Tytuł oryginału: Gnusoba
Wydanie polskie na podstawie: Laguna, Beograd 2013

Wydawca
Bożena Kućmierowska

Redakcja i korekty
Bożena Kućmierowska

Redakcja techniczna
Danuta Przymanowska-Boniuk

Projekt okładki, stron tytułowych i opracowanie typograficzne
Janusz Fajto

Zdjęcie na okładce
pexels.com

Konwersja: eLitera s.c.

Tłumaczenie książki zostało dofinansowane przez Ministerstwo Kultury i Mediów Republiki Serbii

Copyright by Svetislav Basara
Copyright for the Polish translation by Danuta Cirlić
Copyright for the Polish edition by Wydawnictwo Akademickie SEDNO
Warszawa 2024

Wszelkie prawa zastrzeżone
Kopiowanie, przedrukowywanie i rozpowszechnianie w całości lub we fragmentach jakąkolwiek techniką bez pisemnej zgody wydawcy zabronione

ISBN 978-83-7963-145-2

Wydanie pierwsze

Wydawnictwo Akademickie SEDNO Spółka z o.o.
00-696 Warszawa
ul. J. Pankiewicza 3
www.wydawnictwosedno.pl
info@wydawnictwosedno.pl

12 marca 2003 r. Zoran Đinđić został zdradziecko zastrzelony przez snajpera służb specjalnych w Belgradzie.

„Zabójstwo Đinđicia – człowieka, który we współpracy z Hagą widział szansę na przyłączenie się narodu serbskiego do europejskiej rodziny – to cios zadany państwu obywatelskiemu. Po raz kolejny musimy wybierać: albo anarchia, albo demokracja” – pisał znany serbski polityk i tłumaczony w Polsce filozof Nebojša Popov.

Boże, jak pusto i straszno staje się na Twoim świecie

Gogol

Pomysł Mandaricia, abyśmy w dniu 12 marca 2008 roku spotkali się w restauracji hotelu Majestic, przypisałem wzmożeniu zaburzeń jego dwubiegunowej osobowości, lecz mimo to dwunastego marca w samo południe stawiłem się w Majesticu. Mandarić czekał wyraźnie zaniepokojony, siedząc w zimowym palcie zapiętym pod szyję. Zamówił już sześć kaw – trzy dla mnie, trzy dla siebie, aby później mieć jak najmniej do czynienia z kelnerami, o których zresztą, w odróżnieniu od patologicznie znienawidzonego Majesticu, miał możliwie najlepszą opinię. Skądinąd całkiem błędną, jako że kelnerzy z Majesticu – wszyscy co do jednego – byli łobuzami, którzy nie znosili Mandaricia prawie tak samo patologicznie, jak on nie znosił ich lokalu. Lecz tego dnia Mandarić się nie wahał. Wiem, że łamiesz sobie głowę, usiłując dociec, dlaczego zaproponowałem dziś Majestic, zaczął. Rano postanowiłem powiedzieć ci to, co teraz mówię. Otóż wybrałem Majestic, bo wiem, że ty, tak samo zresztą, jak ja, patologicznie go nienawidzisz, z tym że mnie jako człowiekowi z diagnozą pasuje ta patologiczna nienawiść do Majesticu – w odróżnieniu od ciebie, człowieka bez diagnozy, który wcale nie powinien patologicznie nienawidzić tego miejsca. Wkrótce jednak zrozumiałem, że to czysta głupota, całkiem bez sensu, i że właściwie sam nie wiem, o co mi chodzi. Wybacz, proszę, wiesz, jak się czuję w tym czarnym dniu, kiedy zabito Ðinđicia[1], a w pewnym sensie także i mnie, kto wie, który to już raz, powiedział z oczami pełnymi łez. Musiałem szybko reagować. Za wcześnie było na kapitulację. Mandariciu, powiedziałem, nabierz powietrza, zamów lozovačę i wypij duszkiem. Uspokój się! Słuchaj uważnie. W Republice Serbii żyją wyłącznie typy patologiczne, wcale nie jesteś wyjątkiem, jak to się mówi w sensie medycznym. Wyjątek stanowisz wyłącznie z powodu twojej nadprzyrodzonej inteligencji i uczciwości wystarczającej do przyjęcia dwubiegunowej choroby. Mówisz mi to co roku, oświadczył Mandarić, i wiem, że tak nie jest, ale mnie to uspokaja. Tak też mówił do ciebie Ðinđić, twój szkolny kolega, powiedziałem. Nie wierzysz mnie, trudno, ale dlaczego nie wierzysz Ðinđiciowi? Sam wiesz, a Ðinđić sto razy powtarzał, że ty, Mandariciu, wziąłeś na ramiona za wielki ciężar – ja bym powiedział: krzyż – kolektywnej serbskiej bipolarności i ten krzyż musisz cierpliwie nosić, dopóki on, Ðinđić, całej Serbii łącznie z tobą nie wyleczy z lęków i grozy wszelkich dwubiegunowych zaburzeń. Tak, zgodził się Mandarić, Ðinđić stale mi to mówił. Gdyby nie jego wsparcie, już dawno bym skończył jako katatonik. I byłoby po mnie, dodał. Dzień jest długi, zauważyłem, mamy dość czasu, żeby o wszystkim pogadać. Na początek proszę cię, zapamiętaj, co teraz powiem, i codziennie powtarzaj to w duchu jak mantrę. Psychopatologia to serce Serbii. A to, że większość naszych ludzi nie uświadamia sobie swojej bipolarności, wynika po prostu z przerażającego otępienia, spowodowanego zakorzenionym kazirodztwem i nałogową, uporczywą masturbacją, na których zgubność – daremnie, trzeba przyznać – zwracał uwagę Wielki Nauczyciel Narodu Vasa Pelagić[2], brutalnie wypchnięty w najgłębszy mrok zbiorowego zapomnienia.

Jeżeli chodzi o mnie, powiedziałem, to prawda, że de iure nie cierpię na dwubiegunowość, lecz de facto jestem pomylony, tak samo jak ty, a może bardziej, tyle że nie mam śmiałości, aby ścisnąć jaja i przyznać się do tej choroby. To, że, jak mówię, jestem człowiekiem bez diagnozy, znaczy tylko, że miałem więcej szczęścia, jeżeli w ogóle można to nazwać szczęściem.

W gruncie rzeczy – powiedział Mandarić – zaprosiłem cię do Majesticu, aby ci uświadomić, że tu się wszystko zaczęło. W tej restauracji, mówił, zaczęły się straszne bipolarne zaburzenia mojej osobowości i to, co z nich wynikło. Wiesz, ciągnął, że zanim zacząłem go nienawidzić, kochałem ten Majestic jak własny dom. Aż do chwili, gdy któregoś dnia nie wiadomo skąd przyszła mi do głowy idée fixe, że Majestic, który uważałem za Olimp serbskich restauracji – wcale nie jest wytwornym lokalem stołecznym, tylko największą dziurą: tu zbierają się wykolejeńcy, szpicle z policji politycznej i wysłużone prostytutki... Sytuacja stanowczo zbyt wcześnie zaczęła się wymykać spod kontroli. Wiesz, powiedziałem, zamów lozovaczę. Kiedy ją przyniosą, westchnij głęboko i wypij duszkiem. A teraz słuchaj. Myśl, że Majestic nie jest wytwornym lokalem, ale zbiorowiskiem najbardziej podejrzanych typów, to nie idée fixe, zapamiętaj sobie! Mówiłem ci to rok temu i dwa lata temu i trzy – dwunastego marca. Majestic jest rzeczywiście tym, za co go uważamy, zbiorowiskiem podejrzanych typów. Zawsze był taki i taki będzie do końca świata. Wcale bym się nie dziwił, że koniec świata zaczął się właśnie tu, w Majesticu, który – jeśliby w marnym świecie hoteli istniało trochę sprawiedliwości – powinien się nazywać „Sodoma i Gomora”. Uspokój się, odparł Mandarić dość spokojnie i przekonująco. Teraz to wiem, wtedy, niestety, nie wiedziałem. Myślałem, że ta pseudo idée fixe przywołała rzeczywistą, jeżeli o ideach fixe można mówić w kategoriach rzeczywiste/nierzeczywiste. Kiedy pomyślałem o Majesticu, jakoś nagle przyszło mi do głowy, że tutejsi kelnerzy w kuchni i za ladą plują do kawy i sosu tatarskiego: do kawy zwykłą śliną, a do sosu tatarskiego flegmą.

Mandariciu! prawie zawołałem, martwisz mnie, oprzytomnijże, człowieku! To wcale nie była idée fixe. Niczego nie zmyśliłeś! Kelnerzy w Majesticu plują do kawy i do sosu tatarskiego naprawdę. Jeżeli to cię choć trochę pocieszy, pluli nie tylko tobie, ta hołota posuwała się tak daleko, że pluła do kawy i sosu tatarskiego nawet komuś takiemu jak Krleža, kiedyś stałemu klientowi Majesticu, osobistemu przyjacielowi Tity, a pluła tylko dlatego, że ów nieposzlakowany pan był Chorwatem i katolikiem. Co to, to nie!, kategorycznie sprzeciwił się Mandarić. Kelnerzy w Majesticu zawsze byli wobec mnie niezwykle uprzejmi. To panowie kelnerzy, jakich już nie ma w Belgradzie, a może i w całej Europie, kelnerzy o nienagannych manierach, wyniesionych ze szkoły wiedeńskiej. Nigdy by tego nie zrobili, nie tylko mnie, powiedział Mandarić. Nie mogłem się już powstrzymać. Mandariciu, podniosłem głos, pluli ci do kawy, herbaty i sosu, powiedziałem, to nie tajemnica. Pogódź się z tym. Wszyscy stali goście pobliskiego bufetu Mali Majestic, wszyscy stali goście niegdysiejszej ekspresowej restauracji Zagreb i obecnie całkiem spsiałej restauracji Ruski car, wszyscy oni wiedzieli, że kelnerzy w Majesticu ukradkiem spluwają do kawy. Belgrad to mieścina, w której pogłoski, zwłaszcza te paskudne, szybko się rozchodzą. Tout Belgrade wiedział, że kelnerzy z Majesticu plują do kawy, herbaty i sosu tatarskiego. Dlatego właśnie zdziwiłem się, że proponujesz spotkanie w tym gnieździe wszelkich wad. To głupstwa, powiedział Mandarić. Marna gadka z targowiska. Zgadzam się, Mandariciu, ale wszyscy przecież wiedzieli o pluciu kelnerów w Majesticu. Ðinđić też o tym wiedział. Jeśli nie wierzysz mnie, powinieneś wierzyć Ðinđiciowi, swojemu koledze ze szkoły...

To niemożliwe, gdyby Ðinđić wiedział, na pewno by mi to powiedział, obruszył się Mandarić, mikrobiolog światowej sławy, któremu kelnerzy w Majesticu latami pluli do kawy, herbaty i sosu tatarskiego. Myślisz, spytałem, że Ðinđić nie miał pilniejszej roboty, by mógł poświęcić tyle uwagi kelnerom z Majesticu? Jemu też ci kelnerzy pluli do kawy. Może nawet częściej. Zepsuci belgradzcy kelnerzy patologicznie nienawidzili Ðinđicia. Oprócz Guzijana, szefa sali w restauracji Moskwa (ale to panisko ze starej szkoły), wszyscy inni belgradzcy kelnerzy byli przekonani, że Ðinđić to niemiecki szpieg, i wszyscy pluli mu do kawy. „Żeby mu to szpiegostwo, mówili, w gardle stanęło”.

A Ðinđić wznosił się wysoko ponad tych ludzi, rzeczy, zjawiska i po dwadzieścia godzin na dobę ciężko pracował nad tym, aby Serbię, kraj, w którym kelnerzy dla draki plują gościom do kawy i sosu, przeobrazić w kraj, w którym coś takiego nigdy się nie zdarzy... A ty przestań w końcu użalać się nad sobą. Nie jesteś jedyną ofiarą zdeprawowanych serbskich kelnerów. Zapewniam cię, że w Serbii nie ma człowieka, któremu by wykolejeni kelnerzy przynajmniej raz nie napluli do kawy.

Gdy zastanawiam się dłużej, odezwał się po chwili Mandarić, wydaje mi się, jakbyś to ty miał rozdwojenie jaźni, a nie ja! Ty, który patologicznie wywracasz fakty, a nie ja, który przyjmuję je takimi, jakie są. Odczep się od faktów, Mandariciu, powiedziałem podniesionym głosem. Chyba zapomniałeś, jakim tu byłeś niełatwym gościem. W rzeczy samej wymagającym i natrętnym. Jakby czyrakiem na dupie przyzwoitego gościa. Kiedy przypomnę sobie, jak przesiadywaliśmy w Majesticu pod koniec lat osiemdziesiątych, zaczynam rozumieć kelnerów, którzy tendencyjnie pluli do kawy. Na ich miejscu ja też bym pluł. Miałeś zwyczaj przychodzić do Majesticu o dziewiątej rano i czekałeś tu na mnie. Ja z powodu depresji nikotynowej sypiałem dłużej i zjawiałem się koło południa. A ty, Mandariciu, o dziewiątej rano zamawiałeś od razu wszystko, co przewidywałeś, że tego dnia wypijemy i zjemy. Jednym słowem – niemało. Kelnerzy musieli zestawiać dwa, nawet i trzy stoły, żeby w ogóle pomieścić to, co zamówiłeś. Potem, wspominałem, po upływie przynajmniej pół godziny zwracałeś uwagę na – co prawda wątpliwą – czystość szkła i nakryć, a gdy kelnerzy po raz trzeci wymyli szklanki i talerze, ledwo połowicznie zadowolony z usługi i czystości naczyń, rzucałeś okiem na zegarek i dopiero wtedy zwracałeś się do nich jednym, zawsze tym samym zdaniem: „Przyjdźcie o czwartej piętnaście, a na rachunku odnotujcie trzydziestoprocentowy napiwek”.

Kelnerów, powiedziałem, doprowadzało to do szału. Zwłaszcza wtedy, gdy, co prawda nie za często, przesiadywałeś w Majesticu przez całą noc i wymagałeś obsługi takiej samej, jak za dnia. Czasami, siedząc tak, zapadałeś nagle w tę ciężką depresję, która wysysa z człowieka ostatni atom siły i nie pozwala mu ruszyć się z miejsca. W takich sytuacjach żądałeś, aby Majesticu nie zamykano – zwłaszcza ze względu na ciebie, oraz by jako obsługa pozostawał kucharz i co najmniej dwóch kelnerów. Kierownictwo restauracji oczywiście wychodziło ci naprzeciw, nic dziwnego zresztą, gdy sobie uprzytomnimy, że zostawiałeś w Majesticu miliony. Ale ty, jak już mówiłem, za dnia byłeś jednym Mandariciem, a w nocy całkiem innym, wściekłym, nie do poznania. Rano zamawiałeś wszystko naraz, jedzenie i picie, a kelnerom zostawiałeś napiwki w wysokości połowy ich miesięcznych płac, w nocy zamieniałeś się w innego Mandaricia, mrukliwego i skąpego. Nigdy nie byłeś zadowolony, mogę to poświadczyć. Kelnerzy, choć się starali, nie potrafili ci dogodzić. Stale ich krytykowałeś, stale coś ci się nie podobało, co trochę ich wzywałeś i odsyłałeś, co chwila coś zamawiałeś, po czym wycofywałeś zamówienie. Kelnerzy wszystko to znosili, bo rankiem hojnie ich wynagradzałeś, że tak powiem, za trud i strach. Jednego tylko nie mogli znieść – twojego ciągłego spoglądania na zegarek. Byłem świadkiem: zaczynałeś spoglądać na zegarek o jedenastej przed północą i popatrywałeś na niego co chwilę aż do świtu. Przyznaj, że taki stan rzeczy mógł doprowadzić do szału każdego, kto nie cierpi na dwubiegunowe zaburzenia osobowości...

Skoro wspominasz o zegarku, powiedział Mandarić, właśnie zdecydowałem podarować ci jeden, ale solidny, na pamiątkę dzisiejszego dnia; już nie mogę patrzeć na tandetną festinę, którą nosisz. A co się tyczy niegdysiejszych zamówień i wysiadywania po nocach – ciągnął – to wszystko prawda, ale za dnia robiłem to, co robiłem, dlatego że nie cierpię, aby kelnerzy kręcili mi się naokoło stołu. Nie żeby mi przeszkadzali, ale nie lubię, żeby ktoś za marną kasę cały dzień kręcił się koło mnie. A w nocy... w nocy robiłem to, co robiłem, tylko dlatego, że istnieje olbrzymia różnica pomiędzy dziennym a nocnym Mandariciem, czyli mną, który za dnia zawsze był jak doktor Jekyll, a nocą zawsze jak mister Hyde. Wiesz dobrze – ciągnął Mandarić – jak bardzo jestem przywiązany do idei sprawiedliwości społecznej. Owszem, w nocy szykanowałem kelnerów, ale było to po prostu silniejsze ode mnie. Jak ty nie potrafisz powstrzymać się od przesadzania, ja nocą nie potrafię powstrzymać się od szykanowania kelnerów. Dość o tym!, powiedział. Chodźmy gdzie indziej, tu jest za dużo szpicli z policji politycznej!

Rzeczywiście, było ich za dużo. Postanowiliśmy pójść do pobliskiego bufetu, zwanego małym Majestikiem, w którym z powodu znacznie mniejszej powierzchni lokalu było także mniej szpicli. Bufet Mali Majestic, lokal młodości Mandaricia i mojej, najwidoczniej jednak padł ofiarą dzikiej prywatyzacji, brutalnie przerobiony na błyskotliwy sklepik z biżuterią i drogimi zegarkami. O, dobrze!, powiedział Mandarić, choć nie było w tym nic dobrego. Chciał podarować mi zegarek, aż tu nagle, można powiedzieć, znikąd, jak na zamówienie, wyrósł przed nim sklep z zegarkami. Wchodź, wchodź, wpychał mnie do środka.

Lubię zegarki, ale tego dnia naprawdę mi na nich nie zależało. Był dzień dwunastego marca, gdy nie zależało mi na niczym. Wiedziałem jednak, że skoro Mandarić postanowił kupić mi zegarek, to musi on być kupiony; wiedziałem dobrze, iż we wszechświecie nie istnieje siła, która by mu przeszkodziła w kupieniu mi zegarka. Kiedy na coś się nastawił, Mandaricia nie można było powstrzymać. Nieszczęściem (a może i szczęściem), oprócz nauki i literatury, nie mógł nastawić się na nic innego, a kiedy jednak mu się to udało, nastawiał się na kupowanie jakichś głupot. Podenerwowani weszliśmy do sklepu z zegarkami, gdzie, można powiedzieć, zderzyliśmy się z korpulentnym cwaniakiem, wysokim funkcjonariuszem po prostu zaprzepaszczonej po śmierci Đinđicia Partii Demokratycznej, chłopem jakby z okolic Varvarina, który złotą kartą Visa płacił za bajecznie drogi zegarek Constantin Vacheron i jeszcze droższy złoty naszyjnik Cartiera, najwidoczniej z zamiarem umilenia dnia sobie i swojej kochance, do niedawna słynnej dworcowej prostytutce, która odniosła w życiu błyskawiczny sukces. Nie mogłem uwierzyć. Ta dama jakoś w połowie lat dziewięćdziesiątych, w ponurych zakamarkach obok Wydziału Ekonomii sprzedawała się za trzydzieści marek, uprawiała seks oralny za piętnaście, niekiedy nawet za dziesięć, a teraz nosiła naszyjnik od Cartiera. Co do mnie, to w tej sytuacji nie upatrywałem awansu sympatycznej skądinąd ulicznicy, tylko upadek, żałosny upadek Cartiera, a w gruncie rzeczy staczanie się całego świata. Dlatego zezłościłem się, kiedy Mandarić zaczął mi zachwalać Tag Heuer, a to Bulgari, a to Nauticę czy Breitling. Jako że rozmyślał, powiedzmy, binarnie, nie potrafił dostrzec uroków codzienności. Świat otaczający przedstawiał dla niego tylko strumień danych, które – aby można to było przeżyć – należało przynajmniej jako tako opracować, Mandarić jednak nie potrafił połączyć faktów. Po prostu nie mógł pojąć, że Tag Heuer, Bulgari, Nautica i Breitling, do niedawna zegarki dla pań i panów, stały się z czasem trade mark belgradzkiego półświatka kryminalnego i politycznego. W końcu się zdecydowaliście?, spytał niecierpliwy, dobrze się zapowiadający sprzedawca cennych zegarków, młody człowiek wyraźnie niezadowolony ze swego miejsca na świecie. Drogie zegarki i jeszcze droższe błyskotki, wśród których żył, napełniały go jakąś wiarą w samego siebie, ale z drugiej strony ciągle przypominały o niedostatku, w którym – po niezliczonych a daremnych próbach wzbogacenia się, aby zacząć żyć – poprzestał na tym, co miał. Mandarić, który cenne zegarki kupował w najwytworniejszych sklepach Londynu, Paryża i Nowego Jorku, popatrzył na sprzedawcę przenikliwym bipolarnym spojrzeniem i to wystarczyło, by gówniarz momentalnie umilkł.

Wiesz, nie chcę tych zegarków, powiedziałem. Jakiś zegarek musisz jednak kupić, odparł Mandarić. Nie będziemy robić tu scen. Zrobię scenę. Wybiorę jakiś zegarek, bądź cierpliwy, zaczekaj trochę, powiedziałem. Gdy już straciłem nadzieję, że w stercie zbyt drogich, a jednocześnie całkiem bezwartościowych zegarków wyszukam jakiś w dawnym stylu, który wciąż jeszcze odmierza stary, dobry czas, spojrzenie moje przywarło do Casio G-shock, masywnego zegarzyska w jaskrawoczerwonej plastikowej kopercie, z czarną tarczą i czarnym paskiem. Oto ten zegarek, powiedziałem znacząco. Masleša, to plastik, wykrzywił się Mandarić. Czy ty jesteś normalny? Co z tobą?! Mandarić był zaklętym przeciwnikiem plastiku, zwłaszcza plastikowych butelek i toreb, chociaż prawie cały ten dzień, o dziwo, targał wielką plastikową torbę, on, który rozpowszechnianie przedmiotów z plastiku uważał za niewątpliwą oznakę nadchodzącego końca świata. Księgi proroków Izajasza i Ezechiela – potrafił powiedzieć Mandarić, gdy wpadł w fazę apokaliptyczną – pełne są złowieszczych przewidywań o pojawieniu się plastiku, lecz jako że ani Izajasz, ani Ezechiel nie mieli (i nie mogli mieć) pojęcia o tak obrzydliwym materiale, musieli się domyślać i określać plastik inaczej, a jedno z tych określeń brzmi „ohyda spustoszenia”. Co z tego, że to plastik, mnie się ten casio podoba. Czy nie jest w końcu tak, powiedziałem trochę nie na miejscu, że trzymając w ręku zniszczoną torbę z plastiku, krytykujesz mnie za to, iż wybrałem plastikowy zegarek G-shock, w odróżnieniu od twojej torby nowy, nowiutki? To co innego, powiedział Mandarić ze znaczącą miną, podnosząc plastikową torbę na wysokość moich oczu. Ale gdy przyjrzał się trochę lepiej G-shockowi, w mgnieniu oka zmienił zdanie.

Ten zegarek był naprawdę cudem technologii cyfrowej. Wydawało mi się, że ma setki funkcji, pokazywał lokalny czas we wszystkich większych miastach świata, namierzał dziesiętne i setne części sekund i – rzecz, która mi się najbardziej podobała – można było zapalić żaróweczkę wmontowaną w tarczę i zapalającą się (na krótko) po naciśnięciu miniaturowego guziczka. To jest zegarek! – oświadczyłem. – Chcę właśnie ten, który doskonale funkcjonuje zarówno na szczycie Mount Everest, jak i na dnie oceanu. I dodałem: Jest to prawdziwy zegarek na te czasy. A nie był drogi. Kosztował jakieś sto dwadzieścia euro. Ledwie dwa razy tyle, ile Mandarić zostawił sprzedawcy jako napiwek. Zdjąłem z ręki festinę, założyłem czerwony Casio G-shock i powiedziałem: Chodźmy stąd. Wyszliśmy na ulicę Obilićev venac (albo plac, nigdy, jak wiele innych rzeczy w Serbii, nie jest to do końca wyjaśnione), wcale niepodobną do ulicy (ani do placu), jaką pamiętaliśmy, okazuje się, niepotrzebnie.

Ulica (albo plac) Obilićev venac bardziej przypominała paryski Pigalle albo ateńską Plakę – tyle że znacznie przewyższała je kiczem i prostacką megalomanią – niż niegdysiejszą ulicę (albo plac) Obilićev venac, znany wyłącznie z osławionej restauracji hotelu Majestic i jeszcze bardziej osławionego budynku samej TANJUG, powojennej (a może i obecnej) siedziby OZN-y[3]. Ulica Obilićev venac zatem, której jeszcze dwadzieścia lat temu unikał każdy, komu na sobie zależało, była teraz zapchana luksusowymi restauracjami i kawiarniami pełnymi ludzi, którym (co prawda bez pokrycia) też zależało na sobie; pewne rzeczy naprawdę jednak nie mogły się zmienić: sto metrów niżej, zaraz pod obskurnym garażem JP Parking servis nadal zaczynał się azjatycki step. Mandarić wybrał najspokojniejszą na oko kawiarenkę, dokładnie naprzeciwko wejścia do garażu zgrozy i koszmaru, w którym poborcy haraczu JP Parking servisu zdzierali skórę za przestrzeń i czas, przy czym niekiedy na oczach przechodniów tłukli bezbronnych nieszczęśników, którzy – roztrwoniwszy pieniądze w łasych na nie butikach przy ulicy Knez Mihailovej – nie mieli czym zapłacić za parkowanie.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

[1] Zoran Đinđić (ur. 1 sierpnia 1952 w Šamacu), filozof, nauczyciel akademicki. W 1974 r. po protestach studenckich skazany na rok więzienia. W 1977 r. wyjechał do Niemiec; w 1979 uzyskał doktorat z filozofii w  Konstancji. W 1989 wrócił do kraju, objął katedrę filozofii na uniwersytecie w Nowym Sadzie. Powołał, wraz z innymi, Demokratyczną Partię Serbii, od 1990 r. był przewodniczącym Komitetu Wykonawczego, a od 1994 liderem partii. W 1997 został prezydentem Belgradu. W 2001 r. stanął na czele wielopartyjnego rządu. Jako przewodniczący Demokratycznej Organizacji Serbii (DOS) miał wielu jawnych i skrytych przeciwników w belgradzkiej opozycji. 12 marca 2003 r. zginął w zamachu zastrzelony przez snajpera służb specjalnych w Belgradzie. Był światłym politykiem, prawdziwym patriotą (przyp. tłum.).

[2] Vasa Pelagić (1838–1899) – przedstawiciel socjalizmu utopijnego w Serbii i Bośni, twórca pierwszych czytelni, nauczyciel; założył pierwszą serbską szkołę średnią w Bośni, publikował podręczniki dla nauczycieli. Krytykowany przez przedstawicieli trzech wyznań, którym nie podobał się jego postępowy i wolnościowy program. Starał się o założenie Socjalistycznej Partii Serbii. Wydał wiele broszur i książek. Prześladowany przez reakcyjne władze, zamykany w więzieniu i w szpitalu psychiatrycznym, zmarł w rządowym zakładzie karnym. Jedyny taki działacz, przyczynił się do postępu w ówczesnej reakcyjnej Serbii. Pozostawił ważny dorobek historyczny i pedagogiczny (przyp. tłum.).

[3] OZNA – Wydział Obrony Narodu, czyli UB (przyp. tłum.).