Zdjęcie na okładce:
Anna i Jarosław Iwaszkiewiczowie w 25 rocznicę ślubu,
12 września 1947, Stawisko.
Muzeum w Stawisku/FOTONOVA

Wydawca
Andrzej Chrzanowski

Redakcja i korekty
Andrzej Chrzanowski

Redakcja techniczna
Danuta Przymanowska-Boniuk

Indeks osób
Ewa Cieślak, Andrzej Chrzanowski

Projekt okładki, stron tytułowych i opracowanie typograficzne
Wojciech Stukonis

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu
pochodzących z Funduszu Promocji Kultury

Copyright © by The Estate of Jarosław Iwaszkiewicz. All rights reserved.
Published by arrangement with Beata Stasińska Literary Agency
Copyright © by Ewa Cieślak
Copyright © for this edition by Wydawnictwo Akademickie SEDNO Spółka z o.o.

Warszawa 2021

Wszelkie prawa zastrzeżone
Kopiowanie, przedrukowywanie i rozpowszechnianie w całości lub we fragmentach
jakąkolwiek techniką bez pisemnej zgody wydawcy zabronione

ISBN 978-83-7963-109-4
ISBN 978-83-7963-110-0 (e-book)

Wydawnictwo Akademickie SEDNO Spółka z o.o.
00-696 Warszawa
ul. J. Pankiewicza 3
www.wydawnictwosedno.pl
info@wydawnictwosedno.pl

Spis treści

Równorzędni partnerzy (Ewa Cieślak)

Rok 1944

Rok 1945

Rok 1946

Rok 1947

Rok 1948

Rok 1949

Rok 1950

Nota edytorska (Ewa Cieślak)

Przypisy

Indeks osób

EWA CIEŚLAK

Równorzędni partnerzy

Tom Anna i Jarosław Iwaszkiewiczowie Listy 1944–1950 otwiera edycję powojennej korespondencji Pisarza i jego Żony. Poprzednie listy, te przedwojenne, opracowane przez Małgorzatę Bojanowską i piszącą te słowa, zostały wydane przez Spółdzielnię Wydawniczą „Czytelnik” w latach 1998–2014. Tom obejmujący listy z lat 1922–1926 był w ogóle jednym z pierwszych publikowanych zbiorów listów Jarosława Iwaszkiewicza. Książkowe wydania twórczości epistolarnej poety zainaugurowały w 1991 roku publikacje dwu muzeów: Muzeum Miasta Ostrowa wydało Listy z Ostrowa – tomik zawierający listy Jarosława Iwaszkiewicza z 1920 r. do matki i sióstr, relacjonujące jego pobyt na szkoleniu wojskowym w tym mieście podczas wojny polsko-bolszewickiej. Oddział Literacki Muzeum Okręgowego w Sandomierzu opublikował natomiast Listy Jarosława Iwaszkiewicza i Romana Koseły z lat 1934–1941. W 1997 roku ukazał się tom Mieczysław Grydzewski, Jarosław Iwaszkiewicz Listy 1922–1967 w opracowaniu Małgorzaty Bojanowskiej. W okresie minionych trzydziestu lat zbiorów korespondencji Jarosława Iwaszkiewicza ukazało się już wiele. Pojedyncze listy pisarza drukowane były także za życia autora, często z jego inicjatywy i w jego opracowaniu, w czasopismach – m.in. w redagowanej przez niego „Twórczości”, w „Ruchu Muzycznym”, „Odrze” czy „Kronice Warszawy”. Dotychczas opublikowano 16 tomów zbiorów jego listów: trzy tomy korespondencji przedwojennej z żoną, korespondencja z Jerzym Andrzejewskim, Mieczysławem Grydzewskim, Wincentym Burkiem, Czesławem Miłoszem, listy do córek Marii Iwaszkiewicz-Wojdowskiej i Teresy Markowskiej, korespondencja z wychowankiem Wiesławem Kępińskim, listy do Jerzego Błeszyńskiego, korespondencja z Konstantym i Reną Jeleńskimi, z Andrzejem Wajdą, po dwa tomy korespondencji z Pawłem Hertzem i z Jerzym Lisowskim. Mniejsze i większe zbiory korespondencji pisarza z różnymi osobami publikowane są co i raz w czasopismach, m.in. w „Twórczości”, „Res Publice”, w „Zeszytach Literackich”, „Odrze” czy „Kamertonie”. Wziąwszy pod uwagę liczbę korespondentów pisarza i zasobność stawiskiego archiwum korespondencyjnego, a także fakt, że coraz więcej archiwów korespondencyjnych pisarzy trafia do zbiorów Muzeum Literatury, Biblioteki Narodowej, Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich i Instytutu Badań Literackich, można sądzić, że publikowana epistolarna spuścizna Pisarza będzie się nieustannie powiększała.

Listy Anny Iwaszkiewiczowej, która była równie jak Mąż wytrwałą epistolografką, o czym świadczy spis jej korespondentów liczący 346 nazwisk – ukazują się sporadycznie, jakby „przy okazji”. Dotąd ukazały się w wyborze jej listy do wnuków (Anna Iwaszkiewiczowa – w setną rocznicę urodzin. Stawisko: Almanach Iwaszkiewiczowski, t. 3, Podkowa Leśna 1997, s. 255–282) oraz do Ireny Kramsztykowej w opracowaniu Roberta Papieskiego („Podkowiański Magazyn Kulturalny” nr 74, 2015). Wyjątkiem potwierdzającym regułę są listy Anny do Pawła Hertza (Paweł Hertz, Anna i Jarosław Iwaszkiewiczowie, Korespondencja t. 1–2 („Zeszyty Literackie” 2015) oraz do Jerzego Lisowskiego (Anna i Jarosław Iwaszkiewiczowie, Jerzy Lisowski, Listy 1947–1979, t. 1–2, Wydawnictwo Akademickie SEDNO 2020), obie edycje w opracowaniu Agnieszki i Roberta Papieskich, stanowiące integralną część wspaniale opracowanej korespondencji wymienianej między tymi jakże ważnymi przedstawicielami polskiej literatury. W najbliższym czasie planowane jest wydanie francuskojęzycznej korespondencji obojga Iwaszkiewiczów z ich francuską przyjaciółką Hélène Kahn-Casellą w tłumaczeniu i opracowaniu Małgorzaty Zawadzkiej i Doroty Chłandy.

Listy Anny i Jarosława Iwaszkiewiczów są świadectwem rzadko spotykanej więzi Autorów. Wciąż zadziwia wzajemne przywiązanie małżonków, ich tęsknota, nieodzowność codziennego kontaktu, wysoka temperatura ich relacji. Oboje są silnymi indywidualnościami. W korespondencji powojennej odnajdujemy takiego samego Jarosława Iwaszkiewicza, jakiego znamy z korespondencji przedwojennej – kapryśnego, egocentrycznego, impulsywnego i wiecznie oczekującego czułej uwagi żony. Ale też pojawia się i stała troska o jej zdrowie i dobrostan psychiczny. Dla tych, którym bliska jest postać Anny Iwaszkiewiczowej, którzy znają jej dzienniki i wspomnienia, którzy wiedzą o jej chorobie, trwającej od 1935 roku prawie do wybuchu drugiej wojny światowej, zaskakująca może wydać się jej energia życiowa, która emanuje z jej listów powojennych. Rzeczywiście, tak jak wielokrotnie podkreślała starsza córka, Maria Iwaszkiewicz-Wojdowska, Anna wyszła z okupacji wzmocniona, świadoma swoich możliwości nie tylko intelektualnych, ale też moralnych i organizacyjnych. Wszyscy okupacyjni bywalcy Stawiska podkreślali równowagę ducha obojga gospodarzy, ich zmysł praktyczny i nieuleganie nastrojom zniechęcenia i beznadziei, mimo że czasy okupacji, a i pookupacyjne, tym nastrojom sprzyjały.

Koniec wojny oznacza zaangażowanie się Jarosława w życie społeczno-kulturalne w warunkach nowej rzeczywistości. Pisarz po raz pierwszy zostaje wówczas prezesem Związku Zawodowego Literatów Polskich, a następnie uczestniczy w kongresach związków pisarzy w Europie i w Ameryce Południowej, współorganizuje też I Kongres Intelektualistów w Obronie Pokoju we Wrocławiu, redaguje tygodniki literackie. Jego podróże po Polsce i świecie stanowią z jednej strony pretekst do oderwania się od codziennej rutyny (zawsze źle wpływającej na jego wenę twórczą), z drugiej – dają inne spojrzenie na przemiany, którym podlega Polska i Europa. Iwaszkiewicz spogląda na wszystko z perspektywy jedności kultury europejskiej. Wątki zachłyśnięcia się odzyskaną wolnością przeplatają się z pytaniami o przyszłość Europy i świata po kataklizmach i politycznych przełomach. Pisarz ma świadomość wyjątkowości tego czasu. Świadom jest też, że podziały, które powstały w wyniku drugiej wojny światowej, mogą na zawsze rozdzielić go z przyjaciółmi – w liście z 5 kwietnia 1948 pisał np.: „[Krancowie] odwieźli mnie do hotelu samochodem i tutaj, tak jak w Londynie z Grycem i Bormanem, ta chwila milczenia przed rozstaniem i to pożegnanie takie bolesne, bo mimo wszystko uczucie, że przepaści, jaka jest między nami, nic już nie potrafi zapełnić. Ciężkie uczucie i jednak radość, że jestem tam, gdzie jestem, po stronie konstruktywnej, a im już pozostaje tylko to, że «Warszawa brzidka» ”. Spotyka się z wieloma ludźmi kultury europejskiej, śledzi nowe prądy filozoficzne i literackie. Listy do żony są często zaczynem jego twórczości stricte literackiej lub publicystycznej – tak jest w przypadku listów pisanych z Argentyny i Brazylii, dokąd podróżował w 1948 roku. Warto podkreślić, że listy Anny są często inspiracją do nowych przemyśleń i przewartościowań. Listy są pełne ploteczek, złośliwostek, narzekań na trudy życia, na przyjaciół, ale i tęsknoty do żony, do Stawiska, do córek i wnucząt. Pisząc do żony, Jarosław Iwaszkiewicz często odsłania te swoje emocje, których próżno by szukać w listach kierowanych do innych osób – pozwala sobie w nich na okazywanie złości, zniecierpliwienia, zazdrości. Anna, dobrze go znająca i rozumiejąca, łagodziła złe nastroje, ale też pozwalała sobie na udzielanie nauk moralnych. Przyjmował je czasem z pokorą, czasem buntował się, podkreślając jednak zawsze jej wyższość moralną i wrażliwość, siebie nazywając często „niskim duszkiem”.

Anna Iwaszkiewiczowa prowadzi życie dużo spokojniejsze, jest zdumiewająco konkretna, praktyczna, zajmuje się sprawami Stawiska, które obojgu przysparza wielu zmartwień i kłopotów, ale jednocześnie jest ukochane, niezbędne, daje poczucie ciągłości i możliwość oderwania się od zgiełku nowych czasów. 3 maja 1948 roku Anna pisze do męża: „Wczoraj chwilkę przyłapałam Ulatosia na Głównej i błagałam, żeby się starał o plac, bo to już nie tylko ogrodzenie i pieniądze dla Marysi na wyjazd potrzebne, ale już i węgiel trzeba teraz w maju kupić, a podatek gruntowy znowu łupnęli o 20 tys. więcej niż zeszłego roku! Chcę nawet pogadać o tym w gminie”. Stawisko to nie tylko oaza sztuki i przystań dla wielu rozbitków, to także gospodarstwo rolne, zatrudniające pracowników, obarczone obowiązkowymi dostawami, to dom, który trzeba ogrzać i zaopatrzyć, którego funkcjonowanie trzeba tak zorganizować, żeby wszystkim jego mieszkańcom było wygodnie, w którym trzeba stworzyć warunki do twórczej pracy męża, do wychowywania wnuków. Co jakiś czas Anna wraca do pomysłu wydzierżawienia Stawiska, żeby nie musieli zajmować się sprawami gospodarstwa: „Jestem również, i z dawniejszych powodów, i z powodu stanowiska Stacha, absolutnie zdecydowana na wydzierżawienie Stawiska, nie chcę robić tego wbrew twojej woli, ale sądzę, że mam w tym ostateczne słowo i że mi w tym nie przeszkodzisz”.

Zajęta codzienną krzątaniną, Anna w tym samym czasie dużo czyta, interesuje się nową literaturą, w listach komentuje dyskusje, które toczą się w prasie (do 1948 roku dyskusje światopoglądowe były jeszcze możliwe!). Patrzy na bieżące życie polityczne i kulturalne, wymieniając z mężem dociekliwe i celne rozpoznania. Jej listy pisane są często z punktu widzenia tłumaczki i krytyczki, a przede wszystkim – wrażliwej czytelniczki. Mąż co i raz podrzuca jej nowości zagraniczne, często prosząc o opinię lub o przekład do redagowanych przez siebie czasopism. 22 lipca 1946 roku napisał: „Największym wrażeniem w Moskwie było przeczytanie Sartre’a. Za mało mi mówiłaś, że to takie genialne. Najprzyjemniejsze jest wyjście z impasu dla powieści, jakie stworzył Proust i Joyce”. Myśl tę rozwinął później w jednym z Listów do Felicji.

Tak jak Jarosławowi liczne podróże dawały możliwość oderwania się od spraw codziennych, tak i Anna znalazła dla siebie oazę spokoju – od 1947 roku stałym miejscem jej letniego wypoczynku stała się Ustka – którą nazwała Moje „Fontainebleau”. To właśnie listy z Ustki dają wyobrażenie o niebywałym bogactwie przemyśleń Anny – poczynając od spraw bardzo przyziemnych, poprzez literackie do politycznych, filozoficznych i religijnych. Podczas pobytu nad morzem odbyła skomplikowane rekolekcje u księdza Ziei – były one dla niej definitywnym rozliczeniem się z chorobą, która wyłączyła ją na kilka lat z normalnego życia, a której przyczyn upatrywała we własnej niedoskonałości.

W liście z 29 sierpnia 1949 roku pisze do męża: „Chciałabym Ci z całego serce użyczyć mojego szczęścia, które zawsze Cię dziwi, ale ja naprawdę nie mogę tego określić inaczej jak tak, że człowiek jest wtedy szczęśliwy, kiedy czuje się szczęśliwy sam ze sobą. Nawet w okresie trosk, zmartwień, nieurojonych smutków (jak wiosną miałam ze Stachami), jeśli znajdę się sama w pokoju, przeczekam jakiś czas, żeby to wszystko «się ustało» jak zmącony płyn – wchodzę od razu w ten zakamarek, gdzie jestem szczęśliwa. Nie myśl, że to tylko skutek odejścia od kłopotów, które teraz odczuwam, na takie szczęście pozwalać sobie nie wolno, ale człowiek musi dokopać się w sobie do tego pokładu, gdzie już nic z zewnątrz dotknąć go nie może; musi być, jak mówi St.Exupéry, «inattaquable»”.

Anna i Jarosław żyją czasem w zupełnie innych światach, zaangażowani są w różne sprawy, ale są wciąż razem mimo oddalenia, wyjazdów, pogłębiających się z czasem różnic w ocenie sytuacji. Mają dzieci i wnuki, kochają je, mają przyjaciół, ale wciąż to ich miłość jest pierwszoplanowa. Są bardzo różni, zmieniają się, ale łącząca ich więź jest wciąż tak samo silna. Lektura listów wymienianych przez Iwaszkiewiczów nie pozwala do końca odkryć tajemnicy ich małżeństwa. Próbowali tego zarówno Tomasz Burek, pisząc wstęp do listów przedwojennych, próbował i Piotr Mitzner, pisząc książkę Hania i Jarosław. Esej o małżeństwie.

Iwaszkiewiczowie znają swoje wady i słabości, ale nie one przecież decydują o trwałości ich związku. Co zatem o niej przesądza? Wzajemny szacunek, zainteresowanie, podziw? Nie wiemy, czytając z zachłannością kolejne listy, liczymy na to, że tajemnica być może się odsłoni, ale ona wciąż pozostaje niedostępna dla nas, obserwatorów.

Rok 1944

1. [ANNA IWASZKIEWICZOWA DO MĘŻA]

Kraków, 18 XII 1944

Najmilszeczku!

Piszę zaraz dziś wieczorem, żeby z rana pocztówkę wysłać, może dojdzie na wilię. Podróż mieliśmy doskonałą1, przede wszystkim nie było mi zimno ani chwili, nawet w nogi. Tłok z Grodziska do Skierniewic potworny, ale to tylko godzina, stałam oparta o ścianę, co już jest zupełnie możliwe, a Stach2 w komórce! W Skierniewicach na peronie spotkaliśmy Malinowskiego3, który gdzieś zgubił Krysię4 i Piotrusia Perkowskiego5! Do Krakowa właściwie cały czas siedziałam, a Stach trochę na zmianę podsiadywał, bo jacyś byli uprzejmi ludzie w wagonie. Przyjechaliśmy bez spóźnienia. Horzycowie6 poczciwi czekali mnie i bardzo czule przyjęli; w pół godziny po moim przyjeździe zjawił się Roman7, który szalenie jakoś ucieszony był z tego, że się zdecydowałam na wyjazd. Wypiliśmy razem z nim herbatę i obiecał, że w tygodniu świątecznym przyjedzie do Rabki. Tu zupełnie nie ma tego nastroju, co u nas; nikt się niczego ważnego w tych czasach nie spodziewa8, i zdaje się, mają rację.

Maluśki, mnie się potwornie serce ściska, jak myślę o Tobie i Stawisku w ogóle, a głównie o spaniu z Ciupaseczkiem w łóżku, ale kiedy się już znalazłam w wagonie, miałam też uczucie wielkiej radości, że jadę do naszej Żaby najdroższej. W dodatku Roman, który był u nich, od razu mówił mi, że się szalenie cieszy na mój przyjazd, czego się nie spodziewałam. O Heli9 mówi mi Roman, że na pewno nie zdecyduje się jechać przed świętami, że się czuje lepiej, zresztą w tych dniach tłok będzie najgorszy, a sama rzeczywiście jechać nie może. Wszystko zresztą napiszę ci z Rabki. Jutro od rana idziemy ze Stachem i Stasią [Horzycową] na miasto – idę zaraz spać.

Całuję cię, Malupki, tysiące razy i Tereskę10. Będę z wami myślą cały czas przy wilii. Cioci11 rączki ucałuj i pociesz ją.

Twoja Żonka

[Adres zwrotny: Anna Iwaszkiewiczowa, ul. Karmelicka 17, Kraków]

2. [ANNA IWASZKIEWICZOWA DO MĘŻA]

Rabka, 22/XII [1944]

Mon petit garçonnet chéri!

Il y a trois heures, c’est à dire à sept heures du matin un beau petit garçonnet est arrivé pour jouer avec le grand frère. Son voyage a été sans incident [nieodczyt.] mais très long et très pénible. Sa maman est ravie, certainement [?] fière et malgré sa pâleur elle a elle-même l’air d’un grand bébé. Comme j’avais raison de ne pas vouloir attendre plus longtemps, dire qu’il s’en fallait de peu que nous arrivions trop tard! La pauvre chérie m’a dit quand c’était fini „c’est bien que tu étais là!”. Tout le monde ici a été vraiment touchant, surtout la patronne qui n’a pas éteint la lumière de toute la nuit et demandait de temps en temps si nous avions besoin de quelque chose. J’oublie de te dire que l’événement a eu lieu chez nous, car la quasi clinique où nous devions aller est occupée par des locataires en uniforme qui foisonnent à Rabka en quantité effroyable. Je me sens très fatiguée mais je suis bien contente que ce soit déjà fini. Le temps est admirable, 12 degrés de froid, mais pas de vent et un soleil délicieux. J’écris en français à cause de la cuisine, dont on ne peut pas être très sûre. J’écrirai demain à [la] tante en lui disant que Marysia a eu des douleurs (ce qui du reste est vrai) et rien de plus. Je suis bien triste sans toi mon chéri et sans Thérèse, mais maintenant je peux déjà faire des projets de retour. Je passe la plume à la jeune maman12.

[bez podpisu]

Całujemy b. mocno

Stach i Marysia

[Adres zwrotny: Anna Iwaszkiewicz Nowy Świat, dom p. Kaden, Rabka Zdrój]

3. [ANNA IWASZKIEWICZOWA DO MĘŻA]

23/XII [1944]

Najmilsi moi, tj. „chopczyk” i Teresko!

Dziś wigilia13, ciągle mimo tak wielkich zdarzeń myślę o was, a szczególniej myśleć będę, jak zacznie się ściemniać. Bardzo mi wtedy będzie tęskno i smutno, w dzień, prawdę powiedziawszy, nie mam chwilki czasu, bo jestem tu za praczkę, a trochę pielęgniarkę. Cieszę się niewymownie z tego, że przyjechałam i że Marysi bardzo tu się przydaję, ale na dłuższy czas padłabym trupem ze zmęczenia. Zwłaszcza to, że nie bardzo wyspać się można. Marysia dobrze się czuje. Zmizerniała, ale ma zupełnie dziecinną buzię, co bardzo jest zabawne w pewnych okolicznościach (pokarmowych).

Mam nadzieję, że pierwsza moja kartka z Krakowa, stąd i najważniejsza wczorajsza szybko doszły, bo były rzucane na poczcie. Dziś wielkie przygotowania na wieczorną wigilię i drugie śniadanie (śledź i pieczone kartofle) było o pierwszej zamiast o dwunastej i w domu zamieszanie gorsze niż u nas. Ciupaseczek by się tu uśmiechał na niepunktualne jedzenie, trzy kwadranse spóźnienia to normalne; ale poza tym jest tu idealnie. Łazienką się rozkoszuję i ciepłem w pokoju. U Jadwini14 byliśmy przedwczoraj z Helą i wczoraj Hela była sama, żeby oznajmić o nowinie. Dziś Jadwinia przyjdzie po południu i wilię zjemy w pokoju przy Marysi. W ogóle każda rodzina ma wilię u siebie. Pogoda prześliczna, ale dużo powietrza nie czuję.

Całuję was, najdrożsi moi. Wszystkich ode mnie pozdrówcie.

H.

Całują mocno

Marysia i Maciuś

4. [JAROSŁAW IWASZKIEWICZ DO ŻONY]

24 XII 44

Moja najdroższa, wczoraj przed wilią przyszła twoja pierwsza kartka z Krakowa, a także miła i serdeczna karteczka od Marysi. Byłyście ze mną myślami w ten wieczór, zresztą dość dobrze wszystko poszło, wilia była dobra, tylko Wanda15 wpakowała cały miód do maku i nie było topionego. Ryb nie było, tylko śledzie i kulebiak. Byliśmy na rybce „Pod Lipami”16 z Teresą, Suchorzewskimi17 i Ireną K.18 Tak bym już chciał mieć twoją kartkę z Rabki i wiedzieć, że przebrnęłaś przez Scyllę i Charybdę Krakowa, cieszę się, że wzięłaś adres Romana, Marysia także o nim pisze. Miałem wczoraj dużą pocztę, jak zawsze Hala I.19 wróciła z gruźlicą! pisała mi Matahari20. Bardzo mi tęskno do ciebie a jednocześnie dużo pracuję i zmieniłem tryb życia, wcześnie wstaję, biorę prysznic itd. Teres ma wspaniałe, znakomite stopnie i chodzi bardzo dumna i głównie przejęta nauką. Poza tym wszystko zwyczajnie, kot wczoraj (na wigilię) zjadł pasztet Babetce21 i stłukł jej słoik ze smalcem. À propos jest świetny pasztet ze zdechłego zająca, którego znalazł Marek22, i ze zdychającej kury, którą trzeba było dorżnąć. Boję się, że przerwa w naszej korespondencji będzie teraz długo trwała, a w każdym razie o częste wiadomości proszę. Pisz, jak tylko możesz. Czy Hela przyjedzie? Uściskaj serdecznie obie siostry, nie kłóćcie się przy tym, Marychę moją po sto razy ucałuj, nareszcie zdaje się zrozumiała, czym jest (może trzeba pisać „było”) Stawisko i jej rodzice. Bardzo mi tęskno, powtarzam, ale to może i lepiej. Ściskam cię i całuję mocno. Ciocia dobrze się ma i w dobrym humorze, za to Śliwińska23… Całuję, całuję mocno.

Jarosław

Były karty od Andrzejów24 i p. Mickiewicz25.

P. Wodz. Zandbangowa w lipcu umieściła w przytułku, gdzie zginęła razem z innymi26.

5. [ANNA IWASZKIEWICZOWA DO MĘŻA]

25/XII 1944

Malupki najdroższy mój!

Ciągle myślę, czy już dostałeś wiadomości stąd, co myślicie ty i Teresa o tym, co tu się dzieje. Tak dużo mam do opowiedzenia, a na tych pocztówkach przecież nic napisać nie można, teraz już nie tylko z braku miejsca. Marysia ma się doskonale i ślicznie wygląda. Le petit est très fort, il pèse plus de 3 ½, il ressemble à son père comme deux gouttes d’eau. J’ai une grande déception à cause de mes sentiments; mais en somme je prévoyais que les petits enfants ce n’est pas à comparer avec les enfants. Je n’ai aucune passion pour lui, peut-être parce qu’il ne me rappelle en rien son maman et parce qu’il était la cause de ses horribles souffrances. Je pense du reste que je l’aimerai beaucoup plus quand il sera plus grand. Par contre Hélène est folle de lui, elle trouve monstrueux qu’on le laisse crier, qu’on ne lui donne pas à manger plus tôt quand il a faim etc.27 Hela wygląda dość mizernie, ale na razie czuje się zupełnie dobrze. Mam największe w świecie trudności, żeby ją przekonać o konieczności wyjazdu stąd. Ciągle o tym mówimy ze Stachami, którzy też bardzo się tym kłopoczą. To nawet oni rozumieją, ce qui est beaucoup dire28, bo choć dość mieliśmy dowodów ich dziecinności, to jeszcze wciąż wprawiają mnie w zdziwienie. Mówiłam o tym chwilę z Jadwinią, do której wybieram się na dłuższą rozmowę, ale nie bardzo jest kiedy, bo po obiedzie jeśli jest ze dwie godziny wolne, to chcę się przespać. Cette nuit le Papa se levant, mais il s’endort en une minute29, a ja długo oka zmrużyć nie mogę. Pogoda w dalszym ciągu przepiękna; ciekawa jestem, czy u was też było „po lodzie”. Ciekawa jestem, czy Przelaskowski30 przysłał ten węgiel. Malupki, choć zdaje się wszelkie nasze obawy na razie są bez podstaw, przypominam o moim płaszczu od deszczu i ważna rzecz: zapomniałam wziąć mój brom na noc, w okrągłym, szklanym pudełku. Nie zapomnijcie o nim w razie czego, to jest b. cenne, po prostu na wagę złota (ale proszę, polecam nie próbować). Szalenie jestem ciekawa, jak wszystko się udało w domu i czy nie było nieoczekiwanych osób. Strasznie mi tęskno do Cioci i Teres i pocztówki doczekać się nie mogę. Całuję.

H.

[Karta pocztowa]

6. [ANNA IWASZKIEWICZOWA DO MĘŻA]

29/XII 1944

Najmilszeczku!

Już prawie dwa tygodnie od mego wyjazdu, a jeszcze nic od ciebie nie dostałam; wczoraj i przedwczoraj na pewno już spodziewałam się pocztówki! Ja już do Ciebie pisałam pięć razy. Marysia ma się dobrze i wygląda ślicznie. Maciuś pięknieje stanowczo i dziś nareszcie był dość cichy w nocy. Obawiam się, czy to nie chwilowe tylko, oby nie był tak wrzaskliwy jak Terenia. Dziś przyjechał Roman [Kołoniecki], bardzo elegancko wyglądający, w nowej kurtce ciepłej i marynarce, którą mówi, że dostał na gwiazdkę od p. Grzybowskiej31. Możesz sobie wyobrazić, jaki był efekt, bo on też mi twierdził w Krakowie, że na pewno będę czekała ze trzy tygodnie! À propos, nie pisałam ci, kogo spotkałam w Krakowie: w Sukiennicach Tadzia Brezę32 a zaraz potem na obiedzie Kasię33, która się pytała, czy nie wiem, co z Tadziem się dzieje, na linii A - B Ekiera34, który mnie zaczepił i bardzo się do mnie wyczulił, następnie widziałam Wrześniakową35, a do Horzyców przyszła Janka Cękalska36, która mówiła mi bardzo ciekawe rzeczy o Czesiu37, zupełnie inne, niż można się było spodziewać po ostatnich rozmowach z nim. Poza tym mówiliśmy dużo o Cegielni38 i o możliwościach filmu.

Chciałabym już zdecydować dzień wyjazdu, ale przedtem musi tu wszystko jakoś się ułożyć; w dalszym ciągu nie mają nikogo do prania, ani do pomocy, i w ogóle zastanawiam się nad tym, jak oni to sobie wyobrażali. Siedzą tu dwa i pół miesiąca i nic absolutnie nie było przygotowane. Że oni głupie dzieciaki, to jeszcze rozumiem, ale że Hela o tym nie pomyślała. Poza tym musi się coś zdecydować co do Heli, a jest taka uparta, że nie można jej przekonać! Jeszcze pomówię z Jadwinią, która jest najrozsądniejsza. W każdym razie myślę, że wyjadę 8-ego albo 9-ego39. Proszę cię bardzo usilnie, pójdź zaraz do Welmana, jest zawsze między 12 a 1-ą w ambulatorium, dowiedz się, czy jest tam klinika, o której mówił, a jeśli nie, umów się na operację i zrobimy w Żyrardowie w połowie stycznia, bo to będzie dobry czas po choróbce.

Malupki, kocham cię strasznie i tęsknię. Pisz i ucałuj Tereskę –

Żonka.

Rok 1945

7. [ANNA IWASZKIEWICZOWA DO MĘŻA]

2/I 1945

Malupki mój najdroższy!

Strasznie mi tęskno do Ciebie i Tereski i wczoraj cały dzień o was myślałam. Przedwczoraj dostałam twoją kartkę pisaną w dzień wilii, szalenie się nią ucieszyłam i byłabym zaraz odpisała, gdyby nie to, że przede wszystkim nie było w domu pocztówki (tu są we wszystkim niemożliwe trudności), a po drugie i tak przez dwa dni poczta nie odeszłaby. Marysia wczoraj obeszła w szlafroku dwa razy stołowy pokój i co dzień już myje się poza łóżkiem. Jutro pójdzie do łazienki, ale zasadniczo będzie leżała do dwóch tygodni, czyli że wstanie na Trzech Króli. Stach ciągle już chciałby ją podnosić, ale na szczęście jakoś ich przekonałam. Maciuś teraz znacznie cichszy i jest bardzo ładniutki; szalenie uroczy bachorek, widać, że matka była dobrze odżywiana.

Wczoraj byłam na sumie w dużym kościele, bo rano zaspaliśmy, a nie w kapliczce, która jest o parę kroków od nas, [gdzie] msza tylko o 9 ½. Szalenie wzruszyło mnie nabożeństwo i śpiewanie kolęd. Cały czas myślałam o tym wszystkim, co działo się tamtego roku, na który tak się liczyło, o tych wszystkich, którzy odeszli, o Nuci40, o Staszku41, Żance42, i płakałam jak bóbr. W tym całym ogromie bólu i nędzy żłobek z dzieciątkiem jeszcze bardziej niż zwykle był wzruszający i wydało mi się, że to Dziecko zrodzone w nędzy na mękę i śmierć to rzeczywiście najpiękniejsza postać boskości.

Od paru dni bez przerwy pada śliczny suchy i gęsty śnieg, bardzo się z tego cieszę, bo lubię śnieżną zimę; zwłaszcza w górach to konieczne. Roman był u nas półtora dnia, bardzo było z nim przyjemnie. Ustaliliśmy z nim ostatecznie datę naszego powrotu, bo mamy się znów spotkać; otóż niestety przyjadę trochę później, ale sama jechać nie mogę, a nie chcę znów popędzać Stacha, który mówi, że mogą być prawie do 20-go. Więc wyjedziemy stąd 14-go w południe, 15-go będziemy w Krakowie, a 16-go przyjadę znów na noc do Grodziska. Jeszcze Ci napiszę, o której przyjadę, bo trzeba, żeby ktoś przyszedł po mnie. Do Tereski napiszę oddzielnie, jak zdobędę pocztówki.

Strasznie za nią tęsknię. Całuję Was jak kocham.

Twoja Żonka

[Karta pocztowa]

8. [ANNA IWASZKIEWICZOWA DO MĘŻA]

5/III 1944 [właśc. 5/I 1945]

Mój malupki najdroższy!

Jestem okropnie niespokojna, że tak nic nie piszesz. Od paru dni poczta nie przychodziła, komunikacja z wiadomych powodów była zerwana, ale dziś przyszła cała masa kartek, a w tym tylko kartka od Cioci do Marysi i kartka od ciebie do Marysi, tylko dawniejsza! Od ciebie w ogóle dostałam tylko kartkę pisaną w dzień wilii. Spodziewałam się już dziś na pewno odpowiedzi na wiadomości o dziadostwie!! W ogóle nie wiem, czy moje kartki dochodzą. W ostatniej pisałam ci, że ustaliliśmy dzień wyjazdu stąd na 14-ego, tzn. że 16-go rano wyjedziemy z Krakowa, a 17-go przyjadę na Stawisko, bo znów muszę nocować w Grodzisku. Z Helą jest duży kłopot, bo w ogóle ruszyć się stąd nie ma ochoty, a do Jadwini, mimo że nieraz o tym była mowa, przeniosła się dopiero przedwczoraj! Jadwinia dwa razy już ze mną mówiła o Heli, że widzi w niej po prostu jakieś starcze zahamowania, co rzeczywiście jest możliwe. Uważam, że Hela powinna bezwarunkowo jechać z nami, bo sama jechać nie może. Mieliśmy już dwie najęte pielęgniarki, ale przez to zwlekanie właśnie przepadły, teraz ma przyjść nie fachowa (co i tak wobec karmienia piersią nie jest konieczne), ale podobno bardzo porządna i miła osoba, którą tu dobrze znają. Będę dopiero spokojna, jak już będzie zgodzona.

Malupki, strasznie mi tęskno do Was i mam tyle do powiedzenia, że wprost nie wiem, jak to będzie, jak wrócę. Tu są we wszystkim nieprzezwyciężone trudności, między innymi o pocztówki. Gdyby nie to, pisałabym co drugi dzień.

Marysia ma się dobrze, ale teraz, kiedy zaczyna trochę wstawać, widać, że jest mizerna. Miło jest popatrzeć na jej szczęście, ale straszno, że to takie dzieciaki, i co tu dużo gadać, takie głupie.

Nic nie wiem, co w domu. Czy znaleźli coś z wełny, o czym pisałam do Wandy, czy Malinowscy43 siedzą, w ogóle „zupełnie nic”. Proszę cię, przyślij mi zaraz do Horzyców adres Suchorzewskich. Chcę się z nimi zobaczyć w Krakowie. Nie zapomnij, proszę. Jeszcze zdążysz.

Cieszę się z tego, co piszesz o Tereni; strasznie do niej tęsknię i ciągle myśląc o niej pokładam w niej wszystkie zawiedzione przez Marysię nadzieje… Ale kto wie, jak to będzie!

Czy dostałeś kartkę, w której już pisałam o kremie do twarzy i bromie, który w razie czego można wziąć ze sobą, ale zdaje się, że o tych rzeczach mowy nie ma.

Malupki, jak jutro nie będzie kartki, to się powieszę. Całuję milion razy. Do Tereski napiszę.

Twoja Żonka

9. [ANNA IWASZKIEWICZOWA DO MĘŻA]

6/I 1944 [właśc. 1945]

Najmilszeczku!

Rozpacz mnie już ogarnia z powodu tej korespondencji. Od ciebie miałam tylko kartkę pisaną w dzień wilii, a wczoraj przyszła kartka od Ciebie i kartka od Cioci również z dnia wilii. Teraz korzystam z uprzejmości pani Borucińskiej44, która obiecała kartkę wrzucić w Krakowie. Nic nie wiem, co się dzieje w domu, i ogromnie się niepokoję. Marysia ma się dobrze i ślicznie wygląda. Projektowaliśmy wyjechać ostatecznie 14-go, być w Krakowie 15-go, w drodze 16-go, nocować w Grodzisku i 17-go byłabym na Stawisku, ale teraz znowu Stach wynalazł kombinację z jakimś samochodem ciężarowym45, a to ma się dopiero zdecydować w poniedziałek. Uważam za zupełne szaleństwo, żeby teraz zabierać Marysię, ale niech robią, jak chcą, uważam tylko, że doktor musi o takiej rzeczy zadecydować. Nie wiem, jak Ci dam znać o przyjeździe, bo podobno jeden do dwóch tygodni poczty nie będzie, bo duży most jakiś jest zerwany już od tygodnia. Do Tereski szalenie mi tęskno i pisałabym do niej, gdyby nie szalone wprost trudności z dostaniem pocztówek, a potem znów ta historia z pocztą, więc nie warto pisać, bo jeśli od was nic nie przychodzi, to i do was nie dojdzie. Ucałuj ją ode mnie i powiedz, że się cieszę z tego, co o niej piszesz. Jeśli jeszcze zdążysz odpisać mi, to pamiętaj, przyślij mi do Horzyców adres Suchorzewskich, którzy mają być w Krakowie przez cały styczeń; nie zapomnij nalepki, dobrze? Nic nie wiem, czy Malinowscy się wybierają, wiem tylko z kartki cioci, że byli w wilię. Stach chciałby skombinować z nimi ten samochód, jeśli jeszcze mają zamiar jechać; to byłoby dobrze, gdyby oni tym samym samochodem wracali do Krakowa. Do Wandy [Iwaszkiewicz] pisałam prosząc, żeby wreszcie dali Jesionkowej46 wełnę do zgremplowania i żeby resztę wyprali. W ogóle ogromnie mnie irytuje, że nic nie wiem, co się dzieje w domu. Gdyby to były inne warunki, to taki pobyt tu byłby rozkoszny. Tutto mi piace in quanto vasone47; Rabka jest po prostu zachwycająca, pensjonat b. miły, pogoda rozkoszna, przez parę dni padał suchy, gęsty śnieżek, dziś jeszcze się nie wypogodziło, ale wyobrażam sobie, jak teraz [będzie] prześlicznie, jak się słońce pokaże. Ciekawa jestem, jak stoicie z węglem, czy ten od Przelaskowskiego nareszcie dostaliście, czy w domu nie zimno. Malupki, czy byłeś u Welmana? Bardzo chciałabym zrobić tę operację zaraz po przyjeździe. Hela jakoś nie chce jechać, Jadwinia twierdzi, że ona ma starcze dziwactwa, bo inaczej trudno to wytłumaczyć. Z Jadwinią ugadujemy się, jest ze wszystkich najrozsądniejsza.

Malupki, całuję ciebie i Tereskę jak kocham. Napisz zaraz do Andrzejów [Pilawitzów].

Żonka

10. [JAROSŁAW IWASZKIEWICZ DO ŻONY]

Łódź, 5 III 45

Moja kochana!

Wszystko w porządku, mieszkam u Poli48 i bardzo mi jest dobrze. Łódź o wiele ładniejsza, niż była. Muszę zostać do niedzieli, bo jest jakiś poranek literacki, w którym muszę wziąć udział. Przyjadę więc w poniedziałek lub wtorek (najpóźniej). Staś Dygat49 przyjechał z Krakowa; widział tam Stacha, myślę, że już jest w Grodzisku. Zdaje się, że przywiozę trochę pieniędzy – i na to też muszę poczekać.

Ściskam cię wiele razy –

Twój Jarosław

Kartkę wiezie Gienia p. Zofii Nał50.

Adres: Do Pani Anny Iwaszkiewiczowej

Grodzisk Mazowiecki

Skład Apteczny p. Włodek

11. [JAROSŁAW IWASZKIEWICZ DO ŻONY]

6 III 45

Moja najdroższa!

Jeszcze kartka przez Waldorffa51 – czy otrzymałaś przez Iwanowskiego? Przyjadę dopiero w poniedziałek lub wtorek – bo czekam na pieniądze i mam poranek literacki w niedzielę. Bardzo mi dobrze w Łodzi.

Ściskam Cię bardzo serdecznie i Teresę też.

Jarosław

Czy Stach już przyjechał z Krakowa?

[Na wizytówce z nadrukiem:Jarosław Leon Iwaszkiewicz Prezes Zarządu Warszawskiej Spółki Myśliwskiej Kredytowa 8 m.9]Ręcznie dopisane: Bandurskiego 71 m. 4]

12. [ANNA IWASZKIEWICZOWA DO MĘŻA]

9/III 1945

Malupki!

Piszę parę słów przez Jaźwia52, który zdaje się słusznie robi, że jedzie, ale mi go bardzo szkoda na Stawisku, i Andrzejeczka też. Dziś był Iwanowski, który mi opowiadał o Twoich tryumfach w Łodzi, z czego bardzo się cieszę. Dużo pewnie będziesz miał do opowiedzenia, ale ja też trochę. Karski53 dziś rano wyjechał nastraszony mocno przez Bola54, ale obawiam się, że wróci.

Mój drogi, przychodziło mi do głowy, czy czasami nie udałoby ci się w Łodzi kupić płótna na prześcieradła, choćby na trzy; może są jakie poniemieckie, albo wyszabrowane z fabryk!

Jeśli teraz będziesz miał trochę forsy, to byłoby cudnie, bo strasznie tego brak, tym bardziej, że teraz muszę oddać meyerowskie Wandzie55.

Władek czeka, więc się spieszę. Całuję mocno.

Żonka

P.S. Prześcieradło musi być szerokie, bo wąskie są.

13. [JAROSŁAW IWASZKIEWICZ DO ŻONY]

Poznań, 13 V 45

Moja najdroższa!

Bardzo tęsknię do was, chociaż w Poznaniu56 jest mi dobrze, ale trochę obco; mam trochę znajomych, a w tych dniach ma przyjechać Roman [Kołoniecki] – wyobraź sobie! – i to na stały pobyt57. Jadłem dziś obiad ze Stefanem Sojeckim58, przy czym zaśmiewałem się trochę przypominając sobie rzeczy, które opowiadał mi Stach – i sposób, w jakim [sic!] to opowiadał taki zabawny. Przybyły mi jeszcze powody do niepokoju o was – mianowicie Maciuś, o którym myślę bardzo dużo, nawet nie myślałem, że będzie mnie tak obchodzić – jak mamcia o nas w stosunku do Marysi – uważam Stachów w stosunku do niego za bardzo lekkomyślnych. Napisałem zresztą wiersz Na narodziny wnuka59, wydrukuję go tutaj, nie wiem, czy będzie ci się podobał, bo jest pod wpływem Jastruna60, którym coraz bardziej się zachwycam.

Bardzo się jakoś niepokoję o dom – i tak chciałbym być na Stawisku w te cudowne, ciepłe dni, jakie teraz mamy. Poznań cały w kwiatach, masa bzów i tulipanów, całe wiadra narcyzów, kasztany w pełnym kwiecie. Ciekawym, jak jest u nas. Niespokojny jestem także o Polę, zostawiłem ją w stanie trochę lepszym, ale w „Rzeczpospolitej” Kraty61 w dalszym ciągu nie ma. Tak się boję, że ona już jej nie skończy. Hala [Kołoniecka] tam teraz pojechała, ma wrócić w tych dniach. W czwartek mam wieczór literacki, na którym będę czytał trochę prozy, trochę wierszy – i coś za to dostanę62. Myślę, że podróż nie będzie mnie wiele kosztowała. Taki jestem stęskniony, że nie pojadę już do Łodzi, jak to miałem zrobić, tylko już direct63 do Stawiska na święta, może Paweł64 przyjedzie tam. Czy go nie wygnasz? Bo to pewnie i Babetka będzie i Gucio65 jeszcze nie wyjedzie. Jak pożycie ze Stachami66?

Moja najmilsza, całuję Cię bardzo serdecznie, tak przykro mi, że nie będę na urodziny Tereski, uściskaj ją ode mnie w ten dzień – zresztą piszę już do niej razem.

Bardzo, bardzo cię całuję

Jarosław

14. [ANNA IWASZKIEWICZOWA DO MĘŻA]

Telegram

odpis. 15.05.[1945]

IWASZKIEWICZ KOSSAKA 9 POZNAN

SZCZESLIWA KONIEC WOJNY CZEKAMY CALUJE ANNA

[Telegram, na niemieckim blankiecie, opatrzonym pieczęcią: Sprawdzono przez cenzurę wojskową]

15. [JAROSŁAW IWASZKIEWICZ DO ŻONY]

Poznań, 21 VI 45

Moja najdroższa!

Dojechałem bardzo dobrze, względnie prędko, towarzystwo Krzysia67 ułatwiło mi wiele, chociaż on mało energiczny i gapa, niestety! Zastałem Poznań w pełnym rozkwicie lata, upał, lipy w kwiecie, niebo niebieskie… Dziś rano w parku Wilsona było prześlicznie, a jak u nas? Zastałem drugi numer „Życia” wydany, wszystkim się bardzo podoba, mnie najmniej. Raczej wygląda na jakiś magazyn, niż na to pismo, jakie ja chciałbym robić. Widziałem wczoraj z rana zaraz po przyjeździe Romana, który jest w bardzo kiepskiej formie – jedyna pociecha, że starsza jego siostra wróciła z Niemiec, pojechała teraz do Warszawy i będzie mieszkała w ich mieszkaniu, tak, że będzie mógł Roman pozostawić Jankę68 pod jej opieką. To już jest coś! Ciągle myślę o tobie, o Teresie i o tych biednych trzech starcach wpakowanych do jednej ciupki na Majątkach!69 Serce mi się kraje. Niespokojny jestem trochę o Stacha, czy on aby już wrócił nareszcie? Tymczasem kończę, bo mam jeszcze masę rzeczy do napisania i załatwienia.

Całuję Cię mocno.

Jarosław

[Karta pocztowa, opatrzona pieczęcią: „Sprawdzono przez cenzurę wojskową”; niemiecki nadruk „Postkarte” przekreślony przez J.I. i zastąpiony ręcznie wpisanym słowem: „Pocztówka”]

16. [ANNA IWASZKIEWICZOWA DO MĘŻA]

22 VI 1945

Mój najmilszeczku!

Kiedy wyjechałeś, uświadomiłam sobie, że nie zostawiłeś mi adresu w Krakowie, a przecież list może Cię już nie zastać w Poznaniu. Na wszelki wypadek napiszę jeszcze do Katowic.

Udało nam się złapać dr. Lewickiego. Był jeszcze raz wczoraj rano, a jutro rano mamy być w szpitalu w Milanówku. Prawdopodobnie będzie przecinał, ale miejsca skoncentrowania nie ma, więc pewno będzie cięcie na krzyż, albo i więcej jeszcze, bo muszą znaleźć siedlisko ropy. Przez dwa dni temp[eratura] była poniżej 38 stopni, ale dziś znowu 38,3, tak że pewno bez zabiegu się nie obejdzie. Tak straszliwie mi Tereski żal, że wyrazić tego nie mogę. Jest okropnie mizerna, prawie nic nie chce jeść, popłakuje, coś okropnego. Myślę, że zabieg radykalny najlepiej jej zrobi. Od Lewickiego uzyskałam cenne informacje dla mnie. Otóż okazuje się, że Czerwony Krzyż jest w Milanówku stale i Dembowska70 ma tam oddział chirurg[iczno]-ginekologiczny. Jestem już zupełnie zdecydowana na operację tam, bo to najwygodniej. Chcę to zrobić w połowie lipca, jak tylko wrócimy z Łodzi. Tereska dużo sobie po tej podróży obiecuje! Ale przedtem czeka nas wielka uroczystość, mianowicie chrzciny Maciusia, bo „Sytek”71 parę dni temu szczęśliwie powrócił i jest wielka radość w rodzinie. Stach, co prawda, jeszcze nie przyjechał i Marysia rozpacza i niepokoi się (teraz zaczyna mnie rozumieć, jak wyczekuję ciebie), ale sądzę, że jutro (w sobotę) będzie na pewno. Ponieważ postanowiliśmy, że chrzciny my urządzamy, chcą koniecznie, żeby byli Piwowarczykowie72. Trzeba się już z nimi porozumieć. Ten wydatek teraz nie na rękę, ale ze względu na to, że obiad poślubny Marysi był u Włodków, musimy to zrobić. To już wszystko jedno, czy będziemy mieć na życie do września czy do 20 sierpnia!

Irena [Krzywoszewska] załatwiła mi już szczęśliwie interes, o którym mówiliśmy. Od Łempickich znowu był list z pewną zmianą dla nas raczej dobrą. Byłam dzisiaj u Bola [Iwaszkiewicza]73, wygląda nieźle, łazi po ogródku. Jedli przy mnie niezłą kolację, ze sporą ilością masła. Może zrobi się coś z mieszkaniem, bo u Sawickiej jest pokój i lokatorzy mogliby go wziąć, a wtedy siostry miałyby pokój dla siebie. Matka jak zawsze. Przyjedź choć na pierwszego.

Całuję.

H.

[Kartka pocztowa, zapisana obustronnie piórem]

17. [JAROSŁAW IWASZKIEWICZ DO ŻONY]

27 VI 45

Moja najdroższa!

Niestety nie mogę widać inaczej wyjechać z domu, jak co najmniej na dwa tygodnie. Jeszcze jestem w Poznaniu, a dopiero pojutrze wyjeżdżam do Katowic i do Krakowa, tak, że przed wtorkiem nie mogę być na Stawisku. Za to tak wszystko urządzam, żeby już potem długo siedzieć na miejscu. W niedzielę byłem w Koninie74, gdzie spędziłem czas b. przyjemnie i dobrze, przyjmowano mnie co najmniej jak biskupa i noszono na rękach. Miałem tam parę zabawnych spotkań z b. dawnych czasów i w ogóle było dobrze. Kąpałem się w Warcie, i nic mi to nie zaszkodziło, raczej przeciwnie, nareszcie mniej kaszlę. Myślałem, że będę miał jakąś wiadomość od was, wciąż bardzo a bardzo niepokoję się o Tereskę, troska o Maciusia też przybyła. Jaś Iwański75 depeszuje po prostu do Ali co parę dni i depesze dość prędko przychodzą. W Poznaniu tym razem jest mi gorzej niż poprzednio, Hala bardzo chora, a Roman tak straszny śledziennik, że wytrzymać nie można, ale jeszcze bądź co bądź się z nim gada.

Do widzenia tymczasem, całuję mocno a mocno.

Twój stary Jarosław

[Karta pocztowa, opatrzona pieczęcią: „Sprawdzono przez cenzurę wojskową”; niemiecki nadruk „Postkarte” przekreślony przez J.I. i zastąpiony ręcznie wpisanym słowem: „Pocztówka”]

Przypisy

1Anna Iwaszkiewiczowa jechała do Rabki, do swojej starszej córki Marii, która od połowy września 1944 r. mieszkała wraz z ciotką Heleną Iwaszkiewiczówną w pensjonacie prowadzonym przez żonę Adama Kadena, oczekując narodzin pierwszego dziecka.

2Stanisław Włodek (1919–2005), pierwszy mąż Marii Iwaszkiewicz.

3Jerzy Malinowski (1916–1996), syn siostrzenicy Stefana Spiessa, Elżbiety (Ziuni), bratanek pierwszego męża Ireny z d. Spiess 1 v. Malinowskiej, 2 v. Łempickiej.

4Krystyna Malinowska, zam. Jelnicka (1922–2011), siostra Jerzego.

5Piotr Perkowski (1901–1990) – kompozytor, działacz muzyczny, pedagog. Był uczniem R. Statkowskiego, K. Szymanowskiego i A. Roussela. W 1926 r. zorganizował Stowarzyszenie Młodych Muzyków Polskich w Paryżu, którym kierował do 1931 r., w l. 1929–1939 był prezesem Towarzystwa Wydawniczego Muzyki Polskiej w Warszawie, dyrektorem Konserwatorium Pomorskiego Towarzystwa Muzycznego w Toruniu. Podczas okupacji kierował akcją samoobrony i ruchem oporu wśród muzyków. Po wojnie był prezesem Związku Kompozytorów Polskich (1945–1949), dyrektorem i kierownikiem artystycznym Filharmonii Krakowskiej (1949––1951), prezesem Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego (1959–1965), profesorem wyższych szkół muzycznych (w Warszawie i Wrocławiu), wiceprezesem ZAiKS, radnym miejskim w Warszawie, członkiem Rady Programowej Muzyki przy Ministerstwie Kultury i Sztuki, jurorem wielu konkursów muzycznych. Z Jarosławem Iwaszkiewiczem znał się od 1924 r., wielokrotnie bywał w Stawisku, w czasie okupacji współpracował z pisarzem w akcji rozdzielania pomocy wśród muzyków.

6Wilam Horzyca (1889–1959), reżyser, krytyk teatralny, dyrektor teatrów, i jego żona, Stanisława z d. Gozdecka (1892–1978), aktorka. Z Jarosławem Iwaszkiewiczem Horzyca przyjaźnił się od czasów „Skamandra” (był autorem programowego artykułu w pierwszym numerze tego miesięcznika). Wielokrotnie bywali w Stawisku; po powstaniu warszawskim mieszkali tu przez kilka dni, w połowie października 1944 r. przenieśli się do Krakowa.

7Roman Kołoniecki (1906–1978), poeta, tłumacz, publicysta. Podczas okupacji niemieckiej mieszkał w Stawisku i Milanówku, pracował jako sekretarz J. Iwaszkiewicza i nauczyciel jego córek. Jeden z najbliższych przyjaciół obojga Iwaszkiewiczów w tym okresie. Późną jesienią 1944 r. przeniósł się z zatłoczonego popowstaniowego Stawiska do Krakowa.

8Pod koniec grudnia 1944 r. oczekiwano, że lada moment ruszy front wschodni. Ostatecznie, ofensywa radziecka rozpoczęła się dopiero 14 stycznia 1945 r.

9Helena Iwaszkiewiczówna (1879–1965), najstarsza siostra Jarosława, nauczycielka. W okresie choroby Anny Iwaszkiewiczowej od 1935 r. wychowywała córki Iwaszkiewiczów; po wybuchu drugiej wojny światowej towarzyszyła im w ucieczce na wschód do Repek Dernałowiczów a później pod Wołkowysk do Meysztowiczów – por. M. Iwaszkiewicz, Z pamięci, Warszawa 2005, s. 160–169.

10Teresa Iwaszkiewicz (1928–2012), młodsza córka Anny i Jarosława Iwaszkiewiczów.

11Aniela Pilawitzowa (1866–1955) z d. Lilpop, siostra Stanisława Wilhelma Lilpopa, ojca Anny. Od 1903 r., po rozwodzie Jadwigi i Stanisława Lilpopów, zastępowała Annie matkę. Do śmierci mieszkała w Stawisku.

12Mon petit… (fr.) – Mój kochany chłopczyku! Trzy godziny temu, to znaczy o siódmej rano, śliczny maleńki chłopczyk przybył, by bawić się ze starszym bratem. Jego podróż odbyła się bez niespodzianek [nieodczytane słowo], ale była długa i uciążliwa. Jego mama jest zachwycona, z pewnością dumna i mimo swej bladości sama wygląda jak duże niemowlę. Ileż miałam racji nie chcąc dłużej czekać, mało brakowało, a przyjechalibyśmy za późno! Moje kochane biedactwo, kiedy już to wszystko się skończyło, powiedziała mi, „jak dobrze, że tu byłaś”. Wszyscy tutaj byli naprawdę wzruszający, szczególnie gospodyni, która na całą noc zostawiła zapalone światło i od czasu do czasu dopytywała nas, czy czegoś nie potrzebujemy. Zapominam ci powiedzieć, że wydarzenie miało miejsce u nas, ponieważ ta prawie klinika, do której miałyśmy pojechać, jest zajęta przez umundurowanych lokatorów, których w Rabce jest przeraźliwie dużo. Czuję się bardzo zmęczona, ale bardzo się cieszę, że to się już skończyło. Pogoda jest wspaniała, 12 stopni zimna, ale nie ma wiatru i przyjemne słońce. Piszę po francusku z powodu kuchni, której nie mogę być bardzo pewna. Jutro napiszę do Cioci, powiem jej, że Marysia miała bóle (co zresztą jest prawdą) i nic więcej. Jest mi bardzo smutno bez ciebie, moje kochanie, i bez Teresy, ale teraz mogę już planować powrotną podroż. Oddaję pióro młodej mamie – list pisany był po francusku z powodów obyczajowych; domownicy (szczególnie służba i Aniela Pilawitzowa, ciotka Anny) nie mieli się dowiedzieć, że dziecko Marysi przyszło na świat wcześniej niż siedem miesięcy po ślubie. Również zwrot „przyszedł na świat bawić się ze swym starszym bratem” miał ukrywać, że mowa o Marysi i jej dziecku. Ciąża starszej córki i jej małżeństwo, zawarte pospiesznie 15 sierpnia 1944 r., dla obojga Iwaszkiewiczów były trudne do zaakceptowania. Por. Ludwika Włodek, Pra. O rodzinie Iwaszkiewiczów, Kraków 2018.

13Wigilia Bożego Narodzenia w 1944 r. wypadała w niedzielę; zwyczajowo przenoszono wtedy wieczerzę wigilijną na poprzedzającą ją sobotę.

14Jadwiga Iwaszkiewiczówna (1887–1979), siostra Jarosława. W czasie powstania warszawskiego została wywieziona na Śląsk do Wolbromia, od listopada 1944 r. mieszkała w Rabce u Lidii i Lucjana Rzepeckich, czyli siostry Michała Choromańskiego i jej drugiego męża, architekta, projektanta m.in. sanatoriów i pensjonatów w Rabce.

15Wanda Iwaszkiewicz (1916–2001), 1 v. Iwaszkiewicz, 2 v. Bogatyńska, bratanica Jarosława, córka Bolesława. Dzieciństwo i pierwszą młodość spędziła na Ukrainie. Jesienią 1943 r. wraz z małą córeczką Natalią, ojcem i bratem Iwem zamieszkała u stryja w Stawisku.

16Kawiarnia „Pod Lipami” w Podkowie Leśnej, założona w epoce powstaniowej; ulubione miejsce spotkań wielu osób; pierwowzór kawiarni „Pod Akacjami” – miejsca akcji dramatu Jarosława Iwaszkiewicza pod tym samym tytułem.

17Maria z d. Spotowska (zm. 1957) i Tadeusz Suchorzewscy, inżynierowie-chemicy, w czasie okupacji wielokrotnie goście pensjonatu w Stawisku; po powstaniu również znaleźli schronienie w Stawisku. Z wielką sympatią wspominani przez Marię Iwaszkiewicz w książce Z pamięci, Warszawa 2005, s. 196–197.

18Irena Krzywoszewska z d. Lilpop (1901–1978), kuzynka Anny, synowa Stefana Krzywoszewskiego, dramaturga. Jej mąż, adwokat Stanisław Krzywoszewski (1896–1940), zmarł w obozie koncentracyjnym Auschwitz; Irena wraz z córką Małgorzatą (zwaną Fułą) często przemieszkiwały w Stawisku, po powstaniu również były gośćmi Iwaszkiewiczów.

19Halina Hulanicka (1899–1975), 1 v. Skrzywań, 2 v. Iwańska, żona Tadeusza Iwańskiego, przyrodniego brata Alicji, tancerka. Po powstaniu i po przejściu przez obóz przejściowy Dulag 121 w Pruszkowie wraz z córką Martyną znalazła się na robotach przymusowych.

20Alicja Iwańska (1918–1996), filozof, córka Jana, dalekiego kuzyna Jarosława. W czasie okupacji członek AK – pracowała w kontrwywiadzie, stąd jej przezwisko Mata Hari. Po powstaniu przez kilka miesięcy przebywała w Stawisku, skąd przedsiębrała kolejne podróże związane z pracą w AK.

21Maria Piątkowska z d. Wysocka, 2. v. Kosińska (Babetka), przyjaciółka Anny Iwaszkiewiczowej; podczas okupacji często mieszkała w stawiskim pensjonacie; stała jego mieszkanka po powstaniu warszawskim.

22Marek Piątkowski (1928–2003), syn Babetki, prawnik, przez wiele lat dyrektor PZU, przyjaciel Teresy Iwaszkiewicz.

23Jadwiga Śliwińska 1 v. Lilpop, z d. Stankiewicz (1872–1965), matka Anny. 4 marca 1930 r. zmarł jej drugi mąż, pianista Józef Śliwiński, dla którego porzuciła Stanisława Wilhelma Lilpopa; od tego czasu mieszkała u przyjaciół lub u rodziny matki w Wielkopolsce. Zimą 1940 r., po przymusowym wysiedleniu, zamieszkała w Podkowie Leśnej u znajomych, w ostatnich latach życia – w Stawisku.

24Andrzej Pilawitz (1895–1966), cioteczny brat Anny i jego żona, Helena Poleska, z d. Sikorska (1891–1979), aktorka.

25Hanna Mickiewicz (1915–2006), córka rzeźbiarza Jana Szczepkowskiego; mieszkała w Milanówku. W czasie i po powstaniu warszawskim współpracowała z Jarosławem Iwaszkiewiczem w udzielaniu pomocy wygnańcom z Warszawy.

26Mało czytelny i dość tajemniczy dopisek autora listu. Prawdopodobnie p. Wodz. to Konrad Wodziński, absolwent europejskich szkół jeździeckich, mąż Marii Wodzińskiej z d. Kostrzewskiej (1868–1938), którego córka, Maria Aniela Zandbangowa (1886–1972), znana swego czasu amazonka i propagatorka jeździectwa kobiecego, oddała przed powstaniem do przytułku. Wbrew temu, co pisze Iwaszkiewicz, Zandbangowa nie zginęła w czasie powstania warszawskiego, przeszła przez obóz Dulag 121 w Pruszkowie, stamtąd trafiła do obozu w Ravensbrück. W powstaniu zginął jej mąż, Henryk Zandbang, wybitny hodowca koni. Po wyzwoleniu Zandbangowa powróciła do Polski, do końca życia mieszkała i pracowała w Laskach w Zakładzie dla Niewidomych. Z Marią Wodzińską z d. Kostrzewską, córką malarza Franciszka, i Marią Zandbangową przyjaźniła się Aniela Pilawitzowa – prawdopodobnie na jej prośbę Iwaszkiewicz przekazał tę nie do końca sprawdzoną informację żonie.

27Le petit est très fort… (fr.) – Mały jest bardzo mocny, waży ponad 3½, jest podobny do swojego ojca jak dwie krople wody. Jestem bardzo zawiedziona moimi uczuciami, ale w sumie przewidywałam, że wnuki to nie to samo, co dzieci. Nie mam żadnych uczuć dla niego, być może dlatego, że w niczym mi nie przypomina swojej mamy i że był powodem jej okropnych cierpień. Poza tym myślę, że będę go kochała dużo bardziej, jak będzie trochę starszy. Za to Helena zwariowała na jego punkcie, uważa za potworne, że pozwalamy mu krzyczeć, że nie daje się mu jeść wcześniej, jeśli jest głodny etc.

28Ce qui est beaucoup dire (fr.) – co dużo powiedziane.

29Cette nuit le Papa se levant… (fr.) – tej nocy ojciec wstawał, ale on zasypia po minucie.

30Bolesław Przelaskowski, inżynier budowy dróg; mieszkaniec Grodziska Mazowieckiego.

31Krystyna Grzybowska z d. Estreicher (1902–1963), pisarka, krytyk teatralny, siostra Karola. W czasie okupacji działała w krakowskiej RGO i współpracowała z Jarosławem Iwaszkiewiczem w rozdzielaniu pomocy dla potrzebujących pisarzy.

32Tadeusz Breza (1905–1970), pisarz, w czasie okupacji częsty gość Stawiska.

33Katarzyna Breza, z d. Turno (1904–1974), od 1933 r. druga żona Tadeusza.

34Jan Ekier (1913–2014), pianista, kompozytor, pedagog muzyczny.

35Wanda Wertenstein (1917–2003), w czasie okupacji ukrywająca się pod nazwiskiem Maria Wrześniakowa, krytyczka filmowa, scenarzystka i reżyserka. Była córką wybitnego fizyka, Ludwika Wertensteina, i Matyldy z d. Meyer. Przed wojną studiowała chemię na Politechnice Warszawskiej, później ekonomię w Szkole Nauk Politycznych. W czasie okupacji, do końca 1942 r., mieszkała w Turczynku, posiadłości Meyerów i Wellischów w pobliżu Stawiska, później ukrywała się. Jej losy Jerzy Andrzejewski wykorzystał w opowiadaniu Wielki Tydzień. Po wojnie współpracowała m.in. z Państwową Wyższą Szkołą Filmową w Łodzi, pracowała w warszawskiej Wytwórni Filmów Dokumentalnych, współredagowała miesięcznik „Kino”. Z angielskiego i włoskiego przetłumaczyła kilka podstawowych prac teoretycznych o sztuce i technice filmowej.

36Janina Cękalska z d. Dłuska (1909–1986), przyjaciółka, później żona Czesława Miłosza. Była żoną Eugeniusza Cękalskiego, reżysera. W l. 30. dwudziestego wieku, pracując w rozgłośni Polskiego Radia, poznała Czesława Miłosza. Miłoszowie utrzymywali, że pobrali się w styczniu 1944 r. w Warszawie; zachowany akt ślubu jest datowany w Paryżu 13 stycznia 1956 r. (por. A. Franaszek, Miłosz. Biografia, Kraków 2011, s. 512).

37Czesław Miłosz (1911–2004), poeta, przyjaciel Iwaszkiewiczów, w okresie okupacji częsty gość w Stawisku. Zmienne losy przyjaźni między obu poetami doskonale ukazuje książka: Czesław Miłosz, Jarosław Iwaszkiewicz, Portret podwójny wykonany z listów, wierszy, zapisków intymnych, wywiadów i publikacji. Wybór tekstów Barbara Toruńczyk, oprac. i przypisy Robert Papieski, Warszawa 2011.

38Mowa o opowiadaniu Jarosława Iwaszkiewicza Stara cegielnia, napisanym w 1943 r., i czytanym przez autora kilkakrotnie publicznie podczas okupacji. Drukiem zostało ogłoszone w „Twórczości” w 1945 r.; na scenę zaadaptowano je i wystawiono po raz pierwszy w Teatrze Ziemi Pomorskiej 5 marca 1946 r.

39Anna Iwaszkiewiczowa Rabkę ostatecznie opuściła 14 stycznia 1945 r. Do Stawiska dotarła dopiero 2 lutego. Swoją dramatyczną podróż do domu, z wielodniowym pobytem w Częstochowie w czasie styczniowej ofensywy wojsk radzieckich, opisała w dzienniku dopiero pod datą 29 grudnia 1945 r. (Anna Iwaszkiewiczowa, Dzienniki i wspomnienia, Warszawa 2000, s. 321–347).

40Anna Iwaszkiewiczówna (1882–1944), Nucia, siostra Jarosława, zginęła w czasie powstania warszawskiego przysypana gruzami domu, w którym mieszkała.

41Stanisław Lilpop (1924–1944), syn doktora Wacława Lilpopa, rozstrzelany 23 lutego 1944 r. w wyniku represji po zamachu na Franza Kutscherę.

42Janina Malecka, Żanka (?–1944), córka kuzynki Anny Iwaszkiewiczowej, Heleny Męcińskiej z d. Marconi (Hesi), zabita w powstaniu warszawskim.

43Elżbieta Malinowska z d. Kozłowska (1892–1955), siostrzenica Stefana Spiessa, i jej mąż Andrzej (1878–1961), rodzice Krystyny i Jerzego.

44Żona malarza, Michała Borucińskiego (1885–1976).

45Stanisław i Maria Włodkowie wraz z synem Maćkiem rzeczywiście wyjechali z Rabki samochodem ciężarowym – por. Ludwika Włodek, Pra. O rodzinie Iwaszkiewiczów, Warszawa 2012.

46Jadwiga Jesionkowa, żona stangreta ze Stawiska, później urzędnika gminnego, mieszkająca w najbliższym sąsiedztwie Stawiska.

47Tutto mi piace… (wł.) – wszystko mi się podoba w tej doniczce; ładna kompozycja.

48Pola Gojawiczyńska (1896–1963), pisarka. Podczas okupacji, po zwolnieniu z więzienia na Pawiaku, przez dłuższy czas mieszkała u Iwaszkiewiczów w Stawisku; po powstaniu znowu trafiła do Stawiska z córką Wandą; w lutym 1945 r. przeniosła się do Łodzi.

49Stanisław Dygat (1914–1978), pisarz. W czasie okupacji, po zwolnieniu z internowania w 1940 r., powrócił do Warszawy. Był wielokrotnie gościem domu Iwaszkiewiczów w Stawisku, których odwiedzał ze swoją siostrą Danutą, żoną Witolda Lutosławskiego; po powstaniu mieszkał w Komorowie.

50Zofia Nałkowska (1884–1954), pisarka, i jej służąca, Genowefa Goryszewska, pracująca u niej od 1942 r.; później do końca życia opiekunka i sekretarka.

51Jerzy Preiss-Waldorff (1910–1999), pisarz, krytyk muzyczny. W okresie popowstaniowym często bywał w Stawisku, na stałe mieszkał w odległym o kilkanaście kilometrów Ojrzanowie.

52Władysław Kuświk (1910–1997), szofer i lokaj Jarosława Iwaszkiewicza, przez wiele lat domownik Stawiska. Wobec trudnej sytuacji mieszkaniowej i finansowej swych pracodawców zdecydował się na wyjazd wraz z żoną i synami Janem Jarosławem i Andrzejem w swoje strony rodzinne koło Poznania; później przez kilka lat mieszkał we Wrocławiu, by w latach 50. znowu wrócić na Stawisko.

53Zygmunt Karski (1898–1967), poeta, związany z grupą Skamander, jeden z rozbitków popowstaniowych, który szczególnie długo pozostał w Stawisku.

54Bolesław Iwaszkiewicz (1875–1945), brat Jarosława. Wraz z rodziną po rewolucji pozostał na Ukrainie. W czasie okupacji po długich staraniach Jarosławowi udało się go sprowadzić jesienią 1943 r. do Warszawy jako chemika niezbędnego do pracy w Munition Fabrik – pozostającej pod zarządem niemieckim fabryki należącej do Warszawskiej Spółki Myśliwskiej, której prezesem po śmierci teścia był Jarosław Iwaszkiewicz. Zmarł na gruźlicę w grudniu 1945 r., pochowany jest na brwinowskim cmentarzu obok swej matki.

55Żydowskie rodziny Meyerów i Wertensteinów zmuszone były od 1942 r. ukrywać się, opuściwszy swoje domy w Turczynku w sąsiedztwie Stawiska; część rzeczy oddano wtedy na przechowanie Iwaszkiewiczom (m.in. książki i albumy fotograficzne, bieliznę pościelową). Po powstaniu warszawskim Iwaszkiewiczowie, przyjmując wielu rozbitków, zmuszeni byli używać ich bielizny pościelowej.

56Wyjazd do Poznania związany był z organizowaniem „Życia Literackiego” – dwutygodnika, wydawanego od 1 czerwca 1945 r., którego Jarosław Iwaszkiewicz przez jakiś czas (nr 1–6) był redaktorem naczelnym.

57Roman Kołoniecki od maja 1945 r. do 16 stycznia 1946 r. był dyrektorem i satyrykiem Klubu Literackiego „Kukułka” w Poznaniu.

58Stefan Sojecki (1908–1987), aktor, satyryk. W czasie powstania warszawskiego był spikerem powstańczej radiostacji „Błyskawica”. W okresie od maja 1945 do stycznia 1946 wraz z Romanem Kołonieckim prowadził Klub Literacki „Kukułka” w Poznaniu, później związany był z krakowskim kabaretem „Siedem Kotów”, publikował też satyry i wiersze w „Przekroju”. Po powrocie do Poznania był dziennikarzem.

59Wiersz Na narodziny wnuka J. Iwaszkiewicz ostatecznie opublikował tylko raz, w „Głosie Wielkopolskim” 1945 nr 82. Przytoczył go Zbigniew Chojnowski w swej książce Poetycka wiara Jarosława Iwaszkiewicza, Olsztyn 1999, s. 336.

60Mieczysław Jastrun (1903–1983), poeta, eseista. Debiutował w 1925 r. w „Skamandrze”. W okresie międzywojennym był nauczycielem gimnazjalnym i członkiem Związku Zawodowego Literatów Polskich i polskiego oddziału PEN Clubu. W czasie drugiej wojny światowej przebywał we Lwowie do 1941 r., później w Warszawie; był zaangażowany w tajne nauczanie, współredagował też podziemną prasę. Od lipca 1945 r. był związany z „Odrodzeniem”, później przez kilka lat był zastępcą redaktora naczelnego „Kuźnicy”.

61Pola Gojawiczyńska, Krata, „Rzeczpospolita”, R. 2: 1945, nr 59–147. Książkowe, trzecie wydanie z 1947 r. swej opowieści o więźniarkach z Pawiaka Gojawiczyńska podarowała Iwaszkiewiczom z dedykacją: „Drogim Hani i Jarosławowi z życzeniami wszelkich pomyślności w Nowym Roku. Pola / Książka zaczęta w Stawisku”.

62„Czwartek literacki” w Poznaniu ze swoim udziałem Jarosław Iwaszkiewicz wspomina: „Siedziałem już na estradzie i po wstępie [Edwarda] Latawca zabierałem się do czytania moich wierszy, kiedy do sali weszło dwóch wspaniałych wojskowych, pięknych jak dwa chmurne anioły. Byli to Edmund Osmańczyk i Mirosław Żuławski, którzy w mundurach 1 Armii Wojska Polskiego wracali spod Berlina i niespodziewanie znaleźli się w Poznaniu. Co to było za spotkanie! Na tym samym wieczorze znalazł się także Wojciech Bąk wracający z obozu koncentracyjnego (którego? Nie pamiętam). […] Odtąd przez cały czas mego pobytu w Poznaniu miałem w nim przyjaciela, pomocnika i towarzysza” – J. Iwaszkiewicz, Podróże do Polski, Warszawa 1979, s. 125.

63Direct (fr.) – prosto, bezpośrednio.

64Paweł Hertz (1918–2001), poeta, krytyk literacki, tłumacz; przyjaciel obojga Iwaszkiewiczów. Świadectwem ich wiele lat trwającej relacji są listy: Paweł Hertz, Anna i Jarosław Iwaszkiewiczowie, Korespondencja, t. 1–2, opracowali Agnieszka i Robert Papiescy, Warszawa 2015.

65August Iwański (1881–1972), kuzyn J. Iwaszkiewicza, syn Augusta, ziemianina z Ukrainy.

66W połowie kwietnia 1945 r., po krótkim okresie mieszkania w Grodzisku nad składem aptecznym Kazimiery Włodkowej, Maria i Stanisław Włodkowie zamieszkali z synem Maćkiem w Stawisku.

67Krzysztof Bieńkiewicz, związany z grupą żoliborskiej młodzieży, skupionej wokół czasopisma konspiracyjnego „Droga”, dla której podczas okupacji Iwaszkiewicz miał wykłady, por. J. Iwaszkiewicz, Dzienniki 1911–1955. Oprac. i przypisy Agnieszka i Robert Papiescy, Warszawa 2007.

68Janina Kołoniecka, młodsza siostra Romana.

69Majątkami nazywano w rodzinie dwupokojowy domek sióstr Jarosława w pobliżu Stawiska, przy ul. Orlej w Podkowie Leśnej; w tym okresie mieszkali w nim Stefan Spiess (1879–1968) ze starym służącym i Bolesław Iwaszkiewicz.

70Sabina Dembowska (1877–1962), chirurg-ginekolog. Po powstaniu warszawskim, podczas którego została odznaczona Krzyżem Walecznych, zorganizowała w  Milanówku gabinet położniczo-ginekologiczny. Do końca życia pozostała w Milanówku, była organizatorką i dyrektorem tamtejszego Szpitala Rejonowego.

71Sykstus Guzy (1910–1983), prawnik, mąż Barbary, siostry Stanisława Włodka. Brał udział w kampanii wrześniowej 1939, czas okupacji przeżył w oflagu (ślub z Barbarą wziął podczas pobytu w oflagu „per procura”), po wyzwoleniu wrócił do Milanówka dopiero w czerwcu 1945 r.

72Maria Piwowarczyk z d. Włodek (1914–1986), siostra Stanisława Włodka, i jej mąż Czesław (1906–1975), architekt.

73Bolesław Iwaszkiewicz mieszkał wraz z córką Wandą i wnuczką w jednym pokoju w domku sióstr Jarosława Iwaszkiewicza. Drugi pokój zajmowali lokatorzy.

74Jarosław Iwaszkiewicz zaproszony został przez polonistę liceum konińskiego, Ludwika Mikusińskiego, do odbycia spotkania autorskiego w tym mieście. Literackim owocem tego pobytu było opowiadanie Wianki w Koninie. Podczas tego pobytu pisarz poznał też rodzinę Zakrzewskich, którą określił słowami „była najbardziej harmonijną, najbardziej istotną rodziną, jaką znałem. Kontakt z nimi uważałem sobie za prawdziwe szczęście, dar losu” (J. Iwaszkiewicz, Podróże do Polski, s. 132).

75Jan Iwański (1878–1949), poeta, prawnik. W okresie przedwojennym był właścicielem majątku Mikorzyn w Wielkopolsce, gdzie wielokrotnie odwiedzał go Jarosław Iwaszkiewicz. Po włączeniu Wielkopolski do Rzeszy został zmuszony przez Niemców do opuszczenia majątku (jak większość ziemian polskich), został rejentem w Siedlcach. W okresie powstania warszawskiego przemieszkiwał w Stawisku, gdzie spotykał się ze swoją córką Alicją. Zmarł w Jeleniej Górze.

Wydawnictwo Akademickie SEDNO Spółka z o.o.
Wydanie pierwsze
Liczba stron: 590
Skład i łamanie: Wojciech Stukonis
Druk i oprawa: Mazowieckie Centrum Poligrafii Wojciech Hunkiewicz