania?

Takim miejscem wygnania, ale i ocalenia, jawi się Podkowa w powieści Stanisława Dygata Pożegnania, wydanej w 1948 roku. Przez cały utwór przewija się motyw tęsknoty za wiejskim zakątkiem i życiem najprostszym. Pragnienie ucieczki od miejskiego zgiełku na łono idyllicznej natury formułują rozmaite postacie powieściowe, ale realizuje je tylko para młodych bohaterów: narrator i dziewczyna o imieniu Lidka, którzy ukojenie, szczęście i miłosne spełnienie mają nadzieję znaleźć w Podkowie Leśnej. Spotyka ich jednak zawód: w kasynie zamiast wymarzonego chłodnika, kurcząt i lodów dostają krupnik, gulasz i piwo; w sferze marzeń pozostaje spędzenie nocy w pensjonacie, gdzie byłaby czysta pościel, gramofon i sympatyczna gospodyni w białym czepku; ostatecznie nocują w brudnym, śmierdzącym stęchlizną pokoju pełnym pajęczyn i połamanych mebli, a właścicielka willi jest „straszliwie chciwa i chytra”. Tak się dokonuje pożegnanie nie tylko z młodzieńczymi marzeniami, ale i z obrazem Podkowy Leśnej jako sielskiego letniska. Powodem nie jest – jak u Iwaszkiewicza – metafizyczne zło, lecz dekadencja mieszkańców Podkowy, starczy uwiąd reprezentowanej przez nich kultury, zamkniętej na dopływ świeżej energii ludzi niższych warstw.

Nader ciekawe są końcowe partie Pożegnań, gdzie ukazana jest Podkowa jesienią 1944 roku, po powstaniu warszawskim, gdy panujący w niej nastrój „był czymś pośrednim między ulicą Marszałkowską a osadą na Alasce w okresie gorączki złota”. Warszawa była wówczas miastem wymarłym i wielu jej mieszkańców, szukając tymczasowego schronienia, znalazło je w Podkowie. Toteż miasto-ogród musiało się pożegnać ze swoją idylliczną funkcją, stając się na pewien czas – z Pruszkowem, Komorowem i Milanówkiem – „popowstaniową stolicą Polski”. Nastąpiło tym samym naruszenie, ale nie zniweczenie, elitarności Podkowy Leśnej. Toteż jednym z kilku symbolicznych znaczeń tytułu powieści Dygata jest także to, które sugeruje rozbrat mitu arkadyjskiego z Podkową Leśną, rozbrat częściowy, bo mimo wszystko było to miejsce ocalające, o czym się przekonał sam autor powieści, który spędził niejeden okupacyjny dzień na Stawisku.

O roli Stawiska w czasie okupacji niemieckiej zwykło się mówić w sposób – by tak rzec – pastelowy, wpisując dom Iwaszkiewiczów – podobnie jak Podkowę – w mit arkadyjski: gospodarze z niewiadomych przyczyn cieszą się szczególną łaską Opatrzności, która niejako przy okazji spływa na ich gości. Takie ujęcie bierze się rzecz jasna z intencji szlachetnych, z troski o oddanie sprawiedliwości męstwu i dobroci Anny i Jarosława Iwaszkiewiczów. Odbiega od tego typu narracji rzadko przytaczane wspomnienie Poli Gojawiczyńskiej, dla której Stawisko na długie wojenne miesiące stało się drugim domem. Szorstka prawda słów autorki Kraty nie pomniejsza wielkości gospodarzy Stawiska, przeciwnie, stawia ich sylwetki w jeszcze korzystniejszym świetle.

W szkicu Ostatnie święta Gojawiczyńska robi ze stawiskim domem to samo, co Dygat uczynił z Podkową: Stawisko, przepełnione uciekinierami ze stolicy, staje się pod koniec roku 1944 Warszawą w miniaturze, a drewniane, wewnętrzne schody przypominają Aleje Ujazdowskie. „Jarosław przychodził do mnie do pokoju – pisze Gojawiczyńska – i załamując ręce mówił: – Ach, Polu!… – Patrzyliśmy na siebie w milczeniu. Wracał zaraz na schody, do małego stolika pod oknem, gdzie teraz urządził sobie kąt do pracy. Bo oddał już swój gabinet i próbował pisać na podium, na schodach. Lecz i to nie było już możliwe. Drzwi wszystkich pokoi stały otworem, wszędzie było pełno, a ściszone, lecz straszne rewelacje płynęły przez dom. Dopiero po miesiącu wyznał: – Wiesz, wszystko zrobię, tylko tego już słuchać nie mogę. – Ale musiał słuchać od wczesnego ranka do późnej nocy, przez wiele tygodni i miesięcy. Nie pisał już wcale, tylko chodził, zabiegał, lokował i odziewał. W kuchni wrzało piekło. Do stołu siadano na trzy zmiany. Oddał gabinet. Potem łóżko. Potem kołdrę i poduszkę. Ale wszystko jedno, było sporo niezadowolonych. Ponieważ miał jeszcze koszulę. Oddał koszulę i buty”. Niezadowolonych jednak nie ubywało, bo miał jeszcze dom, a oni byli bezdomni.

Tekst Gojawiczyńskiej, nieupiększający natury ludzkiej, tym dobitniej ukazuje bezinteresowność pomocy Iwaszkiewicza, który – bywało tak – nie mógł liczyć nawet na wdzięczność. Ta przyszła później. Zarazem pisarka rozwiewa idylliczną aurę, spowijającą okupacyjne Stawisko we wspomnieniach innych osób.

Całkowita erozja podkowiańskiego mitu arkadyjskiego nastąpiła w utworach zięcia Iwaszkiewicza – Bogdana Wojdowskiego, który przez kilka lat mieszkał w Podkowie. Mam na myśli jego tom opowiadań Maniuś Bany z 1980 roku. Tytułowa postać uosabia zarazem bohatera zbiorowego – lud: wozaków ze składu węgla, fryzjerów, murarzy czy sztandarowy wytwór PRL-u: chłopo-robotników. Akcja tych opowiadań toczy się na terenie składu węgla koło stacji WKD w Podkowie Leśnej Głównej, w zapyziałym zakładzie fryzjerskim, w obskurnych knajpach, pod budkami z piwem, w pobliżu sklepów monopolowych – w miejscach zgoła nieidyllicznych, wcześniej wstydliwie przemilczanych. Jednakowoż czytając Wojdowskiego ma się wrażenie, że lud wziął w posiadanie całą Podkowę Leśną – widać to szczególnie wyraźnie w opowiadaniu Autosacrum.

Wojdowski opisał w nim odbywające się corocznie w Podkowie, w pierwszą niedzielę maja, święcenie samochodów. W święcie biorą udział nie tylko mieszkańcy Podkowy Leśnej, w okolice kościoła zjeżdżają też kierowcy – z rodzinami – z sąsiednich miejscowości. U Wojdowskiego wygląda to jak najazd barbarzyńców na rachityczną enklawę odchodzącej w przeszłość kultury elitarnej. Na ulicach tworzą się wielokilometrowe korki, gorące powietrze przenika gryzący odór spalin, ludzie pocą się i denerwują w nagrzanych słońcem pojazdach, z głośników płynie donośne kazanie, odbiegające od uświęconych tradycją treści: „Maszyna, przedmiot pragnień każdego człowieka… Onegdaj pytałem na lekcji dziewięcioletnich uczniów swoich: Jakie jest wasze marzenie? I co mi odparli ci młodociani kierowcy? Samochód, proszę księdza! A jeżeli oni, u progu niewinnego życia, tak mocno i szczerze tego pragną, to cóż dopiero ich starsi bracia i siostry? Skoro sam Bóg stworzył nasz świat tak, że człowiek nie potrafi już odtąd żyć bez tej swobody, jakiej dostarcza mu jazda. […] Człowiek bez samochodu kim jest?”. Nikt nie słucha homilii, ludzie zajęci są przyziemnymi sprawami: dokręceniem mutry w kole, zdjęciem z nóg za ciasnych butów, nakarmieniem niemowlęcia, znalezieniem odrobiny cienia pod drzewami. Pnie i konary prastarych lip odarte są do nagiego drewna, między gałęziami tkwią betonowe słupy z liniami wysokiego napięcia, strącającymi na chodniki świeże, kruche listki. Zamiast koron dębów – obłoki sadzy.

Wiemy, że ogród to niejako natura w stanie uświęcenia, wszak pierwszy ogród wywiódł z nicości sam Bóg. I nawet jeśli jest w ogrodzie miejsce dla diabła, to nie ma w nim miejsca dla kultu samochodu. Toteż w tym kontekście słowo „autosacrum” to nie tylko oksymoron, zestawienie dwóch słów o wzajemnie wykluczających się znaczeniach, to bluźnierstwo. Same przychodzą na myśl słowa z Księgi Izajasza w tłumaczeniu Jakuba Wujka: „i będziecie się wstydzić za ogrody, któreście byli obrali, gdy będziecie jako dąb, którego liście opadły i jak ogród bez wody. I będzie moc wasza jak tlejący popiół ze zgrzebi, a dzieło wasze jak iskra: i zapali się oboje pospołu, a nie będzie, kto by zagasił”.

Co zostało z pierwotnego planu miasta opracowanego przez Antoniego Jawornickiego i z tekstu zachwalającego walory Podkowy Leśnej u zarania jej istnienia? Miasto wystawione na niszczące działanie czasu? Arkadia w zaniku?

Co zostało po Stawisku?

Dialog o muzyce

Szukając paryskich śladów w twórczości Jarosława Iwaszkiewicza, kierujemy wzrok w pierwszej kolejności ku rozdziałom Fluctuat nec mergitur i Dojrzałe winogrona ze Sławy i chwały, zaglądamy do Wiosny w Paryżu i Ranka w Bois de Boulogne w Pejzażach sentymentalnych, wertujemy środkowe ustępy Zmowy mężczyzn, otwieramy Książkę moich wspomnień na rozdziale Paryż, pochylamy się nad IX częścią Pasji błędomierskich; a jeśli czujemy niedosyt, sięgamy po Dzienniki pisarza i jego listy do żony. Istnieje jednak – o czym mało kto wie – jeszcze jeden paryski tekst Iwaszkiewicza. Jest nim proza Aleksy, czyli rozmowy o Karolu Szymanowskim, opublikowana w „Skamandrze” 1927 z. 50–54 (sierpień––grudzień 1927), przedrukowana tylko w 136. numerze „Zeszytów Literackich”, wzorowana na Dialogach o sztuce Oscara Wilde’a, które wyszły w Polsce w przekładzie Marii Feldmanowej w 1923 roku.

Miejscem akcji Aleksego jest Lasek Buloński, a mówiąc ściślej: jezioro Grand Lac, po którym pływają łódką dwaj rozmówcy: Leon i Aleksy. Jak to bywa u Iwaszkiewicza, za fikcyjnymi postaciami stoją ich pierwowzory z krwi i kości. Pod pierwszym z imion kryje się sam Iwaszkiewicz, który „podpisał się” tutaj prawdziwym swoim imieniem, otrzymanym na chrzcie. Jarosławem nazywano go w rodzinie, a on sam posługiwał się tym imieniem wbrew dokumentom. Z kolei młody kompozytor rosyjski Aleksy to Nikołaj (Nicolas) Nabokov (1903–1978), kuzyn autora Lolity, urodzony w Lubczy koło Mińska. Rzemiosła muzycznego uczył się w latach 1913–20 w Jałcie i Petersburgu, od 1920 do 1922 roku studiował w konserwatorium w Stuttgarcie, następnie przez rok w Hochschule für Musik w Berlinie.

Iwaszkiewicz poznał go w połowie maja 1925 w Paryżu, gdy Nabokov od dwóch lat studiował literaturę na Sorbonie. W liście z 18 maja 1925 opisywał go żonie: „Taki brzydki, do Tatara podobny”. Tę lapidarną charakterystykę rozszerzył w Książce moich wspomnień: „Nabokov był kwintesencją wszystkiego, co było w carskiej Rosji najlepszym. Niezwykle wykształcony, doskonały znawca literatury, mówiący świetnie czterema europejskimi językami, stanowił typ rosyjskiego wielkiego pana”. Poza tym był w nim „czysto rosyjski brak umiaru, jakaś dostojewszczyzna bez dna, ciągłe zaniepokojenie sumienia i rzeczywiście jakiś nieporządek moralny”. Cierpiał na tę samą chorobę, co Dostojewski, której ciężkie ataki dopadały go na ulicy, na schodach metra lub w restauracji. „Wieczory spędzane z nim były naprawdę trudne do przeżycia, ale lubiłem je bardzo. Ubrani we fraki szliśmy na jakieś wspaniałe przedstawienie (przyjaźń nasza przypadła na wielki sezon: maj i czerwiec [1925])”. Po tych przedstawieniach szli gdzieś na wódkę, gdzie zaczynały się zwierzenia Nabokova, snucie jakichś fantastycznych teorii, także muzycznych: „No, ten także ma swoje teorie! – pisze Iwaszkiewicz w liście do żony 2 marca 1926. – Jak każdy zresztą ruski”. Ale słuchając tych teorii, autor Książki moich wspomnień miewał wrażenie, jakby dotykał „jakiejś utajonej, okrutnej rzeczywistości, jakiejś tajemnej mieszaniny świętości, rozpaczy, pijaństwa i rozpusty, z której emanował nieogarniony czas”.

Prawdziwą scenerią intensywnych, pijacko-epileptycznych rozmów o sztuce były nocne lokale Paryża, gęste od papierosowego dymu i oparów alkoholu. W dialogu Iwaszkiewicz zmienia owo rzeczywiste, a zarazem jakby wyjęte ze Zbrodni i kary albo z Braci Karamazow otoczenie na pogodny wiosenny ranek w Lasku Bulońskim, i żeby estetyzmowi spod znaku Wilde’a stało się zadość, wsadza rozmówców do łódki i każe im pływać po stawie (u Wilde’a o sztuce dyskutuje się w zaciszu biblioteki). Ale i ten Lasek ze stawem jest tyleż idylliczny, ewokujący staw w Tymoszówce, co realny, widziany 14 maja 1925: „Nareszcie gorąco doszło do Paryża – informuje Iwaszkiewicz żonę w liście – upał, cudownie. Dzisiaj z rana chodziłem po Bois de Boulogne, po prostu nie wyobrażałem sobie, żeby mogło być tak cudownie, w takiej słonecznej, niebieskiej mgle rozpylone wszystko, kasztany w kwiecie i staw cudowny”.

Leon i Aleksy przywołują trzykrotnie w rozmowie niejaką Żermenę. To Hélène Kahn-Casella (1876–1952), francuska pianistka akompaniatorka, żona do 1919 roku kompozytora Alfreda Caselli; wielka entuzjastka twórczości Karola Szymanowskiego. Iwaszkiewicz poznał ją w 1925 w Paryżu: „Złote serce, uczynność, uprzejmość Heleny nie miały granic, a widząc we mnie krewnego, przyjaciela i współpracownika Karola, poczęła ułatwiać mi pobyt w Paryżu z niezwykłą troskliwością – pisze Iwaszkiewicz w Książce moich wspomnień. – Jej też zawdzięczam wszelkie ułatwienia w dostawaniu się na koncerty, do prywatnych domów, do niektórych osób, jakie mi do pewnego stopnia pozwoliły przeniknąć do niedostępnych kół francuskiego społeczeństwa. Tak się zawiązała przyjaźń, jedna z największych przyjaźni naszego życia, która trwała bez przerwy do końca życia drogiej Heleny”.

W październiku 1927 Nabokov przyjechał do Warszawy. Iwaszkiewicz oprowadzał go po mieście, które zrobiło na kompozytorze korzystne wrażenie, a następnego dnia zaprosił go wraz z niemieckim hrabią von Toggenburgiem na śniadanie. Nabokov „był oczarowany atmosferą naszego domu – informuje Iwaszkiewicz żonę w liście z 9 października 1927 – czegoś starego, co było dla niego zarazem zupełną nowością. Jednym słowem oczywiście starej, polskiej kultury, która ma swój czarujący smak i musi być przez takie domy jak nasz w całości swej przechowywana”. Po śniadaniu Nabokov zasiadł do fortepianu i zagrał swoje najnowsze kompozycje; prywatny koncert zakończył wykonaniem fragmentów Króla Edypa Strawińskiego. Wszystkiemu przysłuchiwała się trzyipółroczna córka Iwaszkiewiczów, Marysia, która na koniec podeszła do babci i powiedziała: „Baba wie, tam u tatusia jest taki Niemczyk (Toggenburg), żeby on nam tylko pluskiewek nie zostawił”.

Wzmianka o Królu Edypie jest ważna, bowiem ta opera-oratorium Strawińskiego miała prapremierę, jako oratorium, w Paryżu 30 maja 1927 roku. Iwaszkiewicz wtedy pracował w wydziale prasowym Ministerstwa Spraw Zagranicznych na stanowisku kierownika referatu propagandy sztuki, tak więc po raz pierwszy usłyszał Króla Edypa w swoim warszawskim mieszkaniu, co ma znaczenie przy ustalaniu daty napisania dialogu: skoro w dialogu pada wzmianka o Królu Edypie, to nie mógł tekst Iwaszkiewicza powstać wcześniej niż jesienią 1927; później też nie, ponieważ „Skamander” z tym tekstem wyszedł pod koniec 1927 lub na początku 1928 roku.

W 1933 Nabokov wyemigrował do USA, sześć lat później otrzymał amerykańskie obywatelstwo. Tuż po wojnie był przez dwa lata naczelnym redaktorem sekcji rosyjskiej Głosu Ameryki, w latach 1951–61 pełnił funkcję sekretarza generalnego Kongresu Wolności Kultury. Iwaszkiewicz spotkał go w 1956 w Zurychu, w dzienniku 1 października 1956 roku zapisał: „Nabokov zresztą jest żałosną resztką dawnych czasów, niewiele zostało z jego uroków intelektualnych, a pozostała żółć i niechęć do ludzi, resentyment artysty, któremu się nie powiodło”.

Pozostał także dialog Iwaszkiewicza, w którym udało się uchwycić tę epokę w życiu Nabokova, gdy był jeszcze pełen zapału i wiary w swój muzyczny geniusz. Dla polskiego czytelnika dialog jest interesującym ogniwem w długim łańcuchu tekstów Iwaszkiewicza o Paryżu, o muzyce, o Karolu Szymanowskim. A w kontekście estetyki Oscara Wilde’a stanowi potwierdzenie tytułowej tezy dialogu Krytyk jako artysta, albowiem uprawiając krytykę muzyki, Iwaszkiewicz nie przestał być artystą.

W służbie u Apollina

Nie jest łatwo poddać krytycznej analizie i ocenie literaturę epistolarną, która z natury jest kapryśna i amorficzna, w której próżno by szukać jakiejś formalnej idei porządkującej. Toteż zabawnym nadmiarem teoretycznoliterackiej gorliwości byłoby, gdyby centralnym punktem naszych zainteresowań stał się kształt formalny książki, na którą składają się listy Józefa Rajnfelda do Jarosława Iwaszkiewicza. Przedmiotem refleksji nie mogą być tutaj – jak w przypadku innych gatunków literackich – kompozycja, struktura bądź walory estetyczne, będące owocem żmudnych i celowych zabiegów. Potrzebna jest inna strategia czytelnicza, przekraczająca granicę nakreśloną przez formalną metodę badań. Elementarną powinnością czytelnika listów Józefa Rajnfelda powinien być poważny namysł nad zasadniczymi rysami osobowości artysty, nad kolejami jego losów. Istnieje wtedy szansa, że za pozornym chaosem decyzji i zdarzeń dostrzeże się, ukryty na ogół, sens ludzkich poczynań. Ów sens ośmielam się widzieć w niebezpiecznej godności artystycznego powołania, któremu Rajnfeld pozostał wierny przez wszystkie swoje dni. To przekonanie nie było zapewne obce Iwaszkiewiczowi, skoro listom przyjaciela nadał tytuł Portret młodego artysty, dyskretnie odwołujący się do dwu innych, stanowiących swoiste objaśnienie listów Rajnfelda, tytułów: Portretu Doriana Graya Oscara Wilde’a oraz Portretu artysty z czasów młodości Jamesa Joyce’a.

Nie jest rzeczą przypadku, że okładka książki Portret młodego artysty opatrzona została reprodukcją pochodzącego z września 1931 roku zdjęcia, na którym widać Józefa Rajnfelda i Jarosława Iwaszkiewicza stojących przed florenckim kościołem Santa Croce. Przechowywana w archiwum ikonograficznym Muzeum im. Anny i Jarosława Iwaszkiewiczów w Stawisku fotografia, poddana badawczemu spojrzeniu, pozwala rozpoznać gatunek łączącej obydwu mężczyzn relacji, ujawnia naturę wiążącej ich przyjaźni. W pozie, jaką przybrał Rajnfeld, rozpoznawalna jest plastyczna świadomość wagi każdego gestu, jego estetycznej funkcji, znać artystyczną dbałość o piękno kształtu. Spontaniczna ekspresja ciała jest ujarzmiona i zastąpiona przemyślanym, wystudiowanym bezruchem. Smagła twarz o nieco ironicznym i melancholijnym uśmiechu, ręce zawadiacko wsparte na biodrach, lewa noga lekko ugięta w kolanie i nieznacznie wysunięta do przodu. Strój sprawia wrażenie niedbałej elegancji: jasny garnitur stanowi kontrast dla czarnego swetra, szyję okala biały kołnierzyk, głowę zdobi szary kapelusz o fantazyjnie zakrzywionym rondzie. Tuż obok stoi Iwaszkiewicz, trochę zasłonięty przez towarzysza. Autor Brzeziny zdaje się z łagodną wyrozumiałością traktować triumfalną pozę przyjaciela, jego młodzieńczą pewność siebie, przywodzące na myśl postać Dawida dłuta Michała Anioła. Poeta ma bowiem w żywej pamięci wspólne oglądanie zbiorów florenckiej Akademii Sztuk Pięknych. „Nigdy nie zapomnę naszego wejścia do tego muzeum – wspomina w Podróżach do Włoch. – Józio nie zwrócił uwagi na posąg Dawida, który stoi w głębi, ale zatrzymał się kolejno przed Jeńcami, ostatnim dziełem Michała Anioła. Stanął jak wryty, «zbaraniał», i nagle zobaczyłem wielkie krople łez, które mu się staczały po policzkach”. Czyżby więc Jeńcy, stanowiący ze swoją udręką rażący kontrast wobec Dawida, wiernie odzwierciedlali istotę i sens artystycznej biografii Józefa Rajnfelda, a eksponowane przez niego powinowactwo z Dawidem było kłamliwą pozą?

Odpowiedź przynosi książka, na którą składają się sto osiemdziesiąt cztery listy, karty pocztowe, depesze Józefa Rajnfelda do Iwaszkiewicza, jeden list Iwaszkiewicza do Rajnfelda oraz wspomnienie o Rajnfeldzie pióra Czesława Miłosza. Do niektórych listów dołączone są objaśnienia adresata, zaś całość opatrzona jest komentarzem Pawła Hertza. Oko cieszy obfity materiał ilustracyjny: dwadzieścia fotografii, portret Rajnfelda namalowany przez Romana Kramsztyka i osiem rysunków autorstwa Rajnfelda. To tylko skromna część jego dorobku, Muzeum Narodowe w Warszawie dysponuje około pięciuset pracami malarza, muzeum w Stawisku czterema.

Myśl o uczynieniu z listów Rajnfelda książki powziął poeta tuż po wojnie. „[…] czytałem wczoraj – pisze Iwaszkiewicz 8 kwietnia 1947 w liście do Pawła Hertza – jednym ciągiem listy Józia Rajnfelda do mnie: to byłaby wspaniała książka, gdyby to tak wydrukować. […] Mam zamiar to teraz uporządkować i zrobić kilka odpisów dla przyjaciół jako privat-druk – to będzie wspaniała rzecz: «Życie artysty»”. Pomiędzy 1947 a 1949 Iwaszkiewicz przepisał listy na maszynie i przekazał je Hertzowi, który zgodził się pomóc w realizacji pomysłu. Druk w wydawnictwie państwowym nie wchodził wówczas w rachubę, próbowano więc utworzyć prywatną firmę wydawniczą w Sandomierzu, lecz przedsięwzięcie zakończyło się fiaskiem. Nadzieja na wydanie listów odżyła po 1956 roku, ale – jak pisze w przedmowie Paweł Hertz – „rzecz cała jakoś się oddaliła”. Następną próbę podjęto w latach siedemdziesiątych, ale starania Iwaszkiewicza i Hertza ponownie okazały się daremne. Po śmierci Iwaszkiewicza do drzwi wydawnictw pukał już tylko Hertz. Pomysł zrealizowało w 1997 roku wydawnictwo TENTEN, w czym wielka zasługa zarówno Pawła Hertza, jak i Marka Zagańczyka.

Józef Rajnfeld pochodził z mieszkającej w Warszawie kupieckiej rodziny żydowskiej. Jego rodzice mieli sklep z męską bielizną na rogu Długiej i Nalewek. Życzeniem i wolą całej familii było, żeby Józef, gdy dorośnie, przejął prowadzenie interesu. „Matka Józia – powiada Iwaszkiewicz – stara, dobra, schorowana Żydówka, zupełnie nie mogła zrozumieć losu, który sobie wybrał jej ukochany syn. A ja też nie mogłem jej wytłumaczyć.

– Pani syn jest artystą – mówiłem – on ma wielki talent, będzie wielkim malarzem.

– Malarzem? – powtarzała kiwając głową pani Rajnfeldowa – ale co jemu to da?”.

W solidnej rodzinie mieszczańskiej, nade wszystko ceniącej bezpieczną przeciętność, artysta jest intruzem, nawet więzy krwi nie są w stanie zatrzeć wrażenia obcości. Tam, gdzie wszystko ma wymierną wartość, bezinteresowny entuzjazm nie znajduje zrozumienia, pasja twórcza jest postrzegana jako zakłócenie naturalnego porządku rzeczy, zaś artysta ze swoją nieżyciowością stanowi obiekt żartów i kpin. Pisze o tym Rajnfeld w jednym z listów: „Czy to nie idiotyczne być stale uważanym przez swoich rodziców za mal tourné [pomieszanego] i to nie wiadomo dlaczego?”. W innym liście dodaje: „Oni są «dobrzy» dla mnie tak, jak jest się dobrym dla córki garbatej – jest to jakaś życzliwa pogarda dla kogoś, kto jest «niezarabiający» i nie kupiec. Ci ludzie nie mówią słowami między sobą, ale cyframi – i to jak nędznymi. […] dlaczego nikt nie napisał, jak tak zwana kochająca rodzina może być ignoble [nikczemna] – trzeba by Rimbauda do tego”. Zdania te przywodzą na myśl rodzinną udrękę Stefana Dedala, bohatera Portretu artysty z czasów młodości, pogrążonego w rozmyślaniach nad istotą piękna i tym samym szczelnie odgrodzonego od domowników.

Artysta trudzący się nad kształtowaniem piękna z materii ziemskiej łaknie samotności. Toteż Rajnfeld, gdy tylko zdał na wydział architektury Politechniki Warszawskiej, zamieszkał z dala od rodziny. Jego nowy adres – ulica Koszykowa 55 – widnieje na pierwszym liście wysłanym w 1928 do Iwaszkiewicza. List jest tak krótki, że można przytoczyć go w całości: „Czytałem Pańskie książki i widuję Pana czasem na koncertach. Uwielbiam Pana. Czy to możliwe, abym mógł z Panem pomówić? Gdyby Pan chciał tego, to może zechce Pan napisać do mnie kilka słów; mam lat dwadzieścia, jestem studentem architektury”. Kartka została podpisana fikcyjnym imieniem i nazwiskiem – Stefan Horwic.

Zainicjowana w ten sposób korespondencja trwać będzie do 4 listopada 1938 roku. Jej regularność, częstotliwość i szczerość sprawiają, że listy te stanowią swego rodzaju dziennik intymny, dobywający na jaw mechanizmy procesu twórczego. Sam talent, nawet największy, to za mało. Musi być wsparty ciężką pracą, mądrą radą mistrza i sprzyjającą atmosferą. To wszystko znalazł Rajnfeld w Paryżu, ówczesnej artystycznej stolicy świata. Żeby nauczyć się malarstwa, wstąpił do Académie Ranson, gdzie poznał Konrada Freunda, Leopolda Gottlieba i Józefa Pankiewicza. „Zjawiał się – wspomina Rajnfelda Freund – w pracowni nieczęsto. Widywano go w poniedziałki rano, gdy głosowaliśmy, jaką pozę ma przybrać model. Jeśli nie czuł inspiracji, znikał i szedł pracować do Luwru. Gdy Rajnfeld raczył z nami zostać, sadowił się gdzieś w kącie, całkiem swobodnie, i nawet nie zadawał sobie trudu, aby rozstawić sztalugi. Nie pozwalał oglądać swojej pracy i nigdy nie patrzył na prace innych”. Rysował także pod okiem Romana Kramsztyka, który służył mu radą w kwestiach warsztatu. Przez jakiś czas terminował u samego Henri Matisse’a. Dużo pracował sam, mozolnie zmagając się z oporem tworzywa, uporczywie eliminując błędy. Lecz pracownia artysty nie jest warsztatem rzemieślnika, rzemiosło jest elementem artyzmu. Dlatego okresy intensywnej i gorączkowej pracy sąsiadowały z długimi tygodniami bezczynności, lenistwa, niemocy. „Mam tyle trudu z nałożeniem sobie jakiejś dyscypliny – informował w liście Iwaszkiewicza – że trudno Ci napisać – i zdobywam się bardzo powoli na pewne wysiłki dla zwalczenia mojego braku woli, na przykład trzy razy tygodniowo mam seans culture physique [gimnastyki] – i robi mi to naprawdę dużo dobrego – czuję się po tym świetnie – ale to nie wystarcza – mam okres «śpiącości» i zupełny brak aktywności po prostu, chciałbym tylko spać i jeść”. W innym liście dodaje: „Jestem tak bezustannie między przeciwnościami skrajnymi – rodzaj życia dziwny i zupełny brak hamulców nerwowych: ciągle między skrajną egzaltacją a zupełną nudą, godzina pracy, a potem dwie godziny bezczynne i puste, zachwyt wszystkim, a zaraz potem uczucie nicości i smutku, i wstrętu”.

Acedii miały zaradzić częste podróże, będące w istocie pełną miłosnego zapału pogonią za Pięknem, bo bliska była Rajnfeldowi formuła Johanna Winckelmanna, iż najdoskonalszym obrazem idealnego Piękna jest figura człowieka. Stąd ciągłe poszukiwanie nowych modeli o czarujących ciałach, stąd nieustanne pragnienie uwiecznienia ich na płótnie. Nowe otoczenie i nowo poznani ludzie budzili w malarzu entuzjazm – ten jednak szybko ustępował miejsca bolesnemu rozczarowaniu. Źródłem goryczy był rozziew między ideą a życiem, między oczekiwaniem a spełnieniem. Rajnfeld, wzorem Doriana Graya, usiłował duszę leczyć zmysłami. Nie krył w listach swoich licznych, czasem niebezpiecznych, przygód erotycznych. Akt miłosny był dlań próbą uduchowienia zmysłów, koincydencją estetycznego wzruszenia i cielesnej namiętności. Żywił głęboką odrazę zarówno do ascetyzmu usypiającego zmysły, jak i do stępiającej je rozpusty. Ten szlachetny hedonizm rzadko znajdował zrozumienie u partnerów. Pisze o jednym z nich: „On absolutnie nie miał nigdy do czynienia z mężczyzną – i ja doprowadziłem już do tego, że robiliśmy amour – raz jeden – i potem ja się po prostu zlękłem – i teraz się wycofuję – rozumiesz, jaka głupia sytuacja – i jaka niemiła – zlękłem się, bo się boję «pugnii» (jak on mówi), czyli bicia po prostu – i może dlatego też, że o wiele bardziej podoba mi się stosunek niezupełny, niż stosunek kompletny, o ile można tak mówić o stosunku między dwoma mężczyznami”.

Nie stanowi tajemnicy homoseksualny aspekt przyjaźni Rajnfelda z Iwaszkiewiczem, ich spotkania bardziej przypominały miłosne schadzki niż towarzyskie odwiedziny. Również ich korespondencja nosi ślady uczuć silniejszych od tych, jakie zwykle przypisuje się męskim związkom. Trzeba jednak rzecz sprowadzić do właściwych proporcji: prawdziwą kochanką Rajnfelda była sztuka, dla niej gotów był do największych wyrzeczeń. „Wszystko, co nie jest sztuką lub czymś, co do niej prowadzi, jest raczej nędzne” – pisał do Iwaszkiewicza z Paryża w 1934 roku. Dwa lata później oświadczy: „Wierzę tylko w piękno, jedyne, które nie kłamie”. Niczym jeniec, uległy był woli Apollina: „Byłem posłuszny swemu przeznaczeniu jak skazaniec – i wszędzie, gdzie jechałem, jechałem z zamkniętymi oczami i zawsze było dobrze, dlatego też tu przyjechałem, słuchając jakiegoś nakazu” – notował w Sankt Goar.

Jest dogodna chwila, żeby przypomnieć pełne obaw pytanie matki Rajnfelda: co z tego miał, co dostał w zamian? Odpowiedź znajdziemy w liście z 24 września 1936 roku: „Czuję się przygnębiony tym życiem, które chce mnie zniszczyć za wszelką cenę. […] samobójstwo byłoby jedynym logicznym rozwiązaniem, przynajmniej dla artysty, ja chciałbym żyć, ale wydaje się, że ta ziemia mnie nie chce”. Czyżby istniała wrogość między sztuką a życiem? Atrybutem Apollina, obok słodkiej liry, jest srebrny łuk. Rzeczywistość ujęta w kształt artystyczny jest jak zranione zwierzę. Trafiona celnym słowem bądź ugodzona dotknięciem pędzla mści się za zadany jej gwałt.

Nie są dokładnie znane okoliczności śmierci Józefa Rajnfelda. Wiadomo jedynie, że w roku 1940, z chwilą wkroczenia Niemców do Francji, odebrał sobie życie. Iwaszkiewicz dowiedział się o tym sześć lat później.

Czy śmierć jest kresem ludzkich przyjaźni? Jeśli wierzyć przeczuciu Iwaszkiewicza, nie jest. Poeta, zastanawiając się nad istotą sztuki, nad jej mocą, urokiem i tajemnicą, pisze w Podróżach do Włoch: „To są właśnie sprawy, których nie dogadaliśmy z Józiem Rajnfeldem. Będziemy mieli chyba całą wieczność po temu, kiedy przechadzając się po portykach raju będziemy mieli na swoje rozkazy platońskie ideały ziemskich obrazów. Jak będzie tam paliła się Assunta, jak smucił Basaiti, i święty Augustyn smutnie jadący kiedyś na ścianach kościoła w San Gimignano dojedzie może w naszych oczach do jakiegoś szczęścia”. Niedorzeczne marzenia? W Dzienniku Jana Lechonia pod datą 14 listopada 1953 widnieje taki oto zapis: „Perrone opowiadał mi dzisiaj o śmierci Józia Rajnfelda, o jego usiłowaniach samobójstwa, o tym, jak cudem odratowany – zdecydował się wychrzcić, i wreszcie o zjawieniach się jego po śmierci. Jest on pewny, że widział Józia w parę lat po śmierci w bazylice w San Gimignano”.

Pełnia w Agrygencie

„Historia intymna każdego prawdziwego dzieła niepokoi swą pełnią”. Ta trafna opinia Henry Jamesa, na którą natknąłem się niedawno, kazała mi ponownie wziąć do rąk nowelę Hotel Minerwa. To bowiem, co umiera pod słowem „geneza”, budzi się do życia w bliskości wyrażenia „historia intymna”.

W Książce o Sycylii Iwaszkiewicz wspomina dziwne spotkanie z dwoma Anglikami i jeszcze dziwniejszą z nimi rozmowę. Doszło do niej, gdy znużony całodziennym spacerem po Agrygencie postanowił z towarzyszącym mu Józefem Rajnfeldem odpocząć w wieczornym chłodzie ogrodu hotelowego. Zanurzając się w głąb migdałowego gaju, wszyscy czterej wszczynają rozmowę, która stanie się jedną z najważniejszych, jakie w życiu odbył. Anglicy poruszają tematy, które drzemały w nim od lat, ale których wskutek jakiejś duchowej ociężałości nie poddawał trzeźwej refleksji. Słyszy więc pytanie, jakie są jego obowiązki wobec samego siebie; co musi uczynić, żeby był godny imienia człowieka. Słyszy słowa o powinności pisarza, o wierności sobie i o zdradzie pisarskiej, o tym, że pisarz musi wyrazić swój czas i swój naród. „Długo potem w nocy nie śpię – notuje Iwaszkiewicz – przypominam dziwne spotkanie, myśląc o tym wszystkim, cośmy z Anglikami w ogrodzie agrygenckim poruszyli. Rzeczy ważne i wielkie, których naprawdę nie co dzień się człowiek tyka. Mój towarzysz powiada: – Już wiem, to byli dwaj aniołowie”.

W gruncie rzeczy nie jest ważne, czy była to prawdziwa para aniołów, tak jak nie spędza nam snu z powiek, jak doszło do przemiany Ateny w Mentesa na pierwszych stronach Odysei. Czytając Homera, zdajemy sobie sprawę, że taki chwyt literacki mógł służyć za znak rozmowy Telemacha z samym sobą, z własnym sumieniem. Podobnie Anglicy mogli jedynie spełnić funkcję boskich posłańców, w istocie nimi nie będąc. Gdy jednak poczyna się ich traktować jak aniołów, po trosze nimi się stają, a ich słowa brzmią jak pouczenie. Biada, jeśli zostanie zlekceważone. Dlatego Iwaszkiewicz natychmiast po rozmowie z Anglikami zaniepokoił się, czy ukończone kilka dni wcześniej Panny z Wilka wyrażają swój czas. Zapewne tak – tak jak wyrażają swoją epokę przełożone przez Iwaszkiewicza Suchodoły Bunina, owo requiem dla zapadających w niebyt rosyjskich dworów.

Iwaszkiewicz ukończył Panny z Wilka 14 kwietnia 1932 w Syrakuzach, czekając kilka dni na Rajnfelda, który tutaj wyznaczył miejsce miłosnego spotkania. Do pracy nad utworem przystąpił dwa miesiące wcześniej, goszcząc w zakopiańskiej Atmie wynajmowanej przez Karola Szymanowskiego. To na niego się natykamy, wnikając w historię intymną Hotelu Minerwa. Pierwszą podróż na Sycylię Iwaszkiewicz odbył bowiem u boku wybitnego kuzyna, gdy ten, w czerwcu 1918 roku, opowiadał mu w ukraińskim Elizawetgradzie o włoskich wojażach. Z pogodną wyrozumiałością dla podróżniczego nieokrzesania słuchacza mówił o kościołach Palermo, syrakuzańskim źródle Aretuzy, świątyniach Agrygentu, o pejzażu jak z Odysei. Opowieść musiała być niezwykle sugestywna, skoro Iwaszkiewicz traktował ją potem jako swoją pierwszą podróż na Sycylię, i zarazem pełna miłosnego, bezkrytycznego uwielbienia dla urody wyspy, jeśli już na zawsze pozostała dla poety niedościgłym obrazem piękna.

W Syrakuzach Iwaszkiewicz i Rajnfeld bawili niecałe dwa dni. 16 kwietnia przenieśli się do Agrygentu i zamieszkali w Grand Hôtel des Temples. O feerii barw i bujności roślin, jakie go otaczały, dają wyobrażenie stare pocztówki. Zachwyt Iwaszkiewicza nie wydaje się więc przesadny, gdy w Książce o Sycylii pisze o czarodziejskim ogrodzie pełnym kwiatów, które w surowszym klimacie kwitną w różnym czasie, a tutaj cieszą ludzkie oczy o tej samej porze. Zapach kwitnących pomarańczy zmieszany z aromatem krzewów cytrynowych aż dławił. Za ogrodem rósł gaj migdałowy, za nim zaś, na ziemi o kolorze miodu, widniały ruiny starych świątyń. A jeszcze dalej, za świątyniami, rozpościerały się aż do samego morza pola pszeniczne. Wszystko spieczone i wysuszone przez słońce – największego tyrana Sycylii. Taki sam widok roztaczał się za oknem hotelu Minerwa, w którym zatrzymał się inżynier Szmid, bohater noweli Iwaszkiewicza. Ilekroć spojrzał przez wielkie okno jadalni, widział fioletowe glicynie i ciemnofiołkowe klematisy w ogrodzie, dalej zaś „zielone wzgórze ze świątynią i kawałek morza”. Stolik w jadalni, jaki mu przydzielono, uchodził za najgorszy, bo stał obok wejścia służbowego. To lekceważenie nie brało się znikąd. Przebywał w hotelu dłużej niż inni turyści, przypuszczano więc, że jego przedłużająca się gościna wymuszona jest kłopotami finansowymi.

W zawiązaniu akcji znalazły odzwierciedlenie dwa wcześniejsze pobyty Iwaszkiewicza w sycylijskich hotelach w kwietniu 1932 roku. Pierwszym, w jakim się zatrzymał, był hotel Timeo w Taorminie. Tak mu niegdyś doradził jego teść, Stanisław Wilhelm Lilpop. Wybór nie był jednak trafny. Klientela Timeo była snobistyczna i mocno mieszczańska. Poza tym wszystkie numery były pozajmowane i musiał prosić portiera, żeby go ulokował w „pokoju szofera” – zapewne odpowiedniku gorszego stolika w hotelu Minerwa. Nazajutrz, czyli 11 kwietnia, zamieszkał w syrakuzańskim Hôtel des Étrangers. Wiemy już, że zabawił tu dłużej, czekając na Rajnfelda. Wzbudziło to nieufność portiera, który go podejrzewał, że nie ma pieniędzy na zapłacenie rachunku.

Zarówno cechy zewnętrzne inżyniera Szmida, jak i rola odgrywana przezeń w fabule nasuwają przypuszczenie, że Iwaszkiewicz uczynił go swoim alter ego. Przypuszczenie nie jest błędne, aczkolwiek gdyby na takiej konstatacji poprzestać, interpretacja noweli uległaby spłyceniu. Niepokojąca pełnia, o której mówi Henry James, nie polega na takim splocie życia i fikcji, gdzie źródłem doznań estetycznych jest rozpoznanie modelu w wizerunku. Alchemia słowa ma bardziej skomplikowaną naturę.

Charakteryzując towarzystwo zamieszkujące hotel Timeo w Taorminie, Iwaszkiewicz w liście do żony z 10 kwietnia 1932 roku pisze: „Jest tu z przyjezdnych «Herr Schmidt mit seinem Schwager»”. Na owego pana Schmidta i jego szwagra można też natrafić w dwóch wierszach, wchodzących w skład cyklu Bilety tramwajowe – żartobliwego lirycznego itinerarium, „dokumentującego” pierwszą włoską podróż Iwaszkiewicza, którą pisarz odbył z żoną w maju 1924 roku. W „bilecie” zatytułowanym Glicynie w Wenecji czytamy: „Liliowa szarfa na różowym domu, / To śpiewaczka, co śpiewa swój szlagier, / Tu w nocy gondolą po kryjomu / Przyjeżdża Herr Schmidt mit seinem Schwager”. Następny „bilecik” nosi już tytuł Herr Schmidt mit seinem Schwager: „Nie chcieliśmy się przyznać, / Ale nas najbardziej zajął w mieście obcem. / Nazwaliśmy tak najciekawszego mężczyznę, / Który podróżował z najpiękniejszym chłopcem”. Formę poetycką zaczerpnął Iwaszkiewicz od Jeana Cocteau i od jego Le Mirliton d’Irène, cyklu czterowierszy, w których święte dla estetów miejsca odarto z patosu, a na wierzch wydobyto trywialny szczegół. Ta pisarska przekora obraca co prawda wszystko w żart, ale jest to zabawa poważna, w której gra konwencjami i motywami służy spojrzeniu na znane miejsca i dzieła sztuki świeżym okiem.

Herr Schmidt z Biletów tramwajowych to zatem jeden z tych Niemców, którzy w połowie lat dwudziestych, już po reformie walutowej, tłumnie przemierzali Italię wzdłuż i wszerz. Pan Schmidt wyróżnia się jednak na tle rodaków, przypomina raczej Gustawa von Aschenbacha ze Śmierci w Wenecji, któremu udało się namówić chłopca równie pięknego jak Tadzio, lecz od Tadzia starszego, na wspólną podróż. Toteż w inżynierze Szmidzie można upatrywać po trosze Iwaszkiewicza, po trosze typowego w swojej germańskiej pedanterii przedstawiciela kultury Zachodu, a po trosze pozornie daleką od Mannowskiego pierwowzoru wariację na temat mitu dionizyjskiego.

Szmida obsługiwała kelnerka o imieniu Rosalina, dobrze przylegającym do tonącego w kwiatach hotelu, pachnie bowiem to imię intensywnie różą, emblematem miłości, i delikatnie lilią, znakiem niewinnego dziewictwa. Wieńce splecione z obu tych kwiatów wyobrażały w antycznej symbolice wiosnę. Kwiaty były także tematem pierwszej wymiany zdań między Szmidem a Rosaliną. Inżynier zwrócił uwagę kelnerki na widziane z okna piękne glicynie. Dziewczyna zbyła tę uwagę obojętnością, ale „gdy potem podawała temu panu sery, spojrzała znowu ponad jego głową na widok ku morzu”. Od tej chwili Rosalina zaczęła się interesować Szmidem, śledziła jego kroki.

Są w noweli dwie sceny warte najwyższej uwagi. W pierwszej z nich Szmid stoi na tarasie hotelowym i patrzy daleko przed siebie. Ponieważ zapadł już zmierzch, dostrzega tylko ciemną plamę wzgórza na tle jaśniejszego morza. W tym czasie Rosalina, ukryta u stóp tarasu w gronach glicynii, widzi ciemną sylwetkę inżyniera na tle oświetlonego okna. Raptem drgnęli obydwoje, bo dobiegł ich śpiew młodego Carmela, wiozącego jarzyny do hotelu. Mimo że rdzeń imienia chłopca, carme, oznacza po włosku „pieśń”, jest on w noweli bardziej wcieleniem trosk dnia codziennego, aniżeli upostaciowaną pieśnią. O charakterze młodzieńca więcej mówi łaciński źródłosłów jego imienia: calamus, czyli „trzcina”. Jej elastyczność, giętkość, sprężystość, to synonimy życiowego pragmatyzmu – oręża biedaków w potyczkach z marnym losem. Carmelo od długiego już czasu zabiegał o względy Rosaliny, bezskutecznie jednak, „śmiech ją brał na myśl o tym chamie”.

Kto słyszał nuconą przez chłopca La picciuttedda di la Conca d’Oro, nie dziwi się dreszczowi, który wstrząsnął Szmidem i Rosaliną. Ta urocza sycylijska pieśń, przepełniona czułą tęsknotą i karmelową słodyczą, zabrzmiała pośród ruin jak głos życia przypominający o swoim istnieniu. Nie byłoby tego nagłego przestrachu Szmida i Rosaliny, gdyby śpiew Carmela nie był tak obcy zapatrzeniu się inżyniera w zimne refleksy morza i kamieni, a tak zarazem bliski rodzącemu się uczuciu dziewczyny.

Nie od rzeczy będzie zestawić ten obraz z fragmentem drugiego tomu Wojny i pokoju. Książę Andrzej Bołkoński, jadąc wiosną 1809 roku do Rostowów, był święcie przekonany, że nie powinien już niczego nowego oczekiwać od losu, pozostało mu jedynie żyć, nie czyniąc zła i wyrzekając się pragnień. W nocy, będąc już w Otradnem i nie mogąc zasnąć, podszedł do okna, oparł się o parapet i patrzył na bezgwiezdne niebo. W pewnej chwili usłyszał młode kobiece głosy, dobiegające z pokoju piętro wyżej. Dziewczęta zanuciły jakąś piosenkę, a potem jedna z nich podeszła do okna. Była tak blisko księcia, że słyszał szelest jej sukni, oddech, obydwoje mieli przed oczyma tę samą księżycową noc. Tak rodziła się miłość księcia Bołkońskiego do Nataszy Rostow.

Scena Iwaszkiewicza stanowi lustrzane odbicie tej opisanej przez Tołstoja. Zakochani są niżej, niewidziani, cała ich uwaga skupia się na kochanych, łowią zmysłami najmniejsze ich poruszenie, najcichszy szelest, obydwoje praktykują niewinny voyeuryzm. Zestawienie Szmida i Rosaliny z Bołkońskim i Nataszą służy nie tylko ujawnieniu długu, jaki zaciągnął Iwaszkiewicz u Tołstoja. Zbliża również do odpowiedzi na pytanie, co by się stało, gdyby Rosalina wyznała Szmidowi miłość. Ich związek byłby zapewne tak samo nadwątlony przez niezgodność charakterów, jak małżeństwo Bołkońskiego i Nataszy. Poetyka eseju daje prawo do zadawania nierozsądnych pytań i udzielania niepewnych odpowiedzi w nadziei, że skłonią czytelnika do zadumy. Z tą nadzieją pytam zatem: A gdyby Szmid spotkał się z Nataszą? Przecież tak jak Rosalina i Bołkoński spoglądali w górę, tak Szmid i Natasza patrzyli przed siebie, nie jest więc wykluczone z Euklidesowego punktu widzenia, że ich spojrzenia mogłyby się kiedyś spotkać.

Nazajutrz do hotelu Minerwa zawitała rosyjska arystokratka. Była kapryśna, marudna, nieustannie poirytowana, o świątynię spytała tylko z grzeczności, nie była nią zainteresowana. Narrator uznał też za konieczne powiadomić czytelnika, że okno „księżnej” wychodziło na dom wariatów. U Iwaszkiewicza tajemnica ludzkiego życia łączy się z fenomenem okna. Okno charakteryzuje i współkształtuje lokatora. „Księżna” codziennie, o różnych porach dnia i nocy, patrzyła na podszyty szaleństwem pejzaż Agrygentu, na brunatne wzgórze z ponurymi zabudowaniami szpitala dla obłąkanych, obok którego rosły skarlałe, na swój sposób również niedorozwinięte, cyprysy.

Urodzony w Agrygencie Matteo Collura w książce Na >Sycylii powiada, że agrygencki szpital psychiatryczny jest „zasadniczym punktem odniesienia w topografii miasta”. Trudno żeby nim nie był, skoro jest największy na Sycylii i jednym z największych w Europie. Jego mury wyznaczają płynną granicę między obłędem a normalnością, o czym przypominał napis w korytarzu: „Nie wszyscy nimi są, nie wszyscy są tutaj”. Groza napisu wynika z jego przesłania, które rozciąga przestrzeń szaleństwa daleko poza bramę szpitalną. I tak jak Collura uczynił z agrygenckiego domu dla obłąkanych jeden ze stygmatów Sycylii, tak Iwaszkiewicz za jego pomocą charakteryzuje bohaterkę swej noweli, w każdym razie rys jej osobowości.

Warto jednak wziąć pod uwagę, że narrator Hotelu Minerwa mówi o domu wariatów dwukrotnie: dając opis widoku z okna „księżnej” oraz na początku noweli, gdy określa położenie hotelu, stojącego w połowie drogi między świątynią a miastem. Hotel zwrócony był frontem do świątyni i morza, tyłem zaś do miasta i szpitala. Motyw domu dla psychicznie chorych pełni więc u Iwaszkiewicza także funkcję pokrewną tej, jaką wyznaczył dlań Collura: stanowi przypomnienie o dionizyjskiej stronie życia.

Szmid ujrzał po raz pierwszy „księżną”, gdy piła w hallu kawę i czytała „Timesa”. Kiedy oderwała wzrok od gazety i skierowała go na niego, jej spojrzenie było tak intensywne, że Szmid odczuł je bardzo gwałtownie. Rosalina podała mu filiżankę kawy i „złowiła ten fluid, jaki się utworzył pomiędzy stałym gościem a nowo przybyłą”. Odtąd śledziła ich obydwoje.

Inżynier widywał się z „księżną” dwa razy dziennie, po lunchu i po obiedzie przy kawie. Mówił coś szybko i z zapałem, ona zaś na te trele była nieczuła. Ponownie mamy do czynienia z zasadą lustrzanego odbicia: śpiewowi Carmela i obojętności Rosaliny odpowiada „słowiczy śpiew” Szmida i obojętność „księżnej”. To częste – by nie rzec: stałe – prawo miłości u Iwaszkiewicza, miłości nieszczęśliwej, nieodwzajemnionej, tworzącej korowód nieszczęśników: Carmelo pragnie Rosaliny, ta kocha Szmida, ten zaś znajduje upodobanie w „księżnej”. Do zamknięcia tego obłędnego koła brakuje tylko czwartego elementu: „księżna” pożąda Carmela. Nie ma tego ogniwa dlatego, że tych dwoje nie miało okazji się spotkać. Gdyby do spotkania doszło, wytworzyłaby się sytuacja jak w cyklu lirycznym L’Amour cosaque, poprzedzonym przez Iwaszkiewicza mottem z Gaetana di Gaety: „Największym przekleństwem natur subtelnych jest pociąg do ludzi prostych i grubych…”.

Drugą sceną wartą najwyższej uwagi jest ta, która za tło ma ruiny świątyni. Inżynier zawiódł tam pewnego wieczoru „księżnę”, by podziwiać zabytek przy pełni księżyca. Zazdrosnym świadkiem spaceru była Rosalina. Gdy schodzili ze wzgórza, ich uszu dobiegła słodka melodia La picciutteddy. Potem minęli żebraka, który cicho grał na małej kobzie. To nagłe wdarcie się muzyki w życie bohaterów ma swój realny odpowiednik: kiedy 16 kwietnia, po długim spacerze ulicami Agrygentu, Iwaszkiewicz i Rajnfeld wracali wieczorem do hotelu, usłyszeli, jak w jednym z mijanych domów ktoś gra młodzieńcze walce Chopina. Komentując to zdarzenie, autor Książki o Sycylii powiada, że takie nagłe spotkanie z muzyką zawsze go rozczula, pomaga odległym skojarzeniom, porusza warstwy duszy, które zdają się uśpione. I tak jak walce Chopina uprzytomniły Iwaszkiewiczowi, że w Agrygencie jest jedynie gościem, że pisany jest mu los polskiego pątnika pielgrzymującego do sanktuariów sztuki z poczuciem winy, bo opuścił swoich, tak rdzenna sycylijska muzyka wytrąciła myśli Szmida i „księżnej” z utartych kolein, skierowała ich uwagę w stronę miłości i życia.

Wreszcie stanęli u celu. „Nad nimi wznosiły się cztery kolumny narożnika świątyni, związane jednym architrawem. Proste jońskie słupy stały rytmicznie, triumfalnie. Istniały jeszcze stopnie z żółtawego, zwietrzałego kamienia, zarysy planu, podstawy bębnów kolumnowych – reszta była tylko gruzami”. To bez wątpienia chram Kastora i Polluksa, którego nazwa w noweli nie pada. W Książce o Sycylii Iwaszkiewicz poświęca uwagę czterem antycznym świątyniom Agrygentu: Junony, Concordii, Jowisza, Kastora i Polluksa. Pomija milczeniem świątynie Heraklesa, Demeter, Asklepiosa, Wulkana. Widział wszystkie, a ten majestatyczny pochód architektury greckiej oglądał podczas niedzielnego spaceru z Rajnfeldem, 17 kwietnia, tego dnia, gdy wieczorem spotkał Anglików. Dlaczego spośród świątyń wybrał właśnie tę a nie inną na miejsce nocnej schadzki Szmida i „księżnej”? W Książce o Sycylii pisze, że świątynia Kastora i Polluksa jest symbolem Agrygentu, bowiem jej podobizna widnieje we wszystkich sklepach, rzuca się w oczy na nalepkach agrygenckich hoteli i niemal każdy turysta przywozi z podróży jej podobiznę. W utworze pełniłaby zatem funkcję łatwego do złamania szyfru, za którym kryłoby się nieobecne w noweli słowo „Agrygent”.

Niewykluczone jednak, że szyfr stanowią także patroni świątyni. Mity mówią, że Kastor i Polluks byli braćmi, stanowili nierozłączną parę i darzyli się nieprzemijającym braterskim uczuciem. Antyczne dzieła sztuki przedstawiają ich zawsze ramię w ramię, tak jak na płaskorzeźbie z sarkofagu, który zdobi florencką Galerię Uffizi. Trudno w takiej chwili nie pomyśleć o fotografii z okładki książki Portret młodego artysty, złożonej z listów Rajnfelda do Iwaszkiewicza. Na zdjęciu widać obydwu – braci w trudzie zaklinania świata w formę oporną, braci w miłości niebraterskiej – stojących przed florenckim kościołem Santa Croce. W pozie, jaką przybrał Rajnfeld, znać artystyczną dbałość o piękno kształtu. Smagła twarz o nieco ironicznym i melancholijnym uśmiechu, ręce w zawadiacki sposób wsparte na biodrach, lewa noga lekko ugięta w kolanie i wysunięta nieznacznie do przodu. Tuż obok Iwaszkiewicz, nieco zasłonięty przez towarzysza. Autor Hotelu Minerwa z łagodną wyrozumiałością traktuje chełpliwą pozę przyjaciela, jego młodzieńczą pewność siebie.

Najsilniejsze wrażenie robiła na inżynierze i Rosjance nie ocalała cząstka świątyni, lecz walająca się w nieładzie sterta kamieni – tryumf śmierci, niepojęty w miejscu pleniącego się bujnie życia. Szmid w uwodzicielskim zapamiętaniu mówił arystokratce o urodzie greckich świątyń, o bezmiarze morza, o zapachu migdałowych gajów, o starym Agrygencie, który dał światu wielkich poetów i uczonych. „Księżna” okazała się bardziej oporna, niż wymagały tego okoliczności. Przed Rosaliną natomiast, ukrytą u stóp kolumn, słowa Szmida roztaczały nieznany jej dotąd czar sycylijskiej ziemi, odurzały ją jak śpiew, a ona budziła się do nowego życia. „Podniosła oczy w górę i raptem odczuła potężne, nieziemskie piękno czterech kolumn, wzniesionych jak Boże palce ku przejrzystemu niebu. I miłość do inżyniera zalała jej serce czułością, wzruszeniem, łzami”.

To jedna z najoryginalniejszych literackich scen uwiedzenia, miłosne qui pro quo godne pióra Rostanda, z dużo skromniejszą jednak dozą komizmu. Nieco zabawni bywają Szmid, „księżna” i Carmelo, nigdy nie jest śmieszna Rosalina. Carmelo bawi nas, gdy na estetyczną egzaltację Rosaliny, odwlekającą chwilę miłosnego spełnienia, reaguje jak Maks na bierność Lamii w Seksmisji. Śmieszność „księżnej” wynika z jej ekscentryczności, niedopasowania do Sycylii, co rzuca się w oczy, kiedy wspina się na pokryte żwirem wzgórze w pantoflach na wysokim obcasie. Bardziej skomplikowany jest komizm Szmida. Mówiłem już o germańskiej pedanterii. Przesadna dokładność śmieszna jest sama w sobie, zwłaszcza dla Sycylijczyka, który, gdyby w upalny dzień pracował rzetelnie, zużyłby energię potrzebną mu na trzy dni – tak w każdym razie twierdzi książę Salina, bohater powieści Gepard Giuseppe Tomasiego di Lampedusa. Szmid, jak przystało na klasycznie wykształconego Europejczyka, nosi w sobie mit Italii ufundowany na pismach Winckelmanna i Podróży włoskiej Goethego – w Sycylii upatruje więc urzeczywistnioną Arkadię, a w świątyni Kastora i Polluksa spełnienie utopii estetycznej. Dla Szmida, jako kulturalnego dziedzica poglądów Goethego, niezbywalnym składnikiem pogodnej i harmonijnej Italii jest miłość, bez której nie może się obejść żadna pełnia, co genialny weimarczyk wyraził w Elegiach rzymskich. Stąd miłosne manewry inżyniera wokół Rosjanki: być na Sycylii i nie kochać – to złamanie klasycznych zasad.

Do tego miejsca nowela Iwaszkiewicza przestrzega uniwersalnych, w tym polskich, reguł literackiego schematu podróżowania po Włoszech. Wojażowanie jako indywidualna przygoda duchowa, jako pielgrzymka do świętych miejsc sztuki – mieści się w ramach także naszego rodzimego modelu peregrynacji po szczęśliwej Italii. Romantyzm jednak nałożył na polskiego podróżnika powinność, którą następne epoki podtrzymały: porzucenie rozkosznych doznań dla myśli o goryczy polskiego losu, często zespolonej z wyrzutami sumienia. Polski wędrowiec winien tęsknić do ojczyzny jak Odys do Itaki. Wielekroć Iwaszkiewicz dochował wierności tej tradycji, dość wspomnieć wiersz Pożegnanie Sycylii, napisany w kwietniu 1938 roku: „Nie wolno ci nie pamiętać! Od cierpień się nie wykręcisz. / I musisz zimny ssać wiew, na który skazał cię Bóg. / Na północ więc kieruj się teraz, na północ, na północ, / Do kraju mogił i chmur, do kraju krzyżów i chmur”. Te wersy zostały napisane kilkanaście lat po tym, jak literatura polska gestem Antoniego Słonimskiego zrzuciła z ramion płaszcz Konrada. Jeszcze częściej polską obolałą duszę obnosił Iwaszkiewicz po ziemi włoskiej w latach powojennych. Czynił tak i w Książce o Sycylii, i w Podróżach do Włoch, i w lirykach z tomu Śpiewnik włoski, i na kartach dziennika.

W Hotelu Minerwa nie celebruje się tradycji martyrologicznej, przed mitami polskimi pierwszeństwo mają mity greckie. W krótką historię znajomości Szmida z Rosaliną został wpisany ten o Pigmalionie i Galatei. Rosalina, nim poznała przybysza z Północy, była jak jeden z tych cudownych kwiatów w hotelowym ogrodzie, nieświadom otaczającej go urody świata, zadowalający się wegetatywną tożsamością. Szmid rozpalił w dziewczynie miłość, zbudził ją do nowego życia, tchnął w nią samowiedzę i zaszczepił w niej ból istnienia. Odegrał więc rolę demiurga, podobnie jak jego mityczny poprzednik. Cud, jaki się przydarzył Pigmalionowi, był możliwy dzięki doskonałości jego rzeźbiarskiego rzemiosła i sile uczucia, innym słowy: dzięki zespoleniu piękna i życia. To bardzo Iwaszkiewiczowska para, często obecna w jego utworach – raz sobie wroga, innym razem zgodna. Wrogość najsilniej dochodzi do głosu w powieści poetyckiej Zenobia. Palmura, gdzie padają słowa: „Trzeba zabić piękno” – i tytułowa bohaterka pozbawia życia Jurę Mawrickiego, by uwolnić się od zabójczo pięknego widoku. Kiedy indziej, jak w opowiadaniu Zygfryd, piękno unicestwia nieprzygotowanego do obcowania z nim młodego akrobatę, który spada spod kopuły cyrku, mając pod powiekami piękny fresk ze strącanymi w otchłań potępieńcami. W Hotelu Minerwa mamy zaś do czynienia z rzadką u Iwaszkiewicza symbiozą życia i piękna. Życie bohaterki osiąga pełnię dzięki intensywnemu odczuciu piękna świata, a doznanie pełni wiąże się zarazem z przemianą dziewczyny w kobietę.

„Księżna” wyjechała z Agrygentu nazajutrz pierwszym pociągiem, inżynier opuścił hotel dzień później. Gdy podszedł do portiera, ten zagaił: „Miał pan zostać dłużej, panie inżynierze. Za parę dni będzie cieplej!”. Osobliwie brzmi odpowiedź Szmida: „Ale księżyc przestanie świecić”. Istotnie, księżyc niemal nieustannie oświetla zimnym, srebrnym światłem zdarzenia i bohaterów noweli. Pełnię osiąga podczas nocnego spaceru inżyniera i Rosjanki. Z sugestii narratora wynika, że Szmid zamieszkał w hotelu podczas nowiu, zatem między jego przyjazdem a owym nocnym spacerem minęło około dwóch tygodni. Tydzień po inżynierze zawitała do hotelu Rosjanka, skoro księżyc był wtedy „do połowy widzialny”. Tak więc fazy księżyca odmierzają czas zdarzeń i w symboliczny sposób mówią o intensywności przeżyć bohaterów, stopniują napięcie: od zawiązania akcji podczas nowiu, przez rozwój zdarzeń w ramach pierwszej kwadry, po punkt kulminacyjny w czasie pełni i rozwiązanie akcji w granicach kwadry trzeciej.

Symbolika lunarna na tym się nie kończy. Pochodzący z Agrygentu Empedokles prawił o ostrych strzałach Heliosa i łagodnym świetle Selene, która z kobiecym oddaniem przyjmuje ostre promienie słońca i przekazuje je dalej. Przy tym nieustępliwie i nieśmiało krąży wokół ukochanego. A czy Rosalina nie chłonie słów Szmida, nie przekazuje ich potem Carmelowi, nie krąży bez ustanku wokół inżyniera?

Otwórzmy na powrót Książkę o Sycylii tam, gdzie jest mowa o 16 kwietnia: „Wracamy do hotelu i w pełnym świetle księżyca stajemy teraz na balkonie: widać w poświacie budowle uszeregowane i kolumny ciemne, i morze roztopione za nimi; czujemy baśń mitologiczną tego obrazu”. 16 kwietnia 1932 roku do pełni brakowało trzech dni, czyli na tyle mało, że można było odnieść jej wrażenie, zwłaszcza że na Sycylii blask księżyca jest intensywniejszy niż w Polsce. W Agrygencie, zanim wyjechali do Rzymu, Iwaszkiewicz i Rajnfeld byli co najmniej do 18 kwietnia, o czym świadczy nadany tego dnia przez pisarza telegram do żony, w którym napisał: „Voyage splendide”.

Gdy kilka dni po wyjeździe Szmida Carmelo przywiózł do hotelu kosz sałaty, Rosalina kazała mu przyjść wieczorem do świątyni. Kiedy spotkali się o umówionej porze i usiedli w tym samym miejscu, gdzie siedziała „księżna” i inżynier, chłopak „rzeczowym głosem wyliczał wszystkie zasoby swojego domu, i to, co dostaną, kiedy się pobiorą”. Przerwała mu i, wskazując na morze oraz pobliskie wzgórza, spytała: „Widzisz? Widzisz to wszystko?”. A Carmelo, śmiejąc się głupkowato, objął ją wpół i odpowiedział: „Widzę. No i co z tego?”. Rosalina jęła mu mówić o pięknie morza i majestacie kolumn, on zaś, zniecierpliwiony, przechylił ją w tył i zaczął całować. Poddała się jego pieszczotom, lecz poczuła zarazem, jaka jest nieszczęśliwa. Chwilę potem przytuliła się mocniej do Carmela i szepnęła: „jaki ten świat jest piękny!”.

Takim właśnie ekstatyczno-orgiastycznym, dionizyjskim szeptem kończy się utwór, a ten szept mieści w sobie tak na pozór odległe stany ludzkiej duszy, jak odczucie głębokiego żalu po utracie ukochanego mężczyzny, zachwyt nad urodą świata, radość pierwszych doznań erotycznych, świadomość swego dalszego losu, w niczym nieróżniącego się od losów innych, zwykłych sycylijskich dziewcząt – ten szept mieści w sobie zgodę na życie, jakby piękno nie tyle oznaczało doskonałość, ile niepokojącą pełnię.

Im częściej czytam tę nowelę, tym mocniej utwierdzam się w mniemaniu, że kluczem do zrozumienia jej ogólnego przesłania jest piosenka La picciuttedda di la Conca d’Oro. Po polsku jej tytuł znaczy tyle, co Dziewczyna znad Złotej Konchy, czyli Dziewczyna z Palermo, bo „Złotą Konchą” określa się zatokę, nad którą leży stolica Sycylii. Nie jest więc dziełem przypadku brzmieniowe podobieństwo imienia bohaterki noweli do imienia patronki Palermo, św. Rozalii. Pierwotnie dziewczyna miała na imię Maddalena, o czym świadczą pierwsze strony rękopisu, ale rychło przybrała „swoje” imię, a słowo „Maddalena” zostało przekreślone i zastąpione Rosaliną. Tekst piosenki nie jest wyszukany: mówi o pięknej dziewczynie, która rozpala męską namiętność. Śpiewający tę ludową pieśń Carmelo pełni po trosze funkcję pistoletu ze sztuki Czechowa, już na początku utworu zwiastuje jego finał, wprowadzając tym samym aspekt nieuchronności zdarzeń. Biorąc to wszystko pod uwagę, można w dziewczynie z Agrygentu widzieć symbol Sycylijki w ogóle.

W tym miejscu drogi literackie Iwaszkiewicza i Collury przecinają się powtórnie. Autor tomu esejów Na Sycylii narzeka, że rutyna patrzenia prowadzi Sycylijczyków do obojętności równoznacznej ze ślepotą. Jeśli na Hotel Minerwa spojrzeć jak na opowieść o przywracaniu wzroku – wszak Rosalinie wraca zdolność widzenia dzięki Szmidowi, który świeże spojrzenie cudzoziemca obleka w słowa i obdarowuje nimi innych – to tekst Iwaszkiewicza stanowiłby mimowolną odpowiedź na ubolewania Collury, tak jak mimo woli Szmid pomógł Rosalinie. Największymi sprzymierzeńcami Sycylijczyków w ich staraniach o tożsamość są przyjaźni im obcy.

W Książce moich wspomnień Iwaszkiewicz wyznał, pisząc o Sycylii: „Ze wszystkich widoków sycylijskich najbardziej wbił się w moją pamięć pejzaż agrygencki, tak jak się go widzi z «rupe Atenea» czy też z tarasu hotelu des Temples. Przygotowany do niego opowiadaniami Katota, zdumiałem się przecież, kiedy po raz pierwszy nań spojrzałem. Odtąd powraca do mnie nie tylko we wspomnieniach i snach, ale także wielokrotnie w mojej literaturze, jako tło opowiadań czy też wpleciony w obojętny tok powieści – czasami nawet mal à propos, gdyż ma dla mnie jakąś natrętną siłę wyrazu, trudną do określenia. Perseweracja tego obrazu miedzianożółtych świątyń, uszeregowanych na szmaragdowym brzegu morza, świadczy jak gdyby o pożądaniu dawnej, utraconej ojczyzny, jakieś tylko resztki – jak zaginione lądy Atlantydy – przebijają się przez muły duchowe, nagromadzone we mnie przez całe pokolenia odmiennych tradycji. Jak mój genialny kuzyn, tęsknię do tego pejzażu z Odysei. I jak on chciałbym do niego powrócić w ostatnich moich dniach”. To ważne wyznanie, ale nie tłumaczy wszystkiego. Jego bardziej intymnym uzupełnieniem jest to, które poczynił Iwaszkiewicz w napisanych pod koniec życia Ogrodach: „Sycylia była zawsze dla mnie ziemią urzeczywistnień. To, co było bajką, co było marzeniem, co było niemożliwością, tak jakoś zwyczajnie realizowało się właśnie tutaj, w tym ogrodzie, na tej ziemi. […] Kiedy się było po części Penteuszem”.

Istnieją zatem dwa powody fascynacji Iwaszkiewicza Sycylią, zwłaszcza Agrygentem: ogólnokulturowy, o którym pisze w Książce moich wspomnień, i osobisty, podany w eseju Ogrody. Ten pierwszy wiąże się z poczuciem łączności z sięgającą antyku kulturą europejską, z pisarską samowiedzą, że jest dziedzicem starych, bogatych włości. Drugi złączony jest ze sferą snów, marzeń i pożądań, sferą ściśle intymną. Dodatkowym tropem podanym przez Iwaszkiewicza jest postać Penteusza, króla Teb, rozszarpanego na strzępy przez bachantki Dionizosa, tak mówi mit, targanego przez żądze, tak by orzekła współczesna psychologia. Bo czym przede wszystkim, jak nie gaszeniem pożądania, był ów kilkudniowy pobyt na Sycylii autora Dionizji? Geniuszowi pisarskiemu należy zawdzięczać, że literackie wspomnienie tego pobytu zagarnęło tyle jeszcze innych wątków.

Rękopis został opatrzony szczegółową datą: 4. 4. 1939, 11½. Wygląda, jakby był pisany na jednym westchnieniu żalu za utraconym czasem. Sycylijski duet miłosny z kwietnia 1932 roku Iwaszkiewicz rozpisał na cztery głosy – i jeśli Szmid ma w sobie coś z autora, to Rajnfelda można rozpoznać w pewnych cechach Rosjanki, w jej nerwowej kapryśności, niepokoju, irytującym sposobie bycia. W liście do Pawła Hertza z 8 marca 1947 Iwaszkiewicz pisał o Rajnfeldzie: „mógł najcierpliwszego wyprowadzić z równowagi”. Podobnie Lechoń w Dzienniku: „Józio pełen był zresztą amoralności i niemoralności, które mogły do rozpaczy doprowadzić najbardziej mu oddanych”. Każde jednak zestawienie postaci literackiej i jej prototypu jest ledwie próbą dotarcia do pełni zrozumienia, próbą bez gwarancji sukcesu, prędzej z rękojmią niepowodzenia.

A jak połączyć Iwaszkiewicza i Rajnfelda z Rosaliną i Carmelo? Nie wiem, ale w tym nieustępliwym, czasami bezsilnym jednoczeniu literatury i życia widzę najwyższy sens moich starań. Choćby tylko po to, by wypełnić wolę zmarłego.

W cytowanych już Ogrodach Iwaszkiewicz opowiada sen, który często go nawiedza. Śni mu się, że spaceruje alejkami ogrodu w Palermo z dawno zmarłymi przyjaciółmi: Rózią Brzozowską, Karolem Szymanowskim, Reną Jeleńską i Rajnfeldem. Wszyscy są bladzi i „ustawiają się w marmurowe grupy”. Czy nie przypominają grupy świątyń z Agrygentu? Rajnfeld w tym śnie jest tak samo piękny, jak w roku 1932. Iwaszkiewicz trąca go w ramię i mówi: „Ty wiesz, od twojej śmierci staram się co roku przyjechać tutaj, gdzieśmy byli razem”.

Mężczyzna z papugą na ramieniu

⭒⭒⭒ ZAPRASZAMY DO ZAKUPU PEŁNEJ WERSJI KSIĄŻKI ⭒⭒⭒

Krople krwi

⭒⭒⭒ ZAPRASZAMY DO ZAKUPU PEŁNEJ WERSJI KSIĄŻKI ⭒⭒⭒

Iwaszkiewicz w Skrzynkach

⭒⭒⭒ ZAPRASZAMY DO ZAKUPU PEŁNEJ WERSJI KSIĄŻKI ⭒⭒⭒

O „Dzienniku kijowskim” Jarosława Iwaszkiewicza

⭒⭒⭒ ZAPRASZAMY DO ZAKUPU PEŁNEJ WERSJI KSIĄŻKI ⭒⭒⭒

O „Dzienniku amerykańskim” Jarosława Iwaszkiewicza

⭒⭒⭒ ZAPRASZAMY DO ZAKUPU PEŁNEJ WERSJI KSIĄŻKI ⭒⭒⭒

Felicja od listów

⭒⭒⭒ ZAPRASZAMY DO ZAKUPU PEŁNEJ WERSJI KSIĄŻKI ⭒⭒⭒

Powrót do Ravello

⭒⭒⭒ ZAPRASZAMY DO ZAKUPU PEŁNEJ WERSJI KSIĄŻKI ⭒⭒⭒

O „Pogrzebie królowej”

⭒⭒⭒ ZAPRASZAMY DO ZAKUPU PEŁNEJ WERSJI KSIĄŻKI ⭒⭒⭒

Iwaszkiewicz u Moskali. Glosa do artykułu Tamary Agapkiny

⭒⭒⭒ ZAPRASZAMY DO ZAKUPU PEŁNEJ WERSJI KSIĄŻKI ⭒⭒⭒

Iwaszkiewicz i Twardowski

⭒⭒⭒ ZAPRASZAMY DO ZAKUPU PEŁNEJ WERSJI KSIĄŻKI ⭒⭒⭒

Sierpień w lipcu

⭒⭒⭒ ZAPRASZAMY DO ZAKUPU PEŁNEJ WERSJI KSIĄŻKI ⭒⭒⭒

Sandomierz ich połączył

⭒⭒⭒ ZAPRASZAMY DO ZAKUPU PEŁNEJ WERSJI KSIĄŻKI ⭒⭒⭒

Pacte macabre

⭒⭒⭒ ZAPRASZAMY DO ZAKUPU PEŁNEJ WERSJI KSIĄŻKI ⭒⭒⭒

Wędrówki Dionizosa

⭒⭒⭒ ZAPRASZAMY DO ZAKUPU PEŁNEJ WERSJI KSIĄŻKI ⭒⭒⭒

„To życie! To lubię!”

⭒⭒⭒ ZAPRASZAMY DO ZAKUPU PEŁNEJ WERSJI KSIĄŻKI ⭒⭒⭒

„Świnia Tyrmand”, czyli zamiast przypisu

⭒⭒⭒ ZAPRASZAMY DO ZAKUPU PEŁNEJ WERSJI KSIĄŻKI ⭒⭒⭒

O listach Jarosława Iwaszkiewicza. List do Piotra Mitznera

⭒⭒⭒ ZAPRASZAMY DO ZAKUPU PEŁNEJ WERSJI KSIĄŻKI ⭒⭒⭒

Próba pastiszu

⭒⭒⭒ ZAPRASZAMY DO ZAKUPU PEŁNEJ WERSJI KSIĄŻKI ⭒⭒⭒

Jarosław Iwaszkiewicz

Aleksy, czyli rozmowy o Karolu Szymanowskim

⭒⭒⭒ ZAPRASZAMY DO ZAKUPU PEŁNEJ WERSJI KSIĄŻKI ⭒⭒⭒

Karol Lipiński

Listy do Jarosława Iwaszkiewicza

⭒⭒⭒ ZAPRASZAMY DO ZAKUPU PEŁNEJ WERSJI KSIĄŻKI ⭒⭒⭒

Jarosław Iwaszkiewicz

Mój pobyt w Skrzynkach

⭒⭒⭒ ZAPRASZAMY DO ZAKUPU PEŁNEJ WERSJI KSIĄŻKI ⭒⭒⭒

Jarosław Iwaszkiewicz

Dziennik amerykański (1948)

⭒⭒⭒ ZAPRASZAMY DO ZAKUPU PEŁNEJ WERSJI KSIĄŻKI ⭒⭒⭒

Felicja Szuster-Blicharska

Listy do Eleutera

⭒⭒⭒ ZAPRASZAMY DO ZAKUPU PEŁNEJ WERSJI KSIĄŻKI ⭒⭒⭒

Jarosław Iwaszkiewicz

Pogrzeb królowej

⭒⭒⭒ ZAPRASZAMY DO ZAKUPU PEŁNEJ WERSJI KSIĄŻKI ⭒⭒⭒

Tamara Agapkina

Rosyjskie kontakty Jarosława Iwaszkiewicza w latach 1945–1959 (na podstawie materiałów z archiwów)

⭒⭒⭒ ZAPRASZAMY DO ZAKUPU PEŁNEJ WERSJI KSIĄŻKI ⭒⭒⭒

Aleksandr Twardowski

Notatki z włoskiej podróży

⭒⭒⭒ ZAPRASZAMY DO ZAKUPU PEŁNEJ WERSJI KSIĄŻKI ⭒⭒⭒

Jarosław Iwaszkiewicz

Trzydzieści godzin. Powieść detektywna

⭒⭒⭒ ZAPRASZAMY DO ZAKUPU PEŁNEJ WERSJI KSIĄŻKI ⭒⭒⭒

Irina Punina

Achmatowa w Italii

⭒⭒⭒ ZAPRASZAMY DO ZAKUPU PEŁNEJ WERSJI KSIĄŻKI ⭒⭒⭒

Mykoła Bażan

Etna-Taormina

⭒⭒⭒ ZAPRASZAMY DO ZAKUPU PEŁNEJ WERSJI KSIĄŻKI ⭒⭒⭒

Konstantin Paustowski

Spotkania z przyjacielem

⭒⭒⭒ ZAPRASZAMY DO ZAKUPU PEŁNEJ WERSJI KSIĄŻKI ⭒⭒⭒

Przypisy

⭒⭒⭒ ZAPRASZAMY DO ZAKUPU PEŁNEJ WERSJI KSIĄŻKI ⭒⭒⭒

Indeks osób

A

Acconciajoco, ród

Achmadulina Bella

Achmatowa Anna (właśc. Anna Andriejewna Gorienko)

Achmatowej Anny syn zob. Gumilow Lew

Afflitto di, ród

Agapkina Tamara

Agnieszka zob. Wajngold-Gołębiowska Bronisława

Ajdukiewicz Kazimierz

Ajschylos

Aksionow Wasilij

Akuma zob. Achmatowa Anna

Alberti Rafael

Aleksander II Romanow, car Rosji

Aleksander III Romanow, car Rosji

Aleksander III Wielki, król Macedonii

Aleksy Romanow, carewicz rosyjski

Alicata Mario

Aligier Margarita

Alvear Carlos María de

ambasador ZSRR we Włoszech zob. Kozyriew Siemion

Ambroziewicz Jerzy

Amici, ród z Atrani

Andriejew Leonid

Andronikow Iraklij

Andrzejewski Jerzy

Angiò di, ród z Neapolu

Annienkow Jurij

Antoni, święty

Antonow Siergiej

Anusia zob. Włodek Anna

Apletin Michaił

Arbuzowa Galina

Arbuzowa Tatiana zob. Paustowska Tatiana

Arcimowicz Walerian

Ardow Wiktor

Arizmendi Helena

Atilio, przewodnik Iwaszkiewicza w Urugwaju

Auber Daniel François

Auderska Halina

August III Sas, król Polski

Augustyn, święty

Auric Georges

Awierkijew Dmitrij

Awwakum Pietrowicz

Axer Erwin

B

Babcia zob. Pilawitzowa Aniela z d. Lilpop

Babel Isaak

Bach Johann Sebastian

Bachmann Ingeborg

Bachtin Michaił

Baczyński Krzysztof Kamil

Balińska Zula

Baliński Stanisław

Ballardini Elio

Balmont Konstantin

Bandinelli Baccio (właśc. Bartolommeo Brandini)

Baratow Leonid

Barbara Radziwiłłówna, królowa Polski

Barbey d’Aurevilly Jules Amédée

Barbieri Orazio

Barbusse Henri

Barisano z Trani

Barry du, madame zob. Bécu Jeanne de Castigny, comtesse du Barry

Bartkiewicz Zygmunt

Basaiti Marco

Batlle Berres Luis

Baudelaire Charles

Bażan Mykoła

Bażana Mykoły żona zob. Łauer Nina

Bąk Wojciech1

Béarn de, comtesse

Beckett Ernest William, baron Grimthorpe

Bécu, bibliofil z Argentyny

Bécu, żona bibliofila z Argentyny

Bécu Jeanne de Castigny, comtesse du Barry

Bedel Maurice

Beethoven Ludwig van

Bek Aleksandr

Benda Julien

Benedit de Debenedetti Cecilia

Beria Ławrientij

Berling Zygmunt

Berman Jakub

Betcher Andrzej

Betcher „Ciela”

Betcherowie, rodzice Andrzeja

Białoszewski Miron

Bieńkowska Flora

Bieńkowski Władysław

Bieńkowski Zbigniew

Biernacki Andrzej

Biersieniew Iwan

Bierut Bolesław

Blake William

Blicharska Felicja zob. Szuster-Blicharska Felicja

Blicharska-Odrzykoska Izolda

Blicharski Kazimierz Mieczysław

Błeszyńska Halina, żona Jerzego

Błeszyński Adam, ojciec Jerzego

Błeszyński Jerzy

Błeszyński Piotr, syn Jerzego

Błoński Waldemar

Bobkowski Andrzej

Bobrinski Lew

Bobrinski Władimir

Bochdan Julia

Bociańska, znajoma Iwaszkiewicza z Rio de Janeiro

Bogdan zob. Wojdowski Bogdan

Boguszewska Helena

Bojanowska Małgorzata

Bojcow Piotr

Bolecki Włodzimierz

Böll Heinrich

Bona (właśc. Bona Sforza d’Aragona), królowa Polski

Bony matka zob. Izabela Aragońska

Bonawentura z Potenzy, błogosławiony

Boosey Leslie

Borejsza Jerzy

Borghese, ród

Borghese Daria z d. Ołsufjewa

Borisow Wiktor

Borodin Aleksandr

Botticelli Sandro (właśc. Alessandro di Mariano Filipepi)

Bożenka, znajoma Wiesława Kępińskiego

Brandys Kazimierz

Brandys Marian

Branicki Władysław Michał

Breitburd Gieorgij

Breza Tadeusz

Brezowa Zofia

Briuszkow Jurij

Brodski Iosif

Broniewski Władysław

Broszkiewicz Jerzy

Brückner Aleksander

Brustman Andrzej

Brutus (Marcus Iunius Brutus)

Brzechwa Jan

Brzozowska Róża

Brzozowski Stanisław

Bukowski zob. Bieńkowski Zbigniew

Bułhakow Michaił

Bunin Iwan

Burek Krzysztof

Burek Tomasz

Burek Wincenty

Buridan Jean

Burkowa Zofia z d. Młodożeniec

Burkówna Marta

Byron George

C

Campagna Antonella

Camus Albert

Capote Truman

Caravaggio Michelangelo Merisi da

Casella Alfredo

Casella Hélène (właśc. Kahn-Casella Hélène)

Castellane Diane Rose Anne Marie de

Castellane Florinda Fernández Anchorena de

Castellane Georges Gustav de

Cellini Benvenuto

Centkiewicz Czesław

Cervantes Saavedra Miguel de

Cézanne Paul

Cezar (Caius Iulius Caesar)

Chabrier Emmanuel

Chamfort de (właśc. Nicolas Sébastien Roch)

Chandler Raymond

Chazin Aleksandr

Chmara Leonid

Chodkiewiczowie, rodzina z Wołynia

Chopin Fryderyk

Chruszczow Nikita

Chrystus zob. Jezus Chrystus

Chrząstowska Bożena

Cieślak Ewa

Cocola Alfo

Cocteau Jean

Collura Matteo

Colombo Duccio

Confalone, ród

Conrad Doda (właśc. Konrad Freund)

Conrad Joseph (właśc. Józef Teodor Konrad Korzeniowski)

Croce, córki Benedetta

Croce Benedetto

Croce Silvia

Cwietajewa Marina

Czachowski Kazimierz

Czajkowski Piotr

Czakowski Aleksandr

Czaplińska Janina

Czapski Józef

Czartoryska Mechtylda z d. Habsburg

Czartoryski Olgierd Aleksander

Czechow Anton

Czepurin Julij

Czermakowa Izabela

Czerny Carl (właśc. Karel Czerny)

„czerwona koszula” zob. Rammat Zbigniew

Czeszko Bohdan

Czetwertyński Światopełk

Czuchraj Grigorij

Czukowski Korniej

Ć

Ćosić Dobrica

D

Dangułow Sawwa

D’Annunzio Gabriele

Dante Alighieri

Dariusz III Kodomanus, król perski

Darwin Charles

Dasko Henryk

Dąbrowska Maria

Debussy Claude

De Carlo Yvonne

Desanti Dominique

De Santis Giuseppe

De Sica Vittorio

Dietrichstein Alexander Albert Olivier Anton

Dietrichstein María de las Mercedes Dose y Obligado von

Dobrowolski Stanisław Ryszard

Dominik, święty

Donini Ambrogio

Donne John

Doria d’Angri, ród

Dostojewska Anna

Dostojewski Fiodor

Douglas Alfred

Dowson Ernest

Drawicz Andrzej

Drewnowski Tadeusz

Duda Bronisława (Pawłowa)

Dudincew Władimir

Duhamel Georges

Duryea Dan

Dworkin Euzebiusz

Dygat Stanisław

Działyńscy, rodzina

Dzierzgowski Mikołaj, prymas Polski

Dziewulska Zofia

Dziewulski Stanisław

Dzięcioł Zofia

E

Eile Marian

Eliot Thomas Stearns

Elzenberg Henryk

Empedokles z Akragas

Erenburg Ilja

Ernst Zofia

Euklides

Eurypides

Ewa zob. Lipińska Ewa z d. Grochowska

F

F., małżeństwo z Kazimierza nad Wisłą

Fadiejew Aleksandr

Fajko Aleksiej

Falz-Fein Friedrich von

Fast Howard

Faulkner William

Fauré Gabriel

Fedecki Ziemowit

Feldmanowa Maria

Feltrinelli Giangiacomo

Ferdynand I Burbon, król Neapolu (jako Ferdynand IV), syn Karola III Burbona

Fiedin Konstantin

Figueiredo Guilherme

Fiodorowa Zoja

Flaubert Gustave

Ford Aleksander

Fragueiro Olivera Maria Magdalena

France Anatole (właśc. François A. Thibault)

Franciszek, święty

Franko Iwan

Frazer James George

Fredro Aleksander

Freund Konrad zob. Conrad Doda

Friedrich Caspar David

Frołow Władimir

Frontówna, kuzynka Jerzego Błeszyńskiego

Frost Robert

Fusco, ród

G

Gaeta Gaetano di

Gal y Lloberas Amparo, żona Granadosa

Galis Adam

Gałczyński Konstanty Ildefons

Gałkin Ilja

Garbo Greta (właśc. Greta Lovisa Gustafsson)

Garbowski Tadeusz (pseud. Juliusz Romski)

Garewicz Jan

Garibaldi Anita

Garibaldi Giuseppe

Gawalewicz Marian

Gay Nikołaj

Gądzikiewicz Stanisław

Gelbart Wiesław

Genet Jean

Ghirlandaio Domenico (właśc. Domenico di Tommaso Bigordi)

Gide André

Giedroyc Jerzy

Gienia, znajoma Wiesława Kępińskiego

Gierymski Aleksander

Ginzburg Grigorij

Giotto di Bondone

Gisges Jan Maria

Glinka Michaił

Gluck Christoph Willibald

Goethe Johann Wolfgang

Gogh Vincent van

Gogol Nikołaj

Gogolewski Ignacy

Gogolewskiego Ignacego żona zob. Łaniewska Katarzyna

Gojawiczyńska Pola

Goldfeder Adolf

Gołębiowski

Gombrowicz Witold

Gomolicki Leon

Gorki Maksim

Gottlieb Leopold

Goya y Lucientes Francisco José de

Gramatica Emma

Granados Enrique

Granadosa żona zob. Gal y Lloberas Amparo

Granin Daniił

Gregorovius Ferdinand

Grieg Edvard

Grimm Jacob

Grimm Wilhelm

Grimthorpe, baron zob. Beckett Ernest William, baron Grimthorpe

Gronczewski Andrzej

Grossman Wasilij

Grosso Alfredo Bartolomé

Grydzewski Mieczysław (właśc. Mieczysław Grycendler)

Guerreiro, z Rio de Janeiro

Guillén Nicolás

Gumilow Lew

Gundorow Aleksandr

H

Hadrian (Publius Aelius Hadrianus), cesarz rzymski

Hanicka Jadwiga

Hanicki Witold

Hanicki Witold (Tolo)

Hanuszkiewicz Adam

Hartwig Julia

Hegel Georg Wilhelm Friedrich

Heine Heinrich

Hemingway Ernest

Henryk, książę sandomierski

Hercen Aleksandr

Herling-Grudziński Gustaw

Hertz Benedykt

Hertz Paweł

Hesse-Bukowska Barbara

Hikmet Nazim

Hindemith Paul

Hirszberg Janina z d. Landsberg

Hirszberg Witold

Hitchcock Alfred

Hłasko Marek

Holoubek Gustaw

Hołuj Tadeusz

Homer

Honegger Arthur

Hubicki Włodzimierz

Hulewicz Jerzy

Huxley Julian

Huysmans Joris-Karl

I

Idzikowski Mieczysław

Idzikowski Władysław

Igor, kniaź zob. Igor Światosławowicz

Igor Światosławowicz, książę nowogrodzko-siewierski

Inbier Wiera

Inek, z Rio de Janeiro

Ipohorska Janina (pseud. Jan Kamyczek)

Irena zob. Malinowska Irena z d. Spiess, 2 v. Łempicka

Ivanissevich Oscar

Ivanissevicha córki

Iwanisewicz zob. Ivanissevich Oscar

Iwańska Alicja

Iwański Jan

Iwaszkiewicz Adam

Iwaszkiewicz Anna z d. Lilpop

Iwaszkiewicz Bolesław, brat Jarosława

Iwaszkiewicz Bolesław Antoni, ojciec Jarosława

Iwaszkiewicz Maria, 1 v. Włodek, 2 v. Wołosiuk, 3 v. Wojdowska, córka Jarosława Iwaszkiewicza

Iwaszkiewicz Maria z d. Piątkowska, matka Jarosława

Iwaszkiewicz Wincenty

Iwaszkiewiczówna Anna, siostra Jarosława

Iwaszkiewiczówna Helena, siostra Jarosława

Iwaszkiewiczówna Jadwiga, siostra Jarosława

Iwaszkiewiczówna Maria zob. Iwaszkiewicz Maria, 1 v. Włodek, 2 v. Wołosiuk, 3 v. Wojdowska

Iwaszkiewiczówna Teresa zob. Markowska Teresa

Izabela Aragońska (Isabella d’Aragona), księżna Bari

J

Jachimecki Zdzisław

Jadwiga, królowa Polski

Jakowlew Władimir

Jakub, święty (San Giacomo)

Jakub II, król Anglii, Szkocji (jako Jakub VII) i Irlandii

James Henry

Jan, święty

Jan XXIII (Angelo Giuseppe Roncalli), papież

Janáček Leoš

Janic Marian

Janion Maria

Jankowska Józefa

Jankowski Mieczysław

Janowska Alina

Jansen zob. Janssens-Casteels Willy

Janssens-Casteels Willy

January, święty

Jarocki Robert

Jasiński Roman

Jastrun Mieczysław

Jawornicki Antoni

Jaworska Maria

Jaworski Kazimierz Andrzej

Jean Yvonne (właśc. Yvonne Silberfeld)

Jefimow Boris

Jeleńska Teresa (Rena)

Jeleński Konstanty Aleksander (Kot)

Jensen Georg

Jensen Johannes Vilhelm

Jerofiejew Wiktor

Jerzy, święty

Jerzyk zob. Steinman Jerzy Bolesław

Jesienin Siergiej

Jesionek Józef

Jewtuszenko Jewgienij

Jezus Chrystus

Jędrzejewicz Jerzy

Joliot-Curie Frédéric

Joliot-Curie Irène

Joyce James

Judasz Iskariota

Juliusz II (Giuliano della Rovere), papież

Jung Carl Gustav

K

Kahn-Casella Hélène zob. Casella Hélène

Kaminska Anna

Karmien Roman

Karol, święty

Karol III Burbon, król Neapolu (jako Karol VII)

Karpiński Franciszek

Karst Roman

Karwasserowie, małżeństwo

Kasińska Janina

Kasiński Ludwik

Katajew Walentin

Katarzyna II Wielka, caryca Rosji

Katot zob. Szymanowski Karol

Kawalerowicz Jerzy

Kazakiewicz Emmanuił

Kazakow Jurij

Kądziela Paweł

Kerényi Karl

Kędziora Alicja

Kępińska Krystyna z d. Przybyszewska, żona Wiesława

Kępińska Stanisława z d. Tarnowska, matka Wiesława

Kępiński Stanisław, ojciec Wiesława

Kępiński Stanisław (Stasio), brat Wiesława

Kępiński Sylwester, brat Wiesława

Kępiński Wiesław

Kępiński Władysław, brat Wiesława

Kijowski Andrzej

Kirsanow Siemion

Kisielewski Stefan

Kleopatra VII, królowa Egiptu

„kobieta z rodziny Błeszyńskiego” zob. Frontówna

Kobyliński Szymon

Koczeska Wanda

Koczetow Wsiewołod

Kolankowska Elżbieta

Kolankowski Ludwik

Kolasiński Bronisław, ksiądz

Kolcow Michaił

Kolumb Krzysztof

Kołakowski Leszek

Kołoniecki Roman

Komorowska Helena Violetta z d. Krokowska

Komorowski Henryk

Kon Feliks

Koniew Iwan

Koniewa Maja

Konopnicka Maria

Konowa Maria

Konszin Helena (Jela)

Konszin Jura

Konwicki Tadeusz

Koptiajewa Antonina, żona Fiodora Panfiorowa

Korczak Janusz

Kornacki Jerzy

Kornijczuk Ołeksandr

Korzon Tadeusz

Koseła Roman

Kosmodiemjanska Zoja

Koszutski Stanisław

Kotarbiński Tadeusz

Kotow Michaił

Kott Jan

Kowalczyk Stanisław

Kowalska Anna

Kowalski Edward

Kozyriew Siemion, ambasador ZSRR we Włoszech

Koźniewski Kazimierz

Kramsztyk Andrzej

Kramsztyk Irena

Kramsztyk Roman

Kramsztykówna Joanna zob. Prochaskowa Joanna

Kranc Felicja, żona Leona

Kranc Kazimierz

Kranc Leon

Kranc Paweł

Krasicka Maria

Krasicki Ignacy

Krasiński Wincenty

Krasiński Zygmunt

Krasucki Eryk

Kraszewski Tadeusz

Kraśko Wincenty

Kreczmar Jan

Kreczmarowa Justyna

Król Anna

Królikowski Wojciech

Kruczkowski Leon

Krukowski Kazimierz

Krzywicka Irena z d. Goldberg

Krzywicki Andrzej

Krzywicki Ludwik

Krzyżewski Juliusz

Kubacki Wacław

Kubalik Czesław

Kubalikowa, matka Czesława

Kulmowa Joanna

Kuncewiczowa Maria

Kuprin Aleksandr

Kurkiewiczówna Helena zob. Morsztynkiewicz Helena

Kurkiewiczówna Zofia zob. Świerczyńska Zofia

Kuświk Władysław

Kuza Wasilij

Kuzmin Michaił

Kuzniecow Aleksiej

Kwiatkowski Jerzy

Kwiatkowski Tadeusz

L

Lachmann Piotr

Lack Stanisław

Lampin Georges

Landau Aleksander

Landau Aleksandra,

Landau Edward, brat Aleksandra Landaua

Landau Ryszard

Landau Stefan, brat Aleksandra Landaua

Landowski Paul

Landsberg Aleksander

Landsberg Eleonora d. Landsberg

Landsberg Eugenia z d. Silberman, żona Henryka

Landsberg Feliks

Landsberg Hanna

Landsberg Henryk

Landsberg Henryka zob. Stefańska Henryka z d. Landsberg

Landsberg Hilary (Hilel)

Landsberg Jadwiga z d. Landau, matka Hanny i Henryka

Landsberg Janina zob. Hirszberg Janina z d. Landsberg

Landsbergowie, rodzina

Landsbergowie (z Ameryki Południowej) zob. Landsberg Eugenia z d. Silberman, Landsberg Henryk, Landsberg Jadwiga z d. Landau

La Pira Giorgio

Latawiec Czesław

Latoszynski Borys

Laugier Henri

Lavater Johann

Lawrence David Herbert

Lebiediew Wiktor

Lec Stanisław Jerzy

Lechoń Jan (właśc. Leszek Serafinowicz)

Le Corbusier (właśc. Charles-Édouard Jeanneret)

Lee Peggy (właśc. Norma Deloris Egstrom)

Léger Fernand

Leme Bellá Paes

Lenartowicz Teofil

Lenin Włodzimierz (właśc. Władimir Iljicz Uljanow)

Leonow Leonid

Leopardi Giacomo

Lessa Orígenes

Lessy Orígenesa żona

Leśmian Bolesław

Levi Carlo

Liebert Jerzy

Lifszyc Michaił

Lilpop Stanisław, dziadek Anny Iwaszkiewicz

Lilpop Stanisław (Staszek), syn Wacława

Lilpop Stanisław Wilhelm, ojciec Anny Iwaszkiewicz

Lilpop Wacław

Lilpopowie, rodzina

Lilpopowie zob. Lilpop Stanisław Wilhelm, Pilawitzowa Aniela z d. Lilpop

Lipińska Ewa z d. Grochowska

Lipiński Karol

Lipińskiego Karola matka

Lisowska Anna z d. Horoszkiewicz, 2 v. Zaleska

Lisowska Marcelle Lucie z d. Demissy, matka Jerzego

Lisowska Maria Teresa, siostra Jerzego

Lisowski Jerzy

Lisowski Józef, ojciec Jerzego

Lissa Zofia

Lizyp

Lorentz Stanisław

Ludwik XV, król Francji

Lutosławski Witold

Luxemburg Alfred

Luxemburg Maria zob. Zabłudowska Maria z d. Luxemburg

Luxemburg Rozalia z d. Wellisch

Luzi Mario

Ł

Łabińska Manefa

Łabiński Witalij

Łaniewska Katarzyna

Łapicki Andrzej

Łauer Nina, żona Mykoły Bażana

Łunaczarski Anatolij

M

Mao Tse-tung

Macaulay Thomas Babington

Maeterlinck Maurice

Majakowski Władimir

Majerová Marie (właśc. Marie Bartošová)

Malaparte Curzio

Malczewski Jacek

Malenkow Gieorgij

Malinowska Irena z d. Spiess, 2 v. Łempicka

Malraux André

Małcużyński Karol

Małgorzata Burgundzka, królowa Nawarry i Francji

Małłek Antoni

Małyszko Andrij

Man Hendrik de

Mann Thomas

Mansi Nicola

Mantegnia Andrea

Marchlewska Zofia

Marchlewski Julian

Maria, matka Jezusa

Maria Amalia, córka Augusta III Sasa, żona Karola III Burbona

Maria Ludwika Burbon, córka Karola III i Marii Amalii

Maria z Betanii, święta

Marianek, kolega Wiesława Kępińskiego

Marjamow Ołeksandr

Markiewicz Henryk

Markow Gieorgij

Markowska Magdalena, wnuczka Iwaszkiewicza

Markowska Teresa, córka Iwaszkiewicza

Markowski Eugeniusz

Marta z Betanii, święta

Martenko-Obrąpalska Grażyna

Martin Frank

Maruja del Rio zob. Montes Maruja

Maryjka, córka kucharki z Kalnika

Mateusz, święty

Matisse Henri

Matras Christian

Mauersberger Adam

Mazzoni Guido

Medici, ród

Medici Giuliano de

Medici Piero de

Medyceusz Piotr zob. Medici Piero de

Medyceusze zob. Medici

Melcer Henryk

Melcer Wanda

Mendez Huergo Matilde Eusebia z d. Sánchez Elía

Menelaos, krawiec rzymski

Metzel Boris

Meyer Ernest

Męczkowska Teodora

Miaskowska Maria

Michalak Antoni

Michalak Maria z d. Chylewska

Michał Anioł (właśc. Michelangelo Buonarroti)

Michałowska Mira (pseud. Mira Zientarowa)

Michałowski Kazimierz

Mickiewicz Adam

Miczurin Iwan

Mieczysławski Krzysztof

Mieczysławski Witold

Mielnikow Anatolij

Mienakier Aleksandr

Mierosławski Ludwik

Międzyrzecki Artur

Mikłucho-Makłaj Jerzy (Jura)

Mikłucho-Makłaj Nikołaj

Mikołaj I, car Rosji

Mikołaj II, car Rosji

Mikusiński Ludwik

Miller Henry

Miłosz Czesław

minister szkolnictwa wyższego zob. Rapacki Adam

Minkiewicz Janusz

Mino da Fiesole (właśc. Mino di Giovanni)

Mironowa Maria

Mita, znajoma Karola Lipińskiego

Mitzner Piotr

Młodożeniec Stanisław

Mniszkówna Helena z d. Mniszek-Tchórznicka, 1 v. Chyżyńska, 2 v. Rawicz-Radomyska

Moczar Mieczysław

Modigliani Amedeo

Modzelewska Natalia z d. Wilder

Modzelewski Karol

Modzelewski Zygmunt

Mogelsi Carlo

Mołotow Wiaczesław

Monet Claude

Moniuszko Stanisław

Monmouth James Scott, książę

Montes Maruja (właśc. María Miterloi Hernández)

Montez Lola (właśc. Elizabeth Rosanna Gilbert)

Moore George

Morawski Kazimierz

Morawski Maciej

Moreno Marguerite

Morstin Janina z d. Żółtowska

Morstin Ludwik Hieronim

Morsztynkiewicz Helena z d. Kurkiewicz

Morsztynkiewicz Ludwik

Morsztynówna Teresa Izabela

Mortkowicz Jakub

Mortkowicz Janina

Mortkowicz-Olczakowa Hanna

Moszyński Piotr

Mościcka Maria

Motylewa Tamara

Mozart Wolfgang Amadeus

Mrożek Sławomir

Muratow Pawieł

Muscettola, ród

Muscettola Sergio

Muszkatowie, rodzina

Mycielski Zygmunt

N

Nabokov Nicolas (Nabokow Nikołaj)

Nabokov Vladimir (Nabokow Władimir)

Nahorski Stanisław

Nałkowska Zofia

Nastulanka Krystyna

Naszkowski Marian

Neruda Pablo

Neuhaus Heinrich

Newliński, pradziadek Jarosława Iwaszkiewicza

Nicola (Niccolò) di Bartolomeo

Niedenthal Kazimierz

Niedenthal Maria z d. Bochdan

Niedenthalów adoptowana córka zob. Bochdan Julia

Niedenthalówny, trzy córki Kazimierza i Marii

Niekrasow Nikołaj

Niekrasow Wiktor

Nietzsche Friedrich Wilhelm

Norwid Cyprian Kamil

Nowak Jan zob. Nowak-Jeziorański Jan

Nowak-Jeziorański Jan

Nowicki Jacek

Nowińska Halina z d. Gronczewska

Nowiński Juliusz

O

„obcy facet” zob. Wołosiuk Jan

Oborin Lew

Obrazcow Siergiej

Obuchova Olga

Obuchowa Nadieżda

Ochłopkow Nikołaj

Odrzykoska Izolda zob. Blicharska-Odrzykoska Izolda

Odrzykoska Noemi

Odrzykoski Ireneusz

Ogniew Władimir

Ogorodnikowa Irina

Ogrodowicz Izabela

Olbrychski Daniel

Olczak-Ronikier Joanna

Olesza Jurij

Ołsufjew, ród

Ołsufjewa zob. Borghese Daria z d. Ołsufjewa

Orda Napoleon

Orłowa Lubow

Orłowa Raisa

Orzechowski Emil

Orzeszkowa Eliza

Osmańczyk Edmund

Osóbka-Morawski Edward

Ossowska Maria

Ossowski Stanisław

Ostroróg Jan

Ostrowski Aleksandr

P

Pajetta Giancarlo

Pajetta Giuliano

Panfiorow Fiodor

Panfiorowa żona zob. Koptiajewa Antonina

Pankiewicz Józef

Panowa Wiera

Pansa Francesco

Pantaleon, święty

Panufnik Andrzej

Papieska Agnieszka

Papirio Orso, biskup Ravello

Pappo Eduardo

Parandowska Irena

Parandowski Jan

Pasolini Pier Paolo

Pasolini Susanna

Pasquier Nicolas

Pasternak Boris

Pasternak Leon

Paszkowski, rejent

Paszkowski, syn rejenta

Pater Walter

Paustowska Tatiana, 1 v. Arbuzowa

Paustowski Konstantin

Paustowskiego Konstantina babka zob. Wysoczańska Wincentyna

Paweł, święty

Paweł II (Pietro Barbo), papież

Paweł VI (Giovanni Battista Montini), papież

Pawlikowska-Jasnorzewska Maria

Pawlikowski Jan Gwalbert

Pawłowa zob. Duda Bronisława

Pawłowa Muza

Pedro I, cesarz Brazylii

Pedro II, cesarz Brazylii

Perla zob. Quintana Unzué Carmen Adela

Perón Evita

Perón Juan

Perrone Edoardo di San Martino-Montiglio

Philipe Gérard

Picasso Pablo

Pieńkowski Ignacy

Piętak Stanisław

Pijanowski Lech

Pilawitz Andrzej

Pilawitz Stanisław

Pilawitzowa Aniela z d. Lilpop (babcia)

Pini, śpiewak-amator z Argentyny

Piotr, święty

Piotrowski Szymon

Piovene Guido

Pirogow Nikołaj

Pitti, ród

Platon

Plebański Jerzy

Płotnikow Aleksandr

Pociecha Władysław

Podlowski Jerzy, ksiądz

Pogrozińska Jadwiga

Pohoryles Leonard

Poirier Pierre

Polewoj Boris (właśc. Boris Kampow)

Pollaiuolo Antonio del

Pollak Seweryn

Pomianowski Jerzy

Ponikowska Maria

Poraj-Różański Roman

Portinari Cãndido

Poulenc Francis

Pragier Adam

prawnuczka Iwaszkiewicza zob. Włodek Ludwika

Prochaskowa Joanna z d. Kramsztyk

Prokofiew Siergiej

Prokopieni Paweł

Propp Władimir

Proust Marcel

Prus Bolesław (właśc. Aleksander Głowacki)

Pruszkowski Tadeusz

Pruszyński Ksawery

Przeździecki Aleksander

Przyboś Julian

Przybyszewski Stanisław

Puccini Giacomo

Punin Nikołaj

Punina Irina

Puninowie, rodzina

Puszkin Aleksandr

Puszkina Natalia

Putrament Jerzy

Pytasz Ewa

Pytasz Marek

Q

Quasimodo Salvatore

Quintana Unzué Carmen Adela z d. Sánchez Elía (Perla)

Quintana Unzué Mariano Carlos

Quintany Unzué Carmen siostra zob. Mendez Huergo Matilde Eusebia

R

Raabe Henryk

Rachmaninow Siergiej

Radziwiłł Krzysztof Mikołaj

Radziwiłł Zofia z d. Popiel

Rajnfeld Hela z d. Becher, matka Józefa

Rajnfeld Ignacy, ojciec Józefa

Rajnfeld Józef

Rajska, przyjaciółka Jerzego Błeszyńskiego

Rammat Barbara, żona Zbigniewa

Rammat Iwona, córka Zbigniewa

Rammat Zbigniew („czerwona koszula”)

Rammata Zbigniewa matka

Ramos Graciliano

Rapacki Adam

Ravel Maurice

Razumowski Andriej

Reale Eugenio

Regulska Halina

Regulski Janusz

Reid Francis Nevile

Reisser Jan

Renan Ernest

Renoir Auguste

Reymont Władysław Stanisław

Richter Hans Werner

Richter Swiatosłw (Światosław)

Riemizow Aleksiej

Rimbaud Arthur

Rimski-Korsakow Nikołaj

Riurikow Boris

Rodó José Enrique

Roger I Trzos, książę Apulii, Kalabrii i Amalfi

Roger II, król Sycylii

Romaniuk Radosław

Romanówna Janina

Romaszow Boris

Romski Juliusz zob. Garbowski Tadeusz

Rosas Juan Manuel de

Rostand Edmond

Rovere Giuliano della zob. Juliusz II

Rozwadowska Franciszka z d. Potworowska

Rozwadowski Konstanty

Różewicz Tadeusz

Rubinstein Aniela (Nela) z d. Młynarska, 1 v. Münz

Rubinstein Artur

Rudnicki Adolf

Rudnicki Lucjan

Ruffo, kardynał neapolitański

Rufolo, ród

Rufolo Landolfo

Rufolo Sigilgaida

Rusinek Michał

Rússovich Alejandro

Rydel Lucjan

Rylski Maksym

Rylski Tadeusz

Ryniejski Gracjan

Rysia, przyjaciółka Leopolda Tyrmanda

Rytard Jerzy Mieczysław (właśc. Mieczysław Kozłowski)

Rytardowa Helena (właśc. Helena Roj-Kozłowska)

S

Saavedra Cornelio de

Sadofjew Ilja

Sadoveanu Mihail

Salinger Jerome David

Sałynski Afanasij

Samojłow Dawid

Sánchez Florencio

Sanctis Valerio de

Sandauer Artur

Sandomirski Michaił

Sarraute Nathalie

Sartre Jean Paul

Savonarola Girolamo

Schinzel Andrzej

Schinzel Maria Wanda z d. Świeżyńska

Schinzel Władysław

Schinzel Zygmunt

Schisano Nicola

Schönberg Arnold,

Schreker Franz

Seghers Anna (właśc. Netty Radvanyi)

Shakespeare William (Szekspir)

Shaw George Bernard

Shaw Irwin (właśc. Irwin Gilbert Shamforoff)

Shelley Percy Bysshe

Sherman George

Sielwinski Ilja

Sienkiewicz Henryk

Sikorska Hanna

Simmler Józef

Simonow Konstantin

Simonowa Larisa

Sirota Leo

Siviero Rodolfo

Skibniewski Zygmunt

Skorzeny Otto

Skriabin Aleksandr

Skubniewska Jolanta

Słobodnik Włodzimierz

Słonimska Janina (pseud. Konarska)

Słonimski Antoni

Słowacki Juliusz

Smolka Stanisław

Sobolew Leonid

Sobolewski Kazimierz

Sobolewski Leszek

Sokorski Włodzimierz

Sołtan Tadeusz

Sołżenicyn Aleksandr

Sorel Georges

Sowińska Beata

Spiess Stefan

Spitznagel Ludwik

Stachura Edward

Staff Leopold

Stalin Josif (właśc. Josif Dżugaszwili)

Stanisław, święty

Staniukowicz Jadwiga

Staniukowicz Kirył

Stasio zob. Kępiński Stanisław

Stefańska Henryka z d. Landsberg, 1 v. Steinman, 2 v. Kahan

Steinman Jerzy Bolesław (Jerzy Żabiński)

Stempowski Stanisław

Sten Jan

Stokowski Leopold

Strada Vittorio

Strada Janovic Klara

Strasburger Janusz

Straszewicz Czesław

Strauss Richard

Strawiński Igor

Streuli Adolf

Stromenger Karol

Stryjkowski Julian

Strzelecki Jan

Suchanow Klementyna

Sudzicki Włodzimierz

Surkow Aleksiej

Susłow Michaił

Swietłow Michaił

Swinburne Algernon Charles

Symonds John Addington

Symons Arthur

Szczagin Aleksandr

Szczepska Janina z d. Pęcherska

Szejnin Lew

Szejnin Tamara

Szekspir zob. Shakespeare William

Szkłowski Wiktor

Szołochow Michaił

Szostakowicz Dmitrij

Szulc Jan

Szumowski Stefan

Szuster Felicja zob. Szuster-Blicharska Felicja

Szuster-Blicharska Felicja

Szuster-Blicharskiej Felicji córka zob. Blicharska-Odrzykoska Izolda

Szuster-Blicharskiej Felicji zięć zob. Odrzykoski Ireneusz

Szweykowski Zygmunt

Szyło, golkiper z kijowskiego gimnazjum

Szymanowscy, rodzina

Szymanowski Karol (Katot)

Szymborska Wisława

Ś

Świderski Ludwik Brunon

Świerczyńscy, bracia

Świerczyńscy, rodzina z Byszew

Świerczyńska Zofia z d. Kurkiewicz

Świeżyński Józef

Święcicki Zygmunt

Świtała Tadeusz

T

Tadzio, pracownik Stawiska

Tairow Aleksandr

Tarkowski Arsienij

Tatarkiewicz Władysław

Tatarówna Stefania

Telakowska Wanda

Teokryt

Tereszczenko Michaił

Tichonow Nikołaj

Tiendriakow Władimir

Tito (właśc. Josip Broz)

Tiutczew Fiodor

Toeplitz Bonawentura

Toeplitz Jerzy

Toggenburg von, hrabia

Tołstoj Lew

Tołstoj Sofia

Tomasi di Lampedusa Giuseppe

Tomasz, święty

Toruńczyk Barbara

Trębska Janina

Trębski Jan

Trocki Lew (właśc. Lew Bronstein)

Trzeciak-Walc Joanna

Tur, bracia (pseud.; właśc. Ryżej Piotr, Tubielski Leonid)

Tuszyńska Agata

Tuwim Julian

Twardowski Aleksandr

Tyrmand Leopold

Tyszkiewiczówna Maryla

Tyszler Aleksandr

U

Uniłowski Zbigniew

Upenyk Mykoła

Usijewicz Helena

V

Van Rogger Roger

Varlese Gioacchino

Vasari Giorgio

Venclova Antanas

Vercors (właśc. Jean Bruller)

Verdi Giuseppe

Verlaine Paul Marie

Verne Jules

Verrocchio Andrea del

Vigorelli Giancarlo

Vigorelli Piero

W

Wacek, aktor w Rio de Janeiro

Wachowicz Włodzimierz

Wagner Richard Wilhelm

Wajda Andrzej

Wajngold-Gołębiowska Bronisława (Agnieszka), siostra Maria

Waldorff Jerzy

Walecki zob. Wasowski Józef

Warren Robert Penn

Wasilewska Wanda

Wasowski Grzegorz

Wasowski Jerzy

Wasowski Józef

Watteau Antoine

Ważyk Adam

Wdowiak, znajomy Iwaszkiewicza z Rio do Janeiro

Weber Carl Maria von

Weber Maciej

Webern Anton

Weill Kurt

Weiss, znajoma Iwaszkiewicza z Argentyny

Wellisch Anna Franciszka z d. Toeplitz

Wende Jan Karol

Wergiliusz (Publius Vergilius Maro)

Werle Józef

Wermińska Wanda

Wermińskiej Wandy mąż zob. Poraj-Różański Roman

Wertenstein Wanda

Wicha Władysław

Wielopolski Aleksander, margrabia Gonzaga Myszkowski

Wieniawski Adam

Wieniawski Henryk

Wiertinski Aleksandr

Wiessing, znajoma Iwaszkiewicza z Argentyny

Wilczkowa Helena

Wilde Oscar

Wilder Billy (właśc. Samuel Wilder)

Wilder Thornton

Wilson Thomas Woodrow

Winckelmann Johann

Winiewicz Józef

Winokurow Jewgienij

Wiśniowieccy, małżeństwo z Petrópolis

Witkiewicz Stanisław

Witkiewicz Stanisław Ignacy (Witkacy)

Władek zob. Kuświk Władysław

Władimir Aleksandrowicz Romanow, wielki książę Rosji

Władimir Kiriłłowicz Romanow, wielki książę Rosji

Włodek Anna, wnuczka Iwaszkiewicza

Włodek Ludwika, prawnuczka Iwaszkiewicza

Włodek Maciej, wnuk Iwaszkiewicza

Włodek Stanisław, pierwszy mąż Marii Iwaszkiewicz

wnuczki Iwaszkiewicza zob. Markowska Magdalena; Włodek Anna

wnuk Iwaszkiewicza zob. Włodek Maciej

wnuki Iwaszkiewicza zob. Włodek Maciej, Wołosiuk Jan Jarosław

Wojdowski Bogdan

Wolff Jerzy

Wołosiuk Jan, drugi mąż Marii Iwaszkiewicz

Wołosiuk Jan Jarosław, wnuk Iwaszkiewicza

Worcell Stanisław

Woroniecka Franciszka z d. Krasińska

Woroniecki Michał

Woronkow Konstantin

Woroszylski Wiktor

Wozniesienski Andriej

Woźniak Grzegorz

Woźniakowski Jacek

Wrzosek Wojciech

wujek zob. Sobolewski Leszek

Wujek Jakub

Wysoczańska Wincentyna, babka Paustowskiego

Wyspiański Stanisław

Wyszomirski Józef

Z

Zabłudowska Maria z d. Luxemburg

Zabłudowski Jerzy

Zagańczyk Marek

Zagórscy

Zakrzewski Józef

Załubski Jan

Zamoyski Andrzej

Zamoyski August

Zamoyskiego Augusta żona zob. Leme Bellá Paes

Zanoziński Jerzy

Zapadow Aleksandr

Zatorska Helena

Zawieyski Jerzy

Zdyb Tadeusz

Zdzitowiecka, ciotka Heleny i Zofii z d. Kurkiewicz

Zdzitowiecki Witold

Zielinski Kornielij

Zieliński Antoni, murarz

Zieliński Bronisław

Zieliński Jan

Zieliński Tadeusz

Ziembiński Zbigniew

Znaniecki Florian

Zoszczenko Michaił

Zubow Płaton

Zygmunt I Stary, król Polski

Zygmunt II August, król Polski

Ż

Żdanow Andriej

Żeromski Stefan

Żółkiewski Stefan

Żuławska Paulina

Żuławski Juliusz

Wydawnictwo Akademickie SEDNO Spółka z o.o.
Wydanie pierwsze
Arkuszy drukarskich: 31,5
Skład i łamanie: Wojciech Stukonis
Druk i oprawa: Totem.com.pl