Spis treści

Karta redakcyjna

Słowo wstępne

CZĘŚĆ PIERWSZA. NATURALIZAM I PRAGMATYZM W AKSJOLOGII AMERYKAŃSKIEJ

Wstęp

1. Naturalistyczna orientacja w aksjologii amerykańskiej Dwie wersje „teorii zainteresowania”– Davida Wighta Pralla i Ralpha Bartona Perry’ego

1.1. Aksjologia Ralpha Bartona Perry’ego

1.2. Estetycznie zorientowana teoriaDawida Wighta Pralla

2. Aksjologia pragmatyzmu: John Deweyi jego kontynuatorzy

2.1. Wkład amerykańskiego pragmatyzmu do teorii wartościowania

2.2. Pragmatyzm Deweya jako filozoficzna podstawa liberalizmu amerykańskiego

2.2.1. Naturalistyczna, aktywistyczna i umiarkowanie indywidualistyczna koncepcja człowieka

2.2.2. Pozytywna koncepcja wolności

2.2.3. Instrumentalistyczne rozumienie ekonomiki i politykijako środków realizowania celów aksjologicznych

2.2.4. Koncepcja postępu społecznego i rola nauki

2.2.5. Radykalna wersja partycypacyjnej demokracji jako sposobu życia

2.2.6. Koncepcja powszechnej edukacji społecznej

3. Teoria wartościowania Clarence’a Irvinga Lewisa

4. Neopragmatyczny etnocentryzm Richarda Rorty’ego

CZĘŚĆ DRUGA. WSPÓŁCZESNA ESTETYKA AMERYKAŃSKA. WYBRANE KONCEPCJE

Wstęp

1. Zagadnienia metaestetyczne i metodologiczne

2. Problematyka epistemologiczna

3. Ontologiczne problemy dzieła sztuki

4. Filozofia sztuki a neoawangarda artystyczna

5. Filozofia sztuki a sztuka popularna

6. Czy estetyka może być sprowadzona do filozofiisztuki?

1. Kontekstualistyczno-emocjonalistyczna filozofiasztuki Stephena C. Peppera

1.1. O naturze i klasyfikacji emocji

1.2. O zasadach organizowania emocji w sztuce i organizowania dzieła sztuki poprzez emocje

1.3. O sposobach stymulowania emocji przez sztukę i zasadniczych formach reagowania na dzieło sztuki

1.4. O swoistości emocji artystycznych. Koncepcja emocji podwójnie pochodnych i dystansu psychicznego

1.5. „Sztuka dostarczająca czystego zadowolenia” i „Sztuka przynosząca uspokojenie i ulgę”

1.5.1. Koncepcja napięć fizycznych i progu bólu a natura przyjemności i przykrości

1.5.2. Sztuka dostarczająca czystego zadowolenia

1.5.3. Sztuka przynosząca uspokojenie i ulgę Negatywne wartości estetyczne

2. Czy możliwa i potrzebna jest filozoficzna teoria sztuki? Antyesencjalizm w amerykańskiej filozofii sztuki

2.1. Filozofia analityczna o krytycznym stanie estetyki

2.1.1. Początki antyesencjalizmu

2.1.2. Dominacja antyesencjalizmu w estetyceamerykańskiej – Morris Weitz, William Kennick,Marshall Cohen

2.1.3. Krytyka antyesencjalizmu

2.2. Benjamin Tilghman – ostatni Mohikaninantyesencjalizmu

2.2.1. Konkluzje: osiągnięcia i słabości antyesencjalizmu

3. Perceptualizm estetyczny Monroe’a C. Beardsleya

3.1. Uwagi wstępne

3.2. Dzieło sztuki jako przedmiot estetyczny

3.2.1. Kłopoty z definicją

3.2.2. Koncepcja jakości estetycznych jako dystynktywnychcech przedmiotu estetycznego

3.3. Teoria doświadczenia estetycznego i wartościestetycznej

3.3.1. Doświadczenia estetyczne

3.3.2. Wartości estetyczne

3.3.3. Wartościowanie dzieła sztuki i krytyka artystyczna

4. Instytucjonalna teoria sztuki George’a Dickiego

5. Kulturowa koncepcja sztuki Josepha Margolisa

6. Neopragmatyczna estetyka Richarda Shustermana

6.1. Dlaczego Shusterman ma rację, krytykując elitarystyczną koncepcję sztuki popularneji walcząc o jej rehabilitację?

6.2. Obrona ważności doświadczenia estetycznegow estetyce i życiu

6.3. Projekt somaestetyki oraz koncepcja estetyzacjietyki i życia ludzkiego

Przypisy

Wydawca
Bożena Kućmierowska

Redakcja merytoryczna i korekty
Barbara Jaworska-Księżak

Redakcja techniczna
Danuta Przymanowska-Boniuk

Projekt okładki, stron tytułowych i opracowanie typograficzne
Wojciech Stukonis

Zdjęcie na okładce
© Swet – Fotolia.com

Konwersja: eLitera s.c.

Publikacja jest wspólną inicjatywą wydawniczą Szkoły Wyższej
Psychologii Społecznej oraz Wydawnictwa Akedemickiego SEDNO

Copyright © by Wydawnictwo Akademickie Sedno
Copyright © by Bohdan Dziemidok
Warszawa 2014

Wszelkie prawa zastrzeżone
Kopiowanie, przedrukowywanie i rozpowszechnianie w całości lub we fragmentach jakąkolwiek techniką bez pisemnej zgody wydawcy zabronione

ISBN 978-83-63354-63-3

Wydanie pierwsze

Wydawnictwo Akademickie SEDNO Spółka z o.o.
00-696 Warszawa
ul. J. Pankiewicza 3
www.wydawnictwosedno.pl
info@wydawnictwosedno.pl

Słowo wstępne

Powinienem raczej zamiast Słowo wstępne ten fragment zatytułować Słowo pożegnalne, jest to bowiem, według wszelkiego prawdopodobieństwa, moja ostatnia książka. Mój pociąg wkrótce odejdzie w zaświaty i trzeba się pakować. Mam nadzieję, że tę książkę zdążę jeszcze zobaczyć. Losy ludzkie są jednak nieprzewidywalne i pozwalam sobie na tradycyjny tytuł. Między nami mówiąc, mam materiał i przemyślenia na jeszcze jedną książkę, ale wątpię czy znajdę w sobie siły i motywację by ją napisać. Nie należy przesadzać, przede wszystkim cieszę się, że udało się skończyć obecną książkę, choć jej rozmiary są znacznie skromniejsze, niż kiedyś to planowałem. Zależało mi jednak bardzo na napisaniu tego tekstu, bo będzie to przynajmniej częściowe spłacenie długu wdzięczności wobec moich amerykańskich przyjaciół i kolegów. Mam tyle książek od nich, które powinienem zawczasu przekazać jakiejś bibliotece uniwersyteckiej. W Stanach Zjednoczonych byłem pięć razy i w sumie spędziłam tam pełne dwa lata (stypendia Fundacji Forda i Amerykańskiej Rady Towarzystw Naukowych, a także wykłady na Uniwersytecie w Chicago). Miałem okazję poznać osobiście prawie wszystkich najwybitniejszych estetyków amerykańskich, nawet tych, którzy urodzili się w XIX wieku, jak Stephen C. Pepper (1891–1972) i Thomas Munro (1897–1974).

Niestety, w obecnej skromnej książce, nie potrafiłem napisać o wszystkich, którzy na to zasługują.

Studia filozoficzne ukończyłem w latach 1951–1956 w Leningradzie. W latach moich studiów – Leningrad, obecnie znów Petersburg – jest pięknym miastem, bogatym w zabytki, instytucje kultury takie jak muzea i teatry. Miasto to dostarczyło mi wielu estetycznych doznań, co dla kandydata na estetyka było ważne. Nie mogę też narzekać na brak przyjacielskich kontaktów z kolegami, którzy ze mną studiowali. Szczerze mówiąc nie był to jednak najlepszy okres na studiowanie filozofii na Uniwersytecie Leningradzkim.

Po podjęciu pracy na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie bardzo szybko uświadomiłem sobie ogromne braki wiedzy, w szczególności w zakresie filozofii dwóch krajów – Polski i USA. Nadrabiałem te braki tak intensywnie, że nie wiadomo kiedy, stałem się chyba specjalistą właśnie w zakresie polskiej i amerykańskiej estetyki. Moja praca habilitacyjna poświęcona była polskiej estetyce dwudziestolecia międzywojennego i wydana przez PWN pt. Teoria przeżyć i wartości estetycznych w polskiej estetyce dwudziestolecia międzywojennego (1980). W międzyczasie byłem dwa razy na stypendiach amerykańskich fundacji w USA (1967–1968 i 1978–1979). W roku 1989 wydałem wspólnie z Peterem McCormickiem międzynarodową antologię poświęconą estetyce Romana Ingardena – On the Aesthetics of Roman Ingarden. Interpretations and Assessments (Dordrecht 1989). Artykuły o dorobku klasyków polskiej filozofii drukowałem też w Japonii, Hiszpanii, Kubie, Włoszech i USA.

Popularyzowanie amerykańskiej filozofii i estetyki rozpocząłem od wydania dwóch międzynarodowych antologii, wspólnie z Andrzejem Ceynową i Markiem Janiakiem – Problematyka wartościowania w amerykańskiej filozofii i estetyce (Gdańsk 1995) oraz z Borysem Orłowem – Amerikanskaja filosofija iskusstva (Ekaterinburg 1997). Obecna książka jest tylko częściową skromną realizacją planów dotyczących amerykańskiej aksjologii i estetyki. Ale podobno lepszy rydz niż nic. We wstępach widoczna jest dysproporcja mojej znajomości amerykańskiej aksjologii i estetyki. Proszę o wybaczenie tych moich amerykańskich kolegów, których dorobek zasługuje na prezentację u nas, ale nie potrafiłem ich uwzględnić.

CZĘŚĆ PIERWSZA

NATURALIZAM I PRAGMATYZM
W AKSJOLOGII AMERYKAŃSKIEJ

Wstęp

Aksjologia amerykańska wniosła znaczny wkład do aksjologii światowej. Prace aksjologiczne Johna Deweya, Clarenca I. Lewisa, Stephena C. Peppera, Ralpha B. Perry’ego, Davida W. Pralla, Charlesa W. Morrisa, Charlesa L. Stevensona, Richarda Rorty’ego, Josepha Margolisa, Nicholasa Reschera i  innych przyczyniły się niewątpliwie do rozwoju ogólnej teorii wartości i wartościowania.

Pragmatyzm był jednym z najważniejszych i najbardziej oryginalnych nurtów aksjologii amerykańskiej, najwybitniejsi reprezentanci pragmatystycznej teorii wartości i wartościowania tacy jak: Dewey, Lewis i Pepper wnieśli znaczący wkład do rozwoju aksjologii w pierwszej połowie dwudziestego wieku. Ich idee dotyczące ogólnej teorii wartości i wartościowania oraz wartości i wartościowania w etyce i estetyce były dalej rozwijane przez takich filozofów amerykańskich jak: Van Meter Ames, Monroe C. Beardsley, Arnold Berleant, Irwin Edman, David Wark Gottschalk, Robert Hartman, John Hospers, Susanne Langer, Thomas Munro, Hilary Putnam, John Rawls, Richard Rorty, Melvin Rader, Guy Sircello i inni.

Część pierwsza poświęcona będzie teorii wartościowania samego Johna Deweya, który jest autorem kilku bardzo interesujących prac z zakresu aksjologii. Chciałbym pokazać kształtowanie się koncepcji Deweya w trakcie polemik toczonych najpierw z Prallem oraz Perrym, a później również z Henrym D. Aikenem, Sidneyem Hookiem, Stephenem C. Pepperem, Dewittem H. Parkerem, Charlesem Morrisem, Charlesem Stevensonem, Bertramem Jessupem i innymi teoretykami amerykańskimi. Mimo wszystkich różnic zachodzących między koncepcjami Deweya, Lewisa i Peppera, aksjologiczne poglądy tych filozofów łączą się ze sobą w kilku istotnych punktach. Wspólnymi elementami tych koncepcji są nie tylko akceptacja pragmatystycznych założeń dotyczących roli wartości i wartościowania w życiu człowieka, lecz również relatywizm aksjologiczny i kognitywistyczne przeświadczenie o poznawczym statusie sądów wartościujących i możliwości ich weryfikowania metodami naukowymi.

Prezentując aksjologię amerykańską spróbuję znaleźć odpowiedź na dwa następujące pytania: 1. Czy, i w jakim zakresie, kognitywistyczny i relatywistyczny punkt widzenia pragmatystycznej teorii wartościowania wytrzymał próbę czasu i konfrontację z absolutyzmem z jednej strony oraz różnymi formami subiektywizmu i nonkognitywizmu z drugiej? W drugiej połowie XX wieku kognitywizm w teorii wartościowania był szczególnie ostro krytykowany przez nonkognitywizm i subiektywizm w tak różnorodnych postaciach jak: emotywizm, preskryptywizm i „teoria idealnego obserwatora”; 2. Na czym polega różnica między pragmatyzmem w teorii wartościowania a innymi koncepcjami, którymi też właściwe są kognitywizm i umiarkowany (historyczny i kulturowy) relatywizm?

Przedmiotem skrótowej analizy będą następujące kwestie formułowane i rozstrzygane przez pragmatystów i naturalistów.

1. Jaki związek zachodzi między postawami cenienia (prizing) oraz rozkoszowania się, lubienia i pożądania?

2. Czym się różni wartościowanie rozumiane jako bezpośrednie doświadczanie wartości od wartościowania rozumianego jako rodzaj wnioskowania i jaka relacja zachodzi między nonkognitywnymi aktami cenienia i aktami wartościowania wyrażonymi w zdaniach wartościujących?

3. Czym się różnią zdania wartościujące od zdań orzekających i normatywnych?

4. Czy możliwe jest weryfikowanie sądów wartościujących drogą empiryczną np. za pośrednictwem metody hipotetyczno-indukcyjnej? Innymi słowy, czy naukowe metody, przy szerokim rozumieniu naukowości weryfikowania sądów, znajdują zastosowanie w stosunku do sądów wartościujących?

5. Czy uzasadnienie sądów estetycznych ma wyłącznie subiektywny charakter i w jakim sensie?

6. Czy możliwe jest uzasadnienie sądów wartościujących?

7. Jaka relacja zachodzi między doświadczaniem estetycznym i wartościowaniem estetycznym? Czy analogiczna lub podobna relacja zachodzi w etyce?

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki