Zdjęcie na okładce:
Jarosław Iwaszkiewicz w Stawisku, 1963.
Fot. Tadeusz Rolke/Agencja Gazeta

Wydawca
Andrzej Chrzanowski

Korekty
Andrzej Chrzanowski

Redakcja techniczna
Danuta Przymanowska-Boniuk

Indeks osób
Agnieszka Papieska

Projekt okładki, stron tytułowych i opracowanie typograficzne
Wojciech Stukonis

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury

Copyright © by The Estate of Jarosław Iwaszkiewicz. All rights reserved.
Published by arrangement with Beata Stasińska Literary Agency
Copyright © by Spadkobiercy Jerzego Lisowskiego
Copyright © Opracowanie edytorskie, wstęp i przypisy by Agnieszka i Robert Papiescy
Copyright © for this edition by Wydawnictwo Akademickie SEDNO Spółka z o.o.
Warszawa 2020

Wszelkie prawa zastrzeżone
Kopiowanie, przedrukowywanie i rozpowszechnianie w całości lub we fragmentach
jakąkolwiek techniką bez pisemnej zgody wydawcy zabronione

ISBN 978-83-7963-092-9  t. 1 i 2
ISBN 978-83-7963-093-6  t. 1
ISBN 978-83-7963-094-3  t. 2
ISBN 978-83-7963-095-0 (PDF) t. 1 i 2
ISBN 978-83-7963-117-9 (ePub/mobi)  t. 1 i 2

Wydawnictwo Akademickie SEDNO Spółka z o.o.
00-696 Warszawa
ul. J. Pankiewicza 3
www.wydawnictwosedno.pl
info@wydawnictwosedno.pl

Spis treści

WSTĘP (Robert Papieski)

LISTY 1947–⁠1952

PRZYPISY

INDEKS OSÓB

1. [JERZY LISOWSKI DO JAROSŁAWA IWASZKIEWICZA]

Zielona Góra, dn. 25 IX 47

Wielce Czcigodny Mistrzu!!!!!

Ponieważ za niespełna trzy tygodnie będę już gościł we Francji1, a od Pana jeszcze nic nie otrzymałem, przypominam, że najchętniej załatwię Panu wszystko, co tylko będę mógł, innymi słowy wszystko, co trzeba będzie załatwić w Paryżu.

Czy wyjazd Pański do Francji jest już zapowiedziany, czy też sprawa ciągle tkwi na martwym punkcie?

Gdyby się Pan dowiedział o swym wyjeździe później dopiero, a potrzebował teren we Francji przygotować, to wystarczy napisać na adres:

J. Lisowski

204, rue du Fg de Roubaix

à Lille (Nord),

a ja już postaram się wywiązać należycie z zadania. Wyjeżdżam prawdopodobnie 6 X z Zielonej Góry, do Krakowa i Katowic, a stamtąd 9 X do Paryża.

Ostatnim moim adresem w Polsce, na który mnie dojdzie jeszcze korespondencja, będzie:

J.L. u Dz. Wróbla

Chorzów III, ul. Bożogrobców 2.

Tam ew. może Pan napisać, gdyby coś się przypomniało w ostatniej chwili. Proszę więc bardzo serdecznie nie krępować się bynajmniej, bo z przyjemnością się tym wszystkim zajmę.

Pozwalam sobie jednocześnie z tym listem wysłać Panu przesyłką poleconą fragment III aktu Much2, który według mnie może bardziej nadaje się do druku w „Nowinach”3.

Poprzedziłem tę rzecz małym wstępem, jakby wprowadzeniem do sztuki.

Naturalnie to wszystko do uznania Pana. Nie wiem, czy nadaje się to do druku w „Nowinach”, Pan zadecyduje.

Co do całości, postaram się dać ją Panu we Francji, jeśli Pan do nas zawita, albo przyślę ją z Francji Leszkowi4, który ją u Pana złoży.

Przepraszam jeszcze raz za moje bezceremonialne obarczanie Pana tylu kłopotami i dziękuję z góry, prosząc jednocześnie o niezapominanie o mnie i dysponowanie mną według potrzeby.

Kończąc, zasyłam wyrazy serdecznej i pełnej szacunku przyjaźni, szczerze oddany

Jerzy Lisowski

PS Przepraszam najmocniej za papier, ale innego w tej zas… dziurze znaleźć nie można.

2. [JAROSŁAW IWASZKIEWICZ DO JERZEGO LISOWSKIEGO]

Warszawa, dn. 16 X 1947

Drogi Panie!

Będę w Paryżu od 22 bm. do 28-go. Czy nie mógłby Pan w tym czasie przyjechać?

Mój adres będzie: 33 Bld de Reuilly chez mr Bobkowski5 (XIIe).

Jarosław Iwaszkiewicz

[Na papierze listowym „Nowin Literackich”, Warszawa, ul. Marszałkowska 8 m. 14; na kopercie adres: Francja, Mr Georges Lisowski, Lille, 204 rue du Faubourg de Roubaix]

3. [JAROSŁAW IWASZKIEWICZ DO JERZEGO LISOWSKIEGO]

Praga, 31 X 47

Drogi, drogi Jerzy!

Bardzo Cię przepraszam za krzyżyk nakreślony na twym czole na Gare de l’Est6, ale mam zwyczaj obejmować tym gestem ludzi specjalnie mi drogich i złączonych ze mną specjalnie mocną nicią. Ja wiem, ty tego nie lubisz, jak nie lubisz chodzenia z kwiatami, pisania czułych listów i w ogóle wszelkiego uzewnętrzania uczuć. Trudno, a ja już jestem stary, często się rozklejam i robię takie rzeczy, których wy młodzi nie lubicie. Siedzę w Pradze7, nudzę się jak pies w studni i przenoszę się myślą bez przerwy do Paryża. Proponują mi czeskie papierosy, mówiąc, że są lepsze od francuskich, ale ja zapalam gauloise’y i dym ich tak od razu przenosi mnie na Bld St. Michel lub na ten most z Châtelet do Cité, gdzie doznałem nagle olśnienia szczęścia, rzecz prawie nieprawdopodobna w tych czasach –⁠ i w ogóle, ponieważ w szczęście nie wierzę! Ale miałem taki faustowski moment, wtedy, kiedy powiedziałem do Ciebie: patrz, czyż to nie impresjoniści! i nagle chciałem zawołać „verweile”8 –⁠ chwila była tak krótka, a tak zupełnie niezapomniana. Miałem wrażenie, że już nie będę przeżywał takich momentów jak te dnie paryskie, że już pokryłem się warstwą starości tak głęboką, że nic już jej nie przeniknie –⁠ a tymczasem intensywność tych dni paryskich była prawie młodzieńcza, tylko że okraszona wielką, spokojną już dojrzałością. W niedzielę, w dzień twojego przyjazdu, stanąłem o zmroku przed katedrą N[otre] Dame i stałem długą chwilę z uczuciem kulminacji, dojrzałości, powagi tak bardzo mocnym, że mi dech w piersiach zaparło. Cóż to były za dni –⁠ a takie z pozoru, zewnętrznie, zwyczajnie proste. Parę rozmów, teatr, spacer, kupowanie chusteczek! Niestety w życiu za wszystko się płaci, wyobrażam sobie ten splot przykrości, kłopotów i złych interesów, jaki zastanę w domu. Ale to nic nie szkodzi, bo mam wrażenie, że przywożę z sobą z Paryża moc sił, nowych sił. Daj Boże, aby tak było. Drogę miałem kiepskawą, obiad –⁠ tak miło zamówiony przez Ciebie w wagonie restauracyjnym –⁠ był ohydny, nawet wino wstrętne i nawet owoce zmurszałe –⁠ a kosztował w sumie około 500 fr. Jechałem z jakimś Rumunem i małżeństwem czesko-angielskim, biedną babcię życzliwą wysadzili na granicy, bo nie miała wizy alianckiej, i tak się tam jakoś jechało, dużo spałem i miałem sny pomieszane o tobie, o Procesie Kafki i o królu duńskim9. Widzisz, jaki galimatias. Dziś był przenudny obiad dla mnie w Dobrzyszu, wspaniałej królewskiej rezydencji obecnej literatów czeskich, idę zaraz do teatru, jutro jadę dalej –⁠ trochę niespokojny, co zastanę w domu. Jak by mi się przydał taki człowiek jak ty w kraju, taki idzie od Ciebie spokój, szkoda, że Lech [Zarzycki] nie jest do Ciebie podobny, ty jesteś jeszcze ostatni odprysk starej kresowej, tak przyjemnej kultury. Ludzie, którzy mnie otaczają, są bardzo nie na wysokości zadania, kiedyś napiszę Ci bardzo obszernie –⁠ o ile chcesz oczywiście –⁠ o moim domu. Ale to trzeba tomy spisywać, a jeszcze się nie spisze –⁠ przyjaciele mnie powoli zawodzą. Czy i ty będziesz należał do tej liczby?

Drogi mój, muszę kończyć, bo zaraz „znowu szaleć muszę”, jak mówi Hamlet10. Za mało Ci opowiedziałem o Procesie Kafki i o Barrault11, to bardzo wstrząsające w gruncie rzeczy. Każdy z nas jest skazany za coś na coś i nie wie za co i na co. Zacząłem Étranger –⁠ bardzo dobre, ale najdroższe są słowa napisane twoją ręką12. Całuję Cię i do serca przyciskam, a kipi ono jeszcze gorąco, twój

Jarosław

[List w kopercie adresowanej: Monsieur Georges Lisowski, Lille, 204 rue du Fb. de Roubaix; na odwrocie adres nadawcy: J. Iwaszkiewicz, Praha, Hotel Steiner]

4. [JAROSŁAW IWASZKIEWICZ DO JERZEGO LISOWSKIEGO]

Praga, 1 XI 47

Przesyłam Ci uliczkę alchemików w Pradze, nie ma tam już ich i nie ma po co szukać złota, odkąd atom rozbito! Żeby tak można było rozbić pewne gruzły w człowieku. Cieszę się bardzo, że wracam do domu, myślę, że będę pisał do Ciebie duże listy, o ile nadejdzie czas zwierzeń. Jeżeli nie, będę milczał jak Hamlet. Bardzo serdecznie Cię pozdrawiam.

J. Iwaszkiewicz

Głupia kartka, ale się nie gniewaj.

[Karta pocztowa: Praha –⁠ Zlatá ulička; adresowana: Monsieur Georges Lisowski, 204 rue du Fb. de Roubaix, Lille, France]

5. [JAROSŁAW IWASZKIEWICZ DO JERZEGO LISOWSKIEGO]

Stawisko, p. Brwinów

4 listopada 47

Mój drogi, drogi…

Oczywiście rozumiem, że nie mogłeś jeszcze do mnie napisać i list nie mógł dojść, ale się niepokoję, że nic od Ciebie nie mam, i chciałbym bardzo już mieć jakąś wiadomość od Ciebie, tym bardziej że dzisiaj, zapalając zapałkę na cichym jesiennym powietrzu, jakie teraz u nas panuje, pomyślałem sobie, że nasza przyjaźń będzie trwała tyle, ile będzie paliła się ta zapałka: zapałka zgasła natychmiast, a mnie zrobiło się bardzo smutno… Widzisz, jaki ja jestem stary a głupi. Bardzo Cię przepraszam, że piszę do Ciebie na maszynie, ale mam strasznie dużo zaległej korespondencji –⁠ muszę się więc spieszyć. Mam mnóstwo zaległej korespondencji, ale oczywiście piszę przede wszystkim do Ciebie i do mojego Grzesia13, innego mojego wielkiego przyjaciela mniej więcej w twoim wieku (trochę starszy), który studiuje w Poznaniu. Jest to jeden z najbardziej uroczych młodych ludzi, jakich znałem, a przy tym niezmiernej pedantycznej szlachetności i czystości. Bardzo rzadki typ młodzieńca –⁠ trochę jak z powieści dla dorastających panienek.

Myślą bezustannie wracam do tego tygodnia spędzonego w Paryżu i nie mogę zrozumieć, dlaczego mi było tak dobrze, jak Ci już, zdaje się, napisałem, zaczynam wierzyć w możliwości szczęścia… teraz na stare lata, strasznie to głupie. Staram się opowiedzieć żonie14 i przyjaciołom, jak mi było tam dobrze, i widzę, że się absolutnie nie da, tak jak ten kapitan z Tajfunu Conrada mówił, że „mieliśmy złą pogodę”, i to oznaczało to wszystko, co przeszedł15, tak ja mogę tylko powiedzieć, że mieliśmy dobrą pogodę i że podróż mi się udała, a tego, czym była dla mnie i jaką „pełnią” mnie napełniła, nie sposób ani oddać słowami, ani nikomu wytłumaczyć; jak wiele innych wrażeń zostanie to już moim własnym i nikomu nieudzielalnym (jeżeli się można tak wyrazić) skarbem. Do wszystkich wrażeń tego szczęśliwego tygodnia doszły jeszcze wrażenia z drogi: lektura Étranger i Peste16, które zrobiły na mnie wstrząsające wrażenie. Zwłaszcza Peste, która jest zresztą wspaniałym hymnem na cześć człowieka i oderwaniem się od egzystencjalizmu, przynajmniej takiego egzystencjalizmu jak tutaj u nas go rozumieją. Inna rzecz, że już cenzura zakazała wydania Étranger i nie wyjdzie on po polsku. Trochę się temu nie dziwię… to bardzo straszne. Obie rzeczy zresztą pisane jak gdyby z zaświatów, dzieją się w jakiejś zimnej i nieziemskiej atmosferze. Trochę mnie razi klasyczna turniura prozy Camusa, trochę pod siedemnasty wiek, ale są tam rzeczy niezapomniane, np. ustanie zarazy, coś nieprawdopodobnego, co się da porównać z takimi „zdarzeniami” literackimi, jak śmierć madame Bovary. Cóż to za naród ci Francuzi, że jeszcze takie rzeczy zdolni są wydawać. Boże, i ten zachwycający Paryż! Jakież to było cudowne… No, i ty! Że też Polska jeszcze wydaje takie typy jak ty! Jestem naprawdę zachwycony tobą i taki jestem ci wdzięczny za delikatną, umiejętną i serdeczną opiekę, jaką roztaczałeś nade mną takim prostym sposobem. Bardzo mi było przykro, że zostawiam was obu, i ciebie, i Andrzejka [Bobkowskiego], bez pieniędzy, ale niestety nic nie mogłem na to poradzić w Paryżu! Prosiłem bardzo Andrzeja, żeby był dobry dla Ciebie, od niego możesz wielu rzeczy się nauczyć, to bardzo niezwykły i fajny gość i ma dar pisania nieprawdopodobny. Straszna to szkoda, że nie chce on powrócić do Polski, myślę, że czułby się mimo wszystko dobrze tutaj i miałby masę rzeczy do napisania, o naszej dziwacznej i bardzo jednak urzekającej rzeczywistości.

W Warszawie znalazłem się z wielką radością, takie to miłe miasto i serdeczne, i żywe, i bardzo mi się wydało przyjemne po okropnej, ale to okropnej Pradze. Jeszcze nigdy nie miałem z tego miasta takich przykrych wrażeń: może to dlatego, że to było po tym cudownym pobycie w Paryżu i że przyjęto mnie w Pradze nad wszelki wyraz zimno. Zresztą i w Moskwie17, i w Pradze zauważyłem to, że oni właściwie nie wiedzą, co ze mną zrobić, za jaką rękojeść mnie ująć. A ja jestem coraz dziwaczniejszy i coraz bardziej obcy światu, coraz bardziej „étranger”… Jak mi przemówił do przekonania ten chłopiec, jaki szalenie ludzki mimo wszystko. Aha, jeszcze jedno curiosum, otóż on w więzieniu znajduje strzęp z opisem wypadku, który jest treścią Niespodzianki Rostworowskiego18. Podobno –⁠ mówiono mi o tym w Pradze –⁠ Malentendu19 jest oparte właśnie na tym temacie i wydane razem z Caligulą20! Pomyśl, oba tematy Rostworowskiego w jednym tomie, tak samo zresztą jak i w dziełach Rostworowskiego oba tematy w jednym spotykają się tomie21. (Ostatnie zdanie napisałem pod twoim wpływem, zwróć uwagę na porządek słów!)

Jestem piekielnie zmęczony pierwszymi dniami pobytu w Warszawie i tymi niekończącymi się zajęciami. Zastałem w redakcji pięćdziesiąt listów, na które trzeba odpowiadać. Ściskam cię więc i całuję mocno, bardzo Cię pamiętam! Czy dostałeś list i kartkę z Pragi?

Twój Jarosław

[List w kopercie adresowanej: Monsieur Georges Lisowski, Lille, 204 rue du Fbg de Roubaix, Francja; adres nadawcy: J. Iwaszkiewicz, Stawisko, p. Brwinów]

6. [JERZY LISOWSKI DO JAROSŁAWA IWASZKIEWICZA]

Lille, dn. 6 XI 47

Bardzo drogi Eleuterze,

Czyż pisać trzeba, jak wielką radość sprawił mi list Pański? Dostałem go wczoraj, a kartka wręczona mi dziś rano, kartka, której się nie spodziewałem, zwiększyła jeszcze mą radość. Dla mnie też nasze dni paryskie były pełne przeżyć głębokich. Zdaje mi się, że znam już Pana od bardzo, bardzo dawna, i jesteśmy starymi przyjaciółmi.

Zawsze byłem pewny, a teraz jeszcze bardziej jestem utwierdzony w tym przekonaniu, że wzajemne poznanie i przyjaźń dwóch ludzi nie jest bynajmniej zależna od czasu ich obcowania ze sobą.

Można żyć z ludźmi, nawet bardzo blisko, przez lata całe i nie doczekać się nigdy tej jednej chwili „zestrojenia”, która stanowi o wszystkim.

A takich chwil mieliśmy w Paryżu wiele.

Przeprasza mnie Pan w swym liście za krzyżyk nakreślony na mym czole na Gare de l’Est. To ja powinienem przeprosić. Zachowałem się jak skończony idiota i byłem za to wściekły na siebie przez cały wieczór. Teraz jeszcze, gdy o tym myślę, zły jestem. Nie chodziło tu o uzewnętrznienie uczuć, którego jakoby nie lubię. Nie. Jeśli jestem uprzedzony nieprzychylnie co do kwiatów, paczuszków itd., itd., to w tym wypadku chodziło o co innego.

Byłem także, niech mi Pan wierzy, mocno wzruszony i, jak się często to zdarza, j’ai voulu se donner une contenance22. Nie wiem nawet, co powiedziałem, ale zdaje się coś bardzo głupiego.

Dlatego byłem później taki wściekły na siebie, że po prostu bałem się, aby to moje idiotyczne zachowanie na stacji nie zepsuło tego wszystkiego, co między nami w Paryżu się zrodziło.

Wiem, że wybaczy mi Pan i zrozumie, dlatego przyznaję się ze wstydem do mojej głupoty.

Co do mnie, siedziałem w Paryżu aż do soboty i wróciłem do Lille b. zmęczony, z gorączką. Przeszło to już, ale ponieważ i tu wpadłem w wir kłopotów, głowa mnie jeszcze ciągle boli.

Od czasu przyjazdu z kraju zaszło wiele rzeczy nieprzyjemnych w moim życiu osobistym, które zmuszają mnie do b. wielkiego wysiłku nerwowego, aby zachować zewnętrzne pozory spokoju i pogody ducha.

Staram się odseparować od rzeczywistości murem obojętności i niefrasobliwym (na pozór) uśmiechem. Ale rzeczywistość ma długie nogi i im dalej człowiek od niej ucieka, tym szybciej go ona dogania i cichym kopniakiem w miejsce, gdzie plecy zmieniają nazwę, przypomina o swym istnieniu. Wraca się wtedy do niej potulnie, żeby przy pierwszej okazji znów kota ogonem wywinąć i czmychnąć.

Tak to już jest.

Ale dosyć głupiego ględzenia. Czekam niecierpliwie na list z Warszawy, donoszący mi o dalszych perypetiach podróży i ewentualnych kłopotach (a może i nie?), które tam Pana czekały.

Kończę, zapewniając o wielkiej mej przyjaźni i przywiązaniu i całując bardzo serdecznie

Jerzy

7. [JERZY LISOWSKI DO JAROSŁAWA IWASZKIEWICZA]

Lille, dn. 9 XI 47

Eleuterze drogi,

Dostałem wczoraj wieczorem Pański alarmujący list z Warszawy, a raczej ze Stawiska. Doświadczenia z zapałkami są absolutnie karygodne, w szczególności zaś, kiedy odznaczają się tak wybitnym naciąganiem i wręcz nieuczciwością jak to. Bo chyba nie czekał Pan na cud, mając nadzieję, że ta właśnie zapałka będzie się paliła latami, dlatego że pomyślał ją Pan jako symbol. Obranie jako tego symbolu właśnie zapałki, wiedząc z góry, że będzie się ona paliła parę sekund zaledwie, źle wyrokuje o Panu –⁠ nie o mnie. Powiedziałem już Panu w Paryżu, że przywiązuję się, czasami, bardzo szybko, a trwam w przyjaźni, zawsze, wiernie.

Proszę więc bardzo o niepowtarzanie podobnych eksperymentów zapałczanych na przyszłość, bo mógłbym w końcu zrozumieć, fałszywie, sądzę, że zależałoby Panu na tym, aby nasza przyjaźń tak długo się jarzyła jak zapałka.

Ale po co zaczynać przyjaźń od wymówek. Właściwie rozumiem bardzo dobrze, o co Panu idzie, i może, gdybym był nie dostał jeszcze nic od Pana, też próbowałbym zapałczanych wyroczni.

Proszę więc jak najusilniej o wybaczenie mi mojego spóźnienia z korespondencją, ale przyjechałem do Lille na kilka dni zaledwie przed egzaminem i choć mam zasadę nieprzygotowywania się do żadnych egzaminów, to jednak coś niecoś do przejrzenia się znalazło. To był więc powód mojego przydługiego zrazu milczenia. Teraz myślę, że się jednak poprawię.

Cieszy mnie bardzo myśl, że nie wywiózł Pan z Paryża złych wspomnień. Myślałem, że tylko dla mnie te dni były tak intensywne. Jeśli jednak i Pan to odczuł, to znak widomy, że mimo wszystkie zapałki przyjaźń nasza na szeroki i przestronny tor wjechała. (Czasownik znowu na końcu zdania! Kiedy mnie Pan nauczy pisać po polsku?)

To, co Pan pisze o Étranger, nie dziwi mnie. Zrobiło to niegdyś na mnie wstrząsające wrażenie. Właśnie ta perspektywa niesłychanej odległości, z którą autor mówi o sobie (bo pisze w pierwszej osobie i to jest bardzo ważne), to właśnie jest takie trochę przerażające.

Niektórzy, większość krytyków usiłowała wytłumaczyć to wpływem techniki kinematograficznej na powieść, czy też jako francuską próbę stylu Dos Passosa23. Nie zgadzam się z tym w żadnym razie. Myślę, że chodzi tu o coś niesłychanie głębszego, o coś, czego wyraźnie sformułować jeszcze bym nie potrafił, ale co wyrasta z jakiegoś niesłychanego przeżycia duchowego poety, z jego postawy względem całego otaczającego świata.

Bardzo to źle wyrażone, ale nie jestem jeszcze (jakie zarozumiałe to „jeszcze”) Iwaszkiewiczem, i zresztą raczej czuję niż wiem, o co mi właściwie chodzi.

Mnie też zastanowił fakt tej dziwnej zbieżności z Rostworowskim. Jeśli będę mógł kiedykolwiek rozmawiać z Camus, postaram się tę rzecz rozświetlić, choć wątpię, aby Camus kiedykolwiek słyszał o naszym dramatopisarzu. Czyżby więc taki nadzwyczajny przypadek?

Trzeba kończyć niestety naszą pogawędkę, bo robi się późno, a muszę, wbrew nawet swojej woli, być dziś wieczorem na balu studentów polskich w Lille. Będąc prezesem stowarzyszenia, nie mogłem się w żaden sposób od tego wykręcić.

Piszę ten list na adres Stawiska. Niech mi Pan w następnym liście napisze, gdzie korespondencję najlepiej kierować. Stawisko, Aleja Szucha24 czy redakcja25? Gdzie listy moje dojdą najprędzej do Pana?

Prosząc jeszcze raz o zaprzestanie popierania Polskiego Monopolu Zapałczanego i zapewniając o mojej wiernej pamięci i głębokiej bardzo przyjaźni, ściskam najserdeczniej

Jerzy

PS Wybacz, kochany Przyjacielu. Myślałem, że list ten już od dawna poszedł. Znalazłem go dzisiaj wśród mej niezałatwionej korespondencji.

Przepraszam za spóźnienie najmocniej i zapewniam o swej gorącej przyjaźni.

Całuję mocno

Jerzy

8. [JAROSŁAW IWASZKIEWICZ DO JERZEGO LISOWSKIEGO]

Stawisko, dn. 10 XI 47

Drogi mój i kochany!

Czasami człowiek cieszy się, że żyje, i myśli, że warto jest żyć, aby przeżyć pewne radosne momenty, takie, na przykład, jak otrzymanie od Ciebie takiego kochanego, miłego, serdecznego listu. Oczekiwałem go z dnia na dzień, ale albo w redakcji, albo na Stawisku, i przypadkiem zaszedłem na chwilę na Szucha, i raptem mi stróżka powiada, że jest list do mnie, nawet nie pomyślałem, że od Ciebie. Ale jak wziąłem do ręki –⁠ ta radość! Mój Boże, jaki człowiek jest głupi, taka kartka papieru może zrobić taką przyjemność. Trochę tylko za krótki ten list, czytałbym chętnie o wiele więcej, ale oczywiście pojmuję, że nie możesz wiele czasu poświęcać na pisanie do mnie. Wystarczy mi taki –⁠ a także jego treść! Niepotrzebnie się turbowałeś o ten krzyżyk: powiedziałeś coś bardzo miłego i wiedziałem, że byłeś wzruszony, i ja byłem wzruszony, i pani Zarzycka płakała na stronie, i Andrzej [Bobkowski] kochany omal nie płakał, i było tak, tak dobrze, cudownie, patetycznie i kochałem Ciebie wtedy strasznie i nie chciało mi się wyjeżdżać, i mroczny jesienny Paryż leżał gdzieś za szynami taki wspaniały, obojętny, zimny. To było bardzo piękne i wdzięczny jestem losowi za tę chwilę. Tylko okropnie mi jest pomyśleć, że może długo się nie zobaczymy, i w głowę zachodzę, co by to zrobić, żeby jakoś jak najprędzej znowu wyznaczyć sobie rendez-vous. Bardzo mi przykro, że piszesz o swoich kłopotach, nie wyszczególniając, jakiej są natury: finansowej, erotycznej czy politycznej, gdybyś mi napisał szczegółowo, o co chodzi, może bym mógł Ci coś pomóc, bardzo by mi o to chodziło, aby nasza przyjaźń mogła Ci dać jakieś realne korzyści, abym mógł Ci coś w życiu ułatwić. Życie młodego człowieka jest zazwyczaj czymś tak trudnym, że jeżeli tylko można je w czymkolwiek uprościć, to trzeba to czynić najnaturalniej i najzwyczajniej. Gdybyś mógł się podzielić ze mną twoimi kłopotami, to może byśmy coś na to poradzili. Jak Ci pisałem, ja w domu zastałem mniej więcej wszystko w porządku. Nie wiem, czy się orientujesz, że mam dom bardzo skomplikowany: mieszkają z nami obie nasze córki26, starsza z mężem27 i dwojgiem małych dzieci, poza tym staruszka, ciotka mojej żony28, która ją wychowywała, potem mój sekretarz, student WSH, brat Grzesia, Józio Zakrzewski29, miły chłopak bardzo, i nasz wychowanek, Wiesio30, którego rodziców Niemcy zabili. Mamy troje służby! Ponadto obok Stawiska mieszkają w swoim domku dwie moje siostry31 (trzecia zginęła w powstaniu32) –⁠ z których jedna choruje ciężko na serce. W skomplikowanej maszynerii naszego domu są różne prądy, prądziki i stronnictwa, w tym wszystkim ja czuję się dość obcym, jak gdyby trochę niepotrzebnym kołem u wozu, kołem, które jednak produkuje forsę i jest trochę kołem rozpędowym całej maszynerii. Możesz sobie wyobrazić, że wolałbym mieszkać we dwójkę z moją żoną w dwóch pokojach i nie mieć na głowie tak złożonego gospodarstwa i całego „pałacowego” zapędu naszego train33. W tym wszystkim czuję się, nawet jestem, bardzo samotny, jedynym moim prawdziwym przyjacielem jest moja żona, ale ja nie mogę na nią liczyć, raczej [muszę] ją podtrzymywać. Olbrzymim wysiłkiem woli musiałem ją przed laty wyprowadzić z ciężkiej choroby34 i teraz muszę jak gdyby zawsze uważać, aby gmach zbudowany przeze mnie z takim trudem nie runął. Możesz sobie wyobrazić, ile nerwów to mnie kosztuje na co dzień, do śniadania i do obiadu! Dołącz do tego wszystkie moje zajęcia, teatr35, redakcję, wszystkie prezesury i przewodniczenia, a zobaczysz to moje żałosne, rozdrobnione i niespokojne życie, w którym najtrudniej jest o chwilę zastanowienia. Nie dziw się, że teraz tak mało i z takim trudem piszę –⁠ a wszystko jeszcze pokryte polorem bardzo światowego, eleganckiego i „dobrze wychowanego” życia. Domyślasz się, jak się nieraz czuję i dlaczego te wakacje paryskie były takie cudowne, i wspomnienie, którym mogę żyć przez długie tygodnie, jednocześnie nikomu nie mogąc wytłumaczyć, dlaczego to było tak cudowne. O tym już Ci pisałem.

Parę dni temu spędziłem wieczór z Lechem Zarzyckim, z jednej strony było mi bardzo miło, bo mogliśmy bez końca mówić o tobie (zadał mi niestety pytanie: czy zgwałciłeś go? było mi bardzo przykro) –⁠ z drugiej ujrzałem, że z Lechem nie tylko nic mnie nie łączy, ale nawet nie może łączyć. Stosunek jego do mojej osoby jest tak pomieszany, z jednej strony chciałby ze mną spotykać się i gadać, z drugiej boi się tego, „co ludzie powiedzą” w sposób oczywisty i naiwny, i bardzo to mnie w nim drażni. Sam jest powierzchowny i jakoś nie trafiam ani ja do niego, ani on do mnie. Poza tym wyobraża sobie, że ja jestem strasznie nieszczęśliwy, że on nie jest moim kochankiem, i stara się mnie pocieszać, a mnie to jest najbardziej [obojętne]. Wszystko to sprawia, że jakoś nam nie idzie –⁠ i wieczór z nim spędzony zaliczam do mniej udanych. Ha, trudno, tym mniejsza konkurencja dla Ciebie. To nasze, jak piszesz, „zestrojenie” paryskie było czymś bardzo cennym i osobliwym i pragnąłbym, aby się kiedy jeszcze powtórzyło, choć takie harmonijne dnie rzadko się powtarzają.

Pogoda skończyła się, są jesienne, mgliste, ciemne dnie i wieczory czarne jak atrament, dom mój zagubiony w nocy, schowany w lesie, cichy (o ile wnuki nie krzyczą), jest pełen jakiegoś smutku i milczenia. Ale jednocześnie tak mi jest intymnie tutaj, ubóstwiam takie ciemne jesienne noce i takie wieczory bez gwiazd. Czuję się jak ślimak przyczepiony do spodu liścia szerokiego, jakiś odgrodzony od świata, a tym bardziej czujący rytm i puls tego świata i związany z nim tysięcznymi nićmi. Myślę o tobie w Lille, o Andrzeju [Bobkowskim] w Paryżu, o Grzeli36 w Poznaniu, o swoich biednych emigracyjnych przyjaciołach w Londynie, o wszystkich ludziach, co się kręcą w wirze świata jak wiewiórki w klatce, i czasem odnajduję w sobie uczucia „étranger” –⁠ obcość zjawisk świata. To wielki plus to moje mieszkanie na wsi, gdzie mimo wszystko mogę czuć te pewne momenty recueillement37 (cholera, nigdy nie umiem napisać tego słowa recueillement). Zdaje się oprócz tego, że mam dziś trochę gorączki i dlatego piszę głupstwa. Przepraszam Cię.

Drogi, pamiętaj, że każdy twój list to dla mnie wielki i szczęśliwy ewenement, nie skąp mi więc wiadomości. A teraz tulę Cię bardzo czule do serca, które bije mocno, i pozostaję zawsze takim samym

Jarosławem

[List w kopercie adresowanej: Mr Georges Lisowski, Lille, 204 rue du Fbg de Roubaix, Francja; adres nadawcy: J. Iwaszkiewicz, Stawisko, p. Brwinów]

9. [JERZY LISOWSKI DO JAROSŁAWA IWASZKIEWICZA]

Lille, dn. 17 XI 47 r.

Jarosławie mój bardzo drogi,

Nie zawiodła mnie wczoraj poczta. Dostałem znów śliczny, długi list od Pana. Dowiedziałem się z niego, że wreszcie dostał Pan list ode mnie i że już nie pali Pan na próżno zapałek.

Czuję się dziś wieczorem bardzo, bardzo blisko Pana i o mało nie napisałem… Ciebie. Cisnęło mi się to pod pióro nie jako zbyteczna poufałość, ale jako szczery wyraz płynący z głębi prawdziwej, szczerej, cudownej przyjaźni…

Przykro Panu, że nie zwierzam się z moimi kłopotami. Niewiele mógłby Pan pomóc tutaj, a jest to historia tak niezwykła, że trudno by było ją opisywać. Wątpię, czybym potrafił. Są rzeczy, które można tylko wytłumaczyć, których się nie da napisać (jeśli się nie jest Iwaszkiewiczem naturalnie). Kompleks tych moich kłopotów do tego rodzaju rzeczy należy. Przypuszczam, że kiedyś, kiedy będziemy mieli możność długiego gawędzenia ze sobą, pomówimy i o tym. Jak Pan przypuszcza, chodzi o kłopoty, według Pana wyrażenia, „erotyczne”. Wiem naturalnie, że z zasady każdy młody człowiek w moim wieku uważa swoje sytuacje za jedyne i niesamowite, ale zna mnie Pan, wie Pan, że jestem rozwinięty ponad mój wiek i że jednak otrzaskany już jestem trochę z życiem, i niech mi Pan wierzy –⁠ ta historia, o której wspominałem, jest naprawdę niezwykła i niecodzienna. No, ale jak rzekłem, o tym pogadamy potem. (Nie wiem zresztą, czy się zdecyduję, bo z „temy literatamy” to nigdy nie wiadomo. Zdradzieckie są bestie! Coś mu opowiesz, a on od razu nowelę czy powieść napisze i marsz tu, żywy człowieku, do lamusa konradów, gustawów czy innych urojonych bohaterów. Ale myślę jednak, że Panu zaufam).

Dziękuję za informacje o domu Pańskim. Cieszę się z tego, bo wiem teraz, jak Pan mieszka, i łatwiej mi wyobrazić sobie Pana o jakiejkolwiek porze dnia. Nie tylko rozumiem teraz, dlaczego Pan tak mało pisze, ale nawet zastanawiam się, jak Pan w ogóle może jeszcze coś pisać. Umie Pan z pewnością organizować swój czas –⁠ ja niestety tej cennej umiejętności nie posiadam i dlatego, choć mniej mam bez porównania zajęć, jestem zawsze zalatany, nie mam czasu i nawet na korespondencję z Panem nie mogę tyle czasu poświęcić, ile bym chciał.

Drogi Jarosławie, mam do Pana długi romans. Przede wszystkim sprawa moja osobista. Liczę wkrótce na paczkę z Nową miłością38, Nowelami włoskimi39 i wierszami subtelnego poety oktostychów40. (À propos, muszę uczynić zadość elementarnej przyzwoitości, ale wyrażając jednocześnie wrażenie naprawdę odczute. Wie Pan, że Czerwone tarcze zrobiły na mnie niesłychane wrażenie41. Nie wiem, czy to fakt, że widziałem Pańską twarz, uśmiech i rysy w każdym zdaniu tej książki, ale przeczytałem ją naprawdę jednym tchem i o ile –⁠ teraz muszę się przyznać ze wstydem –⁠ czytając ją po raz pierwszy jako jedenastoletni szczeniak, nudziłem się trochę, o tyle teraz wydała mi się naprawdę wspaniała i od końca do końca niesłychanie zajmująca). Jadę więc dalej. Czekam, jak rzekłem, na „moje” obiecane książki. Ale to nie wszystko. Prof. Godlewski42, lektor polskiego na Uniwersytetach w Lille (Państwowym i Katolickim), stwierdził z ubolewaniem, że na obu uniwersytetach jest tylko jeden egzemplarz przedwojennego wydania Czerwonych tarcz. Wobec powyższego (prosił mnie o napisanie o tym do Pana) pyta, czy nie mógłby Pan ewentualnie przysłać kilku swoich innych książek, dla zapełnienia tak poważnych luk. (Zaznaczam, że prof. Godlewski, inaczej Wacek, jest dawnym Leszka [Zarzyckiego] i moim profesorem z Villard de Lans i że jest w tej chwili jednym z moich najbliższych przyjaciół). Poza tym, gdyby mógł Pan, Panie Jarosławie, przysłać jakieś 6 egzemplarzy Nowej miłości, względnie Nowel włoskich, to Wacek bardzo by się ucieszył, bo chciałby w tym roku przerobić jedną z Pańskich nowel jako tekst z literatury współczesnej na Uniwersytecie Państwowym, a nie ma niestety odpowiedniej ilości tekstów ku temu. To jedna rzecz.

Druga. Grupa polonistów (Francuzów) uniwersytetu w Lille nosi się z myślą wydania Antologii Noweli Polskiej po francusku, w tłumaczeniach właśnie byłych uczni prof. Godlewskiego (pracuje on w Lille na tej placówce od roku 1928). Tom i –⁠ Prus, Orzeszkowa, Sienkiewicz, Żeromski itd. Tom II –⁠ współcześni. Co do I-⁠ej części to materiał jest prawie całkowicie zebrany. Co do drugiej jednak prof. Godlewski chciałby się poradzić Pana nad tym, jakie według Pana pozycje można by tu włączyć i którą z nowel Pańskich?

Czy mógłby Pan ewentualnie dostarczyć tekstów? Może nawet –⁠ jak widzi Pan, zamach na całego na Pańską osobę –⁠ zgodziłby się Pan opracować wstęp do tej antologii, po francusku lub po polsku (ew. przetłumaczyłbym)? Czy mógłby się Pan wypowiedzieć co do tych różnych spraw? Sprawa tej antologii, którą staramy się z prof. Godlewskim od dwóch lat postawić na nogi, bardzo nam leży na sercu i przypuszczam, że gdyby „stanęła na nogach”, byłoby to b. ciekawe wydawnictwo. Muszę niestety kończyć, ale ścieśniam się do niemożliwości, bo kończę mój blok papieru i nie mam już innej takiej kartki, a nie mogę przecież pisać na byle szpargale do Red. Nacz. „Nowin Literackich”. (À propos, czy mnie Pan zaabonował?) Gide dostał nagrodę Nobla43. Bardzo się z tego cieszę, bo mam b. wiele sympatii dla Gide’a (dla człowieka, jak dla pisarza).

O wielu jeszcze rzeczach musiałbym pisać, ale to już chyba za kilka dni –⁠ dziś już nie mam miejsca. Ściskam serdecznie i całuję b. mocno

Jerzy

10. [JAROSŁAW IWASZKIEWICZ DO JERZEGO LISOWSKIEGO]

17 XI 47

Mój drogi! Czekam listu, a tymczasem pozdrowienia przesyłam z Wrocławia44. Myślę dużo o tobie i czekam wiadomości z niecierpliwością.

Jarosław

[Kartka pocztowa przedstawiająca kobietę i całującego ją w dłoń mężczyznę, stojących na balkonie zdobionym różami; u dołu karty nadruk: „Z powinszowaniem imienin”. Koperta adresowana: Mr Georges Lisowski, Lille, 204 rue du Fbg de Roubaix, Francja; adres nadawcy: J. Iwaszkiewicz, Stawisko, p. Brwinów]

11. [JAROSŁAW IWASZKIEWICZ DO JERZEGO LISOWSKIEGO]

Stawisko, 20 XI 47

Mój drogi, kochany chłopcze!

Chciałem napisać „jedyny”, ale pomyślałem sobie, że w tym byłoby trochę blagi, a nie chciałbym wobec Ciebie blagować, to najważniejsze. Z takich przyjaźni –⁠ jak moja z tobą –⁠ wynosi człowiek to, co jeszcze Platon powiedział, że stara się być lepszym, aby się stać godniejszym przyjaźni, ja przynajmniej staram się pokazać się tobie z najlepszej strony, nie tylko pokazać, ale nawet być lepszym, co dla starego, rozpustnego i bardzo egoistycznie nastawionego człowieka dość jest trudne. Otrzymałem dziś po powrocie z Wrocławia twój list, omawiający sprawy zapałek –⁠ mógłbym Ci jeszcze coś na ten temat napisać, ale naprawdę już dość o tym. Te trzy dni w Paryżu były tak okropnie krótkie, a jednocześnie tak ważne. Tej chwili na moście nigdy nie zapomnę. I dlatego jestem Ci szalenie wdzięczny za twój list i za wszystkie słowa, jakie w nim zawarłeś. Z jednej strony chciałbym mieć od Ciebie jak najwięcej wiadomości i listów, z drugiej strony nie chciałbym, aby choć cośkolwiek w tych listach było z przymusu, aby Ci nie przeszkadzały w zabawie, w miłości czy w nauce, źle pojętym obowiązkiem „odpowiadania Jarosławowi”. Ja będę pisał, jak tylko będę miał czas, ty się moimi listami nie krępuj, najprzykrzejsze by mi było, gdybyś odczuwał w tej korespondencji jakikolwiek przymus. Wracam po czterodniowym pobycie z Wrocławia, gdzie pracowałem bardzo intensywnie. Bardzo mnie niepokoi i dziwi, zaskakuje i męczy podskoczenie nagłe mojej osoby i moich wypowiedzi do rzędu jakiegoś czynnika „państwowego”. W niedzielę było wielkie przemówienie Bieruta45, po czym po południu zabierałem głos w wielkiej publicznej dyskusji, polemizując z nim –⁠ oczywiście w ten sposób, jak tylko można polemizować z głową państwa. Obrano mnie znowu prezesem Związku Zawodowego Literatów, czyli znowu na rok będę zawalony posiedzeniami, sprawozdaniami, urzędowaniami itd., itd. Nie będę miał znowu wiele czasu na pisanie, do czego jednak bardzo tęsknię. Zresztą te zjazdy bardzo lubię, spotykam się z tylu ludźmi, bardzo miłymi, poza tym czuję atmosferę raczej życzliwą, mimo licznych zazdrości i uszczypliwości –⁠ a po kampanii przeciwko mnie prowadzonej przez pewne czynniki wybór mnie na prezesa Związku (przez aklamację) jest bardzo wymowny. Dowiedziałem się także, że książka moja dociera bardzo daleko, robotnica, która dostała drugą nagrodę na konkursie na „pamiętniki robotnika polskiego z czasów okupacji”46, stwierdza, że uczyła się czytać i pisać (ma b. dobry styl) na książkach Iwaszkiewicza, a w Łodzi w czytelniach robotniczych moje książki są na pierwszym miejscu pod względem zapotrzebowań. Oczywiście te rzeczy zakomunikowano mi w kuluarach, nikt o nich nie mówi oficjalnie ani nie pisze, ponieważ byłoby to zaprzeczeniem pewnych tez. A jak wiesz, przykłady przeczące pewnym tezom są przemilczane. Kiedyś Wyka miał odczyt o Norwidzie47 jako plastyku i twierdził, że Norwid nie miał poczucia koloru. Na dowód przytoczył przykład –⁠ jakiś taki o czarnych liniach drzew na pomarańczowym tle nieba –⁠ który dowodził wręcz czegoś przeciwnego. I ja, i kilku znajomych malarzy żachnęliśmy się na to i po odczycie przedstawiliśmy to Wyce. „Tak –⁠ powiedział –⁠ naprawdę? A, no to muszę zmienić ten przykład!”. Teza o wieży z kości słoniowej48 musi pozostać, toteż czytanie moich książek przez robotników przemilcza się! Nie myśl, że to mnie napawa goryczą, w ten czy w inny sposób, z jednej strony wierzę w moją sztukę, z drugiej trochę ją lekceważę –⁠ i jedno, i drugie pomaga mi jakoś iść przez życie.

[na kolejnej stronie listu rozlany atrament]

21/XI. I patrz, mój drogi, co za katastrofa! Wylałem pół słoika atramentu, który tak pieczołowicie wiozłem z Paryża, na stronę listu, gdzie pracowicie napisałem o Camusie i o tym, że bardzo chciałbym Cię zobaczyć. Nie mam już cierpliwości odtwarzać to wszystko, co tam napisałem, chcę tylko powtórzyć, co pisałem o tym zobaczeniu się. Czy nie ma żadnej możliwości, abyśmy się mogli zobaczyć przed latem? Jeżeli to chodzi o sprawy pieniężne, to gotów jestem ponieść jak najdalej idące świadczenia, abyś tylko mógł przyjechać. Mieszkanie i wyżywienie w Warszawie masz zapewnione. Bardzo bym chciał Cię zobaczyć i pogadać z tobą, chociaż wiem dobrze z długoletniego doświadczenia, że to drugie spotkanie nigdy nie będzie tak intensywne jak pierwsze, a może nawet wcale się nie uda. Ale przez to wszystko trzeba przejść jak najprędzej, mam wrażenie, że ja już nie mam wiele czasu na tego rodzaju przeżycia. Starzeję się niestety bardzo szybko w ostatnich czasach, słabnie mi wzrok i słuch, serce mam młode, ale to trochę za mało.

Dziś obudziliśmy się w śniegu! Zima, do wiosny daleko, byle jakoś dojechać do Bożego Narodzenia, chciałbym bardzo, aby święta minęły szczęśliwie. Obchodzone one są u nas bardzo tradycyjnie, a teraz, kiedy wnuki są w domu, kiedy rosną i są coraz bardziej rozgarnięte, święta nabierają nowego sensu. Chciałbym, abyś teraz zobaczył Stawisko, śnieg na dworze, sosny, dęby jeszcze trochę żółtymi liśćmi pokryte, nasze zwierzęta i różne inne szczegóły mojego bytu codziennego, które jednak bardzo się różnią od życia innych literatów. Po wizycie w Pradze napisałem parę wierszy, połączonych wspólnym tytułem Suita praska49, choć są bardzo różne. Jeden z tych wierszy bardzo mi się nawet podoba. Próbowałem do tego wiersza, który Ci napisałem w kalendarzyku, doczepić jeszcze kilka, aby powstała z tego Suita paryska, ale na razie nic z tego nie wyszło. Myślę, że jeszcze powrócę do tej idei. To wszystko na razie, co piszę, w grudniu myślę pojechać na tydzień do Poznania, bo mam tam trochę interesów, i tam posiedzieć nad pisaniną. A nuż coś wyjdzie! W Poznaniu mam Grzesia. Czy Ci opowiedzieć historię Grzesia? Jeżeli chcesz, napiszę Ci to następnym razem –⁠ jest to rzecz, która skończyła się trochę en queue de poisson50, ale mimo to jest jednym z istotnych elementów mojego życia. Poza tym mam małżeństwo Hubickich51, którym dedykowałem swoją Starą cegielnię52. A małżeństwa, którym coś dedykuję, rozchodzą się natychmiast. Otóż i oni się rozchodzą i wymagają, abym przyjechał ich godzić czy dzielić, w każdym bądź razie asystować przy tym. Trzeba jechać!

22 XI. Dziś już trzeci dzień, jak piszę ten list do Ciebie, jestem tak rozrywany, nie mam czasu na napisanie dwóch słów, jestem bardzo tym zmęczony, na dodatek prowadzę jeszcze bujne życie erotyczne, bujniejsze niż kiedykolwiek w życiu, i wszystko to razem wyciąga ze mnie wszystkie flaki. Nie gniewaj się na mnie za zwierzenia do tego stopnia intymne, myślę, że mi wybaczysz szczerość, z jaką mówię takie rzeczy, jakich nikomu nigdy nie mówię i raczej nie mówiłem. Raptem stałeś się dla mnie jakąś najbliższą osobą, której chcę się zwierzać i gadać, jakbym miał osiemnaście lat i jakbyś był moim rówieśnikiem. Sytuacja dla Ciebie zapewne trochę krępująca. Ale pozwól mi się tak wygadać czy wypisać, trochę mi po tym ulży, bo na ogół jestem bardzo pesymistycznie usposobiony. Najboleśniej mi jest, kiedy widzę te fantastyczne wysiłki w Polsce nad odbudową materialną i kulturalną –⁠ i kiedy mi przychodzi do głowy, że to wszystko może się zapaść w jakiejś idiotycznej nowej katastrofie. Czasami płakać mi się chce –⁠ naprawdę! Ślicznie się tam u was teraz w tej Francji dzieje! Co za okropności, i to bezsensowne zmienianie się rządów i padanie ich jak domków z kart jak za najlepszych dawnych czasów53. Ja myślę, że byś zrobił najlepiej, zabierając nogi za pas i przyjeżdżając na dokończenie twego wykształcenia do Polski, po co ty tam masz siedzieć, kiedy to wszystko i tak się wali. No nie? Oczywiście mówię to także powodowany uczuciami czysto egoistycznymi. Ale myślę, że mam rację i z ogólniejszych powodów. Czy masz jakieś wiadomości od Bobkowskiego? Świnia jestem, bo nie napisałem do niego jeszcze ani słowa! A do Ciebie nie wiem już który list smaruję, widzisz, jaki ja potrafię być!

No, więc już kończę nareszcie, nie gniewaj się za wszelkie androny, które tu powypisywałem, bo ręka sobie, a głowa sobie, jakoś to mi wszystko fatalnie idzie, chciałbym już mieć chwilę spokoju, aby napisać do Ciebie zrównoważony list, zarówno pod względem formalnym, jak treściowym. Czekam zawsze niecierpliwie wieści od Ciebie –⁠ najprędzej jednak listy dochodzą na Marszałkowska 8. Na razie całuję Cię w czoło, w usta i w czarną plamkę! i bardzo serdecznie po ojcowsku do serca mego tulę!

Twój Jarosław

[List w kopercie adresowanej: Lille, 204 rue du Fbg de Roubaix, à Mr Georges Lisowski, Francja; adres nadawcy: J. Iwaszkiewicz, Stawisko, p. Brwinów]

12. [JAROSŁAW IWASZKIEWICZ DO JERZEGO LISOWSKIEGO]

Stawisko, dnia 24 listopada 47

Mój bardzo drogi i drogi i jeszcze raz drogi!

Wczoraj skończyłem wielki list do Ciebie i Józio Zakrzewski (mój sekretarzyk) wysłał go dzisiaj, a tutaj nadszedł znowu od Ciebie nowy list, taki bardzo kochany. Chcę zaraz Ci nań odpowiedzieć i dlatego ta maszyna, której w listach prywatnych nie cierpię, ale zależy mi bardzo na pośpiechu, aby jeszcze przez ten wolny wieczór zdążyć do Ciebie napisać choć parę słów ze wzruszeniem i podziękowaniem. Jestem tak szczęśliwy z tego wszystkiego, co piszesz, i tylko wielkie zmęczenie, jakie mnie teraz ogarnęło, nie pozwala mi odczuć całkowicie i w należytej mierze całego entuzjazmu, jaki powinien mnie właściwie ogarnąć. Przede wszystkim sprawa zwracania się do mnie: proponowałem Ci jeszcze w Paryżu, abyś mi mówił po imieniu. Jeżeli jeszcze rozumiałem, że trudno Ci było zwracać się do mnie ustnie per ty, to teraz widzę, że o wiele łatwiej pisałbyś do mnie, gdybyś mógł mówić do mnie po imieniu. Zresztą sam na to raz po raz przechodzisz. Proszę Cię bardzo, przejdź już na to definitywnie i nie zawracaj sobie i mnie głowy jakimś tam szacunkiem i moją domniemaną wielkością. Istnieje tutaj pewne niebezpieczeństwo, ale i tak tego nie unikniemy: to znaczy możesz sobie stworzyć postać jakiegoś fikcyjnego przyjaciela, mieszkającego bardzo daleko, i zaczniesz się zwierzać i w ogóle pisywać do jakiejś fikcyjnej osoby, a mnie konkretnemu niewiele będziesz miał do powiedzenia, kiedy się spotkamy –⁠ a myślę, że spotkamy się niestety nieprędko, choć różne mi chodzą myśli po nieszczęsnej romantycznej głowie i przemyślam tylko, jak by to zrobić, aby się z tobą spotkać! Właśnie, więc może grozić to niebezpieczeństwo takiego pisania w przestrzeń, zjawisko zresztą częstsze niżby się zdawało, i robienie sobie jakiegoś „przyjaciela”, niepodobnego w niczym do mojej prawdziwej, nieco dziwacznej i kapryśnej postaci. Może ten „Jarosław” na ty to będzie jakiś mit? No, ale na to już nic nie poradzimy, na razie mamy tę wielką radość naszych wzajemnych listów i niech nam ta radość pozostanie, przynajmniej na jakiś czas. Odnalezienie Ciebie po tylu właściwie nieudanych „przyjaźniach” ostatnich moich lat jest czymś bardzo cennym i radosnym, promieniem, jakim obdarzyło mnie zachodzące słońce mojego życia. Chodzi mnie o to, że mnie nie tylko bardzo lubisz, takich może trochę miałem ostatnio, ale że mnie rozumiesz i że jesteś na takim stopniu inteligencji, że nie tylko możemy rozmawiać jak równy z równym, ale jeszcze niejednego mogę się od Ciebie nauczyć. Kochane słowa twojego ostatniego listu odczytuję sobie po wiele razy… to, że czujesz się czasami bardzo blisko mnie, że jestem Ci potrzebny, że myślisz o mnie… czy może być większa radość? Drogi, drogi, całuję Cię bardzo „dobrze” i delikatnie w czoło. Dziękuję Ci.

Jestem w trakcie strasznie gorączkowej roboty organizacyjnej i posie (cholera, maszyna rozdarła papier!) dzeniowej, zmęczony jak pies przyjeżdżam na Stawisko, gdzie mnie wszystko bardzo irytuje. Za oknem deszcz i wicher, jednym słowem i pogoda, i humor pod psem. Mimo to wszystko nagle wczoraj bez żadnych przygotowań siadłem do pisania sztuki i w jeden wieczór napisałem czwartą część pierwszego aktu54. Nie wiem, jak dalej pójdzie mi robota, bo jutro zostaję na noc w Warszawie i przez parę dni nie będę mógł przyjechać na Stawisko, na dobitek wszystkiego jeszcze Éluard55 przyjeżdża w przyszłym tygodniu do Warszawy i nie będę mógł pojechać do Poznania, jak to sobie obiecywałem. A przynajmniej nie na tak długo, jak chciałem. W tych okolicznościach nie wiem doprawdy, czy będę mógł wam coś poradzić w sprawie tych nowel do antologii. Jeżeli chodzi o moją nowelę, to chętnie bym widział Bitwę na równinie Sedgemoor albo Różę z Nowej miłości. Z innych krajowych radziłbym Żukrowskiego56 (może Kolę z „Zeszytów Wrocławskich”57 –⁠ niestety w książce nie pozwolili jej wydrukować), Rudnickiego58, Andrzejewskiego59, Borowskiego60 (Dzień na Harmenzach). Wszystkie te rzeczy są bardzo surowe i âpre61, ale może właśnie dlatego nadają się dla cudzoziemców. Pomysł sam jest bardzo dobry, zresztą to samo robią poloniści w Wiedniu, tłumacząc nasze nowele na niemiecki. Książki dla Ciebie wyślę w tych dniach, dla Godlewskiego nie będę mógł niestety, i Nowa miłość, i Nowele włoskie są już wyczerpane zarówno w egzemplarzach autorskich, jak i w sprzedaży, będzie musiał poczekać na drugie wydanie, a to nie nastąpi, zdaje się, tak prędko, znając szybkość działania wydawnictw naszych. Co tylko będę mógł, to uczynię, ale wiesz, że mi to trochę trudno jest myśleć jeszcze o moich sprawach przy tych wszystkich zajęciach. Nie gniewaj się na mnie, że tak ciągle biadolę i mówię o moich zajęciach, ale jestem teraz w takiej fazie, że tylko o tym myślę i tylko to mnie irytuje, i mimo woli przelewam to na papier w liście do Ciebie, czego nie powinienem właściwie czynić.

Bardzo mnie zaintrygowałeś mówieniem o swoich kłopotach i wszystkimi niedopowiedzeniami na ten temat, bardzo mnie to martwi, a najbardziej to, że nie mogę nic na to poradzić i nawet nie wiem, o co właściwie chodzi –⁠ zresztą wyglądasz tak, że można się spodziewać po tobie najbardziej niespodziewanych przygód, najdziwniejsza we wszystkim jest ta twoja dojrzałość tak wczesna i tak dziwaczna. Mając jedenaście lat czytać Czerwone tarcze to przesada, nie dziwię się, że Ci się to bardzo znudziło. Ja sam bardzo dawno nie czytałem tej książki, chociaż ją niegdyś bardzo lubiłem. Niedawno Andrzejewski w „Odrodzeniu” napisał taki ładny artykulik na ten temat62. Wszyscy mówią, że to jest moja najlepsza książka, ale ja tak nie sądzę, była napisana w bardzo niedobrej wewnętrznie epoce dla mnie, w epoce, która poprzedzała jeszcze gorszą zewnętrznie, moje ciężkie lata, jak ja to nazywam, kiedyś Ci opiszę albo opowiem tę straszną epokę mojego życia, o której mi się nawet myśleć nie chce. Kto wie, czy nie dlatego względnie łatwiej przetrwałem okupację, że była ona poprzedzona tak potwornym czasem życia mojego. Więc wracając do Czerwonych tarcz, napisane one były w tzw. szczęśliwej epoce mego życia, w epoce pewnej beztroski i snobizmu, i może to się i odbiło na niej. Osobiście wolę Pasje błędomierskie63, które są nieudaną książką, a może właśnie dlatego, że nieudana, jak matki kochają najbardziej nieudane dzieci.

Ciekawy jestem, co byś powiedział o mojej powieści, którą teraz piszę64, a która jest znowu czymś tak zupełnie innym od wszystkiego, co dotychczas pisałem. Tak bym się chciał podzielić z Tobą moimi co do niej zamiarami. Tak strasznie mało mówiliśmy w Paryżu i tak bym chciał jeszcze o tym porozmawiać. Od czasu do czasu otrzymuję teraz anonimowe lub podpisane listy, które bardzo mnie chłoszczą, i mimo że jestem bardzo skromnego mniemania o mojej twórczości, jeszcze mnie osądzają i o megalomanię pomawiają. Czy rzeczywiście moje rzeczy mają w twoich oczach jakąś obiektywną wartość? Czy nie jest to tylko przeniesienie na moje książki twojej osobistej sympatii? Powiedz, naprawdę, kochany?

Jestem teraz bardzo smutny. Mam poza tym wielkie kłopoty z biednym Zbyszkiem Zalewskim65, którego poznałeś, jest to biedne stworzenie zupełnie wypaczone i wykolejone przez wojnę, miły i ładny chłopiec, który nic nie umie i nic nie potrafi zrobić i ma o to żal do całego świata, a przede wszystkim do mnie, że nie potrafię mu znaleźć jakiegoś zajęcia. A skąd ja mu przy takim strasznym braku czasu coś wymyślę? Przy wszystkich moich ciężarach życiowych jeszcze i ten ciężar, na oko nieznaczny, a który mi też trochę życie zatruwa (wyrzuty sumienia). Więc powiadam, jestem smutny i odczuwam jak nigdy moją samotność pośród olbrzymiej rodziny, wielkiej ilości przyjaciół i znajomych i wielkiej ilości pozornych „wielbicieli”. Czy byłbyś równie przyjaźnie usposobiony dla mnie, gdybyśmy mieszkali w jednym mieście? Jaką rolę w naszej przyjaźni odgrywa ta przestrzeń i to, że zobaczyłeś mnie na oderwanym tle, poza moją rzeczywistością, nie smutnego warszawiaka, nie zniecierpliwionego ojca rodziny i redaktora pisma literackiego? Może ja jestem zupełnie inny w Warszawie niż w Paryżu? Strasznie mnie to wszystko niepokoi i musimy, musimy zobaczyć się! Gdy pomyślę, że nie będziemy się widzieć tyle miesięcy, strach mnie przejmuje. Niestety, chyba nie będę mógł już wyjechać do Paryża w najbliższym czasie, bo to obrzydnie wszystkim, poczynając od MSZ, a kończąc na najbliższych przyjaciołach.

Tymczasem więc kończę ten „krótki” liścik i całuję cię wiele razy i bardzo gorąco. Myśl o mnie i myśl życzliwie…

Twój Jarosław

[List w kopercie adresowanej: Mr Georges Lisowski, Lille, 204 rue du Fbg de Roubaix, Francja; adres nadawcy: J. Iwaszkiewicz, Stawisko, p. Brwinów]

13. [JERZY LISOWSKI DO JAROSŁAWA IWASZKIEWICZA]

Lille, dn. 2 XII 47

Kochany, bardzo kochany Jarosławie!

Niespodziewaną radością dla mnie był Twój list. Właśnie myślałem, jak długo jeszcze trwać będzie strajk poczciarzy i kiedy wreszcie będę mógł się doczekać listu od Ciebie.

Jestem trochę (niby) chory i wyleguję się w łóżku już drugi dzień, zanudzając się śmiertelnie.

Tej nocy śniłem właśnie o Tobie, nie pamiętam już co, ale wiem, że Tyś był „bohaterem” mego snu. I nagle, zupełnie niespodziewanie, strajk poczciarzy się skończył i dostałem od Ciebie długi, bardzo kochany list. Myślę, że zdecyduję się rzeczywiście (zresztą już post factum) pisać do Ciebie per ty –⁠ choć nie wiem, czy nie zapomnę języka w gębie, kiedy się spotkam z wielkim (quoi qu’il en dise66) i zniewalającym do szacunku Iwaszkiewiczem. Ale jakoś stosunki się na pewno ułożą.

Co do drugiej poruszanej przez Ciebie sprawy, mianowicie „mitu przyjaciela”, jakim się stać boisz (co za okropne zdanie; ale jestem chory i Iwaszkiewicz wybaczy), to nie zdaje mi się, aby zachodziła tego groźba. Myślałem o tym i ja, i wystrzegam się tego jak ognia.

Ale wątpię, żeby nasza przyjaźń na taki tor się stoczyła. Gdy piszę, widzę Cię doskonale, dobry uśmiech twarzy, surowe, choć złagodzone przyjaźnią brwi i oczy, twoje oczy tak bardzo mądre i głębokie.

Pisząc –⁠ rozmawiam z tobą i ilekroć gryzmolę Ty, Ciebie, Tobie –⁠ od razu pod pusty wyraz, pod słowo, fikcję –⁠ podsuwa się obraz najkonkretniejszy, obraz twej twarzy.

Płonne obawy, mój bardzo drogi. Zresztą przyjaźń ta jest zbyt ważna dla nas obu (przynajmniej dla mnie), zbyt głęboka i zbyt cenna, byśmy jej nie potrafili obronić –⁠ przeciw zakusom czasu, odległości, granic…

Przepraszam, że tak strasznie gryzmolę, ale to w części wina mego pióra, które co pewien czas miewa atramentowe „periody”, i tego, że piszę w łóżku.

Nawiązując do poprzedniego, jestem pewien, że gdybyśmy żyli w jednym mieście, to na pewno częstszy kontakt nie uszczknąłby najmniejszej cząsteczki przyjaźni naszej. A zresztą czy nie czujesz, jak często jestem z tobą, i to bliżej nawet niż gdybym siedział po drugiej stronie twego biurka w Redakcji i rozmawiał z Tobą.

Więc niech chociaż ten smutek, ta troska nie nęka Cię już więcej.

Jestem przekonany i chciałbym tę wiarę wlać w Ciebie, że dopiero preludium naszej przyjaźni wygraliśmy. Przyszłość naszej przyjaźni jest promienna przed nami. Wierz mi.

Bardzo Ci dziękuję za wszystkie książki, jakie mi wysyłasz. Łaknę ich bardzo, bo ze wstydem przyznaję, że mało znam twoją twórczość, która jednak, chociażby ze znanych mi rzeczy, wydaje mi się niesłychanie ważna i zupełnie „obiektywnie” jej ciężar gatunkowy wydaje mi się o tyle inny niż np. dzieł Dąbrowskiej, Nałkowskiej czy innych pseudoszczytów. (Lubię b. Dąbrowską, mniej Nałkowską, a to „pseudo” nie odnosi się specjalnie do nich, lecz raczej do innych).

Jestem szczęśliwy, że dostałeś nagrodę „Odrodzenia”67, i to przyznaję nie z literackich, ale czysto egoistycznych pobudek. Z okazji tej nagrody „Odrodzenie” opublikowało wiele Twych podobizn, z których jedną szczególnie lubię bardzo i często oglądam. Nota bene z tym większą radością oglądałbym taką fotografię, gdybym miał od Ciebie własną. Przypuszczam, że znajdziesz gdzieś w papierach jakąś dobrą i że rozstaniesz się z nią –⁠ dla mnie.

Ponieważ już tak nachalnie zjechałem na prośby, to proszę b. usilnie o prenumeratę „Nowin”, jeśli, oczywiście, jest to możliwe.

Po drugie, wybacz, że tyle tego jest, jeśli będziesz miał sposobność znaleźć gdzieś wiersze Gałczyńskiego, to bądź taki dobry i przyślij mi. Ja postaram się zrewanżować jakąś książką francuską, jeśli dobra nowość wyjdzie.

Dziękuję z góry serdecznie.

Wracając do poprzedniego listu, śpieszę z oznajmieniem, że nigdy „obowiązek odpowiadania Jarosławowi” nie będzie mi ciążył, a jeśli zbyt opieszale go często wykonuję, to tylko wina mojej nieumiejętności zorganizowania własnego czasu.

Dziękuję bardzo za informacje co do antologii, ale niestety nie skończyłem jeszcze nękać Cię tą sprawą. Nie wiem, czy zdajesz sobie sprawę, że tu, we Francji, nie można pójść do księgarni i poprosić o dany numer „Zeszytów Wrocławskich” czy książkę Andrzejewskiego itp.

Chodziłoby więc o to, aby ktoś (niekoniecznie Ty, mój drogi i zasypywany prośbami Jarosławie, może twój sekretarz czy sami autorzy) podjął się przesłania tych tekstów tu do Lille, na mój adres.

Pomagając nam, pomyśl, że to nie tylko dla mnie, ale także może i trochę dla sprawy naszej literatury polskiej za granicą, która tak źle, tak zupełnie prawie jest nieznana.

Pisanie mi o Twoich kłopotach bynajmniej mnie nie nuży, przeciwnie, zdaje mi się, że biorąc w ten sposób choć pasywny w nich udział, pomagam Ci trochę.

Czytałem artykuł Andrzejewskiego z „Odrodzenia” o Czerwonych tarczach, czytałem z wielką radością, tak mnie to wszystko, co o tobie piszą dobrego –⁠ raduje, a złego –⁠ smuci i wścieka (na recenzenta-idiotę).

Ciekaw jestem niezmiernie Twoich nowych prac –⁠ suity praskiej, paryskiej (??), sztuki, wreszcie powieści. Kiedyż się będziemy mogli dość nagadać??!

Pisz i nie gniewaj się, jeśli regularnie nie odpowiadam. Jestem za to bardzo regularnie z Tobą… blisko Ciebie.

Przesyłam Ci razem z tym listem malutki esej poetycki, który mi się wypsnął ostatnio. (Bodajże pierwszy po polsku).

Może rzuci ci to jakieś światełko na charakter moich kłopotów, choć wątpię, żebyś coś z tego „skapnął”.

Kończąc, całuję Cię bardzo mocno i zapewniam o swoim wiernym oddaniu

Twój Jerzy

Słońce spłynęło krwią –⁠

Miłość błąka się smutna po torfowiskach żalu

Cień niosąc posępnym południom

Cierpienie łka wieczorami w ostępach cichej zadumy –⁠

Gwiazdy –⁠

Jakby w rosnący ten śpiew zasłuchane

Oniemiały z bólu –⁠

Tętni po wielkich gościńcach złota podkowa niebios –⁠

Stratowane klomby piwonii purpurą poją obłoki…

… Jak prędko zamiera dzień…

JL 22 X 47

Jak widzisz, to nawet nie jest malutki wierszyk. Ot, takie sobie kilka słów na wiatr rzuconych…

PS Odczytując raz jeszcze ten list, stwierdzam, że jest napisany wprost rozpaczliwą polszczyzną.

Wybacz mi, proszę Cię bardzo, i bądź łaskaw to złożyć na karb gorączki.

Całuję raz jeszcze

Jerzy

14. [JERZY LISOWSKI DO JAROSŁAWA IWASZKIEWICZA]

Lille, dn. 12 XII 47

Drogi, bardzo kochany Jarosławie,

Kilka słów tylko tym razem. Otrzymałem przedwczoraj Twoje Nowele włoskie. Przeczytałem je jeszcze tego samego dnia, jednym tchem, na wykładach. Bo przecież był to taki bardzo drogi i bardzo długi list od Ciebie, nieprawda? A taki byłem spragniony wiadomości i wieści o tobie.

Przypuszczam, że skromność Twoja nie będzie uważała za czczy, grzecznościowy, pusty komplement, jeśli Ci powiem, jak dalece zachwyciły mnie te perły tak czyste, na tak cudowny pejzaż nanizane.

Kongres we Florencji może najbardziej przemówił do mnie –⁠ swoim optymizmem –⁠ swym zakończeniem tak fantastycznym, które niczego nie kończy, a wszystko dopiero zaczyna.

Czułem, czytając tę nowelę, jak wielkim pisarzem jesteś. Te wszystkie osoby żyją swym własnym życiem, i Manu, i Carla, i hr. Je-Voudrais. Życiem tak intensywnym i tak rzeczywistym, że dokonały, zdaje się, pewnego rodzaju gwałtu na Twej osobie.

Bo czy w pierwotnym projekcie zamierzyłeś  powrót Emanuela do Florencji, do Carli? Czy miałeś zamiar takie zakończenie napisać?

Czuję, że nie. To nie Ty kazałeś Krasowiczowi wrócić do niej, to on tobie kazał, on tobie dyktował ostatnie strony noweli. Nieprawda? i ta nowela bardziej niż wszystkie inne wniwecz obraca Twe smutne, doświadczone, piękne też bardzo, ale inaczej, rozmowy w Palermo z twą przyjaciółką francuską68.

Niestety czasu nie mam, aby o wszystkim Ci pisać. Innym razem Ci powiem o wrażeniach, jakie wywarły Koronki weneckie; czar, którym przepełnione są kartki twych rozmów sycylijskich, niesłychana plastyczność, gra kolorów, barw świateł i cieni tak przepięknie, bajecznie oddana przez Ciebie, przepełniają kartki tej książki i dzięki nim staje się ona czymś więcej niż przeżyciem estetycznym, nawet głębokim.

Przyznam się, że czekałem na większą paczkę. Myślałem, że przez dni kilka będę się mógł zatopić w Tobie i chłonąć Cię wszystkimi porami duszy i uczucia.

Ale choć tak szybko przeczytałem te Nowele włoskie, harmonia twoich słów, harmonia Twego piękna gra jeszcze we mnie ciągle na rozpiętych strunach.

Drogi mój, nie wiem, kiedy napiszę do Ciebie następnym razem. Nie gniewaj się, jeśli się spóźnię cokolwiek, bo Boże Narodzenie się zbliża i wraz z nim groźna konieczność napisania około setki listów i kartek zaciążyła nad moją głowizną jak Damoklesowski miecz. Wyjeżdżam w środę 17 bm. do Paryża. Adres mój tam do dnia 3 stycznia będzie –⁠

Georges Lisowski

10, rue de Paris

Epinay s/Seine (Seine)

Kończę już, raz jeszcze dziękując za książkę Twą i prosząc o jeszcze (Poezje szczególnie) i całując Cię bardzo serdecznie

Jerzy

PS Jednocześnie zasyłam gorące życzenia Świąteczne i Noworoczne w obawie, aby następny list się nie spóźnił, i proszę o ucałowanie rąk Pani Anny, której nie znam po prawdzie, ale wielkim szacunkiem otaczam.

Jerzy

15. [JAROSŁAW IWASZKIEWICZ DO JERZEGO LISOWSKIEGO]

Stawisko, 13 XII 47

sobota, 9½ wieczorem

na dworze wiatr i ciepło

Miły, najdroższy mój chłopcze!

Jestem w ostatnich czasach tak „ogruboskórzony”, że nawet nie odczułem dostatecznej radości z twojego ostatniego tak drogiego, kochanego listu. Nie umiem już widocznie cieszyć się z tego, co mi niespodziewanie przynosi życie w twojej osobie. Przychodzisz do mnie z tymi cudnymi słowami przywiązania i miłości w chwili, kiedy jestem już tak smutny i beznadziejnie obolały, że ani cieszyć się nimi należycie nie mogę, ani nawet, przyznam się, nie bardzo w nie wierzę. Dawno już nikt –⁠ może nigdy –⁠ tak do mnie nie pisał. A moja wielka serdeczność, miłość, przyjaźń najczęściej padała na opokę. W słowach twoich jest manna pociechy, ale ja już chyba nie potrafię jej przyjąć, żywić się nią i cieszyć. Błagam Cię, nie kładź tych moich słów na karb histerii czy neurastenii, nie, to może właśnie jest prawda. Gorąco, gorąco chciałbym zobaczyć Cię teraz i poczuć ten prąd uspokojenia i siły bijący od Ciebie, który napełniał mnie takim spokojem w Paryżu. Tutaj jestem bardzo wciąż niespokojny, naderwany, rozproszony –⁠ i żadne uczucia ani wrażenia nie dochodzą do mojej głębi, zostają gdzieś w naskórku, który urósł mi do niebywałej –⁠ jak ci to powiedziałem –⁠ grubości. Piszesz, że jesteś przy mnie. Wyobrażam to sobie, myślę tak i chodzę czasami tak, jakbym szedł przy tobie, widzę Ciebie to na ulicy, na moście paryskim, to w hallu hotelu Raphael czekającego na mnie –⁠ ale brak mi jest bardzo konkretnej twojej obecności, codziennego widzenia. I czuję się bardzo samotny, pomimo tysiąca ludzi, z którymi gadam co dnia. Zmęczony jestem pewnego rodzaju bezpłodnością mojego życia, jego niepokojem, jego brakiem linii, zajęcia i prace moje są puste i bez wdzięku. Bardzo chciałbym pisać, pisałbym może teraz dla Ciebie, ale jednocześnie boję się tego pisania: sam nie wiem, jak teraz mam pisać i co. I trochę się lękam, że w ogóle z moim pisaniem już amen.

Byłem teraz przed tygodniem w Poznaniu, pojechałem tam po prostu, aby oderwać się od Warszawy i Stawiska, popisać trochę (głupia przeróbka jakiejś rzeczy Prusa na dramat69, sprawa, która nie ma nic wspólnego z moją prawdziwą twórczością) i zobaczyć się z Grzelą i z Hubickimi. Obie te znajomości datują się sprzed prawie trzech lat z Konina, obie są niewypałami –⁠ Grzesia bardzo kochałem, ale on absolutnie mnie nie rozumiał i nie rozumie, poczciwy, ładny, bardzo pobożny chłopak, syn szewca z Konina, jego brat Józio jest moim sekretarzem. Całe nasze poznanie się i pierwsze miesiące znajomości były czymś niby sen, niby bajka, sam Konin wydawał mi się czarodziejskim miejscem. Ale teraz to się wszystko ewaporowało70. Został głupawy chłopak, który nawet nie pozwala się pocałować w czoło, miasteczko jak tysiące miasteczek, miła rodzina –⁠ zacna i świątobliwa, mojego Grzesia, nic nierozumiejąca z moich przeżyć, parę wierszy i wielki smutek. Hubiccy to młoda, urodziwa para, poznana jednocześnie w Koninie. Bardzo mi się podobali, zaprzyjaźniłem się z nimi. Kto wie, jak by to się było skończyło, gdyby właśnie nie jednoczesne poznanie Grzeli. Wyobraź sobie czerwiec 1945 roku, uczucie niesłychanej radości po upadku Niemców, rzekę, wianki na rzece, race, tratwy, kwiaty, mój wieczór autorski, idiotyczny pokój, w którym mieszkałem z posągami Mickiewicza i Kościuszki z gipsu71 i tych troje pięknych ludzi. Było od czego oszaleć. Teraz jeździłem do Poznania, bo Hubiccy się rozstają. Do niej wrócił narzeczony z Anglii, a on rozpacza jak uczniak, jak dziecko (truł się) i tak nie umie cierpieć, tak mu z tym niewygodnie jak w za ciasnym kołnierzyku. Wiesz, jak to wygląda: w dzień rozpacz i gadanie, a wieczorem dancing i wódka do 3 nad ranem. Sił mi na to tylko na trzy dni wystarczyło. Zresztą nie dziwię się temu, i ja tak robiłem w najstraszniejszych dla mnie chwilach: podczas choroby mojej żony. Oczywiście nie pogodziłem ich i oboje mają żal do mnie, zdaje się: on –⁠ że nie pogodziłem, ona –⁠ że chciałem godzić. (Hubickim dedykowałem Starą cegielnię). Pojechałem potem do Konina z Grzesiem, do jego rodziców. To bardzo dobrzy ludzie, jakich się spotyka raz w życiu, rodzina idealna, on szewc, sam pracuje w warsztacie, ale co za wychowanie! Żebyś zobaczył, jak wychowani są chłopcy, niech się schowają hrabiowie i Anglicy, pobożni może za bardzo jak na mój gust, ale to tak pięknie, jak syn z matką wstają o szóstej rano, żeby pójść na roraty do pobliskiej fary (budowanej jeszcze przez Kazimierza Wielkiego) –⁠ dzwonek na śmiesznym ratuszu dzwoni co kwadrans, śliczny konik, herb Konina, polatuje nad zegarkiem –⁠ Warta wezbrana, mętna, na dalekim brzegu wiatrak i nie wiadomo, czy się rzucić do tej wody, czy śmiać się z samego siebie, czy drapnąć na stałe do Lille –⁠ i w ogóle nic nie wiadomo! Jak na pięćdziesiąt cztery lata, które kończę za dwa miesiące –⁠ wiek, w którym ma się brzuszek (to mam!), rentę, podagrę, puchową kołdrę i szlafmycę –⁠ stan dość osobliwy. Ale to może najdziwniejsze we mnie, że nie odczuwam w sobie żadnych różnic od lat przeszło trzydziestu i czasem sam się sobie dziwię, że mam dzieci, wnuki, trzydzieści napisanych książek, jestem wielokrotnym prezesem, a przecież wczoraj siedziałem pod kasztanami w Byszewach72 i tak samo męczyłem się i tak samo kochałem się (nie wiadomo w kim) i myślałem, że umrę za młodu! Dziwny jestem chłopiec, prawda?

Miły mój, nudzę Cię pewnie tą historią, ale może właśnie przed chwilą zbliżyłem się do uchwycenia własnego obrazu, odbicia na chybotliwych lustrach Warty. Coś określiłem w sobie i w swoich stanach, które mnie męczą tak bardzo od powrotu z Paryża. Drogi, drogi Jerzy! Ułatwieniem dla mnie mimo wszystko jest –⁠ mimo iż nic między nami nie było i że to wszystko jest, jak powiedziałeś, „przecie nie dlatego” –⁠ to, że znam twoje ciało, że mogę je sobie wyobrazić, obce i nie moje, ale wiadome mi i bardzo cenne, jak np. Instrument cudzy, fortepian Rubinsteina73 powiedzmy, na którym ja grać nie będę, ale będę się cieszył, że coś tak pięknego istnieje. Czy mnie rozumiesz? Przepraszam Cię bardzo, znowu może zbyt intymne szczegóły moich przeżyć, ale jakoś się tak składa, że się ostatnio zbytnio otwieram i zwierzam się, obawiam się, że to jest starcze rozmiękczenie mózgu. Jak to dobrze, że jesteś mądry i wrażliwy, że mogę do Ciebie –⁠ nareszcie do kogoś –⁠ tak pisać. Jesteś wielkim szczęściem dla mnie –⁠ i obawiam się, że już się nie potrafię z tego cieszyć. Twój wierszyk, nagle bardzo młodzieńczy, odkrywający niedyskretnie twoje lata, ale pełen wdzięku i świeżości. Bardzo Ci dziękuję zań. Nic z niego nie zrozumiałem, szyfr bardzo nieosobisty –⁠ myślę, że się bardzo w kimś kochasz. To naturalne! Dlaczego piszesz mi o jednym liście? Wysłałem 2 przed samym strajkiem. I Nowele włoskie. Nic innego nie mogę Ci posłać, bo wszystko wyczerpane, a Czerwone tarcze już masz. Pod inną opaską posyłam Ci moją fotografię –⁠ jako prezent gwiazdkowy –⁠ i bardzo bym chciał mieć twoją podobiznę…

…bo mi się twój obraz

już w oczach zaciera…74

Bardzo Cię mocno do piersi przyciskam i całuję w czoło, na święta i na Nowy Rok życzenia [skreślone: bardzo] gorące łączę, przy stole wigilijnym bardzo u nas uroczyście obchodzonym o tobie będę myślał [skreślone: bardzo] intensywnie (oba „bardzo” skreślone ze względów stylistycznych, i ja piszę podle) –⁠ jak zresztą codziennie.

Twój J.

PS „Nowiny” zaprenumerowałem od 1-⁠go stycznia. Dowód załączam.

[List w kopercie z adresem: Mr Georges Lisowski, 10 rue de Paris, Epinay s/Seine (S), Francja; na odwrocie adres nadawcy: J. Iwaszkiewicz, Stawisko, p. Brwinów]

16. [JAROSŁAW IWASZKIEWICZ DO JERZEGO LISOWSKIEGO]

Stawisko, 25 XII 47

Mój drogi i kochany!

Na takim staroświeckim papierku, na jakim pisywała Deotyma75 do Urbanowskiej76, chcę dzisiaj napisać Ci parę słów, że istnieję, jestem i myślę –⁠ bardzo dużo o tobie –⁠ ale że wszystko to jest jak gdyby pozorem życia, jakimś machinalnym wykonywaniem ruchów, mówieniem czy bawieniem się, ale wewnętrznie jestem jak pęknięty dzban (psiakrew, czyżby Sully Prudhomme?77). Dawno już nie przeżywałem w ten sposób dni i nocy, pełnych koszmarów, i może nigdy nie odczuwałem bardziej, że życie płynie jakimś strumieniem obok, nie we mnie i ja w nim nie płynę. Stan najpodlejszy, jaki można sobie wyobrazić, przygnębienia i pogmatwania takiego, że już nie ma chyba wyjścia. Nie umiem Ci tego dokładnie opisać, ale mi jest nagle tak źle, jak tylko w młodości bywało. Święta jak święta. Wczoraj wigilia na szesnaście osób, tym razem jakoś mało wzruszająca i mało uroczysta. Choć dzień był przepiękny, mroźny, pod wieczór księżycowy –⁠ choinka piękna i wszystko podług tradycji. Wszystko w domu obraca się naokoło moich wnuków, może i to mnie drażni trochę, może mój egoizm jest przez to trochę, że tak powiem, zaczepiony, a może męczy mnie ten kołowrót obfitego, licznego, gęstego życia, osoby uczepione do mego istnienia jak morskie muszle do dna okrętu –⁠ i to, że ja w ogóle zawodzę swoją płytkością, małością, tą stroną mego życia, którą nasi wrogowie nazywają snobizmem. Nie mam sił do walki z tym wszystkim, co mnie otacza, i jakiś jestem czasami tak bezradny, aż mi wstyd. W takich chwilach tak strasznie mi się chce widzieć Ciebie i żebyś był przy mnie i żebyś mi mówił różne dobre słowa.

Bardzo mnie zainteresowało wszystko to, co napisałeś o Nowelach włoskich. Osobiście w tej chwili nie lubię tej książki, wydawała mi się dobra, poszczególne nowele w momentach, kiedy je pisałem, ale teraz jest mi to jak gdyby za kolorowe i trochę wpadające w oleodruk –⁠ pewna łatwizna –⁠ raczej książka popularna niż taka prawdziwie moja, jak Młyn nad Lutynią na przykład78. I ja też najlepiej lubię Kongres we Florencji, bardzo dużo tam jest z osobistych przeżyć, z pobytu w tym pensjonacie –⁠ w którym niestety nie było Carli, tylko byłem tam z moim najbliższym przyjacielem malarzem Józiem Rajnfeldem79, który mi, właściwie mówiąc, odsłonił Włochy. To było dawno, pierwszy raz byłem z nim w San Gimignano i Florencji na jesieni 1931 roku, parę dziwnych tygodni, które w miarę oddalania się nabierają niesłychanego uroku, barwy punchu80 owocowego, niebieskiego oddalenia. Byłem szczęśliwy wówczas, choć piekielnie tęskniłem do kogoś w kraju!81 Osioł! San Gimignano, Florencja, Siena, jesień, barwy przyciemnione, ach, jak wtedy było dobrze –⁠ choć widzę, że byłem wtedy bezmyślnym snobem. Głupio zużywałem wówczas olbrzymie pieniądze, które mi się przelewały przez ręce! Została tylko ta nowela i parę wierszy, między innymi ukochany mój Wieczór późnej jesieni na polach pod Sieną82… Czy to znasz? Kazałem Ci wysłać tom ostatni Wierszy wybranych83 –⁠ ale chciałbym kiedyś, abyś miał moje wszystkie wiersze.

Zarysowuje mi się możność pojechania do Paryża w kwietniu 48 r. Czy kwiecień to jest dla Ciebie bardzo zajęty miesiąc, czy masz wtedy jakieś zobowiązania, egzaminy, dysertacje? Jeżeli nie, to czy nie moglibyśmy wtedy z Paryża pojechać do południowej Francji, której prawie zupełnie nie znam? Arles, Nîmes, Avignon… bardzo bym to chciał wszystko zobaczyć, a potem moglibyśmy skoczyć do północnych Włoch, we Włoszech mają grać teraz moją Maskaradę84 –⁠ i może będę miał tam wtedy trochę pieniędzy. Taka wiosna byłaby czymś niesłychanym, piszę Ci o tym teraz, ale już potem nie będę wyjeżdżał z tym projektem, bo się tak piekielnie boję, że to się wszystko nie uda z powodu takich czy innych trudności. Należałoby mi się może coś takiego jeszcze raz w życiu. Ten szelma Gide nie przestaje jeździć po Algierach, Egiptach, Sycyliach –⁠ no, ale to jest pisarz francuski, nie ta nasza nędza polska, która podgryza nasze korzenie od Dąbrówki do Bieruta, jak mówi mój przyjaciel Mycielski85. Polska bida –⁠ i koniec!

Drogi mój, dziękuję Ci za życzenia, przesyłam Ci nawzajem bardzo gorące i serdeczne na Nowy Rok, oby Ci w nim było jak najlepiej i obyś nie zapomniał o mnie w tym czasie, i obyśmy się mogli zobaczyć w tym roku i w ogóle aby nam było dobrze –⁠ a mnie mniej smutno.

Bardzo często czuję twoją bliskość przy mnie –⁠ tak jak piszesz. Ciekawy jestem, czy to jest wyobraźnia czy telepatia? Nie wiemy tego, tak jak nie wiemy tylu, tylu innych rzeczy. Widzę, że spędzasz święta w Paryżu, czy to tam jest twoja miłość? Jak Ci jest? Czy dobrze, czy lepiej? Czy nie widziałeś Andrzeja Bobkowskiego? Ta wielka świnia nic do mnie nie pisze, posłałem do niego jednego z najmilszych ludzi w Polsce, Wilhelma Macha86, chciałbym, abyś go poznał, chociażby dlatego, że to jest wielki nasz –⁠ mój i mojej Żony –⁠ wielbiciel, umocniłby Ciebie w dobrych myślach o mnie –⁠ o mojej literaturze, zdaje się, myśli gorzej, to także jest dobre, bo tylko ja sam wiem, jak bardzo słabe jest to, co ja piszę –⁠ a myślę, że teraz będzie coraz gorsze. O ile w ogóle będzie, bo sam wiesz, że nic teraz nie robię, i może właśnie to „lenistwo w służbie bożej” tak mnie teraz męczy. No, i sprawy erotyczne, w które teraz wplątałem się w sposób głupi i nieporadny, tak jakbym miał dwadzieścia lat!

Dzisiaj znowu pogoda okropna, odwilż i mokro, przygnębia mnie to, byłem na sumie z miejscowymi kacykami, potem było śniadanie świąteczne u nas w kole rodzinnym, potem brydż, no i to wszystko.

Czytam teraz Aleksego Tołstoja87, z przerażeniem i zachwytem, mimo całą kiczowatość to wspaniały pisarz, tak wspaniały, że trochę się obawiam, aby jego wpływ nie odbił się na mojej Sławie i chwale –⁠ ciekawe jest, że on się nie boi żadnych tanich efektów ani żadnych „romansowych” spotkań, przygód i pogoni, a wszystko jest wielkie i bezkształtne. Moje będzie lepiej skomponowane, ale obawiam się, że o wiele drobniejsze i chłodniejsze, nie taka lawa jak u niego. Ale to rozkosz jest poznawać nowego wielkiego pisarza. W dalszym ciągu myślę wiele o Camusie i jego Peste. Mówimy o tym dużo z żoną, która właśnie to przeczytała, to wspaniałe także i właśnie tak dobrze pojęte, skomponowane, wymierzone!

Przepraszam Cię za moje pismo, ale mam silny ból nerwu w całej ręce aż po łopatkę –⁠ pochodzi to od pisania na maszynie i od zimnych pryszniców, których sobie nie żałuję, ale bardzo to lubię, choć to nie na mój wiek.

Całuję Cię po wiele razy i bardzo gorąco, do serca Cię tulę i na czole krzyżyk stawiam, bardzo mnie cieszą twoje listy i zawsze je uważam za zbyt krótkie. Drogi mój, bardzo jesteś dla mnie ważny –⁠ do widzenia, do widzenia

twój J.

[List w kopercie z adresem: Monsieur Georges Lisowski, 10 rue de Paris, Epinay s/Seine (Seine), Francja; na odwrocie adres nadawcy: J. Iwaszkiewicz, Stawisko, p. Brwinów]

17. [JERZY LISOWSKI DO JAROSŁAWA IWASZKIEWICZA]

Paryż, 25 XII 47

Jarosławie kochany,

Słówko tylko. Chciałem wczoraj wieczorem, w Wilię, napisać długi list do Ciebie. Byłem sam, bo nigdzie nie chciałem iść, aby móc myśleć spokojnie o tych kilku osobach, które mi są na świecie najdroższe i z którymi chciałem być, wczoraj wieczorem, chociażby tylko myślami. Ale miałem taką chandrę, że nie mogłem napisać do nikogo ani jednego słówka.

Wziąłem tylko mój album van Gogha i długo w noc wigilijną oglądałem te jego genialne obrazy. Zdaje mi się, że van Gogha można oglądać tylko wtedy –⁠ można rozumieć tylko wtedy –⁠ kiedy człowiek traci wprost przytomność z bólu, bo wtedy tylko z najgłębszych trzewi duszy wytryska zrozumienie, jak gdyby pewnego rodzaju zespolenie w bólu, communion dans la souffrance88. Nie wiem, dlaczego nie lubisz van Gogha. Przypuszczam, że oglądając go kiedyś, nie byłeś „nastrojony na tę samą nutę”. Kiedyś, kiedy będziesz smutny, znękany, samotny –⁠ spójrz na jakiś obraz jego. Na pewno zrozumiesz –⁠ na pewno zadrga w tobie jakieś nieznane uczucie –⁠ zagra jakaś niesłyszana nigdy, okrutna, bolesna, ale wspaniała melodia.

A zresztą nie wiem. Może tylko na mnie on tak działa niesamowicie. Może to tylko subiektywne.

Dostałem przedwczoraj list od Ciebie. Bardzo miły i bardzo serdeczny –⁠ bliski. Dziękuję Ci zań naprawdę z całego serca. Uspokoił on mnie trochę, bo nie mając przez dłuższy czas wiadomości od Ciebie, myślałem, żeś może zapomniał o mnie. Nie gniewaj się, ale przecież to takie bardzo nadzwyczajne, niezwykłe i jedyne –⁠ cała ta nasza historia.

Czasami (w chwilach chandry, kiedy dawno nie mam listu od Ciebie) przypominam sobie i stosuję do nas te słowa Ewangelii:

„Cóż tobie do mnie i cóż mnie do ciebie?”89.

Ty –⁠ nie urażając skromności Twej –⁠ wielki pisarz i przede wszystkim człowiek taki niezwykły, tak niesłychanie głęboki i mądry, coś w rodzaju wielkiego Ramakriszny –⁠ i ja –⁠ studencina literatury, młody i głupi, dziecinny bardzo czasami mimo „przedwczesnego rozwinięcia” (Jarosław dixit90).

To naprawdę coś niezwykłego, a ten fakt tej niezwyczajności niepokoi mnie i czasami podszeptuje, że to sen tylko, że to tylko bajka.

Widzisz, jakie mi głupie myśli po głowie chodzą i jaki ze mnie durny szczeniak. Ale wybacz mi –⁠ od tygodnia mam chandrę wprost przerażającą. Nie gniewaj się i wierz, że gdyby to był nawet sen –⁠ to dla mnie będzie on zawsze najczarowniejszym ze snów. Ale to nie jest sen, prawda?

Kończę, ściskam Cię i mocno całuję.

Twój Jerzy

PS Nie mam odwagi czytać mego listu –⁠ czuję, że jest tak głupio i źle napisany, że nie wyślę go. A chcę napisać do Ciebie.

18. [JAROSŁAW IWASZKIEWICZ DO JERZEGO LISOWSKIEGO]

Stawisko, dn. 6 i 48

na Trzech Króli

…nie pytaj mię więcej;

Sen cię coś morzy: jest to dobroczynna

Senność; ulegnij jej, kochane dziecię…

Szekspir: Burza, Akt i sc. 2

Mój bardzo, bardzo drogi!

Otrzymałem twój list pisany w pierwszy dzień świąt i choć wiem, że otrzymałeś teraz dwa (zdaje się) moje listy, to mimo to zagęszczenie korespondencji raz jeszcze piszę, mimo że jestem bardzo zmęczony, jak o tym świadczy pismo i przestawianie liter. List twój wymaga natychmiastowej odpowiedzi, właśnie dobrze, że go posłałeś, bo taki na gorąco pisany (wcale nie głupio i źle) taki odlew twojego stanu duchowego, jaki mnie zresztą zaniepokoił. Więc przede wszystkim skąd ta „chandra unyńska”91? Rozumiem oczywiście, że w twoim wieku przeżywa się takie rzeczy, ale aż tak gwałtowne, aby w dzień Wilii nigdzie nie pójść i zadowolić się tylko van Goghiem? Musisz być piekielnie zakochany, ja raz w życiu miałem taką Wilię, ale rzeczywiście może już nigdy potem tak się nie kochałem! A cóż, obok tego, za refleksje nagle na temat naszej przyjaźni? Boże drogi, co za prymitywne zestawienie „starego mędrca” i „młodego głuptasa” czy jak tam piszesz. To są brednie. Jest wielkim szczęściem –⁠ i nie snem wcale, żeśmy się odnaleźli jak w korcu maku. A jeżeli nawet to jest sen –⁠ „ulegnij mu, kochane dziecię…”, poddaj mu się, wyśnijmy go sobie. Kiedyś mój przyjaciel A. Michalak92, malarz, powiedział: „taki «mąż» jak ty wspaniały musi mieć obok siebie młodzieńca, inaczej to nie do wyobrażenia…”. Otóż ja nigdy nie miałem obok siebie „młodzieńca” –⁠ zawsze, a było ich dużo, to była albo dziwka, albo uczniak, albo w ogóle nic. Pisałem Ci już o Grzesiu, przed dwoma laty zdawało mi się, że go odnalazłem jako właśnie owego młodzieńca, ucznia z Sais93, ale niestety zabrakło mu polotu, śmiałości, odwagi, nawet może serca, jest to zwyczajny syn szewca z Konina, piękny, dobry, pobożny, dobrze się uczący, ale z którego nic nie można wykrzesać pod względem duchowym, obcy mi i moim wszystkim zainteresowaniom, zajęty swoimi sprawami studenckimi, egzaminami, praktykami, z lekką skłonnością do wyzyskiwania moich protekcji (mieszkanie w Poznaniu, praktyki, samo umieszczenie w szkole elektrotechników ma przeze mnie) –⁠ typ niezmiernie dodatni pod każdym względem, ale który nie potrafił i nie mógł „stanąć przy moim boku”, bo mu brakowało do tego resursów intelektualnych; dodaj do tego, że wolno mi było go tylko pocałować w czoło, a zrozumiesz, że po dwu i pół latach ta sprawa zwietrzała i nadaje się do likwidacji, ciągnie się oczywiście jeszcze, ale to już jest z mojej strony udawanie, w przeciwieństwie do szczerego entuzjazmu, jaki był na początku. Teraz mam innego młodzieńca przy sobie, z którym byliśmy razem w Europie, nie Lecha oczywiście. Tutaj możesz wziąć wszystko, co pisałem o Grzesiu, i dać w przeciwnym kierunku, oczywiście oprócz intelektu, bo tego to trudno u młodych szukać. Znowu wielki zawód, a nawet kłopot –⁠ typ bardzo pobudliwy, o fałszywych ambicjach, niezadowolony absolutnie ze wszystkiego, moral insanity94 i pretensje do wszystkich o „złamanie życia”, sprawa nawet niebezpieczna, tak mi się przynajmniej wydaje po dzisiejszej scenie; zresztą oskarżenia pod moim adresem może i słuszne, bądź więc i ty przygotowany na to, że jestem lekkomyślny, zmienny, kapryśny, lekceważę czasami ludzi, a zwłaszcza uczucia, nie dotrzymuję tempa sentymentów, wycofuję się itd., itd. Ale zważywszy, że jestem stary, zmęczony człowiek, że życie przejechało się po mnie jak po rzemiennym dyszlu, że mam za sobą dziesięć lat choroby żony i bezpośrednio potem następującej okupacji, że jestem poetą poza tym wszystkim –⁠ może by tu można było znaleźć pewne punkty łagodzące i trochę mi wybaczyć. Otóż w tej całej kombinacji, kiedy już zrezygnowałem ze spotkania „młodzieńca”, kiedy wszyscy okazywali się albo interesowni (szofer Władek [Kuświk]), albo kretyni (Grzela), albo kurwy (Z⁠[bigniew] Z⁠[alewski]), albo kabotyni (Lech) –⁠ spotkanie z tobą ożywiło wszystkie moje nadzieje, jesteś człowiekiem, który mnie rozumie, który mnie może kochać i którego ja pokochałem, gdzie się obejdzie bez rzeczy fizyczno-fizjologicznych, które są beznadziejnie monotonne, trudne i w gruncie rzeczy nic niedające, człowieka na poziomie intelektualnym takim, że mogę z nim mówić jak równy z równym, człowieka, którego interesuje to samo co mnie, bo mnie, właściwie mówiąc, tak naprawdę to nic nie interesuje oprócz literatury –⁠ rozumiesz więc, że jesteś dla mnie une grande trouvaille95 i coś niezmiernie cennego, zważywszy iż „mąż” skłania się już ku starości, które to słowo jest jednoznaczne ze słowem samotność. Miałem kiedyś przyjaciela w twoim typie, malarza Józia Rajnfelda, ale to był wariat, narwaniec, kochany, mądry, przekochany chłopiec, ale odsunął się ode mnie, sam nie wiem dlaczego, możliwe, że ja zrażam ludzi, a przede wszystkim nie mogę im się poświęcić bez reszty: „świat jest zbyt piękny, abym tylko tobie”96 dawał me słowa, rozpraszam się może, a może moje wielkie przywiązanie i wielki szacunek dla mojej żony odsuwa czasami ode mnie moich przyjaciół, którzy nie bardzo rozumieją te sprawy –⁠ ja sam je nie bardzo rozumiem i czasem podaję w wątpliwość moją moralność, ale to inna rzecz. Więc widzisz, byłbyś znowu dla mnie tym, czym był Józio (popełnił samobójstwo przy wejściu Niemców do Francji) i więcej, więcej. Od Józia nauczyłem się mnóstwo, szczególniej z dziedziny malarstwa, podróżowaliśmy z nim po Włoszech, on mnie wtajemniczał w to wszystko, mieszkaliśmy razem w Pensione Lucchesi we Florencji, byliśmy w Rzymie, w Palermo, w Neapolu, w San Gimignano –⁠ wielokrotnie itd., itd. W Paryżu zresztą także. Był bardzo piękny, niezwykle, fenomenalnie inteligentny i miał najpiękniejszy na świecie głos –⁠ to był prawdziwy przyjaciel. Widzisz więc, że to, co ty mi przynosisz: uroda, inteligencja, młodość, zapał –⁠ równoważą się doskonale z moimi problematycznymi cechami „niezwykłości i mądrości” i tak się składa, że żaden z nas nie jest w tym wypadku tylko dającym czy tylko biorącym, ale obaj możemy sobie nawzajem dać bardzo wiele. Tylko że tym razem postanowiłem bardzo pielęgnować tę przyjaźń, bardzo dbać o Ciebie, bardzo delikatnie się z tobą obchodzić i żądać od ciebie minimalnie, byle Cię mieć „przy sobie” jak najdłużej. Wiesz doskonale, że to „przy sobie” jest to niestety tylko takie powiedzenie, bo jesteś tak daleko i widziałem Cię w życiu tak krótko, ale było mi z tobą tak dobrze, jak może z nikim w życiu. (Z Józiem potwornie kłóciliśmy się). Te parę dni w Paryżu są naprawdę klejnotem mego życia, żyję tym wspomnieniem przez długie szare i bardzo zapracowane miesiące. Cały mój smutek i pustka zeszłego listu wreszcie wylały się pisaniem, szczęśliwy jestem szalenie, że nareszcie realizuję moje zamysły powieściowe i pracuję z upojeniem. Tak mi przyjemnie wywoływać z nicości czasy i ludzi, siedzą oni wszyscy na kupie na moim biurku –⁠ i to nie lalki, ale ludzie z krwi i kości, żywi, jadam z nimi, widzę ich. Obawiam się, że płatają mi niejednego figla, takiego jak Krasowicz –⁠ świetnie to spostrzegłeś –⁠ ale naprawdę nie mogłem mu odmówić, kiedy chciał wrócić do Carli. W drodze rewanżu zatarłem koniec i teraz nie wiadomo, czy ją znalazł czy nie? Co mówisz o moich planach spotkania? A może bym ja przyjechał do Lille? Trochę emigracji we Francji będzie mi potrzebne do mojej powieści –⁠ czy to są kopalnie węgla pod Lille czy inne jakieś zakłady? Bardzo chcę to wiedzieć dokładnie.

No, tym razem nie powinieneś uskarżać się, że list krótki i to w dwa dni po poprzednim. Posyłam Ci dwa wiersze, jeden stary, z epoki Lata 193297, odnaleziony niedawno, nigdzie niedrukowany, drugi pisany w noc sylwestrową98. No, chyba Ci wytłumaczyłem „cóż tobie do mnie, niewiasto?” –⁠ i całuję Ciebie bardzo szczerze i bardzo serdecznie w twoje piękne czoło i w twoje kudłate włosy

twój J.

PS Miałem olbrzymi list od Andrzejaw B. z b. dobrymi wiadomościami99.

[List w kopercie adresowanej: Monsieur Georges Lisowski, Lille, 204 rue du Fbg de Roubaix, Francja; na odwrocie: J. Iwaszkiewicz, Stawisko, p. Brwinów; dopisek: „pisz pod ten adres!”]

19. [JERZY LISOWSKI DO JAROSŁAWA IWASZKIEWICZA]

Lille, dn. 8 i 48

Jarosławie mój bardzo drogi!

Jak Ci dziękować. Nie potrafię opisać, do jakiego stopnia zbiór Twoich wierszy i listy Twoje, takie bardzo dobre i drogie zawsze, pocieszyły mnie i ukoiły ból.

Nie lubię hamletyzować i mój „fizys” cielęco-bawoli nie nadaje się ku temu zupełnie, a jednak te wakacje bożonarodzeniowe, spędzone samotnie w Paryżu, były dla mnie czymś bardzo przykrym i bardzo bolesnym. Nigdy jeszcze nie miałem tak trwałej chandry i tak intensywnego uczucia samotności i smutku. Toteż Twoja obecność, którą dotykalnie czułem, w której pławiłem się z rozkoszą jak w rzece, w strumieniu rączym, była dla mnie wprost nieoceniona. Nie potrafię i nie chcę mówić o tym i pisać, bo stan tej chandry chronicznej należy już do przeszłości, i to do przeszłości, do której nie powraca się wspomnieniem z przyjemnością.

Niektóre z Twoich wierszy jak Przypomnienie (Z księgi życia100), jak te krótkie wiersze z Lata 1932 zagrały na głęboko we mnie rozpiętych strunach i szarpały mną aż do wywołania uczucia bólu. Ale ten ból był inny, dobry, kojący, który pod czarem Twej poezji rozpłynął się w rodzaj pewnej melancholii i smutku.

Innych poematów nie odczułem. Znaczy, jeśli chcesz, widziałem ich piękno, ale „na zimno”, „z zewnątrz”, a nie było nastroju odpowiedniego, abym mógł je odczuć prawdziwie, głęboko –⁠ żeby stały się jak dla Ciebie –⁠ przeżyciem.

Dziękuję Ci za to wszystko, jak tylko mogę najgoręcej (a chociaż jestem jeszcze bardzo skapcaniały, stać mnie na bardzo gorące uczucia).

Przede wszystkim wściekły jestem na tę, jak piszesz, nędzę polską, która i mnie wakacje zatruła. Wściekły, bo czas, który chciałem poświęcić pracy, musiałem zużyć na lataninę nieustanną po to, żeby zdobyć trochę floty.

Ustalono teraz nowy kurs złotego, według którego można przesyłać pieniądze do Polski (za 1000 fr. –⁠ 3300 zł), i gość, który mi tutaj płacił co miesiąc pewną sumę pieniędzy, przestał mi płacić –⁠ co się naturalnie fatalnie na moich finansach odbiło. Kombinuję teraz, w jaki sposób rodzice101 mogliby mi przesyłać pieniądze, ale w żaden sposób nie mogę znaleźć sposobu. Te kłopoty, stosunkowo mało ważne, zabrały mi jednak wiele czasu i nie pozwoliły na solidną pracę. Toteż mam wrażenie, że te dwa tygodnie wakacji zmarnowałem najidiotyczniej w świecie.

Ale dość tej głupiej paplaniny o mnie. Co słychać w kraju? Jak Twoje nastroje? Martwi mnie to, co piszesz o Twej niezdolności do pisania. Jeżeli to jest prawdziwe, to co może być tego przyczyną? Wątpię jednak, aby był to stan chroniczny. Może przejściowo, kiedyś –⁠ ale przecież już nie raz na zawsze, na stałe. Napisz mi o tym koniecznie, bo zaniepokoiło mnie to bardzo.

Wybacz, że dzisiaj taki krótki i głupi list piszę, ale czasu mi brak i na inny raz zostawiam dużo, dużo jeszcze rzeczy, które chciałbym Ci powiedzieć.

Twój Jerzy

20. [JAROSŁAW IWASZKIEWICZ DO JERZEGO LISOWSKIEGO]

Stawisko, 11 i 48

Miły, miły, kochany!

Nie mogę oprzeć się, kiedy jestem sam i mam pióro pod ręką i noc za oknami, i wiatr, i zimno, i brzydko –⁠ żeby nie nakreślić choć paru słów do Ciebie. Brak mi wiadomości od Ciebie po twoim powrocie do Lille –⁠ i wieści, że otrzymałeś wszystkie moje ostatnie listy i posyłki. Jestem jak zwykle bardzo zajęty –⁠ ale bardzo dużo piszę także! To jest wielka radość dla mnie, bo już myślałem, że zamilkłem na wieki. Nie tylko piszę, ale czynię projekty na przyszłość –⁠ bardzo znaczne i ciekawe –⁠ to już chyba szczyt optymizmu w moim wieku i w naszych czasach. Pisz do mnie pod adresem: Stawisko, p. Brwinów, tu listy prędzej dochodzą, bo w redakcji zawieruszą się czasami i długo leżą.

Całuję Cię serdecznie i po wiele razy

Twój Jarosław

[List w kopercie adresowanej: Monsieur Georges Lisowski, Lille, 204 rue du Fbg de Roubaix, Francja; na odwrocie: J. Iwaszkiewicz, Stawisko, p. Brwinów]

Przypisy

1.

JERZY LISOWSKI DO JAROSŁAWA IWASZKIEWICZA

1W chwili rozpoczęcia korespondencji z Jarosławem Iwaszkiewiczem Jerzy Lisowski był studentem uniwersytetu w Lille. Wcześniej ukończył polskie Gimnazjum i Liceum im. C. Norwida w Villard de Lans, gdzie w 1945 roku zdał maturę (więcej o przedwojennych losach Jerzego Lisowskiego –⁠⁠ zob. wstęp do niniejszej korespondencji). Na uniwersytecie w Lille studiował romanistykę i polonistykę.Latem 1947 był w Warszawie i w tym czasie poznał Iwaszkiewicza.

2Jean Paul Sartre, Muchy (1943, wyst. pol. 1957). Sztuka w przekładzie Jerzego Lisowskiego ukazała się na łamach miesięcznika „Dialog” 1956, nr 3, a następnie w zbiorze J.P. Sartre’a, Dramaty, Warszawa 1957.

3„Nowiny Literackie” –⁠⁠ tygodnik wydawany w Warszawie od marca 1947 do grudnia 1948 roku pod redakcją Jarosława Iwaszkiewicza. W skład zespołu wchodzili m.in.: Edward Csató, Stanisław R. Dobrowolski, Roman Karst, Mieczysław Radomski, Kazimierz Truchanowski. „Nowiny Literackie”, drukowane nakładem Spółdzielni Wydawniczej PPS „Wiedza”, nawiązywały do liberalno-demokratycznych tradycji „Wiadomości Literackich”; udostępniały łamy pisarzom różnych orientacji politycznych, co różniło je od ówczesnych pism literackich. W dziale felietonu zwracały uwagę Listy do Felicji, pisane przez Iwaszkiewicza pod pseudonimem Eleuter.

4Lech Zarzycki (ur. 1924 lub 1925–⁠⁠?) –⁠⁠ reżyser, urodzony w Warszawie; w latach 1941–⁠⁠1942 uczęszczał do polskiego Gimnazjum i Liceum im. C. Norwida w Villard de Lans, maturę zdał jako ekstern w 1945 roku (zob. Tadeusz Łepkowski, Wolna szkoła polska w okupowanej Francji. Historia Gimnazjum i Liceum im. Cypriana Norwida w Villard-de-Lans, 1940–⁠⁠1946, Warszawa 1990, s. 249). W 1949 został dyrektorem i kierownikiem literackim Teatru Ziemi Opolskiej w Opolu.

2.

JAROSŁAW IWASZKIEWICZ DO JERZEGO LISOWSKIEGO

5Andrzej Bobkowski (1913–⁠⁠1961) –⁠⁠ prozaik, od 1939 roku w Paryżu, od 1948 w Gwatemali, gdzie zarabiał na życie, prowadząc warsztat latających modeli samolotowych, a następnie sklep Guatemala Hobby Shop. Autor m.in. dziennika Szkice piórkiem (1957) oraz tomu szkiców i opowiadań Coco de Oro (1970). Świadectwem przyjaźni obu pisarzy są listy Bobkowskiego, wydane w tomie „Tobie zapisuję Europę”. Listy do Jarosława Iwaszkiewicza, podał do druku i opracował Jan Zieliński, Warszawa 2009. Na łamach prowadzonych przez Iwaszkiewicza „Nowin Literackich” Bobkowski opublikował trzy szkice: Wiosna w Paryżu, „Nowiny Literackie” 1947, nr 10 (25 V), Baskijski list, „Nowiny Literackie” 1947, nr 30 (12 X), Na drogach Francji, „Nowiny Literackie” 1947, nr 37 (30 XI).

3.

JAROSŁAW IWASZKIEWICZ DO JERZEGO LISOWSKIEGO

6Gare de l’Est –⁠⁠ Dworzec Wschodni, jeden z głównych dworców kolejowych w Paryżu.

7„Po Paryżu zatrzymałem się dwa dni w Pradze –⁠⁠ informował Iwaszkiewicz Czesława Miłosza w liście z 13 listopada 1947 –⁠⁠ która tym razem zrobiła na mnie bardzo niekorzystne wrażenie, ale to bardzo. Tym niemniej napisałem parę czeskich wierszy, niech się Czechy cieszą” (Cz. Miłosz, J. Iwaszkiewicz, Portret podwójny, wybór tekstów, ich układ i redakcja Barbara Toruńczyk, opracował i przypisami opatrzył Robert Papieski, Warszawa 2011, s. 147).

8Nawiązanie do cytatu z Fausta Goethego: „Verweile doch! du bist so schön!” (niem.) –⁠⁠ „[Chwilo] trwaj! Jesteś tak piękna!”.

9Chodzi zapewne o Chrystiana X (1870–⁠⁠1947), króla Danii od 1912 roku, który zmarł 20 kwietnia 1947; Iwaszkiewicz poznał go, pełniąc w latach 1932–⁠⁠1935 funkcję sekretarza Poselstwa Rzeczypospolitej w Danii; w listach do żony nazywał go Chrystusiem.

10W 1938 roku Iwaszkiewicz przetłumaczył Hamleta Szekspira dla Teatru Polskiego. Sztuka miała premierę 4 kwietnia 1939 (insc. i reż. Aleksander Węgierko, scen. Władysław Daszewski, muz. Michał Kondracki). W 1947 przerobił swój przekład, ponownie dla Teatru Polskiego (insc. i reż. Arnold Szyfman, scen. Karol Frycz, muz. Stanisław Moniuszko, premiera: 17 lipca 1947). Po kolejnych poprawkach Hamlet został opublikowany w książce: W. Shakespeare, Romeo i Julia. Hamlet, tłum. Jarosław Iwaszkiewicz, Warszawa 1954.

11Jean-Louis Barrault (1910–⁠⁠1994) –⁠⁠ francuski aktor, reżyser, dyrektor teatru, mim, jedna z najważniejszych postaci teatru europejskiego XX wieku. W latach 1940–⁠⁠1946 grał i reżyserował w Comédie-Française. W 1946 roku wraz z żoną Madeleine Renaud, aktorką, założył zespół Compagnie Renaud-Barrault, z którym wystawił adaptację Procesu Franza Kafki (1947). O przygotowaniach do wystawienia sztuki (okazała się wielkim sukcesem) i o wspólnej z André Gide’em pracy nad scenariuszem napisał w książce Wspomnienia dla jutra, przeł. Ewa Krasnowolska, Warszawa 1977, s. 260–⁠⁠266.

12A. Camus, L’étranger, Paris 1942 (polski przekład Obcego, dokonany przez Marię Zenowicz-Brandys, ukazał się w 1958). Na egzemplarzu książki, zachowanym w bibliotece Muzeum im. Anny i Jarosława Iwaszkiewiczów w Stawisku, widnieje dedykacja: „Drogiemu Panu Jarosławowi Iwaszkiewiczowi na pamiątkę kilku dni spędzonych razem w Paryżu ku wielkiej naszej przyjaźni. Jerzy Lisowski”.

5.

JAROSŁAW IWASZKIEWICZ DO JERZEGO LISOWSKIEGO

13Grzegorz Zakrzewski (1926–⁠⁠1982) –⁠⁠ brat Józefa Zakrzewskiego, sekretarza Iwaszkiewicza. Mieszkającą w Koninie rodzinę Zakrzewskich Iwaszkiewicz poznał w czerwcu 1945 roku, kiedy pojechał tam na spotkanie autorskie.

14Anna Iwaszkiewiczowa z d. Lilpop (1897–⁠⁠1979) –⁠⁠ od 1922 roku żona Jarosława Iwaszkiewicza, matka Marii i Teresy. Tłumaczka Prousta, Maurois, Sartre’a, Whiteheada, Verne’a, Butora, Gide’a; autorka książki Nasze zwierzęta (1978) oraz wydanych pośmiertnie Szkiców i wspomnień (1987) oraz Dzienników i wspomnień (2000).

15Kapitan MacWhirr, bohater powieści Josepha Conrada Tajfun (1902, wyd. pol. 1926), który uszedł z życiem z niebezpiecznej burzy morskiej, mówił o całym zdarzeniu jedynie tyle, że była zła pogoda. Wyjaśnienie przenośnego znaczenia słowa „pogoda” zawiera następujący fragment utworu Josepha Conrada: „Sztorm jest sztormem, panie Jukes –⁠⁠ podjął kapitan –⁠⁠ i zdatny do żeglugi parowiec powinien stawić mu czoło. Zawsze tłucze się gdzieś po świecie paskudna pogoda i trzeba się przez nią po prostu przebić bez tych różnych «sztormowych strategii»” (J. Conrad, Tajfun, przeł. Jerzy Bohdan Rychliński, w: tenże, Dzieła wybrane, t. VII, Warszawa 1987, s. 460–⁠⁠461).

16A. Camus, La peste (1947), polski przekład powieści Dżuma, dokonany przez Joannę Guze, ukazał się nakładem PIW w 1957 roku.

17Iwaszkiewicz przebywał w Moskwie od 2 do 21 lipca 1946; pojechał tam na zaproszenie Związku Pisarzy Radzieckich. Celem wizyty było zaznajomienie się z działalnością moskiewskich teatrów oraz nawiązanie kontaktów z dramaturgami i reżyserami, co miało zaowocować zacieśnieniem współpracy między Polską a Związkiem Radzieckim w dziedzinie sztuki scenicznej. Pokłosiem tego pobytu był artykuł Organizacja Związku Pisarzy Radzieckich, „Nowiny Literackie” 1947, nr 34 (9 XI).

18Karol Hubert Rostworowski (1877–⁠⁠1938) –⁠⁠ dramatopisarz, poeta, publicysta; od 1929 prezes Oddziału Krakowskiego Związku Zawodowego Literatów Polskich. Napisana przez niego tragedia współczesna Niespodzianka. Prawdziwe zdarzenie w 4-ech aktach (wyst. i wyd. 1929) uważana jest za jedno z jego największych osiągnięć. Po ukazaniu się sztuki rozgorzał spór o to, czy przedstawione w niej zdarzenie mogło być prawdziwe. Jedni powątpiewali, inni –⁠⁠ historycy literatury –⁠⁠ wykazywali pokrewieństwa Niespodzianki z wcześniejszymi utworami polskimi, angielskimi czy niemieckimi. Jak pisze Jacek Popiel we wstępie do Wyboru dramatów Rostworowskiego, dyskusja wokół źródeł Niespodzianki wykazała, że „motyw rodziców mordujących z chciwości bogatego przybysza, który okazuje się być ich synem, ma europejską, co najmniej dwuwiekową tradycję. Według Juliana Krzyżanowskiego temat Niespodzianki należy do tzw. «typowych sytuacji życiowych». Krzyżanowski i inni badacze, starając się udowodnić tę tezę, powoływali się nawet na akta… Komendy Miejskiej Milicji Obywatelskiej w Warszawie, w których znalazł się opis podobnej historii”. Spodziewając się, iż przed powstaniem sztuki Rostworowskiego ów motyw mógł być sensacją dziennikarską, badacze przeszukiwali prasę lwowską, wileńską i warszawską, jednak bez rezultatów. „Przypadek sprawił –⁠⁠ relacjonuje dalej Jacek Popiel –⁠⁠ że dziennikarski opis wydarzenia identycznego z tematem Niespodzianki odnalazłem w «Głosie Narodu» (1925, nr 110), a więc w piśmie, którego Rostworowski był wieloletnim i bliskim współpracownikiem. Nosi on tytuł Straszny dramat na Bukowinie. Nie wiedząc, zamordowali syna, a jego treść jest na tyle ważna z punktu widzenia dziejów motywu, że warto ją zacytować w całości: «Straszny dramat rozegrał się we wsi Sława Rusa obok Czerniowiec na Bukowinie. Niedawno wrócił do tej gminy młody Gheorghe Achimof z Ameryki. Przywiózł ze sobą 30 000 dolarów. By zrobić niespodziankę swym rodzicom, żyjącym w wielkiej biedzie, udał początkowo, że jest obcym i prosił rodziców, którzy go nie poznali, o nocleg i posiłek. Że jednak rodzice nie mieli ani grosza, by coś kupić, wyciągnął chłopak banknot stulejowy z portfelu i dał go swemu ojcu, by coś przyniósł ze szynku. Rodzice przy tym zobaczyli, że ma dużo dolarów w portfelu. Po kolacji położył się Gheorghe Achimof spać. Podczas gdy stary Achimof wydalił się z izby, powzięła matka chłopaka potworny plan zamordowania obcego i obrabowania go. Zadała śpiącemu siekierą kilka ciosów w głowę –⁠⁠ śmierć nastąpiła natychmiast. W międzyczasie dowiedział się ojciec w karczmie, że obcy jest jego synem. Uradowany powrócił do domu, by uściskać syna, którego tak długo nie widział. Na progu spotkał jednak żonę, która mu wyznała swą zbrodnię. Starzec z rozpaczy dostał pomięszania zmysłów. Matka chciała popełnić samobójstwo, przeszkodzono jej jednak i oddano władzom sądowym»” (J. Popiel, wstęp do: K.H. Rostworowski, Wybór dramatów, oprac. J. Popiel, Wrocław–⁠⁠Warszawa–⁠⁠Kraków, 1992, BN i 281, s. LXXXVI–⁠⁠LXXXVII).

19A. Camus, Le malentendu (1944, wyst. pol. pt. Nieporozumienie 1961).

20A. Camus, Caligula (1944, wyst. pol. pt. Kaligula 1957).

21Dramat Rostworowskiego Kajus Cezar Kaligula (wyst. i wyd. 1917), który ma na myśli Iwaszkiewicz, został przedrukowany, podobnie jak Niespodzianka, w wydaniu: K.H. Rostworowski, Pisma, t. 1–⁠⁠2, Warszawa, F. Hoesick 1936, 1937 (Kajus Cezar Kaligula –⁠⁠ w tomie 1, Niespodzianka –⁠⁠ w tomie 2). Ponieważ w dorobku Alberta Camusa znajduje się zarówno Kaligula, jak i dramat Le malentendu (Nieporozumienie), oparty na tym samym motywie co Niespodzianka Rostworowskiego, często wysuwano przypuszczenie o zależności tych dramatów od sztuk Rostworowskiego. Hipoteza ta jednak nie znajduje potwierdzenia w faktach (zob. J. Popiel, wstęp do: K.H. Rostworowski, Wybór dramatów, wyd. cyt., s. LXXXV).

6.

JERZY LISOWSKI DO JAROSŁAWA IWASZKIEWICZA

22J’ai voulu se donner une contenance (fr.) –⁠⁠ chciałem zachować kontenans.

7.

JERZY LISOWSKI DO JAROSŁAWA IWASZKIEWICZA

23John Roderigo Dos Passos (1896–⁠⁠1970) –⁠⁠ pisarz amerykański, autor m.in. powieści Manhattan Transfer (1925, wyd. pol. 1931). Rozwinął nowatorską technikę jednoczesnego prowadzenia wielu wątków fabularnych, które splatał z autentycznymi materiałami dokumentalnymi oraz komentarzem odautorskim.

24Mowa o warszawskim mieszkaniu Iwaszkiewicza (pokój z łazienką) w budynku przy al. Szucha 11 (w latach 1946–⁠⁠1992 ulica nosiła nazwę 1 Armii WP), zajmowanym przez aktorów i pracowników Teatru Polskiego. Iwaszkiewicz korzystał z tego lokum do sierpnia 1955 roku, następnie zamienił je na czteropokojowe mieszkanie przy al. 1 Armii WP 16, które dzielił z córką Marią i jej drugim mężem Janem Wołosiukiem. Mieszkanie pozostawało do dyspozycji Iwaszkiewiczów do września 1964 roku.

25Redakcja „Nowin Literackich” mieściła się w Warszawie przy ul. Marszałkowskiej 8 m. 14.

8.

JAROSŁAW IWASZKIEWICZ DO JERZEGO LISOWSKIEGO

26Córki Iwaszkiewiczów to Maria i Teresa. Maria z d. Iwaszkiewicz 1. voto Włodek, 2. voto Wołosiuk, 3. voto Wojdowska (1924–⁠⁠2019). W latach 1935–⁠⁠1937 wraz z młodszą siostrą pobierała nauki w szkole Sacré-Coeur w Brukseli, w latach 1937–⁠⁠1939 w warszawskim gimnazjum Kowalczykówny i Jawurkówny, w 1939 roku w gimnazjum w Milanówku, a następnie na tajnych kompletach (matura 1942). W 1943 roku rozpoczęła konspiracyjne studia archeologiczne, które kontynuowała w latach 1946–⁠⁠1947 w Zakładzie Archeologii UW. W latach 1948–⁠⁠1952 pracowała w Wytwórni Filmów Dokumentalnych jako asystentka montażysty. W październiku 1952 rozpoczęła pracę w S.W. „Czytelnik” jako redaktor, potem jako kierownik założonej przez siebie kawiarni (1957–⁠⁠1965) i znów redaktor (1965–⁠⁠1985). W 1944 wyszła za mąż za Stanisława Włodka, z którym miała dwoje dzieci: Macieja (ur. 1944) i Annę (ur. 1946). W 1951 małżeństwo zostało rozwiązane. W latach 1952–⁠⁠1965 pozostawała w związku małżeńskim z Janem Wołosiukiem, z którym miała syna Jana Jarosława (ur. 1955). Od 1965 była związana z Bogdanem Wojdowskim (ślub w 1973), pisarzem, autorem powieści Chleb rzucony umarłym (1971). Uprawiała felietonistykę, doprowadziła do publikacji wielu ineditów Anny i Jarosława Iwaszkiewiczów.

Młodszą z córek była Teresa Iwaszkiewicz (1928–⁠⁠2012), która, przeszedłszy tę samą edukację co starsza siostra, maturę zdała w Milanówku w 1946 roku. W latach 1946–⁠⁠1949 studiowała na Wydziale Prawa UW. We wrześniu 1949 roku wyszła za mąż za Eugeniusza Markowskiego, z którym przebywała na placówkach dyplomatycznych w Rzymie (1949) i Ottawie (1949–⁠⁠1955). W 1961 roku wyszła powtórnie za mąż, za Wojciecha Sudę. Od 1957 pracowała w Polskim Radio, początkowo w Biurze Współpracy z Zagranicą (do 1970), następnie w Redakcji Oświatowej i Popularnonaukowej (do 1977).

27Stanisław Włodek (1918–⁠⁠2005) –⁠⁠ pierwszy mąż Marii Iwaszkiewicz. W owym czasie zagrał w filmach: Za wami pójdą inni (1949, reż. Antoni Bohdziewicz) i Czarci żleb (1949, reż. Aldo Vergano, Tadeusz Kański).

28Aniela Pilawitzowa z d. Lilpop (1866–⁠⁠1955) –⁠⁠ młodsza siostra Stanisława Wilhelma Lilpopa, teścia Iwaszkiewicza.

29Józef Zakrzewski (1928–⁠⁠2019) –⁠⁠ sekretarz Iwaszkiewicza (przepisywał z rękopisu Sławę i chwałę oraz inne utwory). Mieszkał w domu Iwaszkiewiczów od września 1946 do 1953 roku. W tym czasie podjął i ukończył studia w Szkole Głównej Handlowej w Warszawie.

30Wiesław Kępiński (ur. 1932), przybrany syn Anny i Jarosława Iwaszkiewiczów, który na Stawisko trafił w lutym 1947; osierocony w czasie powstania warszawskiego. W domu Iwaszkiewiczów przebywał do 1955, potem przeprowadził się do Warszawy. Jego relację z Iwaszkiewiczem dokumentują ich listy: J. Iwaszkiewicz, W. Kępiński, Męczymy się obaj. Korespondencja z lat 1948–⁠⁠1980, wstęp Robert Papieski, opracowanie Agnieszka i Robert Papiescy, Warszawa 2014.

31Jadwiga i Helena Iwaszkiewiczówny. Jadwiga Iwaszkiewiczówna (1886–⁠⁠1979) –⁠⁠ najmłodsza z sióstr Iwaszkiewicza. Podobnie jak starsze siostry, Anna i Helena, ukończyła Zakład Wychowawczo-Naukowy Marii Dłuskiej w Krakowie. Zajmowała się nauczaniem domowym. Przed II wojną światową zamieszkała wraz z siostrą Anną w Podkowie Leśnej, przy ulicy Orlej, w małym domku zwanym przez rodzinę „Majątkami”. Ostatnie lata życia spędziła na Stawisku. Helena Iwaszkiewiczówna (1879–⁠⁠1964) –⁠⁠ najstarsza z sióstr pisarza. Przez wiele lat pracowała jako nauczycielka domowa. W czasie choroby Anny Iwaszkiewiczowej, trwającej przez kilka lat od 1935 roku, zajmowała się wychowaniem córek Iwaszkiewiczów. Przez dłuższy czas mieszkała z siostrą Jadwigą w „Majątkach” w Podkowie Leśnej. Na ostatnie lata życia przeniosła się do Stawiska.

32Anna Iwaszkiewiczówna (1882–⁠⁠1944) –⁠⁠ siostra Jarosława Iwaszkiewicza, matka chrzestna jego córki Marii; ukończyła Zakład Wychowawczo-Naukowy Marii Dłuskiej w Krakowie. Przez wiele lat pracowała jako urzędniczka, m.in. w należącym do rodziny Spiessów Warszawskim Towarzystwie Aukcyjnym Handlu Towarami Aptecznymi. Wraz z siostrą Jadwigą wybudowała w Podkowie Leśnej domek zwany „Majątkami”. Zginęła w powstaniu warszawskim.

33Train (fr.) –⁠⁠ tu: tryb życia.

34Mowa o chorobie psychicznej, która ujawniła się u Anny Iwaszkiewiczowej w połowie lat 30. Więcej zob. Piotr Mitzner, Hania i Jarosław Iwaszkiewiczowie. Esej o małżeństwie, Kraków 2000, s. 54–⁠⁠69.

35Iwaszkiewicz w latach 1945–⁠⁠1949 był kierownikiem literackim Teatru Polskiego w Warszawie, kierowanego przez Arnolda Szyfmana.

36Grzela –⁠⁠ Grzegorz Zakrzewski.

37Recueillement (fr.) –⁠⁠ skupienie, zaduma.

9.

JERZY LISOWSKI DO JAROSŁAWA IWASZKIEWICZA

38J. Iwaszkiewicz, Nowa miłość i inne opowiadania, Warszawa 1946.

39J. Iwaszkiewicz, Nowele włoskie, Warszawa 1947.

40Oktostychy –⁠⁠ tytuł pierwszego tomu wierszy Iwaszkiewicza z 1919 roku.

41Powieść Iwaszkiewicza Czerwone tarcze ukazała się nakładem Gebethnera i Wolffa w 1934 roku, drugie wydanie: 1938. Po wojnie opublikował ją Czytelnik w 1947. W następnych latach była wielokrotnie wznawiana. Pod jej wrażeniem pozostawał m.in. Bolesław Miciński, filozof i eseista, który 17 lipca 1942 pisał w liście do Jerzego Stempowskiego: „Przeczytałem niedawno (ponownie) Czerwone tarcze Iwaszkiewicza. Zawsze lubiłem bardzo tę książkę, ale tym razem byłem po prostu wstrząśnięty. Jest to jedna z najpiękniejszych powieści, jakie czytałem […]. Trzeba dziś czytać tę książkę, żeby zrozumieć, jak głęboko, jak prawdziwie Jarosław przedstawił tragedię Polski, która się przecież nie zmienia, jak wszystko na tym Bożym świecie. Z Jarosławem łączyła mnie bliska przyjaźń od lat jedenastu i Czerwone tarcze czytałem w rękopisie. –⁠⁠ Jakżeś ty to napisał? –⁠⁠ spytałem Jarosława. A On: –⁠⁠ Machałem piórkiem. No i namachał!” (Bolesław Miciński, Jerzy Stempowski, Listy, opracowanie: Anna Micińska, Jarosław Klejnocki, Andrzej Stanisław Kowalczyk, wprowadzenie: Halina Micińska-Kenarowa, Konstanty Régamey, Warszawa 1995, s. 224–⁠⁠225).

42Wacław Godlewski (1906–⁠⁠1996) –⁠⁠ pochodzący z miejscowości Upita na Litwie mediewista, poeta, tłumacz i pedagog, od 1931 roku lektor języka polskiego w Lille. W 1940 roku współtworzył polskie Liceum im. C. Norwida w Villard de Lans, w którym uczył języka polskiego i historii. W latach 1940–⁠⁠1943 był sekretarzem generalnym i wicedyrektorem szkoły, a w latach 1943–⁠⁠1944 dyrektorem. W 1944 został aresztowany przez Niemców i wywieziony do obozu koncentracyjnego w Mauthausen. Po wojnie lektor języka polskiego na Uniwersytecie w Lille (zob. Ewa Valentin-Stączek, Villardczycy. Życiorysy. Powstanie i funkcjonowanie polskiego liceum w Villard de Lans 1940–⁠⁠1946, Wrocław 2005, s. 111–⁠⁠113).

43André Gide (1869–⁠⁠1951) –⁠⁠ pisarz francuski, współzałożyciel w 1909 roku pisma „La Nouvelle Revue Française”, w 1947 roku otrzymał literacką Nagrodę Nobla. Jarosław Iwaszkiewicz i jego siostra Helena Iwaszkiewiczówna przełożyli na język polski powieść Gide’a Fałszerze (1925, wyd. pol. 1929).

10.

JAROSŁAW IWASZKIEWICZ DO JERZEGO LISOWSKIEGO

44W dniach 17–⁠⁠20 listopada 1947 odbywał się we Wrocławiu III Zjazd Związku Zawodowego Pisarzy Polskich. Na miejsce ustępującego ze stanowiska prezesa Kazimierza Czachowskiego wybrano Jarosława Iwaszkiewicza (który pełnił funkcję prezesa ZZLP już w latach 1945–⁠⁠1946), wiceprezesem został Jerzy Zawieyski. Podczas zjazdu Stefan Żółkiewski wygłosił referat programowy (Aktualna problematyka literatury współczesnej, „Kuźnica” 1947, nr 49, 8 XII), w którym wezwał pisarzy do udziału w przemianach społecznych.

11.

JAROSŁAW IWASZKIEWICZ DO JERZEGO LISOWSKIEGO

45Bolesław Bierut (1892–⁠⁠1956) –⁠⁠ działacz komunistyczny, w latach 1944–⁠⁠1947 prezydent Krajowej Rady Narodowej, od 5 lutego 1947 do 20 listopada 1952 prezydent RP, następnie premier (do 1954).

16 listopada 1947 Bierut, otwierając radiostację we Wrocławiu, wygłosił przemówienie, które stało się programem w dziedzinie upowszechniania kultury. Mówca zwracał uwagę na upośledzenie kulturalne mas pracujących i zapowiadał rozwój oświaty, kultury i nauki, które miały za zadanie kształtować „nowy typ człowieka”. „Trzeba, aby nasi twórcy, nasza literatura, nasz teatr, nasza muzyka, nasz film związane były jak najściślej ze społeczeństwem” –⁠⁠ mówił o obowiązkach twórców, podkreślając jednocześnie obowiązki państwa, które winno kształtować gust ludzi pracy. Wyrażał nadzieję, że radio może odegrać dużą rolę kulturotwórczą i integrującą kraj z Ziemiami Odzyskanymi. Przemówienie Bieruta zostało wydane w masowym nakładzie przez Radiowy Instytut Wydawniczy. Zob. O upowszechnienie kultury: przemówienie prezydenta Rzeczypospolitej Bolesława Bieruta na otwarciu radiostacji we Wrocławiu 16 listopada 1947, Kraków 1948.

46Najciekawsze prace zostały wydane w książce: Pamiętniki robotników z czasów okupacji, wstęp Włodzimierz Sokorski, Warszawa 1948.

47Kazimierz Wyka (1910–⁠⁠1975) –⁠⁠ historyk i krytyk literatury polskiej, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, członek Polskiej Akademii Nauk, współzałożyciel w 1948 roku i od 1953 dyrektor Instytutu Badań Literackich PAN, badacz epoki romantyzmu i Młodej Polski. W latach 1945–⁠⁠1950 redaktor naczelny miesięcznika „Twórczość”. W latach 1947–⁠⁠1948 członek Zarządu Głównego, a w latach 1950–⁠⁠1952 wiceprezes Zarządu Głównego ZLP.

W 1948 opublikował książkę Cyprian Norwid –⁠⁠ poeta i sztukmistrz, w której rozwinął tezę o „ubóstwie fachowych skojarzeń malarskich” Norwida. Na łamach „Nowin Literackich” 1948, nr 47 (21 XI) omówił ją Marian Piechal w artykule Wyka o Norwidzie.

48Zarzut tkwienia w wieży z kości słoniowej –⁠⁠ czy szerzej: zarzut estetyzmu –⁠⁠ spotykał Iwaszkiewicza wielokrotnie, ale najczęściej był kierowany pod jego adresem po otrzymaniu przezeń 22 lipca 1947 nagrody tygodnika „Odrodzenie” za Nowele włoskie (1947) oraz Nową miłość i inne opowiadania (1946). Pisarz odniósł się do tych zarzutów w osobnym artykule: „Najciekawszym objawem sądów o mojej twórczości była recenzja z Nowel włoskich zamieszczona w «Życiu Warszawy». Dała ona […] szkielet ostateczny wszystkich innych wypowiedzi. Schemat ten sprowadza się mniej więcej do tego: Jarosław Iwaszkiewicz siedzi zamknięty w wieży z kości słoniowej i nie ma żadnego kontaktu z życiem; ale mu się to wybacza, ponieważ zna rzemiosło pisarskie. […] Jeżeli o człowieku, który oprócz pisania redaguje pismo literackie, gospodaruje od lat na małym gospodarstwie rolnym pod Warszawą, jest prezesem zarządu znanej spółki przemysłowej, przewodniczy międzynarodowej federacji związków literackich, można powiedzieć, że żyje oderwany od świata, to jest to oczywiste nieporozumienie” (J. Iwaszkiewicz, Słowo podsądnego, „Nowiny Literackie” 1947, nr 31, 19 X).

49J. Iwaszkiewicz, Suita praska, „Nowiny Literackie” 1947, nr 39 (14 XII). W późniejszych wydaniach: Suita czeska.

50…en queue de poisson (fr.) –⁠⁠ na niczym.

51Chodzi o malarkę Janinę Szczepską z d. Pęcherską 1. voto Hubicką (1917–⁠⁠1990) oraz o Władysława Hubickiego (zm. 2008) –⁠⁠ animatora ruchu artystycznego, kierownika Wydziału Kultury Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Poznaniu, dyrektora Państwowego Teatru Lalki i Aktora „Marcinek”.

52J. Iwaszkiewicz, Stara cegielnia, opowiadanie powstałe w 1943, publikowane na łamach „Twórczości” 1945, nr 1, a następnie w książce Stara cegielnia; Młyn nad Lutynią, Warszawa 1946.

5319 listopada 1947 roku, po niespełna miesiącu sprawowania funkcji, upadł tzw. drugi rząd Paula Ramadiera (pierwszy rząd Ramadiera istniał od 22 stycznia 1947 do 21 października 1947). 24 listopada Ramadiera zastąpił na stanowisku premiera Robert Schuman.

12.

JAROSŁAW IWASZKIEWICZ DO JERZEGO LISOWSKIEGO

54Chodzi o sztukę Odbudowa Błędomierza, Warszawa 1951; praprem. pt. W Błędomierzu, Kraków, Stary Teatr, reż. Irena Babel, 30 czerwca 1951.

553 grudnia 1947 przyjechał do Polski Paul Éluard (1895–⁠⁠1952), poeta francuski, jeden z głównych przedstawicieli surrealizmu; od 1942 roku członek Francuskiej Partii Komunistycznej; podczas II wojny światowej uczestniczył we francuskim ruchu oporu. W podróży do Polski towarzyszył mu Jean Marcenac (1913–⁠⁠1984), poeta, tłumacz, dziennikarz. W Warszawie, Krakowie i Łodzi Paul Éluard wygłosił odczyt pt. Le mouvement de la résistance intellectuelle en France (Ruch oporu intelektualnego we Francji).

56Wojciech Żukrowski (1916–⁠⁠2000) –⁠⁠ prozaik, autor książek dla dzieci i młodzieży; w latach 1945–⁠⁠1949 był członkiem redakcji katowickiego tygodnika „Odra”. W 1952 roku zamieszkał w Warszawie. Wydał m.in. opowiadanie Lotna dedykowane Iwaszkiewiczowi („Twórczość” 1945, nr 2, zekranizowane przez Andrzeja Wajdę w 1959 roku), tom opowiadań Z kraju milczenia (1946), powieść Porwanie w Tiutiurlistanie (1947). Opowiadanie Kola, o którym wspomina Iwaszkiewicz, ukazało się w „Zeszytach Wrocławskich” 1947, nr 2; miejsca w książce doczekało się dopiero w dziewiątym wydaniu zbioru Z kraju milczenia (1988).

57„Zeszyty Wrocławskie” –⁠⁠ kwartalnik krytyczno-literacki, wydawany we Wrocławiu w latach 1947–⁠⁠1952 przez Koło Miłośników Literatury i Języka Polskiego (do 1948), a następnie przez Ossolineum; zespół redakcyjny tworzyli: Anna Kowalska i Tadeusz Mikulski. Było to jedno z najbardziej ambitnych pism naukowych w odradzającym się po wojnie środowisku humanistycznym.

58Adolf Rudnicki (1909–⁠⁠1990) –⁠⁠ prozaik, eseista; w latach 1945–⁠⁠1949 należał do zespołu redakcyjnego „Kuźnicy”, współpracował z „Odrodzeniem” (1945–⁠⁠1947). Autor zbiorów opowiadań: Szekspir (1948, tu m.in. Major Hubert z armii Andersa), Ucieczka z Jasnej Polany (1949), opowiadania Pałeczka, czyli Każdemu to, na czym mu mniej zależy (1950), impresji Niebieskie kartki (1956).

59Jerzy Andrzejewski (1909–⁠⁠1983) –⁠⁠ prozaik i publicysta. Po wojnie współpracował z tygodnikami „Odrodzenie” (1945–⁠⁠1950) i „Kuźnica” (1945–⁠⁠1949). W latach 1946–⁠⁠1947 był prezesem krakowskiego oddziału ZZLP (od 1949 ZLP). W 1948 roku przeniósł się do Szczecina, gdzie od 1949 do 1952 pełnił funkcję prezesa oddziału szczecińskiego i wiceprezesa Zarządu Głównego ZLP. Po przeniesieniu się do Warszawy w 1952 był redaktorem naczelnym tygodnika „Przegląd Kulturalny” (do 1954), a w latach 1955–⁠⁠1956 należał do redakcji miesięcznika „Twórczość”. Rozgłos przyniosła mu powieść Popiół i diament (1948, film Andrzeja Wajdy 1958). Historię znajomości Iwaszkiewicza z Andrzejewskim ilustruje ich korespondencja: Jerzy Andrzejewski, Jarosław Iwaszkiewicz, Listy, oprac. Andrzej Fiett, Warszawa 1991.

60Tadeusz Borowski (1922–⁠⁠1951) –⁠⁠ poeta, prozaik, publicysta; w latach 1943–⁠⁠1945 więzień niemieckich obozów koncentracyjnych; autor zbiorów opowiadań: Kamienny świat. Opowiadanie w dwudziestu obrazach (1948) i Pożegnanie z Marią (1948). Po 1948 uprawiał publicystykę propagandową, podporządkowaną założeniom socrealizmu. Zmarł śmiercią samobójczą.

61Âpre (fr.) –⁠⁠ cierpki, gorzki.

62W swojej rubryce „Kartki z dziennika lektury” Jerzy Andrzejewski, pisząc o Czerwonych tarczach przy okazji trzeciego wydania tej powieści, wyraził przekonanie, że „spośród wielu utworów Iwaszkiewicza, posiadających cechy doskonałości, Czerwone tarcze są osiągnięciem w zamierzeniu najambitniejszym, a w realizacji najpełniejszym”. „Zarzucano ostatnio Iwaszkiewiczowi z różnych stron artystowski stosunek do rzeczywistości, estetyzowanie, niezwiązanie ze współczesnością –⁠⁠ pisał Andrzejewski. –⁠⁠ W istocie związki Iwaszkiewicza ze współczesnością są nieporównanie głębsze i rozleglejsze niż się to może przy nieco powierzchownym zetknięciu z tą twórczością wydawać. Weźmy Bitwę na równinie Sedgemoor. Napisana w latach okupacji, z czasem ostatniej wojny zdaje się nie mieć nic wspólnego. Kto wie jednak, czy kiedyś gorzki pesymizm tego opowiadania, o ludziach zagubionych wśród wielkich historycznych wydarzeń, nie powie o chwilach naszych własnych zagubień i losach wielu ludzi współczesnych więcej niż najbardziej wstrząsające i bezpośrednio z przeżyciami wojennymi związane utwory innych pisarzy. […] Czerwone tarcze, chociaż są powieścią historyczną, związek ich autora ze współczesnością ukazują w perspektywach bodaj przemyślanych najgłębiej i ukazanych najrozleglej. Cóż to zresztą za niezwykła powieść historyczna! W naszej literaturze pierwsza i dotychczas jedyna w swoim odkrywczym, nowym kształcie. […] A zdania, które mówią o samotności człowieka, o jego niepokoju i zagubieniu wśród ogromnych przemian świata… Książka wielkiej piękności i dojrzałej mądrości. Warto do niej powracać, bo jak każde dzieło sztuki dużej miary złożona jest z wielu warstw, a jej tragiczny wydźwięk wynika z miłości do świata i także z miłości do ziemi, która, jak mówi młody Täli, jest «Piękna i smutna»” (J. Andrzejewski, „Czerwone tarcze”, „Odrodzenie” 1947, nr 43, 26 X).

63J. Iwaszkiewicz, Pasje błędomierskie, Warszawa 1938.

64Chodzi o Sławę i chwałę, którą Iwaszkiewicz zaczął pisać jeszcze w październiku 1939 roku; pierwszy tom tej trzytomowej powieści wydał PIW w 1956 roku, następne ukazały się w 1958 i 1962.

65Zbigniew Zalewski (1923–⁠⁠2003) –⁠⁠ poeta. Po wybuchu wojny przebywał we Lwowie, włączonym wkrótce do ZSRR. W 1940 został wywieziony do Uzbekistanu. W 1941 wstąpił do Armii Polskiej; wraz z wojskiem polskim został ewakuowany w 1942 na Bliski Wschód. W 1943 ukończył Korpus Kadecki w Palestynie. Brał udział w walkach w północnej Afryce oraz w kampanii włoskiej. Po zakończeniu wojny mieszkał w Anglii i nadal służył w wojsku. W 1947 wrócił do kraju i zamieszkał w Warszawie. Pracował jako reporter w pismach „Wieś” i „Orka”. Debiutował w 1951 wierszem Było mi źle w piśmie „Dziś i jutro” (nr 50). W tym samym roku ogłosił w piśmie „Wieś” pierwszy utwór prozą pt. W Iraku też są kamieniołomy… W latach 1956–⁠⁠1963 był wolnym słuchaczem Wydziałów Filologii Polskiej i Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego. Od 1967 zajmował się wyłącznie twórczością literacką.

13.

JERZY LISOWSKI DO JAROSŁAWA IWASZKIEWICZA

66Quoi qu’il en dise (fr.) –⁠⁠ cokolwiek on by o tym mówił.

6722 lipca 1947 Iwaszkiewicz odebrał nagrodę „Odrodzenia” za Nowele włoskie oraz Nową miłość i inne opowiadania. Jury w składzie: Maria Dąbrowska, Anna Kowalska, Leon Kruczkowski, Wacław Kubacki, Karol Kuryluk, Jan Parandowski, Stanisław Pigoń, przyznało mu ją jednogłośnie.

14.

JERZY LISOWSKI DO JAROSŁAWA IWASZKIEWICZA

68Uwaga odnosi się do opowiadania Powrót Prozerpiny.

15.

JAROSŁAW IWASZKIEWICZ DO JERZEGO LISOWSKIEGO

69Chodzi o adaptację Pensja pani Latter. Obrazy sceniczne podług I tomu powieści B. Prusa „Emancypantki”, Warszawa 1953 (współautorem adaptacji był Jerzy Mieczysław Rytard).

70Ewaporowało –⁠⁠ wyparowało.

71Konińskiemu pokojowi, w którym Iwaszkiewicz mieszkał późną wiosną 1945 roku, dużo zawdzięcza sceneria dramatu Odbudowa Błędomierza. Ponadto w Koninie rozgrywa się akcja Iwaszkiewiczowskiego opowiadania Światła małego miasta, noszącego datę: 1947. W Koninie w styczniu 1946 roku Iwaszkiewicz ukończył opowiadanie Młyn nad Lutynią, w którym, jak pisze w Podróżach do Polski, „oddał hołd całej Wielkopolsce”.

72Byszewy –⁠⁠ wieś w okolicach Łodzi, w której Iwaszkiewicz bywał wiele razy w latach 1911–⁠⁠1931, najpierw ucząc, a potem odwiedzając tam braci Świerczyńskich; o Byszewach Iwaszkiewicz pisał wielokrotnie: jako Wilko sportretował je w opowiadaniu Panny z Wilka (1933), osobny rozdział poświęcił Byszewom w Książce moich wspomnień: „Ze wszystkich ludzi i domów, jakie spotkałem w młodości, najważniejszym stał się dla mnie dom w Byszewach, toteż najdłuższy z nim utrzymałem kontakt. Znaczenie jego dla mnie polegało przede wszystkim na tym, że otwierał on przede mną nie znany mi zupełnie świat ziemiańskiego życia, poza tym był on drogą do zaznajomienia się z terenem, na jakim później musiałem żyć i pracować. […] Powietrze, którym zacząłem oddychać, woda, w której się kąpałem, chleb, który jadłem –⁠⁠ były polskie. Cała zewnętrzność skoszewsko-byszewska była dla mnie rewelacją tych pokładów polskości, które drzemały we mnie czy leżały odłogiem i dlatego właśnie te lata, przypadające na najwyższy okres młodzieńczej fermentacji, pozostawiły we mnie tak głębokie ślady; sprawiły, że dolina ciągnąca się od Skoszew do Byszew jest moim ulubionym zakątkiem, najmilszym mi bodaj obok Sandomierza na kuli ziemskiej, i czymś rodzinnym, z czym czuję się związany, jak gdybym tam właśnie po raz drugi narodził się na świat” (Warszawa 1994, s. 91–⁠⁠92, 104). Po drugiej wojnie światowej w budynku mieściła się szkoła, następnie Urząd Bezpieczeństwa, a potem PGR; w marcu 1990 lokalna społeczność ufundowała tablicę upamiętniającą wielokrotne pobyty pisarza we dworze w latach 1911–⁠⁠1931.

73Artur Rubinstein (1887–⁠⁠1982) –⁠⁠ pianista, kompozytor, jeden z najwybitniejszych wirtuozów fortepianu w XX wieku; od 1906 roku przebywał na stałe za granicą, koncertował na wszystkich kontynentach, wykonywał muzykę klasyczną, romantyczną, także utwory kompozytorów XX wieku, propagował muzykę polską, zwłaszcza Fryderyka Chopina i Karola Szymanowskiego, z którym się przyjaźnił. Iwaszkiewicz poznał Rubinsteina w 1912 roku w Tymoszówce u Karola Szymanowskiego. Od tamtej pory wielokrotnie go widywał i bywał na jego koncertach. Na cześć kompozytora Iwaszkiewicz wydał 4 czerwca 1958 przyjęcie, które zaliczył do największych przyjęć w dziejach Stawiska (zob. J. Iwaszkiewicz, Dzienniki 1956–⁠⁠1963, oprac. i przypisy Agnieszka i Robert Papiescy, Radosław Romaniuk, wstęp Andrzej Gronczewski, Warszawa 2010, s. 228–⁠⁠229).

74Autocytat z wiersza Smutne lato z tomiku Księga dnia i księga nocy (1929):

[…]

Przeminęły dzwonki,

Przeminą stokrotki,

Powtarzam półszeptem

Piosenki i zwrotki.

Ale wszystko razem

Jedną myśl zawiera,

Że mi się twój obraz

Już w oczach zaciera.

(Cyt. wg: J. Iwaszkiewicz, Wiersze, t. 1, Warszawa 1977, s. 231–⁠⁠232).

16.

JAROSŁAW IWASZKIEWICZ DO JERZEGO LISOWSKIEGO

75Deotyma, właśc. Jadwiga Łuszczewska (1834–⁠⁠1908) –⁠⁠ poetka. W świecie literackim Warszawy budziła skrajne reakcje –⁠⁠ od uwielbienia po kpiny. Z jej obfitego dorobku literackiego próbę czasu przetrwała powieść Panienka z okienka (1898).

76Zofia Urbanowska (1849–⁠⁠1939) –⁠⁠ pisarka, jedna z najpopularniejszych w końcu XIX wieku autorek książek dla młodzieży. Na jej powieści fantastyczno-naukowej Gucio zaczarowany (1884) Iwaszkiewicz uczył się czytać; jego siostry emocjonowały się powieścią obyczajową Urbanowskiej Księżniczka (1886).

77Sully Prudhomme, właśc. René François Armand Prudhomme (1839–⁠⁠1907) –⁠⁠ francuski poeta i myśliciel, początkowo przedstawiciel parnasizmu, pierwszy w historii laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury (1901). Jego utwory, przyjęte entuzjastycznie w chwili debiutu w 1865 roku, z czasem popadły w zapomnienie –⁠⁠ z wyjątkiem wiersza Stłuczony wazon, do którego czyni aluzję Jarosław Iwaszkiewicz. Wiersz, porównujący złamane serce do wazonu, który „pękł pod wachlarzem w czyjejś dłoni”, cieszył się ogromnym powodzeniem za życia autora i bywał często recytowany na wieczorach poetyckich –⁠⁠ ku zniecierpliwieniu samego poety. Jerzy Lisowski zamieścił Stłuczony wazon (w przekładzie Jana Opęchowskiego) w swojej antologii poezji francuskiej, obok dwóch innych wierszy tego autora, o nim samym zaś napisał ironicznie, że „nie był w końcu gorszym poetą niż Churchill prozaikiem” (J. Lisowski, Antologia poezji francuskiej, t. 3, Warszawa 2006, s. 519).

78J. Iwaszkiewicz, Stara cegielnia; Młyn nad Lutynią, Warszawa 1946.

79Józef Rajnfeld (1908–⁠⁠1940) –⁠⁠ malarz i rysownik, od 1928 roku w Paryżu, bliski przyjaciel Jarosława Iwaszkiewicza. Relacje między nimi dokumentuje książka Portret młodego artysty. Listy Józefa Rajnfelda do Jarosława Iwaszkiewicza 1928–⁠⁠1938, oprac. Paweł Hertz i Marek Zagańczyk, Warszawa 1997.

Iwaszkiewicz przyjechał do Rajnfelda, który wtedy mieszkał w San Gimignano, 14 września 1931; przebywał w Toskanii do 23 września; we Florencji mieszkał w pensione Piccardi, na Piazza Giuseppe Poggi 1.

80Punch (ang.) –⁠⁠ poncz.

81Chodzi o Władysława Kuświka (1910–⁠⁠1997), który początkowo pracował na Stawisku jako ogrodnik, później przez wiele lat był szoferem Iwaszkiewicza.

82Wiersz z tomu Inne życie (1938).

83J. Iwaszkiewicz, Wiersze wybrane, Warszawa 1946.

84Sztuka Iwaszkiewicza Maskarada miała premierę w Teatrze Polskim 3 grudnia 1938 (reż. i insc. Edmund Wierciński, scen. Stanisław Śliwiński; w obsadzie m.in. Marian Wyrzykowski, Jan Kreczmar, Nina Andrycz). Wydanie książkowe: Warszawa 1939.

85Zygmunt Mycielski (1907–⁠⁠1987) –⁠⁠ kompozytor, wieloletni przyjaciel Anny i Jarosława Iwaszkiewiczów. W latach 1946–⁠⁠1948 i 1957–⁠⁠1959 współredagował „Ruch Muzyczny”, od 1960 do 1968 był jego redaktorem naczelnym. W latach 1947–⁠⁠1948 i 1952–⁠⁠1954 był wiceprezesem, a od 1948 do 1950 –⁠⁠ prezesem Zarządu Głównego Związku Kompozytorów Polskich. Autor Dziennika 1950–⁠⁠1959 (1999), Dziennika 1960–⁠⁠1969 (2001), Niby-dziennika (1998) i Niby-dziennika ostatniego 1981–⁠⁠1987 (2012). Do słów Iwaszkiewicza skomponował pieśń na głos i fortepian Brzezina (1951, druga wersja na sopran i kwintet smyczkowy 1952), sześć pieśni pod wspólnym tytułem Krągły rok (1956–⁠⁠1967); Iwaszkiewicz napisał libretto do jego baletu Zabawa w Lipinach (1952).

86Wilhelm Mach (1917–⁠⁠1965) –⁠⁠ prozaik, krytyk literacki, felietonista; w latach 1945–⁠⁠1950 sekretarz redakcji w miesięczniku „Twórczość”, w latach 1950–⁠⁠1958 prowadził dział prozy w tygodniku „Nowa Kultura”. Autor głośnej powieści Góry nad czarnym morzem (1961).

87Aleksiej Tołstoj, hrabia (1883–⁠⁠1945) –⁠⁠ pisarz rosyjski; autor m.in. trylogii opisującej drogę inteligencji rosyjskiej do rewolucji Droga przez mękę (1922–⁠⁠1941, wyd. pol. 1935–⁠⁠1949) oraz nieukończonej powieści historycznej Piotr Pierwszy (t. 1–⁠⁠3 1929–⁠⁠1945, wyd. pol. t. 1–⁠⁠3 1948).

17.

JERZY LISOWSKI DO JAROSŁAWA IWASZKIEWICZA

88Communion dans la souffrance (fr.) –⁠⁠ złączenie w cierpieniu.

89Niedokładny cytat z Ewangelii św. Jana; w przekładzie ks. Jakuba Wujka ten fragment brzmi: „I rzecze jej Jezus: Co mnie i tobie niewiasto? Jeszcze nie przyszła godzina moja” (J 2, 4).

90Dixit (łac.) –⁠⁠ powiedział.

18.

JAROSŁAW IWASZKIEWICZ DO JERZEGO LISOWSKIEGO

91Cytat z poematu Juliana Tuwima Piotr Płaksin, którego początek brzmi:

Na stacji Chandra Unyńska,

Gdzieś w mordobijskim powiecie,

Telegrafista Piotr Płaksin

Nie umiał grać na klarnecie.

Zdarzenie błahe na pozór,

Niewarte aż poematu,

Lecz w konsekwencjach się stało

Główną przyczyną dramatu […].

(J. Tuwim, Wiersze wybrane, Wrocław 1986, s. 20–⁠⁠21).

Słowo „Unyńska” zostało utworzone od rosyjskiego „unyłyj” –⁠⁠ smutny, posępny.

92Antoni Michalak (1902–⁠⁠1975) –⁠⁠ malarz, reprezentant sztuki sakralnej XX wieku; w latach 1915–⁠⁠1918 pobierał nauki w Odessie, a od 1919 roku –⁠⁠ w warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych u Tadeusza Pruszkowskiego; od 1925 roku należał do założonego przez uczniów Pruszkowskiego Bractwa Świętego Łukasza; po wojnie kształcił studentów historii sztuki KUL; twórca obrazów religijnych i portretów, uprawiał także malarstwo ścienne; wspólnie z Janem Henrykiem Rosenem zaprojektował freski do kaplicy w letniej rezydencji papieży w Castel Gandolfo (1933). Od 1939 roku mieszkał w Kazimierzu Dolnym.

Iwaszkiewicz poznał Michalaka w latach 20., w marcu 1939 napisał do niego list; cała korespondencja obejmuje lata 1939–⁠⁠1957, cztery listy Iwaszkiewicza do Michalaka w opracowaniu Roberta Papieskiego ukazały się w książce Spotkać Iwaszkiewicza. Nie-biografia, pod red. Anny Król, Warszawa 2014. W Muzeum im. Anny i Jarosława Iwaszkiewiczów w Stawisku znajduje się wykonany przez Michalaka sangwiną w 1958 roku Portret Jarosława Iwaszkiewicza.

93Aluzja do prozy filozoficznej Novalisa Die Lehrlinge zu Sais (1798–⁠⁠1799, wyd. pol. w tomie Uczniowie z Sais, wybrał, przełożył, wstępem i przypisami opatrzył Jerzy Prokopiuk, Warszawa 1984).

94Moral insanity (ang.) –⁠⁠ obłęd moralny.

95Une grande trouvaille (fr.) –⁠⁠ wielkie szczęśliwe odkrycie.

96Nieco niedokładny autocytat z wiersza Do żony z tomu Powrót do Europy (1931); w oryginale jest: „Świat był zbyt piękny, abym tylko tobie / Oddał me wiersze” (J. Iwaszkiewicz, Wiersze, t. 1, wyd. cyt., s. 258).

97Lato 1932 –⁠⁠ tom wierszy Jarosława Iwaszkiewicza, wydany w 1933 roku.

98W teczce z listami Iwaszkiewicza do Lisowskiego wspomnianych wierszy brak. Drugim z wymienionych jest zapewne utwór ***I znów nad domem błyszczą gwiazdy, opatrzony datą 1 stycznia 1948; pierwodruk w książce Zbigniewa Chojnowskiego Poetycka wiara Jarosława Iwaszkiewicza, Olsztyn 1999, s. 309–⁠⁠310, przedruk w tomie: J. Iwaszkiewicz, Sprawy osobiste i inne wiersze rozproszone, wybór i opracowanie Piotr Mitzner, Warszawa 2010, s. 110.

99W liście do Iwaszkiewicza z 29 grudnia 1947 Andrzej Bobkowski pisał m.in., że stan zdrowia jego żony uległ poprawie, a on sam wygrał pieniądze na loterii (zob. A. Bobkowski, „Tobie zapisuję Europę”. Listy do Jarosława Iwaszkiewicza, wyd. cyt., s. 57–⁠⁠63).

19.

JERZY LISOWSKI DO JAROSŁAWA IWASZKIEWICZA

100Przypomnienie –⁠⁠ wiersz z tomu Księga dnia i księga nocy, Warszawa 1929. Tom zawiera cykle: Z Księgi dnia; Bilety tramwajowe; Z Księgi nocy.

101Józef Lisowski (1897–⁠⁠1976) i Marcelle Lucie z d. Demissy (1896–⁠⁠1979), pochodząca z Francji nauczycielka. Pobrali się w 1921 roku w Warszawie. 10 kwietnia 1928 w Épinay-sur-Seine przyszedł na świat ich syn Jerzy. W tym czasie Józef Lisowski pracował jako księgowy w Dyrekcji Lasów Państwowych w Łucku na Wołyniu, następnie był buchalterem w folwarku Młynów (na Wołyniu), należącym do rodziny Chodkiewiczów. W 1930 roku w Młynowie urodziła się ich córka Teresa. Po wybuchu II wojny światowej Marcelle Lucie Lisowska wraz z dziećmi wyjechała do Francji. Po wojnie Józef i Marcelle Lucie Lisowscy z córką mieszkali w Zielonej Górze.