SEDNO
LITERATURA

Zdjęcie na okładce:
Antoni Michalak, Portret Jarosława Iwaszkiewicza, 1958, Archiwum rodzinne Michalaków w Kazimierzu Dolnym, fot. Marcin Koniak/DESA UNICUM

Zdjęcie Antoniego Michalaka na IV stronie okładki:
Archiwum rodzinne Michalaków w Kazimierzu Dolnym

Wydawca, redakcja, korekty
Andrzej Chrzanowski

Redakcja techniczna
Jolanta Ugorowska

Projekt okładki, stron tytułowych i opracowanie typograficzne
Jolanta Ugorowska / Marek Ugorowski

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury

Copyright © Anna Krawczyk
Copyright © by The Estate of Jarosław Iwaszkiewicz.
All rights reserved.
Published by arrangement with Beata Stasińska Literary Agency
Copyright © by Tadeusz Michalak i Janusz Michalak
Copyright © for this edition by Wydawnictwo Akademickie SEDNO Spółka z o.o.
Warszawa 2025

Niniejsza publikacja jest chroniona prawem autorskim.
Publikacja może być zwielokrotniana i wykorzystywana wyłącznie w zakresie dozwolonym przez prawo lub umowę zawartą z Wydawcą. Zwielokrotnianie i wykorzystywanie treści publikacji w jakiejkolwiek formie do eksploracji tekstów i danych (text and data mining) lub do trenowania modeli sztucznej inteligencji bez uprzedniej wyrażonej explicite zgody Wydawcy jest zabronione.

ISBN 978-83-7963-259-6

Wydanie pierwsze

Wydawnictwo Akademickie SEDNO Spółka z o.o.
00-696 Warszawa
ul. J. Pankiewicza 3
www.wydawnictwosedno.pl
info@wydawnictwosedno.pl

Konwersja do formatu ePub 3: eLitera s.c.

Tomkowi

Zawsze mnie zastanawia ta myśl bardzo banalna, ale mogąca prześladować w długie, bezsenne noce, że pewne momenty krzyżowe w życiu mogą mieć znaczenie tak decydujące. Że od małej chwili – od tego, czy się na przechadzce w ogrodzie skręci na lewo, czy na prawo, czy się siądzie na tym, czy na innym fotelu, czy się zatelefonuje pod ten, czy inny adres – zależy wszystko.

Jarosław Iwaszkiewicz, Sérénité¹

„Myślę o Twoim portrecie”

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Droga do Kazimierza

Ponadsześćdziesięcioletni Iwaszkiewicz pokonuje drogę z Warszawy do Kazimierza, gdzie powstały portrety. Trasa Puławy-Kazimierz Dolny w pewnym momencie zbacza z racjonalnej ścieżki i wkracza w przestrzeń mitu. To bardzo kazimierskie poczucie, gdy mijając późnym wieczorem okolice ronda w Bochotnicy, zastanawiamy się, czy oto nie znaleźliśmy się po drugiej stronie życia. To samo wrażenie wydaje się towarzyszyć Iwaszkiewiczowi, który publikuje 30 czerwca 1958 roku na łamach lubelskiej „Kameny” wiersz Droga do Kazimierza⁶.

Czym jest „karczma pachnąca starym winem trumny”, do której dąży cały wiersz? Czy „wino trumny” to kojarzący się z rozkładem zapach żywicznych desek sosnowych, z których zbijano dawniej trumny?⁷ A może wino jest składowane w beczkach, tak jak ciało zmarłego składa się w trumnie? I ta karczma – miejsce wytchnienia po podróży, punkt docelowy i rozładowanie napięcia całego wiersza, a jednocześnie portal do zaświatów? Biorąc pod uwagę, że to Kazimierz jest celem podróży, to czy u kresu tej drogi przenosimy się w zaświaty? Uczucie, które wypełnia tego, kto znajdzie się w tym wyjątkowym miasteczku, doskonale oddaje zdanie wieńczące Brzezinę Iwaszkiewicza: „Spokój, spokój, prawie szczęście”⁸. Więc może Kazimierz jako raj?

Topole przy drodze do Kazimierza Dolnego, 1939–1944

Oprócz pytań bez odpowiedzi ten z pozoru impresyjny wiersz zawiera konkretne szczegóły tytułowej drogi do nadwiślańskiego miasteczka. „Do Kazimierza jedzie się z Puław zielonym tunelem – aleją wysadzaną odwiecznymi (patrz przewodnik) topolami”– pisał, pokonując tę samą drogę w 1952 roku, Zbigniew Herbert⁹.

Aleja topoli czarnych niczym słupy milowe znaczyła tę przestrzeń do 2020 roku. Obok pnączy chmielu były one jednym z najbardziej charakterystycznych naturalnych elementów drogi do Kazimierza. Bogaty znaczeniowo wątek topoli białej/białodrzewia analizował Robert Papieski w eseju Pacte macabre książki Oblicza Iwaszkiewicza¹⁰, rekonstruując okoliczności powstania Tataraku. Natomiast topole czarne to doskonałe tło do iwaszkiewiczowskich rozważań o drodze do wieczności. W Polsce rosną głównie na południowym wschodzie, najczęściej wzdłuż Wisły, stąd ich potoczna nazwa „topola nadwiślańska”. Żyją zazwyczaj 100–250 lat, a najstarsza topola rosła właśnie w Puławach i miała ok. 275 lat. Z kolei wspomniane w wierszu „kościoły wieżaste” są słupami granicznymi tej drogi. Gdy opuszczamy Puławy, mijamy kościół św. Józefa. Gdy docieramy do Kazimierza, naszym oczom ukazuje się tamtejsza fara. Ten, kto jechał tą drogą, wie, jak bardzo prawdziwa jest fraza z wiersza Iwaszkiewicza o „drogach krętych” i jak bardzo mijany krajobraz skłania do metafizycznych rozważań. To wszystko elementy kazimierskiej geografii sentymentalnej poety, u którego topola już wcześniej złączyła się z wątkiem śmierci w wierszu XXXVIII z tomu Lato 1932¹¹:

Krok jego wierzba wita dreszczem,

Topól schylają się kolumny

I nozdrza, nieświadome jeszcze,

Czują już siana woń i trumny...

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Kazimierz po wojnie

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Pracownia artysty

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

„Należę do innego kraju
i innego świata niż Ty, Jarosławie”

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Poławiacz pereł i słomiany rycerz

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Spotkania

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Listy

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Jak chwiejny bluszcz

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Prowincjonalna krawcowa

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Portret

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

„Patrzę na Ciebie, już tylko Ciebie widzę”

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Sanguis znaczy krew

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Malarskie spory

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Dzieje portretów

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Świadectwa

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Nota od Autorki

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Biogram Antoniego Michalaka

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Podziękowania

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Bibliografia

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Spis ilustracji

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Przypisy

1 J. Iwaszkiewicz, Sérénité, w: tegoż, Sny. Ogrody. Sérénité, SW Czytelnik, Warszawa 1974, s. 85. ↩

6 J. Iwaszkiewicz, Droga do Kazimierza, w: Sprawy osobiste i inne wiersze rozproszone, wybór i oprac. P. Mitzner, SW Czytelnik, Warszawa 2010, s. 157; pierwodruk: „Kamena: dwutygodnik literacki”, 30.VI.1958 r., nr 10–12 (152–154), rok XXV (1958), s. 15, por. s. 153, 154. ↩

7 Za tę podpowiedź serdecznie dziękuję Agacie Szczepanek. ↩

8 J. Iwaszkiewicz, Brzezina, w: tegoż, Droga. Proza i wiersze, wybór i wstęp R. Romaniuk, Wydawnictwo Iskry, Warszawa 2020, s. 159. ↩

9 Z. Herbert, List z Kazimierza, w: tegoż, Węzeł gordyjski oraz inne pisma rozproszone 1948–1998, Wydawnictwo „Więź”, Warszawa 2001, s. 640. ↩

10 R. Papieski, Pacte macabre, w: tegoż, Oblicza Iwaszkiewicza, Wydawnictwo Akademickie SEDNO, Warszawa 2023, s. 196–230. ↩

11 J. Iwaszkiewicz, XXXVIII, w: tegoż, Lato 1932, Wydawnictwo Jakuba Mortkowicza, Warszawa 1933, s. 39. Ciekawą muzyczną interpretacją tego wiersza jest kompozycja Lato 1932 z 1975 r. autorstwa Andrzeja Kurylewicza wykonana przez Wandę Warską i orkiestrę Filharmonii Narodowej. ↩