Zdjęcia na okładce:
Front okładki: Jarosław Iwaszkiewicz, Sopot, sierpień 1951;
Muzeum w Stawisku/FOTONOVA
IV strona okładki: Anna Iwaszkiewiczowa na plaży w Ustce, sierpień 1951;
Muzeum w Stawisku/FOTONOVA

Wydawca
Andrzej Chrzanowski

Redakcja i korekty
Andrzej Chrzanowski

Redakcja techniczna
Danuta Przymanowska-Boniuk

Indeks osób
Jerzy Wiśniewski (koncepcja)

Projekt okładki, stron tytułowych i opracowanie typograficzne
Wojciech Stukonis

Dofinansowano ze środków
Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego
pochodzących z Funduszu Promocji Kultury

Copyright © by The Estate of Jarosław Iwaszkiewicz. All rights reserved.
Published by arrangement with Beata Stasińska Literary Agency
Copyright © by Ewa Cieślak & Jerzy Wiśniewski
Copyright © for this edition by Wydawnictwo Akademickie SEDNO Spółka z o.o.

Warszawa 2022

Wszelkie prawa zastrzeżone
Kopiowanie, przedrukowywanie i rozpowszechnianie w całości lub we fragmentach
jakąkolwiek techniką bez pisemnej zgody wydawcy zabronione

ISBN 978-83-7963-176-6
ISBN 978-83-7963-177-3 (e-book)

Wydawnictwo Akademickie SEDNO Spółka z o.o.
00-696 Warszawa
ul. J. Pankiewicza 3
www.wydawnictwosedno.pl
info@wydawnictwosedno.pl

Spis treści

„Tak mi się chce z Tobą pogadać…”

Rok 1951

Rok 1952

Rok 1953

Rok 1954

Rok 1955

Przypisy

Nota edytorska

Indeks osób

EWA CIEŚLAK, JERZY WIŚNIEWSKI

„Tak mi się chce z Tobą pogadać…”

Kolejny tom powojennej korespondencji Anny i Jarosława Iwaszkiewiczów zawiera 131 listów z lat 1951–1955. To bardzo prywatne teksty, w których pisarz i jego żona donoszą głównie o sprawach rodzinnych, o swych zajęciach, zdrowiu, o planach, wyjazdach, trochę o przyjaciołach, trochę o lekturach, o wysłuchanych koncertach. Listy powstają w bardzo różnych miejscach. Anna pisze jeśli nie ze Stawiska, to z Rabki – zimą lub z Ustki – latem. Listy Jarosława natomiast datowane są w Stawisku i w Santiago de Chile, w Gorzekałach i Taorminie, w Rabce i Zurichu, w Szklarskiej Porębie i Berlinie, w Sandomierzu i Rzymie – takie egzotyczne zestawienia można by mnożyć.

Życie korespondentów wypełnione jest rodzinnymi wydarzeniami i codziennymi kłopotami. Jarosław podróżuje służbowo; jako przewodniczący Polskiego Komitetu Obrońców Pokoju uczestniczy w sesjach Światowej Rady Pokoju, uczestniczy w zjazdach PEN Clubu i w obradach sejmowych (od sierpnia 1952 r.); pisze, tłumaczy. Na zachowanej kopercie jednego z listów żartobliwie napisał: „Do mojej żony ukochanej Anny na wsi w Stawisku pod Brwinowem, w dobrach swych dziedzicznych zamieszkującej”. Wydawałoby się, że Stawisko przetrwało w niezmienionej formie nie tylko okupację, ale i czas powojennych przemian ustrojowych. A „dziedziczka” Anna troszczy się o funkcjonowanie majątku i domu, dba o licznych jego mieszkańców, z oddaniem zajmuje się swoimi ukochanymi wnukami, Anusią i Maćkiem Włodkami, dba o ich zdrowie i wychowanie, martwi się o ich matkę Marysię, zabiega o dobry kontakt z córką Teresą, przebywającą w Kanadzie, przeżywa narodziny kolejnych wnuków, rozkoszuje się pobytami w ukochanej Ustce. Stara się stworzyć takie warunki, aby mąż mógł realizować swoje pisarskie powołanie, które zarówno dla niej, jak i dla niego, jest sprawą najważniejszą.

Listy te niemal nie zawierają komentarzy o sytuacji politycznej w kraju i na świecie. Tymczasem okres 1949–1955 można określić mianem najbardziej ponurego w powojennej historii Polski. Po zjednoczeniu PPR i PPS w listopadzie 1948 r. nowo powstała PZPR uznała, że po tzw. łagodnej rewolucji należy przejść do ostrej walki ideologiczno-politycznej. Od 1949 roku jeszcze intensywniej niż dotąd ścigano wrogów ustroju – przeciwników nowej Polski oraz Związku Radzieckiego. Aresztowano, sądzono i surowo karano – niejednokrotnie zmuszając do składania fałszywych zeznań – osoby uznawane z góry za winne i niebezpieczne.

W listopadzie 1950 roku aresztowano generała Augusta Fieldorfa, dowódcę Kedywu Armii Krajowej. Na podstawie fałszywych zarzutów osądzono go i skazano jesienią 1952 roku na karę śmierci. O przynależność do antyradzieckiej partyzantki i faszyzm oskarżano wszystkich, nawet szeregowych żołnierzy AK; skazywano ich na wieloletnie więzienie. Latem 1951 roku toczył się w Warszawie tzw. „proces generałów” – dziewięciu wyższych oficerów Wojska Polskiego, którzy swą służbę rozpoczęli jeszcze w II RP. Wśród czterech skazanych na dożywocie znalazł się m.in. generał Stanisław Tatar; pozostałym wymierzono surowe kary więzienia. W 1952 roku skazano na śmierć generałów Józefa Kuropieskę i Franciszka Skibińskiego. Pod zarzutem organizowania w szeregach wojska spisku aresztowano w sumie 129 oficerów; wydano 91 wyroków – 19 osób skazano na karę śmierci. Relacje prasowe z przebiegu wybranych śledztw i procesów miały budzić (i budziły) powszechny strach.

Wrogów szukano także wśród osób sprawujących władzę – w kręgach działaczy partyjnych i urzędników państwowych, szczególnie w gronie przedwojennych komunistów. W 1950 roku aresztowano Mariana Spychalskiego – architekta, po wojnie wiceministra obrony narodowej, organizatora Biura Odbudowy Stolicy, ministra odbudowy, posła na sejm. Pozbawiony immunitetu poselskiego w październiku 1951 roku został oskarżony o dążenie do obalenia przemocą ustroju państwa polskiego. W sierpniu 1951 roku aresztowany został pod zarzutem prowadzenia szkodliwej działalności frakcyjnej w partii Władysław Gomułka – niedawny sekretarz generalny PPR, autor „polskiej drogi do socjalizmu”. W śledztwie oskarżano go o zdradę i współpracę z obcymi służbami wywiadowczymi. W niełasce znalazł się Jerzy Borejsza – organizatorSW „Czytelnik”, redaktor „Odrodzenia”; od sprawowania urzędu odsunięto Zygmunta Modzelewskiego – ministra spraw zagranicznych.

Politycznych przeciwników (także tych rzekomych) oskarżano o szpiegostwo na rzecz obcych państw. W prasie mnożyły się informacje o zatrzymaniach domniemanych sabotażystów, dywersantów, spekulantów. Za wrogów uważano krytykujących lub podających w wątpliwość posunięcia władz. W walkę z nimi zaangażowani byli aktywiści z podstawowych komórek PZPR i ZMP, które działały we wszystkich zakładach pracy, związkach zawodowych, szkołach i uczelniach. Osoby podejrzewane o niechęć wobec ludowego państwa zmuszano do składania publicznej samokrytyki i aktów lojalności. Nieposłusznych pozbawiano zatrudnienia lub możliwości dalszej nauki. Tak w atmosferze zastraszenia i terroru partia utrwalała swoją hegemonię nad różnymi sferami życia publicznego. Aktem przypieczętowującym te procesy stało się uchwalenie 22 lipca 1952 roku konstytucji polskiego państwa, noszącego od tego momentu nazwę Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej.

Śmierć Józefa Stalina (5 marca 1953 roku) nie złagodziła opresji rządów komunistycznych w Polsce. Życie społeczne i kulturalne było poddawane coraz silniejszej kontroli ideologicznej i administracyjnej. W marcu 1953 roku władze zawiesiły „Tygodnik Powszechny”; w lipcu jego redagowanie przekazano prorządowemu Stowarzyszeniu Pax. W tym czasie zlikwidowano także krakowski miesięcznik katolicki „Znak”. W czerwcu 1953 roku prymas Stefan Wyszyński ogłosił treść ostrego w tonie listu Episkopatu Polski, skierowanego do prezydenta Bieruta – w reakcji na państwowy dekret o obsadzaniu stanowisk kościelnych. We wrześniu 1953 roku osądzono i skazano biskupa kieleckiego Czesława Kaczmarka pod zarzutami dywersji, szpiegostwa i działalności na niekorzyść ZSRR. W kilka dni po tym wyroku został aresztowany prymas Polski, kardynał Wyszyński.

Iwaszkiewiczowie nie byli ślepi i głusi na to, co się wtedy wokół nich działo. Lęk, nieufność oraz poczucie wszechobecnej inwigilacji nie pozwalały jednak na otwartą wymianę myśli i przelewanie ich na papier. W listach można było pewne sprawy tylko delikatnie sugerować. Kiedy 12 lutego 1951 roku wzburzona Anna nie mogła powstrzymać się od wyrażenia opinii na temat skandalicznej decyzji o wzniesieniu pomnika Dzierżyńskiego w Warszawie – Jarosław skwitował to zaledwie kilkoma, jednak jakże znaczącymi, słowami: „Masz także kłopoty i polityczne! To, co napisałaś o wiadomym pomniku w liście twoim do mnie, jest rzeczą kompletnie niedopuszczalną i bardzo proszę, abyś się zastanawiała nad tym, co można pisać, a co nie!” (list z 17 lutego 1951).

Podczas pamiętnego IV Zjazdu Związku Zawodowego Literatów Polskich w styczniu 1949 roku okazało się, że również literatura ma być narzędziem budowy socjalizmu. Prezesem Związku został Leon Kruczkowski. Wiceprezes Iwaszkiewicz był świadom, „że na nic nie ma wpływu, bo wszystkie decyzje i tak zapadały między Kruczkowskim i Putramentem a Komitetem Centralnym PZPR, nie próbował więc nawet walczyć o zachowanie wpływów w związku. Później, już po zjeździe, nieregularnie pojawiał się na posiedzeniach nowego zarządu głównego, które odbywały się zwykle co kilka tygodni. […] Dość szybko jednak, jako symbol starego, ustępującego estetyzmu, stał się celem rozmaitych ataków” (M. Radziwon, Iwaszkiewicz: pisarz po katastrofie, Wydawnictwo WAB, 2010, s. 277–278). Rzadko w jego listach do żony pojawiają się bezpośrednie odniesienia do sytuacji pisarza, skazanego na milczenie lub tworzenie zgodnie z narzuconymi zasadami socrealizmu. Perspektywa, że pisane utwory nie będą miały szans na publikację, wyraźnie hamowała jego aktywność twórczą. Swoje prace literackie z tego okresu ocenia jako słabe: „wczoraj skończyłem ostatecznie Odbudowę Błędomierza – zdaje się wyszło straszne gówno, ale już nie miałem sił, a poza tym co za zadanie: napisać sztukę polityczną a bezpartyjną! Kwadratura koła, myślę, że jeszcze każą mi ją poprawiać. Zresztą rozumiem, że tak musi być, albo postawić wszystkie kropki nad i, albo usunąć te nieliczne i nieśmiałe aluzje, jakie są u mnie” (J. Iwaszkiewicz, Dzienniki 1911–1955, s. 307–308). W marcu 1951 roku Iwaszkiewicz uczestniczył w konferencji dramaturgów, mającej wyselekcjonować spośród sztuk nadesłanych na konkurs Ministerstwa Kultury i Sztuki utwory nadające się do wystawienia. W liście do Anny sugeruje delikatnie, że to nudny i wyczerpujący obowiązek. Nie pisze jednak, że podczas trzydniowych obrad występował częściowo jako uczestnik, a częściowo jako „podsądny” – bo Odbudowa Błędomierza była też poddawana ocenie i „poprawiana”. Ostatecznie wprowadził do jej tekstu zasugerowane poprawki. Sztuka pod zmienionym tytułem W Błędomierzu była grana latem 1951 roku w dwu teatrach: w Krakowie i we Wrocławiu – co oczywiście przyniosło jej autorowi konkretne gratyfikacje finansowe. „Dla chleba” Iwaszkiewicz napisał również Wycieczkę do Sandomierza – powieść dla młodzieży, przygotowaną na konkurs ogłoszony przez Komitet do Spraw Turystyki oraz ZLP. Została nagrodzona i wydana z drzeworytami Marii Hiszpańskiej w 1953 roku. O tym, jak nisko oceniał to dzieło, świadczy fakt, że nigdy nie usiłował go ponownie wydać.

A ta prawdziwa twórczość? Podczas pobytu w Sopocie w sierpniu 1951 roku Iwaszkiewicz pisze do żony: „Wczoraj czytałem Pogrzeb posła i Borsuka Dąbrowskiej i Kowalskiej, pod koniec przyszła Stasia H[orzycowa]. Właściwie mówiąc, to literatom nie opłaci się czytać takich rzeczy, bo oni za bardzo widzą podszewkę i krój, i nawet nici fastrygi – ale ostatecznie, skoro nie mam czytelników, to można i tak kontynuować swą działalność literacką” (list z 28 sierpnia 1951). Z kolei, w liście z 16 lipca 1952 roku, pisząc o wizycie przyjaciółki córek w Moskwie, którą nazywa „królestwem Famy”, nawiązuje do swego obrazoburczego utworu Fama. Opowiadanie niepoważne – ukazującego Polskę, niszczoną przez wpływy nieustannego kłamstwa i propagandy. Opowiadanie najwyraźniej było dobrze znane Annie i – jak twierdzi Radosław Romaniuk – również wielu przyjaciołom małżonków (R. Romaniuk, Inne życie. Biografia Jarosława Iwaszkiewicza, t. 2, „Iskry”, Warszawa 2017, s. 271–272).

O ile sam Iwaszkiewicz bardzo rzadko pozwalał sobie na pisanie poniżej własnego poziomu literackiego, o tyle potrafił zrozumieć zdesperowanych przyjaciół-pisarzy, oddających się tworzeniu czegoś, co byłoby trudne do zaakceptowania w innych okolicznościach. W sierpniu 1953 roku małżonkowie wymieniają informacje o poetyckim przebudzeniu Romana Kołonieckiego – przyjaciela obojga, mieszkańca Stawiska w czasie okupacji oraz częstego gościa w okresie powojennym. „Roman wrócił do formy literackiej i mnóstwo pisze, czytał nam po południu swoje ogromne poemacidło Powrót na Stare Miasto, b. piękny, ale jak doszedł do Marksa i Lenina i do WKP(b), tom omal się z krzesła nie zwalił! Poemat będzie drukowany w «Przeglądzie Kulturalnym» i sądzę, że będzie wielką sensacją, strasznie się cieszę, bo sądzę, że Roman jest zbyt dużym talentem, aby leżał odłogiem bez szkody dla polskiej kultury. A to, że jak mówi Zygmunt [Mycielski], wskoczył w biegu do pociągu i to od razu do tego wagonu, co potrzeba – to tym lepiej” (list Jarosława, 18 sierpnia 1953). Anna na to odpowiada: „szalenie cieszę się z «dźwignięcia się» Romana. Te wiersze, które mi przysłał i które czytałeś, są b. piękne i to już dowodzi, że pod tą zaschniętą skorupą jednak poeta w nim żył i żyje, ale to Stare Miasto to dopiero niespodzianka. Rozumiem, że wreszcie nie może do końca życia z głodu przymierać, ale takie «wskoczenie do pociągu», żeby aż cytować WKP(b), to już może nie było konieczne, bo i tak motyw odbudowy Starego Miasta bardzo błagonadiożnyj […]” (list Anny, 22 sierpnia 1953).

W wielu listach Anny Iwaszkiewiczowej można odnaleźć dowody jej stałej troski o niezmiennie kochanego męża. Prosi, by dbał o zdrowie, był ostrożny, zachował rozsądek. Ponadto pragnie by, tak jak ona, umiał w tych złych czasach znaleźć wsparcie duchowe w religii. 16 stycznia 1952 roku pisała z Rabki: „Pragnę, żebyś był u dwóch lekarzy – u ojca Ziei i u doktora, którego ci wskaże Edzio, bo mam do niego zaufanie. Twój stan duchowy i fizyczny wymagają bezwzględnie tego, żeby ktoś mądry i życzliwy się tym zajął, bo jesteś na martwym punkcie, z którego samemu bardzo trudno jest ruszyć”. Anna chciałaby nadać religijności męża taką postać, która odpowiadałaby jej wyobrażeniom o pobożności – co pozostawało wciąż niespełnione. Nie rezygnowała jednak i – znalazłszy stosowną okoliczność – zwierzała się, że pragnie, by mogli oboje zbliżyć się do siebie również w aktach wspólnego wyznawania wiary. W liście z 21 lipca 1952 roku, opisując neogotycki kościół w Ustce, stwierdza: „Jak bezcenne są te chwile tam spędzone, jak wszystko wygładza się, uspokaja, staje jasnym wobec tej ofiary i szczęścia, które ta miłość daje. Kiedyż przyjdzie ta nade wszystko na świecie upragniona chwila, że nie sama, a z tobą będę w takiej cudownej rozmowie z Bogiem”.

Wśród różnych refleksji, którymi z kolei Iwaszkiewicz dzieli się w listach z żoną, jeden fragment zwraca uwagę bardziej niż inne. Pisarz rzadko w tej korespondencji zdobywał się na wyznania, zawierające tak szczerą autoanalizę. W liście z 28 stycznia 1955 roku, pisanym w Taorminie na Sycylii, odciętej wówczas od reszty świata przez sirocco1, zwierzał się: „piszę w każdym razie parę słów, aby po prostu samemu czuć się mniej samotnym i mieć ten rodzaj rozmowy z tobą. Bardzo właśnie to niedobre jest u mnie, jak sama zresztą to mówisz, że się odzwyczaiłem od samotności. Wyraża się to nawet w tym, że stale mówię do siebie głośno, to znaczy, że nawet nie umiem sformułować myśli nie wypowiedziawszy jej – istnieją dla mnie tylko słowa, nie myśli. Na tym chyba polega mój antyintelektualizm. Czytam teraz Journal Gide’a, cały czas przeciwstawiając się wszystkiemu, co on mówi, muszę mu jednak przyznać olbrzymią przewagę jego nade mną – ten fantastyczny intelekt. I co ważniejsze może – wiarę w słuszność tego intelektu, czego mnie zawsze brakuje. Nawet kiedy mam słuszność – nie wierzę sobie. To jest mój brak zasadniczy. I dlatego wszystko jest u mnie, że może być tak, a może być inaczej. […] No, więc widzisz, człowiek wyjeżdża na Sycylię, aby głębiej odczuwać własne zmartwienia i własną nicość. Gide pogardzałby mną jak Słonimski, ale ja mam rację, nie oni”. W świetle ostatniego zdania tego listu wcześniejsze ubolewania Iwaszkiewicza nad brakami jego intelektu w zasadzie zostają unieważnione. Podobnie jego podziw dla kogoś przekonanego o słuszności swych rozumowań może wydawać się zbędny. W efekcie namysłów nad swoimi ułomnościami Iwaszkiewicz nie szuka współczucia i usprawiedliwień, lecz daje wyraz trudnej akceptacji samego siebie. Jego stwierdzenie – „ale ja mam rację” – poza przekornym pointowaniem niełatwych wyznań, można by nazwać aktem afirmacyjnym: potwierdzeniem zgody na kondycję własnego „ja”. Iwaszkiewicz wpisuje w te słowa aprobatę tego, co określił mianem „mój antyintelektualizm” (a czemu mieliby sprzeciwiać się, według niego, np. Gide czy Słonimski). Warto rozważyć, co kryje się w tym sformułowaniu i czego sens chciał on potwierdzić, pisząc list do swej powierniczki – żony. Chce wobec niej przyznać, że zawsze bliższe mu jest zmysłowe – a nie racjonalne – doznawanie świata; że własnością jego umysłowości jest otwartość na wrażenia: podążanie za zjawiskami, wzbudzającymi w nim ciekawość, czułość, zachwyt. Z napomknięcia o konieczności wypowiedzenia słowa, by mogła powstać myśl, wynika bowiem, że rozmaite twory jego intelektu – każdy ciąg rozumowania czy literacki pomysł – to rezultaty intuicyjno-zmysłowego kontaktu z materią rzeczy oraz zjawisk. Wierność sobie oznaczałaby dla niego zatem pielęgnowanie tej „antyintelektualnej” wrażliwości – nawet za cenę niepewności, odczuwanej na co dzień przez jego „ja”.

Iwaszkiewicz musiał wciąż manewrować między tym, co sam uważał za ważne i niezbędne, a tym, co było mu narzucane przez funkcje, które sprawował. Z pełnym przekonaniem angażował się w światowy ruch obrońców pokoju, brał udział w zjazdach, przemawiał, starał się utrzymywać kontakt z przedstawicielami krajów zza „żelaznej kurtyny”. Musiał tworzyć – bo pisanie i publikowanie było jedynym (do sierpnia 1952 roku) źródłem utrzymania. Musiał dbać o żonę i jej potrzeby, co przez całe życie traktował jako najważniejsze zobowiązanie. Nie chciał (i nie mógł) rezygnować ze Stawiska nie dlatego, że mogło przynosić dochód (a nie przynosiło), ale dlatego, że mimo wszystkich niewygód i kosztów w dalszym ciągu było azylem, ucieczką od oficjalności, zakłamania – zapewniało chwile prywatności i swobodnej wymiany myśli, dawało schronienie innym. A na dodatek stało się symbolem ciągłości polskiej tradycji.

Rok 1951

163. [ANNA IWASZKIEWICZOWA DO MĘŻA]

3/I 1951

Mój malupki najdroższy!

Ciągle miałam nadzieję, że dostanę depeszę od Ciebie wyjaśniającą mi coś w sprawie tych nieszczęsnych pieniędzy2, bo doszłam do przekonania, że ty je machinalnie musiałeś wziąć ze stołu i schować, albo włożyć do walizki, bo przecież „cudów nie ma” i te pieniądze dosłownie zniknęły w ciągu dwóch godzin, kiedy ja nie ruszałam się z pokoju, bo mnie wątroba bolała i leżałam z workiem gorącym na brzuchu, a potem poszłam przysiąść się do was do bridge’a, ale dosłownie nikogo u nas w pokoju nie było! Nie chciałam ci niczym psuć pobytu tam i ciągle myślałam, jak to dobrze, że wyjechałeś na taką piękną pogodę i jak tam musi być ślicznie, ale możesz sobie wyobrazić, jaka jestem tym potwornie zdenerwowana i jak czuję się bezradna. Choć mogłabym dać głowę, że pieniędzy nie schowałam (bo właśnie miałam zamiar je zrachować, bo kończyłam swoje rachunki), wyjęłam dosłownie wszystko i z szuflad biurka, i z szafki, gdzie mam różne swoje rzeczy, choć nigdy tam pieniędzy nie chowam. W ogóle myślę spokojnie i logicznie, że gdybym je chowała, nie miałabym żadnego powodu chować je gdzie indziej, niż były przedtem, i jeśli chowałabym machinalnie tak, że potem tego nie pamiętam, to tym bardziej wsadziłabym je do dawnego miejsca, a nie szukałabym jakiejś nowej kryjówki! Zdarza się, że ma się właśnie pieniądze w ręku, a ktoś zawoła do telefonu czy coś takiego i wtedy, spiesząc się, można wetknąć gdzieś, np. w fotel, i o tym zapomnieć, ale ja nie tylko nigdzie się nie spieszyłam i trzymałam worek z gorącą wodą, ale w tym wypadku trzeba myśleć o wszystkim – jednak, na szczęście tu wszelkie posądzenia nawet są wykluczone, bo obie,tj. Kasia i Genia3, były wolne i nie było ich w domu. I jeszcze jedno: w ten sposób nieraz giną okulary, klucz, nieraz tak szukam, albo na przykład ty tych kwitków od meldunków Nowickich4, ale paczka z pieniędzmi to przede wszystkim rzecz, o którą człowiek się boi, więc tak nigdzie nie położy, a po drugie, to jest za duże i za grube, żeby gdzieś się zasunąć. Jestem w rozpaczy i nie wiem zupełnie, co robić; dziś spałam świetnie, ale brałam luminal. Wieczorem zjawił się nagle Jurek5, na parę dni, bo czeka na meble do swego nowego pokoju6. U Stachów7 było tak szalenie zimno, że Stach właśnie chciał spać na kanapie u babci; wobec tego wszystkiego zrobiło się ogólne „zmiana miejsc”: ja spałam u Heli8, Hela u Babci9, a oni oboje u nas; jednak uważam, że trudno co dzień, przez parę dni tak się przenosić. Nie rozumiem, żeby Jurek ostatecznie nie mógł pożyczyć sobie jakiegoś materaca i spać w swoim pokoju, gdzie ma przynajmniej ciepło, bo centralne ogrzewanie, a nie tu co dzień na noc zjeżdżać, kiedy są takie warunki. Do tego węgla ani koksu na Podkowę jeszcze nie wydawali, niby jutro mają wydawać, i Stach też ma kupić węgla.

Od Teresy nic! Czuję, że to się może skończyć atakiem. Mam ochotę do niej zatelegrafować, bo już mimo wszystko to za długo!10 Kiedy Wiesio11 wróci, wezmę go do siebie na kanapę; ucałuj go ode mnie, powiedz, że dziękuję za kartki.

Ściskam mocno.

H.

164. [JAROSŁAW IWASZKIEWICZ DO ŻONY]

Szklarska Poręba, 5 I 51

Moja kochana!

Nie pisałem do Ciebie nic, bo się Wiesio wybrał wcześniej z wyjazdem i wolę posłać list przez niego, niż przez pocztę, która tu na mnie nie robi pełnowartościowego wrażenia. Zresztą nie ma co pisać, pensjonat jak pensjonat, trochę przypomina Lucyllę12, a poza tym gnębi mnie potworny ból w krzyżach – c’est tout13. Szklarska Poręba sama bardzo mi się podoba, ale tak jak Ustka, upadek widać straszny na każdym kroku, nie można nic dostać oprócz prześlicznych jabłek (po 12 zł kilo) i nie ma gdzie pójść. Wszędzie hordy okropnych „wczasowiczów”. Sama okolica bardzo osobliwa, nic nie podobna ani do Tyrolu, ani do Zakopanego, z całą niemiecką, dość burżuazyjną, ale poezją – karczmy, stare domy, prześliczne stare drzewa: lipy, buki i jesiony. Trochę w typie poezji Eichendorffa14, trochę jak z bajek Hauffa15 – nawet ma się chwilami wrażenie, że przyjdą ci rozbójnicy. W sumie wszystko wygląda smętnie. Ale mam śnieg, ciszę, wygodny pokój i towarzystwo Wiesia [Kępińskiego], które się za chwilę kończy. Nie pracowałem jeszcze ani chwili, śpię po 12 godzin i czytam potężną monografię Łobaczewskiej16, są tam miejsca znakomite poparte czasami naiwnymi lub naciągniętymi [?] szczegółami. W każdym razie mon[ografia] podstawowa, trzeba, żebyś ją przeczytała. Bardzo dużo myślę o tobie i bardzo Cię jeszcze raz „równie grzecznie jak stanowczo” proszę o zadbanie o swoje zdrowie, które jest troską nas wszystkich. Ciocia A. [Aniela Pilawitzowa] przyzwyczajona jest do schlebiania tobie i zawsze przyznawania Ci racji w oczy,ale za oczami bardzo dużo mi wierci w głowie, aby Cię wreszcie do jakiegoś doktora dostawić. Ja myślę także, że to konieczne, i to przed Rabką. Bardzo się tej Rabki dla Ciebie boję i dziwię się, że po Ustce nie zawahałaś się przed tą decyzją. No, ale rób raz jeszcze, jak chcesz, ciebie przekonać jest trudno. I tak nieprzekonani nawzajem rozjeżdżamy się coraz dalej od siebie. Bardzo mi były przykre ostatnie święta, tak już wszystko pod batutą babuni. Dziecko drogie, nie piszę więcej, wydaje mi się to zajęciem bezcelowym, Wiesio powie, kiedy przyjadę. W gruncie rzeczy to już za parę dni.

Całuję Cię bardzo mocno.

Twój Jarosław

165. [JAROSŁAW IWASZKIEWICZ DO ŻONY]

Szklarska Poręba, 8 I 51

Moja droga!

Dostałem najpierw twoją depeszę a potem list – przyznam się, że z chwilą wyjścia za drzwi naszego domu nie myślałem już o tych pieniądzach ani razu i bardzo byłem zdziwiony depeszą, nawet jej na razie nie rozumiałem. Chwała Bogu, że się znalazły – list twój rzeczywiście à la veille ataku pisany17, ataku wątroby czy nerwowego, nie wiem, ale robił wrażenie nieprzytomnego. Bardzo mnie to zmartwiło. Tym bardziej, że od kilku dni jestem zmiażdżony potwornym atakiem lumbago, bóle straszne, nie mogę np. pochylić brody, takie mnie ogarniają bóle, tak, że mam utrudnione jedzenie i picie! Dnie są lepsze, ale noce okropne, jedynie grzałka z gorącą wodą trochę uśmierza ból – ale w nocy nie ma grzałki. Władek18 był u mnie w Trzy Króle – radość była straszna – cóż to za czarujący człowiek. Bardzo wielką był mi pociechą w moich boleściach. Kucharski19 umarł tego roku latem, to jego duch w chwili śmierci przyszedł do nas na werandę i chciał nam podziękować za ludzki stosunek. Grześ20 także był dwa razy, ale jakiś głupi i rozwydrzony, miły zresztą i serdeczny zawsze. Nie mogę się wcale poruszać – teraz wstałem do stołu, ale zaraz znów się (z wielką trudnością) położę – nie widać, żeby przechodziło, dziś ma być doktor, który mi wczoraj telefonicznie zapisał znów 10 pastylek aspiryny na dobę, ale dostałem tylko pięć! Nie wiem, kiedy będę mógł wyruszyć – zwłaszcza, że jest ta potwornie ciężka walizka, którą mimo wszystkich pomocy, trzeba od czasu do czasu wziąć w ręce. Projektuję wyjazd na sobotę dopiero, depeszowałem do Stacha, aby uprzedził Związek, bo tam ma być to plenum!21 Będę Cię krótko widział przed wyjazdem, no, ale co robić, przyjadę do Rabki na moje imieniny, o ile będzie ciepły kakacz, bo tu coś strasznego pod tym względem, prawie Sandomierz. Dziś po raz pierwszy wziąłem pióro do ręki od przyjazdu – aby napisać ten list – z wielkich projektów pisania – nici! Przebrnąłem tylko przez 700 stron monografii Łobaczewskiej o Karolu. Duszo, jakie to głupie!

Ściskam Cię bardzo mocno i całuję najserdeczniej.

Twój Ciupaseczek

166. [ANNA IWASZKIEWICZOWA DO MĘŻA]

10/I 1951

Mój najdroższy!

W tej chwili oddał mi Stach twój list i depeszę22. Strasznie się zmartwiłam, że tak fatalnie ten twój wypoczynkowy pobyt tam się rozpoczął. Jeszcze się męczysz, zamiast użyć spokoju, którego w domu (wiem z gorzkiego doświadczenia) trudno szukać. Jest jednak (widać na potwierdzenie zasady, że nie ma rzeczy, która nie miałaby swej złej strony) jeden powód, dla którego lepiej, że jeszcze nie przyjedziesz, dostałam grypki, mam trochę temperatury i zaraz właśnie się kładę, choć mi po aspirynie już lepiej. Boję się tylko okropnie, żeby to się nie rozeszło po domu i dzieci przed Rabką się nie pochorowały. Może Bóg da, że wszystko dobrze się skończy. Ten list twój, mimo wiadomości o lumbago, w lepszym nastroju i trochę mnie pocieszył. Sprawą pieniędzy byłam oczywiście bardzo zdenerwowana, bo to bardzo duża suma (właśnie akurat cała nasza Rabka!), ale w głębi siebie czułam, że musi się coś takiego okazać, jak się okazało, bo przecież nie mogło to zginąć. Ataku nie dostałam na szczęście, ale blisko było.

Marysia23 przyjechała wczoraj, bardzo serdeczna i milutka, przywiozła dzieciom „Wańki-wstańki”, ale Stach ledwie się z nią przywitał. Co z tego wszystkiego będzie?! Jurek przyjeżdża w dalszym ciągu, bardzo miły i serdeczny; dziś przywiózł trochę szynki, obiecał wystarać mi się o papier do pisania, bo podobno na Saskiej Kępie można dostać.

Dziś rano samolotem wyleciała Irena24. Już jest w Paryżu. Dla niej to jedyne, co mogła zrobić, ale bardzo nam było smutno wczoraj się żegnać. Tyle lat się przewaliło tej naszej przyjaźni, ale dopiero ostatnio stało się to naprawdę głębszą przyjaźnią. Mam przekonanie, że nigdy się nie zobaczymy, chociaż ona mówi inaczej. Bardzo jej było przykro, że Ciebie nie widziała, kazała Cię bardzo uściskać i pożegnać.

Kończę, bo chcę się położyć, może zresztą już listu tego nie otrzymasz. Do Rabki chcę jechać 21-go, ale miałam przecież przedtem tyle rzeczy do załatwienia, między innymi tego doktora, a teraz, kto wie, kiedy będę mogła być w Warszawie, zwłaszcza wobec potwornych wprost pogód.

Całuję bardzo mocno i strasznie mojego Ciupaseczka żałuję.

Żoneczka

167. [ANNA IWASZKIEWICZOWA DO MĘŻA]

Rabka, 7/II 1951

Mój najdroższy!

Jeszcze dziś wieczorem chciałam ci opisać pierwsze wrażenia, ale pewno już nie dam rady, bo choć przespałyśmy się wszystkie trzy po południu (Dzidzia25 od 3-ej do 7-ej!), to jeszcze walę się z nóg. Oczywiście, że bezGieni byłabym trupem padła! Co to za szczęście, że ją wzięłam. Przynajmniej od razu rozpakowałyśmy i ułożyłyśmy wszystko i już jest w pokojach milutko, a sama będąc z Dzidzią chyba do niedzieli ledwie bym skończyła. Poza tym Gienia była z córeczką p. Łozińskiej26 „na mieście” i na poczcie i już w ogóle wie, „gdzie i co”. Wygląda na bardzo zadowoloną z tej podróży, tylko trochę boi się, co mąż na to powie i właśnie teraz też list do niego pisze. Żałuję, że nie mogę „być muszką” i przeczytać!

Niestety, w Rabce odwilż i serce mnie boli, jak myślę, jak tu musiało być prześlicznie dwa tygodnie temu, kiedy poraliśmy się z tymi chorobami. Ale i teraz, mimo że nie ma mrozu, odczuwam tę szaloną różnicę powietrza, bo nie ma nic z tej przykrej przenikliwej wilgoci, której tak nie znoszę, i nic wiatru.

(Czwartek rano)

Oczywiście, wczoraj nie skończyłam listu. Dziś pójdę z Dzidzią rano na dół, czyli do miasta i na pocztę, a pp. do Rzepeckiej27, która mieszka bardzo bliziutko stąd. Nasza gospodyni, p. Łozińska, jest nadzwyczaj uprzejma i we wszystkim chce nam pomagać, ale niestety bardzo lubi gadać i boję się, że będzie tu ciągle wpadać na rozmówki. Typ dawnej śpiewaczki: wielka „blondyna” o bardzo obfitych kształtach i chodząca w „szatach”. Jurka Łozińskiego28 nie zna wcale. Pokoiki nasze b. miłe, ale niestety jest jeden duży feler, że nie może być w jednym pokoju trzech osób, a tylko dwie w jednym. Na razie ulokowałam się w pierwszym, trochę większym, ale tam obok duże okno od wschodu (a drugie jest od południa), więc bałam się jasności z rana; tymczasem po tej jednej nocy widzę, że zamienimy się, bo tam będę miała spokój, a przez ten ciągle Genia musi chodzić do kuchni, a i palenisko jest z tej strony pieca. Ten duży, jako środkowy, jest nawet cieplejszy, więc dla dzieci lepiej, ale w ogóle piec doskonały i jest wszędzie bardzo ciepło. Myślę, że będzie nam tu bardzo dobrze i że dzieciom świetnie ten pobyt zrobi. Bardzo mi było smutno z tobą się rozstawać, będę do Ciupaseczka okropnie tęskniła, ale będę dużo do ciebie pisała i ty pisz koniecznie. O Teresce myślę bez przerwy, będę czekała depeszy od niej każdego dnia. Ten list od niej, na odjezdnym odebrany, tak mnie ucieszył. Pewnie już do niej pisałeś29, ja chyba też teraz napiszę, nie czekając tej wiadomości, która jednak może się opóźnić. Może być, jak z Dzidziunią, ale bardzo tego Teresce nie życzę. O Maciunia niepokoję się; chciałabym mieć jak najprędzej jakąś wiadomość o jego zdrowiu. Wszystko dotyczące podróży napisałam w liście do Pogr.30 Rozważcie wszystko i niech już Stach naprawdę porządnie wszystko załatwi, nie jak za pierwszym razem. Zapomniałam prosić cię (a przecież tyle o tym myślę!), nawet błagać, żebyś nic ze Stachami takiego nie gadał, co obrócić by się mogło przeciw moim planom. Nawet w tym, jak nas Stach wyprawił, dowiedli, że dziećmi zająć się nie mogą. A te bilety na inne nazwisko i w ogóle do Zakopanego, to podobno Marysia załatwiała! Cała ta podróż kosztowała znacznie więcej jeszcze przez to, że wszystko było nie tak, jak należało. Tu za to miła niespodzianka, bo jest znacznie taniej niż u nas. Zastałam tu list od Zini Malinowskiej31, bardzo serdeczny, ale od Ireny nic!! Zinia też niepokoi się, że od Ireny nic nie ma. Niestety, z tymi paniami do dzieci nic, bo jedna jest na posadzie, a drugiej adresu nie można się dowiedzieć. Obiecuje mi, że popyta się o taką osobę, o jakiej mówiłam, nie fachową, a lubiącą dzieci. Tyle jest teraz ludzi w ciężkich warunkach, a lżej być przy dzieciach niż na 7 rano walić do biur, życie, a w najlepszym razie całość rąk i nóg i zdrowie narażać w tych okropnych jazdach do zajęć i z powrotem. Ja i tu będę szukała i mam dziwne przeczucie, że z tej strony nie będzie kłopotów, gorzej znacznie ze służbą. Czekam od Ciebie wiadomości o tym, jak wszelkie stawiskowskie sprawy, począwszy od rolnych aż do domowych. Pisz w ogóle dużo. Babci czytajcie wszystkie listy ode mnie, bo jej smutno, jak wie, że pisałam, a nic nie wie.

[bez podpisu]

168. [JAROSŁAW IWASZKIEWICZ DO ŻONY]

9 lutego 1951

Moja Najdroższa!

Bardzo bym chciał jak najwięcej i jak najczęściej do Ciebie pisywać, bo i mnie bardzo brak Ciebie, ale po pierwsze nie bardzo wiele mam czasu, a po drugie nie ma absolutnie nic do doniesienia. Dnie schodzą zupełnie jednakowo, a w dodatku vague de paresse32 strasznie mnie rozleniwia i nawet żadnych intelektualnych przeżyć mi nie daje. Czytam bardzo wiele, ale wszystko spływa ze mnie jak woda, trochę tygodników, co jest chyba najbzdurniejszą lekturą, jaką można mieć na świecie, a trochę starych rzeczy (Balzac, Czechow), które stają się jedyną rozkoszą starych ludzi. Przesyłam Ci list Ireny [Łempickiej], który rozpieczętowałem, bo nie wiedziałem, od kogo – jak jej się strasznie zmieniło pismo, zupełnie nie poznałem! List zresztą jest bardzo dziwny i niezrozumiały.

W domu nic się nie dzieje, Maciek leży wciąż w łóżku i wygląda jak śmierć angielska, i trzeci dzień ma już tę samą temperaturę (37,5o pp.),Stach od czasu do czasu zagląda tutaj, Marysia wcale i zapewne w niedzielę nie przyjedzie. Ja chcę w niedzielę pójść na poranek symfoniczny do Filharmonii z chłopcami33, Wiesia też prawie w domu nie ma, bo taszczą go po lekcjach i warsztatach obowiązkowo do teatru (bez jedzenia) na sztuki w rodzaju Sprawa Anny Kosterskiej34. Po całych więc dniach jestem sam i z wielu spraw pozaczynanych nic nie robię, pokładam się, nudzę się i jakoś chandryczeję. Dzisiaj byłem w Warszawie na posiedzeniu „nerudytów”35 – widziałem Borejszę36 z Dembińską37, nie jest to najmilsze towarzystwo. Ale jak się nie ma innego? Z tym Nerudą męczą mnie strasznie, ale mnie przeszła całkowicie ochota na tłumaczenie – i nawet porządne honorarium, jakie mi za to płacą, nie jest mnie w stanie natchnąć. 21 będzie Pen-clubowa Akademia ku czci Żeromskiego (on był przecież założycielem Pen-clubu polskiego) i mam coś tam mówić, jakieś wspomnienia o nim, razem z Jasiem Parandowskim38, który go nawet zdaje się nie znał! Do Parandowskich telefonowałem, Zbyszek39 jest już w domu, ale jeszcze ma kurację na dwa miesiące! Irena bardzo poruszona. Pogoda okropna, ale dziś w nocy był mrozik, może więc u was jest prawdziwy mróz i śnieg nie stopnieje tak łatwo. Cieszę się z tego pobytu w Rabce dla Dzidzi i myślę, że jej to dobrze zrobi. Pamiętasz, jak to Tereskę ostatecznie postawiło na nogi? Do Teresy napisałem olbrzymi list i wysłałem już wczoraj, z wiadomością, że jesteś w Rabce. Z Rabki listy, jak z Zakopanego, przychodzą z niewytłumaczalną wprost szybkością – twój pierwszy list do Pogrozińskiej przyszedł jednocześnie z telegramem! Kiedy Maciek wyjedzie, nic jeszcze nie wiem i dlatego nie piszę. Z jego powodu wielkie szałamaje w domu, bo Hela i Ciocia chcą go podnieść, a Pogrozińska się temu opiera. Kupiłem dla ciebie paczkę prześlicznego cukru w kawałkach i poślę przez Pogrozińską.

Co się tyczy ważnych decyzji, to nic bez Ciebie nie robię, nie bój się, i wierz mi, że zawsze o wszystko będę się starał jak najlepiej. Z tym wyjazdem waszym to nie było tak najgorzej, jak piszesz, bo ten „wygodny” pociąg wychodzi z Warszawy o jedenastej w nocy – jak tu z dziećmi jechać o takiej porze, zwłaszcza z Podkowy?

Tymczasem całuję Cię jak najserdeczniej, napiszę bardzo prędko lepszy i może sensowniejszy list.

Bardzo, bardzo was obie całuję, dla Gieni pozdrowienia.

Jarosław

[Maszynopis z odręcznymi poprawkami i podpisem na papierze z nadrukiem: Jarosław Iwaszkiewicz]

169. [JAROSŁAW IWASZKIEWICZ DO ŻONY]

Stawisko, dnia 12 lutego, poniedziałek rano

Moja najmilsza i najdroższa!

Bardzo się cieszymy twoimi listami i wiadomościami w nich zawartymi, ale niestety nie możemy się odwzajemnić żadnymi frapującymi nowościami. Życie na Stawisku płynie spokojnie i cichutko, i może na szczęście „nic się nie dzieje”. Wczorajsza niedziela była trochę innaod swoich sióstr, bo pojechałem z chłopcami, z Wiesiem i Mariankiem, na koncert symfoniczny. Nic tam nie było osobliwego, Skrowaczewski40 dyrygował, jakieś okropne koncercisko na skrzypce Rakowa(?!)41, ale z wielką przyjemnością posłuchałem VII symfonii42. Cóż to za genialne arcydzieło! Niestety w finale brakowało soczystości smyczków, ale allegretto było wcale nieźle wykonane – i całość jednak bardzo wzruszająca. Na koncercie nie było prawie znajomych, oprócz Wawrzyńca Żuławskiego43, który raptem zaczął do mnie mówić po imieniu, widocznie kiedyś z nim musiałem wypić bruderszaft. Po koncercie byliśmy z chłopcami na obiedzie w Warszawie, a tutaj w domu przy obiedzie były tylko dwie babcie44, Hela [Iwaszkiewiczówna] i Pogrozińska: dla obniżenia, i to znacznego, przeciętnej wieku, posadziły Maciusia przy stole, jak widzisz, ma się on już trochę lepiej i przypuszczam, że jutro albo pojutrze wyjedzie do Ciebie, oczywiście dadzą wam znać telegraficznie. Po powrocie do domu zastałem już Stachów, którzy wrócili z Milanówka z obiadu, Marysia bardzo milutka, ale przemęczona (wróciła z powrotem do tego filmu o pokoju, a z Jerysem45 już nic! Ja tego wszystkiego nic nie rozumiem!), ale niestety zjawili się o szóstej Miecio46 i Roman K.47, który teraz często do Miecia zagląda, jako wykolejeniec do wykolejeńca. Nie masz pojęcia, czego nie nagadali, posadziłem ich do bridża, ale to nie pomogło, to, co Miecio wygaduje (zresztą, nic nie rozumiejąc i nic nie wiedząc!), to już pojęcie przechodzi. Taki byłem zirytowany, że wreszcie im nagadałem porządnie, ale jak wiesz, to na nich, a zwłaszcza na Romana, nie skutkuje, Miecio dał nam zupełnie inny niż Roman obraz swojej bitwy ze Stachem na weselu Gieni. Okazuje się, że oni na serio się pobili! No, słuchaj, przecież to jest okropne, niby to inteligencja, która wśród „ludu” tak się zachowuje! Czy słyszałaś, że nasze przewidywania co do Czesia48 sprawdziły się, nawet zbyt prędko! Uważam to za największe świństwo, jakie tylko może być, odłożyć sobie parę dolarków przez te kilka lat (z tego, co ten nieszczęsny górnik nakopał węglem!) i potem wymigać się z tego wszystkiego, co powinno być udziałem nas wszystkich, w sposób tchórzliwy i małoduszny. Nie ma słów na to, i nawet ten śliczny krawat stał mi się niemiły i nie chcę nań patrzeć!

Spokojny tydzień minął już, a ten, co się zaczyna, będzie bardzo ruchliwy, już dzisiaj (za chwilę jadę do Warszawy) mam potwornie zawalony dzień i tak już cały tydzień. Kalendarzyk ściśle wypełniony, na pracę w domu nie ma wcale czasu. Nie wiem, jak to będzie, ale mam tyle terminów, że pewne rzeczy muszę robić, to przecież jest i forsa! Biedna „ciocia Frania”49 umarła, pogrzeb jutro, muszę jednak pójść na to, tacy oni byli dobrzy dla mnie przed trzydziestu laty, nie mogę tego zapomnieć, jacy to byli zacni ludzie. Księżna miała 80 lat! Jaś Pawlikowski50 – który mi zawsze w oczach stoi jako ten piękny młodzieńcowaty mężczyzna, złamał kość biodrową i nie zrasta mu się ona, tak że chodzi o kulach! Ma przeszło 60 lat! Skąd się te lata biorą? Pani Natalia51 zaprosiła mnie na środę na wieczór muzyczny, bardzo się z tego cieszę, nagadamy się o Czesławie. Jak u was sprawy śniegowe? U nas zupełnie stopniał, ale dnie są prześliczne, 1–2 stopnie mrozu i niebo niebieskie, wyobrażam sobie, jak jest u was. Maciek, dowiaduję się w tej chwili, ostatecznie wyjeżdża we czwartek, jakim pociągiem, jeszcze nie wiem. Szumilinowa52 wyjechała na„wczasy” (oczywiście).

Całuję Cię bardzo serdecznie, jutro pewnie znowu napiszę, bo będę miał jakieś sensacyjne wiadomości.

Jarosław

[Maszynopis, z poprawkami odręcznymi i podpisem, na papierze z nadrukiem: Jarosław Iwaszkiewicz]

⭒⭒⭒ ZAPRASZAMY DO ZAKUPU PEŁNEJ WERSJI KSIĄŻKI ⭒⭒⭒

Przypisy

1Sirocco (wł.) – suchy i gorący wiatr nad Morzem Śródziemnym.

Rok 1951

2Depesza dotycząca zaginięcia pieniędzy, wysłana do Szklarskiej Poręby, nie zachowała się w Archiwum Stawiska.

3Kasia, jedna z wielu przewijających się w Stawisku pokojówek, Gienia – Eugenia Zielińska, od stycznia 1950 roku żona Jana Zielińskiego, synowa Antoniego.

4Aniela Nowicka z d. Muszkat (do okupacji Neufeld, 1892–1994), fizyczka, asystentka profesora Ludwika Wertensteina, i jej córka Janina (1929––1994), później Prokuratorska, aktorka teatralna. W czasie okupacji Aniela Nowicka mieszkała w Podkowie Leśnej i Brwinowie, była nauczycielką matematyki i fizyki na tajnych kompletach, m.in. w Stawisku.

5Jerzy Lisowski (1928–2004), tłumacz, krytyk literacki, redaktor. Wojnę przeżył we Francji. W okresie Kongresu Intelektualistów w Obronie Pokoju w 1948 r. był sekretarzem Jarosława Iwaszkiewicza, przewodniczącego polskiej delegacji. Po ukończeniu studiów polonistycznych na uniwersytecie w Lille zamieszkał w 1950 r. na stałe w Polsce, początkowo w Opolu, gdzie był kierownikiem literackim tamtejszego teatru. Do Warszawy przeniósł się w styczniu 1951; od 1 stycznia był redaktorem w „Czytelniku”, od 1954 r. członkiem redakcji „Twórczości”, po śmierci Iwaszkiewicza – jej redaktorem naczelnym. Był edytorem (a często też tłumaczem) wielkiej Antologii poezji francuskiej (t. 1 – 1966, t. 2 – 1970, t. 3 – 2000, t. 4 – 2006). Należał do najbliższych przyjaciół Jarosława Iwaszkiewicza – dokumentem ich wieloletniej przyjaźni i współpracy jest korespondencja: Anna i Jarosław Iwaszkiewiczowie, Jerzy Lisowski, Listy 1947–1979, oprac. Agnieszka i Robert Papiescy, Wydawnictwo Akademickie SEDNO 2020.

6Wraz z objęciem posady w „Czytelniku” Jerzy Lisowski otrzymał przydział na służbowy pokój przy ulicy Bajońskiej 4 na Saskiej Kępie w Warszawie.

7Stanisław Włodek (1919–2005), zięć Iwaszkiewiczów, i ich córka Maria (1924–2019) zajmowali w domu w Stawisku salon (obecnie nazywany salonem-biblioteką ze względu na funkcję).

8Helena Iwaszkiewiczówna (1879–1965), najstarsza siostra Jarosława, nauczycielka. W okresie choroby Anny Iwaszkiewiczowej od 1935 r. dbała o edukację i wychowanie córek Iwaszkiewiczów, towarzyszyła im po wybuchu drugiej wojny światowej w ucieczce na wschód do Repek Dernałowiczów a później pod Wołkowysk. Po wojnie zimą mieszkała w Stawisku, latem przenosiła się do domku swoich sióstr (tzw. Majątków) w pobliżu Stawiska.

9Aniela Pilawitzowa z d. Lilpop (1866–1955), siostra Stanisława Wilhelma Lilpopa, ojca Anny. Od 1903 r., po rozwodzie Jadwigi i Stanisława Lilpopów, zastępowała Annie matkę, od urodzenia córek Iwaszkiewiczów nazywana na przemian Babcią lub Ciocią. Do śmierci mieszkała w Stawisku.

10ATeresa Markowska z d. Iwaszkiewicz (1928–2012), młodsza córka Iwaszkiewiczów, oczekiwała w tym czasie narodzin dziecka; od 1950 r. przebywała ze swym mężem Eugeniuszem (1912–2007), malarzem, wówczas chargé d’affaires polskiej ambasady w Kanadzie, w Ottawie.

11Wiesław Kępiński (ur. 1932), ocalony ze zbiorowej egzekucji ludności Woli podczas powstania warszawskiego, wychowanek Iwaszkiewiczów od 1947 r. – por. Anna i Jarosław Iwaszkiewiczowie, Listy 1944–1950, oprac. Ewa Cieślak, Wydawnictwo Akademickie SEDNO 2021 (dalej: Listy 1944–1950).

12Pensjonat w Zakopanem, dom wypoczynkowy ZLP, gdzie Iwaszkiewicz wielokrotnie przebywał w latach 1945–1950.

13C’est tout (fr.) – to wszystko.

14Joseph von Eichendorff (1788–1857), niemiecki poeta okresu romantyzmu. Urodził się w Łubowicach (Lubowitz) na Śląsku.

15Wilhelm Hauff (1802–1827), niemiecki poeta okresu romantyzmu; szeroko znany był zbiór jego bajek Opowieść o kalifie Bocianie (Die Geschichte vom Kalif Storch, 1826; I wyd. pol. 1921).

16Stefania Łobaczewska, Karol Szymanowski: życie i twórczość 1882–1937, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Kraków 1950. Książka, opatrzona przez autorkę dedykacją: „Panu Jarosławowi Iwaszkiewiczowi / z wyrazami głębokiej / wdzięczności / od autorki / 27.12.1950”, zachowała się w księgozbiorze stawiskim [nr inw. B–8753]. Oboje Iwaszkiewiczowie czytali ją z dużym zainteresowaniem, roi się w niej od różnego rodzaju ich uwag, uzupełnień i pytań.

17À la veille (fr.) – w przeddzień.

18Władysław Kuświk (1910–1997), szofer i lokaj Jarosława Iwaszkiewicza od 1928 r., przez wiele lat domownik Stawiska. Towarzyszył Iwaszkiewiczowi podczas jego służby dyplomatycznej w Kopenhadze, był niezastąpiony w czasie okupacji. Po wojnie przez kilka lat wraz z żoną i synami mieszkał w swym rodzinnym Jarocinie, później we Wrocławiu, od 1953 r. – znowu w Stawisku – por. Listy 1944–1950.

19Mowa o prawdopodobnie o ojcu Władysława Kucharskiego (1879–1973), kucharza, który pracował u Iwaszkiewiczów w l. 1932–1935 w Kopenhadze, a później wielokrotnie przygotowywał uroczyste przyjęcia w Stawisku,m.in. z okazji 25 rocznicy ich ślubu w 1947 r. czy na cześć Elżbiety, królowej Belgów, w 1955 r. Z wielką sympatią i podziwem wspominany przez Marię Iwaszkiewicz-Wojdowską – por. M. Iwaszkiewicz, Z pamięci, „Czytelnik”, Warszawa 2005, s. 57–62.

20Grzegorz Zakrzewski (1926–1982), poznany przez Iwaszkiewicza w 1945 r.w Koninie uczeń tamtejszego gimnazjum, brat Józefa – por. Listy 1944–1950. W stawiskim archiwum zachował się duży, liczący 565 kart, blok listów rodziny Zakrzewskich do Jarosława Iwaszkiewicza (nr inw. A.J.I/A.K.627–628), przeważającą jego część stanowią właśnie listy Grzegorza.

21Plenum Zarządu Głównego ZLP odbyło się w dniach 12–13 stycznia1951 r. Iwaszkiewicz z powodu choroby w nim nie uczestniczył. Przewodniczył sekretarz Zarządu Głównego, Jerzy Putrament, który wygłosił referat Zadania literatury polskiej w okresie planu sześcioletniego (publikowany w „Nowej Kulturze” 1951 nr 3, z 21 I 1951).

22Depesza nie zachowała się w archiwum Stawiska.

23Maria Iwaszkiewicz (1924–2019), starsza córka Anny i Jarosława Iwaszkiewiczów, wówczas jeszcze żona Stanisława Włodka.

24Irena Łempicka z d. Spiess, 1 v. Malinowska (1896–1976), przyjaciółka Anny od czasów młodości. Z drugim mężem, Tadeuszem Łempickim (1888–1950, do 1927 r. mężem Tamary Łempickiej), prawnikiem i dyplomatą, byli częstymi pensjonatowymi gośćmi Stawiska zarówno w czasie, jak i po okupacji. Towarzyszyła mężowi podczas jego pracy w Marsylii, gdzie w l. 1946–1949 był konsulem Polski; po jego śmierci i kilkumiesięcznym pobycie w Polsce wróciła do Francji, gdzie przebywała jej córka, Leonia Malinowska.

25Anna Włodek (ur. 1946), wnuczka Anny i Jarosława, córka Marii i Stacha, początkowo nazywana Dzidzią, później Anusią.

26Maria Łozińska, właścicielka willi „Paprotka” w Rabce, od zimy 1951 r. miejsca zimowych pobytów Anny i Jarosława Iwaszkiewiczów i ich wnucząt, Macieja i Anusi Włodków.

27Lidia Rzepecka z d. Choromańska, 1 v. Kruszyńska (1902–1960), żona architekta Lucjana, od lat 30. mieszkanka Rabki.

28Jerzy Łoziński (1925–1996), historyk sztuki, przyjaciel Marii Iwaszkiewiczówny od czasów studiów podczas okupacji – por. Listy 1944–1950.

29W liście do Teresy Markowskiej z 6 lutego 1951 r. Jarosław Iwaszkiewicz pisał m.in.: „Przed chwilą wyprawiłem Mamę z Dzidziunią do Rabki – Pogrozińska została z Maćkiem, który znowu zachorował, dostał silnej gorączki i ucho go bolało, dzisiaj już mu znacznie lepiej” – J. Iwaszkiewicz, Listy do córek, opracowanie A. i R. Romaniukowie, PIW, Warszawa 2009, s. 279.

30Jadwiga (Ada, Adela) Pogrozińska, opiekunka Macieja i Anny Włodków zatrudniona w 1948 r. – por. Listy 1944–1950.

31Elżbieta Malinowska z d. Kozłowska, siostrzenica Stefana Spiessa, kuzynka Ireny Łempickiej.

32Vague de paresse (fr.) – fala lenistwa.

33Mowa o mieszkającym w Stawisku Wiesławie Kępińskim i jego koledze z Liceum Technik Teatralnych, Marianku. Niestety, nie zachowały się o nim żadne bliższe informacje.

34Władysław Lubecki, Sprawa Anny Kosterskiej. Dramat w 4 aktach, Książka i Wiedza, Warszawa 1950. Prapremiera: Teatr im. Stefana Jaracza w Olsztynie, 4 marca 1950.

35Jarosław Iwaszkiewicz kierował zespołem tłumaczy, przekładających Canto general (Pieśń powszechna) Pablo Nerudy na zamówienie Spółdzielni Wydawniczej „Czytelnik”. Oprócz niego do komitetu należeli Konstanty Ildefons Gałczyński, Janusz Strasburger i Lech Pijanowski. Współpracowała z nimi też Alicja Leonhard z d. Goldfeder.

36Jerzy Borejsza, właśc. Beniamin Goldberg (1905–1952), działacz polityczny i kulturalny, publicysta (publikował m.in. w „Wiadomościach Literackich”) i wydawca. Od 1929 r. był członkiem Komunistycznej Partii Polski. Po kampanii wrześniowej 1939 przedostał się do Lwowa, włączonego do ZSRR, gdzie pełnił funkcję dyrektora „Ossolineum” (1939–1940). Walczył jako ochotnik w Armii Czerwonej podczas wojny niemiecko-radzieckiej w l. 1942–1943. Współorganizował w Moskwie Związek Patriotów Polskich (1943) i redagował tygodnik „Wolna Polska” (1943–1944). Był twórcą i pierwszym prezesem Spółdzielni Wydawniczo-Oświatowej „Czytelnik” (1944–1948) i redaktorem naczelnym tygodnika „Odrodzenie” (1947––1950). Uważany jest za pomysłodawcę Kongresu Intelektualistów w Obronie Pokoju we Wrocławiu (1948).

37Zofia Dembińska z d. Westwalewicz (1905–1989), polonistka, pedagog, wdowa po Henryku, współpracowniczka Jerzego Borejszy. Jej autorstwa była deklaracja programowa Spółdzielni Wydawniczej „Czytelnik”, którego wiceprezeską była w l. 1945–1951, a od 1947 r. – dyrektorką jego Instytutu Wydawniczego. W l. 1951–1960 była wiceministrem oświaty ds. opieki nad dzieckiem (była m.in. rzeczniczką rodzinnych domów dziecka); jako członkini Komisji ds. Statusu Kobiet ONZ pracowała nad Deklaracją Praw Dziecka (przyjętą w 1959) oraz była autorką zarysu Deklaracji w Sprawie Likwidacji Dyskryminacji Kobiet (ostatecznie przyjętej dopiero w 1967 r.).

38Jan Parandowski (1895–1978), filolog klasyczny, pisarz, tłumacz, wieloletni prezes polskiego PEN Clubu (1933–1978). Napisał m.in. Niebo w płomieniach, Mitologię, Dysk olimpijski. W l. 1945–1950 był profesorem Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Z obojgiem Iwaszkiewiczów Parandowski pozostawał w przyjaznych kontaktach od lat przedwojennych.

39Zbigniew Parandowski (1929–2017), syn Jana i Ireny; architekt, fotograf, rysownik, profesor Akademii Sztuk Pięknych w Gdańsku.

40Stanisław Skrowaczewski (1923–2017), kompozytor i dyrygent. Studiował w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej w Krakowie pod kierunkiem Romana Palestra i Waleriana Bierdiajewa oraz Nadii Boulanger w Paryżu; w l. 1948–1954 był dyrektorem Filharmonii Śląskiej w Katowicach,w l. 1954–1956 – Filharmonii Krakowskiej, w l. 1956–1959 stałym dyrygentem Filharmonii Narodowej w Warszawie. Po wygraniu w 1956 r. Międzynarodowego Konkursu Dyrygenckiego w Rzymie debiutował w Stanach Zjednoczonych z Cleveland Orchestra; w 1960 r. opuścił Polskę i zamieszkał w USA, gdzie był dyrektorem artystycznym Minnesota Orchestra.

41Nikołaj Rakow, I Koncert skrzypcowy, 1944. Nikołaj Rakow (1908–1990), kompozytor, skrzypek i dyrygent radziecki, w 1946 r. został laureatem Nagrody Stalinowskiej właśnie za ten koncert skrzypcowy, którego wykonania w Filharmonii Warszawskiej w 1951 r. słuchał Iwaszkiewicz z chłopcami.

42Ludwig van Beethoven, VII symfonia A-dur, op. 92, 1811 r.

43Wawrzyniec Żuławski (1916–1957), kompozytor, muzykolog, taternik – por. Listy 1944–1950.

44Mowa o Jadwidze Śliwińskiej i Anieli Pilawitzowej, czyli matce i ciotce Anny Iwaszkiewiczowej.

45Mowa o Jorisie Ivensie (1898–1988), holenderskim reżyserze, twórcy wybitnych filmów dokumentalnych i propagandowych. Nakręcił m.in.The Rain (1929), Songs of Heroes (1931, o realizacji planu pięcioletniego podczas budowy Magnitogorska), Misère au Borinage (1933), Far from Vietnam (1967, nagrodzony Leninowską Nagrodą Pokoju), La Seine a rencontré Paris (1958, nagrodzony jako najlepszy film krótkometrażowy na MFF w Cannes). Znany był ze swoich lewicowych poglądów, w 1948 r. przebywał w Warszawie na Konferencji Twórców Filmów Dokumentalnych i wtedy prawdopodobnie poznała go Maria Iwaszkiewiczówna. Z treści listu wynika, że miała nadzieję na pracę z nim przy kolejnym filmie.

46Jerzy Mieczysław Rytard, właśc. Mieczysław Kozłowski (1899–1970), pisarz, przyjaciel Jarosława Iwaszkiewicza od 1917 r., od czasów kijowskich.

47Roman Kołoniecki (1906–1978), poeta, tłumacz, publicysta, w czasach okupacji mieszkający w Stawisku jako sekretarz osobisty Jarosława Iwaszkiewicza i nauczyciel jego córek, jeden z najbliższych w tym czasie przyjaciół Iwaszkiewiczów – por. Listy 1944–1950.

48Czesław Miłosz (1911–2004), poeta, przyjaciel Iwaszkiewiczów, bywalec Stawiska w okresie okupacji. Od 1946 r. pracował w dyplomacji polskiej, wpierw w Nowym Jorku, później w Waszyngtonie. W 1950 r. został przeniesiony służbowo z ambasady Polski w Waszyngtonie do Paryża, na stanowisko I sekretarza ambasady Polski we Francji. Przed świętami Bożego Narodzenia został wezwany do centrali i pozbawiony paszportu. Dzięki wstawiennictwu Natalii Modzelewskiej (z którą zaprzyjaźnił się podczas pobytu Modzelewskich w Waszyngtonie) udało mu się wrócić do Francji, gdzie poprosił o azyl polityczny.

49Księżna Franciszka Woroniecka z d. Krasińska (1872–1951), żona Michała Woronieckiego, pracodawcy Iwaszkiewicza w roku 1920, matka Barbary Taczanowskiej, wielokrotnie z sympatią wspominana przez pisarza, zarówno w Książce moich wspomnień, jak i w Dziennikach.

50Jan Gwalbert Henryk Pawlikowski (1891–1962), pisarz i działacz kulturalny, taternik, znawca kultury Podhala. Iwaszkiewicz poznał go jako męża Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej, obserwował rozpad ich małżeństwa w końcu lat 20. XX w.

51Natalia Modzelewska, z d. Wilter (1912–1992), tłumaczka, żona Zygmunta Modzelewskiego. Do Polski przyjechała wraz z mężem i synem z pierwszego małżeństwa, Karolem, późniejszym opozycjonistą, usynowionym przez drugiego męża. Opanowawszy doskonale język polski (studiowała na wydziale filologii polskiej w UW), zajęła się działalnością przekładową, w jej dorobku są przekłady literatury rosyjskiej (opowiadania Czechowa i Leskowa), prace krytyczno-literackie (Problemy poetyki Dostojewskiego Bachtina, PIW 1972) oraz własne prace autorskie: Pisarz i miłość. Dostojewski, Czechow (Warszawa 1975) i Opowiastki na szarą godzinę (Kraków 1982). Karol Modzelewski pisał o niej: „Moja matka miała w 1945 r., gdy przenieśliśmy się do Polski, trzydzieści osiem lat. Stopniowo wrastała w polską kulturę, ale nie pozbywała się przy tym rosyjskiego dziedzictwa. Bardzo boleśnie reagowała na objawy rusofobii i czuła się nimi osobiście dotknięta” (K. Modzelewski, Zajeździmy kobyłę historii. Wyznania poobijanego jeźdźca, „Iskry”, Warszawa 2013, s. 52). Z kolei wspominając swój udział w strajku w październiku 1956 r. pisał: „Postanowiłem nocować w fabryce [FSO] wraz z okupującymi zakład robotnikami i zadzwoniłem do domu, żeby uprzedzić o tym matkę. W odpowiedzi usłyszałem «tak, oczywiście», jakby dla mojej mamy też było to oczywiste. Nie wiem, jak sobie radziła z własnym poczuciem tożsamości narodowej, ale bez wahania przyjęła rolę matki-Polki, którą ja bez namysłu złożyłem jej na barki” (dz. cyt., s. 32). Od 1945 r. wraz z mężem należała do grona przyjaciół Iwaszkiewiczów.

52Irena Cichocka-Szumilin (1910–2011), lekarka, otolaryngolog. Przez kilka lat była krajowym specjalistą do spraw otolaryngologii.

⭒⭒⭒ ZAPRASZAMY DO ZAKUPU PEŁNEJ WERSJI KSIĄŻKI ⭒⭒⭒

Nota edytorska

⭒⭒⭒ ZAPRASZAMY DO ZAKUPU PEŁNEJ WERSJI KSIĄŻKI ⭒⭒⭒

Indeks osób

Paginacja pogrubiona wskazuje lokalizację krótkich biogramów w przypisach.

A

Adamowie – zob. Bogatyńscy, Adam i Wanda

Adenauer Konrad

Adzio – zob. Goldfeder Adolf

Ajschylos

Aleksiej, cesarzewicz

Alinka – zob. Żukowska Alina, Ala

Allard Antoine

Ambros Zygmunt

Anand Mulk Raj

Andersen Hans Christian

Andrzej – zob. Pilawitz Andrzej

Andrzejewski Jerzy

Andrzejewski Marcin

Andrzejowie – zob. Panufnikowie, Andrzej i Marie Elisabeth

Andrzejowie – zob. Pilawitzowie, Andrzej i Helena Poleska

Andzia, służąca Iwaszkiewiczów z ulicy Górnośląskiej

Anisimow Iwan

Anna K., znajoma Męcińskich

Antoniecka Elżbieta, siostra Barbary Zakrzewskiej

Anusia – zob. Włodek Anna

Apolinaire Guillaume

Aragon Louis

Arnsztajn Stefania

Auriol Vincent

Axer Erwin

B

Babcia – zob. Pilawitzowa Anielaz d. Lilpop

Babcie – zob. Pilawitzowa Aniela, Śliwińska Jadwiga

Babel Irena

Babetka – zob. Piątkowska Maria, z d. Wysocka, 2. v. Kosińska

Bach Johann Sebastian

Bachner Gustaw

Bachtin Michaił

Baird Tadeusz

Balicki Stanisław, pan B.

Baliński Stanisław

Balzac Honoré de

Banasiakówna Zofia, Zosia

Baniewiczowa Janina z d. Mrajska

Bartelski Lesław

Barucki Tadeusz

Baruzi, Jean i Joseph, bracia

Barycz Henryk

Basia, służąca w Rabce

Basia – zob. Guzy Barbaraz d. Włodek

Basia – zob. Rosa Barbaraz d. Pożuczek

Beethoven Ludwig van

Bernhardt Sarah

Berson Edward

Bersonowa Justyna z d. Waltuch

Besançona, przyjaciółka Leonii Malinowskiej

Białous-Zuchowiczowa Maria, Franula, Frania

Bidault Georges

Bieńkowska Krystyna, Krysia

Bieńkowska Maria

Bieńkowski, pracownik w Stawisku

Bierdiajew Walerian

Bierut Bolesław

Blanszetka, Blancheta (Blansza) – zob. Collet Blanchez d. Ansermoz

Blum Leon

Blume Isabelle

Blumenthal (Blunt) Cecil

Błeszyński Jerzy

Błońska Wanda

Boberek, zarządca Domu Literatów w Sopocie

Boberkowa, żona zarządcy Domu Literatów w Sopocie

Bobińska Helena

Bogatyńscy, Adam i Wanda

Bogatyńska Maria Wanda1 v. Iwaszkiewiczowa,z d. Iwaszkiewicz, Wanda

Bogatyńska Wanda – zob. Żakowska Wanda, 1 v. Starska, Wandeczka, Doda, Dodunia, Dońcia

Bogatyński Adam

Bohdan, służący w Stawisku

Bohdziewicz Antoni

Bojanowska Małgorzata

Bona Sforza, królowa

Borejsza Jerzy, właśc. Goldberg Benjamin, pseud. Sewer

Borghese Pauline

Borowy-Dąbrowski Mieczysław, aktor

Bossak Jerzy

Bossakowie, Jerzy i jego żona

Boulanger Nadia

Boulier Jean

Bowes-Lyon Elżbieta, żona króla Jerzego VI Windsora

Brahms Johannes

Brandys Kazimierz

Brandys Marian

Brandysowie, Kazimierz i Maria

Braque Georges

Brecht Bertold

Breiter Emil

Breza Tadeusz, Tadzio B.

Breza Zofia z d. Nycz, Brezowa, Zosia

Brezowie, Tadeusz i Zofia, Tadziowie

Broglie Louis Victor de

Broniewski Władysław

Bronka, znajoma z Ustki

Broszkiewicz Jerzy

Broszkiewiczowie, Jerzy i Ewa

Brzozowska Róża

Buczkowski Leonard

Burek Wincenty, Wicek

Burkowie, Wincenty i Zofia

C

Callier Roger i Zofia de

Canova Antonio

Caravaggio Michelangelo Merisi

Caselcia – zob. Kahn-Casella Hélène

Cavendish-Bentinck William

Cavero Berta Lastarria

Celnikier Izaak

Ceraski Mirosław

Cękalski Eugeniusz

Chodakowska Helena

Chodakowska Jadwiga

Chodakowska Wincentyna

Chodakowski Gustaw

Chomiński Józef Michał

Chopin Fryderyk

Chorosiński Jan

Churchill Winston

Cichocka-Szumilin Irena

Cieślak Ewa

Ciocia, ciocia Anielcia – zob. Pilawitzowa Aniela z d. Lilpop

Ciocia Frania – zob. Woroniecka Franciszka

Ciszewska, pracownica w Stawisku

Claudel Paul

Cocteau Jean

Collet Blanche z d. Ansermoz, Blancheta, Beceta

Colletowie, Paul i Blanche

Conrad Joseph

Corneille Pierre

Correggio Antonio Allegri da

Cortot Alfred

Croce Benedetto

Czajkowski Piotr

Czang Kaj-szek

Czarnocka

Czechow Anton

Czerny-Stefańska Halina

Czesław, Cześ, Czesio – zob. Miłosz Czesław

Czeszko Bohdan

Częścik Tadeusz, Tadzio

Czou En-laj

Czuj Jan, ks.

Czyż Henryk

D

Dali Salvador

Dawidowicz Bella

Dąbrowska Maria

Dembińska Zofia z d. Westwalewicz

Dembowski Jan

Dernałowicz Anna z d. Lubomirska, Andzia Dern

Dernałowicz Tadeusz

Dickens Charles

Dłuski Ostap

Dobraczyński Jan

Dobrowolska Celina

Dobrowolski Stanisław Ryszard

Dodunia – Żakowska Wanda1 v. Starska z d. Bogatyńska, Doda, Doduńcia

Domeyko Ignacy

Dominik, święty, właśc. Guzmán Domingo Nuñez de

Dostojewski Fiodor

Drewnowski Tadeusz

Drobner Mieczysław

Drzewiecki Zbigniew

Duda Bolesław, Bolek

Duda Bronisława, Pawłowa

Duda Zofia, „Zosiunio”

Duduńcia – zob. Żakowska Wanda z d. Bogatyńska 1 v. Starska

Dudzińska Wanda

Dulles John Foster

Dunajewski Feliks

Duszyński Jerzy

Dygat Stanisław

Dygatowie, Stanisław i Władysława z d. Nawrocka

Dynin Leon, Luńczyk

Dzidziunia, Dzidzia – zob. Włodek Anna, Anusia

Dzieduszyccy, Wojciech i Halina

Dzieduszycka Halina

Dzieduszycki Wojciech

Dzieńdoberkowa – zob. Lewicka, sąsiadka Stawiska

Dzierżyński Feliks

Dziewulscy, Stanisław i Zofia

E

Eden Anthony

Edyta – zob. Morris Edita

Edzio – zob. Kowalski Edward, właśc. Jerochmin Joachim

Eichendorff Joseph von

Eichlerówna Irena

Einstein Albert

Eisenhower Dwight David

Ela – zob. Roj-Rytardowa Helena (Ela), właśc. Roj-Kozłowska Helena

Elżbieta II Mountbatten-Windsor, królowa Wielkiej Brytanii

Elżbieta, narzeczona Józefa Zakrzewskiego

Elżbieta z d. Wittelsbach, królowa Belgów

Elżebina – zob. Elżbietaz d. Wittelsbach, królowa Belgów

Elżunia (siostrzenica Bronki)

Engelbert Omer

Erdtracht Lucjan Frank

Erenburg Ilja

Erlichówna Marta Anna, Erlichowa

Eugeniusz zob. Markowski Eugeniusz

F

Fabianowa

Felicja, kucharka

Ferdynand Burbon, król Neapolu

Fiałkowski Stanisław

Fieldorf August, generał

Fitelberg Grzegorz, Ficio

Flier Jakub

Ford Aleksander

Fournier Alain

France Pierre Mendès

Franciszek, święty, właśc. di Pietro di Bernadone Giovanni

Franck César

Frańczak Franciszek, sędzia

Fredro Aleksander

Friedmann Ignacy

Fuchs Franciszek

G

Gałczyński Konstanty Ildefons

Gaulle Charles de

Genia – zob. Zielińska Eugenia, Genia, Gienia

Gide André

Gisges Jan Maria

Gleizes Albert

Glińscy, Mateusz i Zofia

Glińska Zofia

Gliński Mateusz

Głodkowski Stanisław

Godebscy, Cyprian, „Cipa” i Idalia z d. Kasperek

Goethe Johann Wolfgang

Gojawiczyńska Pola

Goldfeder Adolf, Adzio

Gołaszewska, lekarka w Rabce

Gołubiew Antoni

Gombrowicz Witold

Gomułka Władysław

Gorki Maksym

Górnicka Izabella

Górzyński Zdzisław

Grabski Jan Władysław

Grabski Władysław

Grobicka

Grodzicki August

Gruszczyński Krzysztof, Krzyś

Gruza Jerzy

Grydzewski Mieczysław, właśc. Grycendler Mieczysław

Grzesiowie zob. – Zakrzewscy, Grzegorz i Barbara

Guzy Barbara z d. Włodek

H

Hadyna Stanisław

Halicka Alicja

Hania M. – koleżanka Natalii Iwaszkiewicz

Hania, prawnuczka Bronisławy Dudy

Hanin Ryszarda

Hanka H.

Hańska Ewelina

Hauff Wilhelm

Hemingway Ernest

Henia

Hertz Paweł, Pawełek, Paweł

Hesia – zob. Męcińska Helenaz d. Marconi

Hikmet Nazim

Hiszpańska-Neumann Maria

Hitler Adolf

Hoesick Ferdynand

Hoffman Jan

Hoffman Stanisława

Honegger Arthur

Horzyca Wilam, Wil

Horzycowa Stanisałwaz d. Gozdecka

Horzycowie, Wilam i Stanisława, Wilowie

Hoszowski Ryszard

Hugo Victor

Hulewicz Jerzy

Hulewicz Witold

Huxley Aldous

Huxley Julian

I

Igumnow Konstanty

Iłłakowiczówna Kazimiera

Infeld Leopold

Irena – zob. Łempicka Irenaz d. Spiess, 1 v. Malinowska

Irenka – zob. Irena Krzywoszewska z d. Lilpop

Ivens Joris

Iwański August

Iwaszkiewicz Anna

Iwaszkiewicz Bolesław

Iwaszkiewicz Jarosław

Iwaszkiewicz Maria 1 v. Włodek,2 v. Wołosiuk, 3 v. Wojdowska, Marysia

Iwaszkiewicz Natalia, Nata

Iwaszkiewiczowie, Jarosław i Anna z d. Lilpop

Iwaszkiewiczówna Helena, Hela

Iwaszkiewiczowa Wanda – zob. Bogatyńska Maria Wandaz d. Iwaszkiewicz,1 v. Iwaszkiewicz

Iwaszkiewiczówna Jadwiga, Jadwinia

Iwaszkiewicz-Wojdowska Maria – zob. Iwaszkiewicz Maria1 v. Włodek, 2 v. Wołosiuk,3 v. Wojdowska

J

Jacewicz Olgierd

Jackowska Anna, Niusia, właśc. Izydora Wiesława Zofia Jackowska z d. Schiller de Schildenfeld, 1 v. Leszczyńska

Jackowski Tadeusz

Jacob Max

Jadwinia – zob. Iwaszkiewiczówna Jadwiga

Janek – zob. Wołosiuk Jan

Janicki Wojciech

Janina, kucharka w Stawisku

Janka z mężem – Nowicka Janina z m. Prokuratorska i Prokuratorski Stanisław

Jankowska Józefa, restauratorka, pani Józia, Józia

Jankowski Bolesław, restaurator

Jankowski Stanisław

Jaracz Stefan

Jarocki Stanisław

Jasieński Jerzy

Jasińscy, Roman i Małgorzataz d. Whitehead

Jasińska Elżbieta, córka Romana

Jasińska Karolina, pracownica w Stawisku, sąsiadka

Jasińska Małgorzata z d. Whitehead, Gusia

Jasiński Roman

Jastrun Mieczysław

Jastrunowie

Jaś – zob. Zieliński Jan

Jeleńska Teresa z d. Skarżyńska, Rena

Jeleński Konstanty Aleksander,Kot, syn Reny i Konstantego

Jeleński Konstanty, dyplomata

Jerzowa Jasieńska – zob. Zachwatowicz-Jasieńska Katarzyna

Jerzy VI Windsor, król Wielkiej Brytanii

Jesionek Józef

Jesionkowa, żona Józefa

Jędrzejczak Józefa, z d. Wróblewska, Józia, krawcowa

Johnson Samuel

Joliot-Curie Frédéric

Józia – zob. Jankowska Józefaz d. Wróblewska

Józio – zob. Zakrzewski Józef

Józiowie – zob. Zakrzewski Józef i jego sympatia, Elżbieta

Julkowa – zob. Krzyżewska Maria Stanisława, z d. Piotrowska

Jung, lekarka weterynarii

Jurek – zob. Liebert Jerzy

Jurek – zob. Lisowski Jerzy

Jurkowie – Lisowscy, Jerzy i Hanna, Hania

K

Kaczmarek Czesław, biskup

Kadłubek Wincenty

Kahn-Casella Hélène, Caselcia

Kałużyński Zygmunt

Kamińska, siostrzenica Janiny Karczewskiej

Kamykowski Bolesław

Kamila, elżbietanka

Karczewska Janina

Karłowicz Jan

Karol – zob. Szymanowski Karol

Karpiński Światopełk

Karpiński Zbigniew

Karpowicz Adam, syn Stanisława

Karpowicz Stanisław, właściciel hotelu i restauracji

Karski Gabriel

Kasia, pokojówka w Stawisku

Kasia – zob. Ważykówna Katarzyna

Katarzyna II, cesarzowa Rosji

Kazia – zob. Włodkowa Kazimiera z d. Zabłocka

Kępińska Henryka, 1 v. Pielach,2 v. Warcholińska

Kępińska Krystynaz d. Przybyszewska

Kępiński Stanisław, Stasio, Staś

Kępiński Wiesław, Wiesio, Wiesiek, „moja małpa”

Kilar Wojciech

Kim Ir Sen

Kisling Moïse

Kitowicz Jędrzej

Klara, święta, właśc. Offeduccio Chiara

Klecki Paweł

Klonowska, matka Włodka Klonowskiego

Klonowski Władysław zob. Klonowski Włodzimierz, Włodek

Klonowski Włodzimierz

Kłosiewicz Wiktor

Knaster Bronisław

Kobusińscy, rodzina

Kobusińska Helena

Kobusiński Mieczysław

Kobusiński Zygmunt, Zygmuś

Kochanowski Jan

Kochański Paweł

Koczeska Wanda

Kolankowska Elżbieta

Kołoniecki Roman

Komorowska Henrietta z d. Marconi

Komorowska Janina z d. Blauth

Komorowska Violetta Helena z d. Krokowska

Komorowski Henryk, „Buś”

Komorowski Stanisław, brat Henryka

Komponowska Józefa, „Szumowino”, krawcowa

Komponowski

Kopaczowa, lekarka w Rabce

Koprowscy

Koprowski Stanisław

Korcelli Kazimierz

Korczak Janusz

Korganowa, zarządzająca domem Zaiksu w Ustce

Kormańczykowie

Korniejczuk Ołeksandr

Korniłowicz Władysław, ks.

Korzeniewski Bohdan

Kossak-Szczucka Zofia

Kostrzewski Franciszek

Kotoński Włodzimierz

Kowalewska Anna z d. de Callier

Kowalska Anna

Kowalski Edward, właśc. Jerochim Joachim, Edzio K.

Kramsztyk Irena z d. Silbermintz, Kramsztykowa

Kramsztyk Roman

Kramsztykowie, Andrzej i Irenaz d. Silbermintz

Krawczyk Marianna

Kreczmar Jan

Kreczmarowa Justyna

Krenz Jan

Krogulski Zygmunt

Kruczkowski Leon

Kruger Max

Krupowicz Adam

Krupowicz Stanisław, właściciel hotelu i restauracji

Kryłow Iwan

Krysia – zob. Bieńkowska Krystyna

Krzyś – zob. Gruszczyński Krzysztof

Krzyś – zob. Radziwiłł Krzysztof Maciej

Krzywicka Irena

Krzywicki Andrzej

Krzywicki Jerzy

Krzywicki Piotr

Krzywoszewska Irena z d. Lilpop, Irenka

Krzywoszewska Małgorzata, Fuła

Krzywoszewski Stefan

Krzywoszewskie – Krzywoszewska Irena z d. Lilpop i jej córka Małgorzata, Fuła

Krzyżewska Anna Ewa

Krzyżewska Maria Stanisławaz d. Piotrowska

Krzyżewski Juliusz

Kubacki Wacław

Kucharska stara, matka Władysława

Kucharski – ojciec Kucharskiego Władysława

Kucharski Władysław, kucharz

Kuchtówna Lidia

Kuczyńscy, lokatorzy w Stawisku

Kujawska-Sanchez Anna

Kurnakowicz Jan

Kuropieska Józef

Kurpiński Karol

Kuświk Andrzej, Andrzejek, syn Władysława

Kuświk Jan Jarosław, Jaś, syn Władysława

Kuświk Władysław, Władek

Kuświk Zofia z d. Jankowska, Zosia, żona Władysława

Kwieciński, sekretarz Jarosława Iwaszkiewicza

Kydryński Lucjan

L

Lambach Bogusław

Landau Aleksander

Lanner Józef

Lanota Anna z d. Rottenberg

Larigaudie Guy de, właśc. Larigaudie Guillaume Boulle de

Lechoń Jan, właśc. Leszek Serafinowicz, Leszek

Lenin Włodzimierz, właśc. Uljanow Władimir Iljicz

Leon XIII, papież

Leonhard Alicja z d. Goldfeder

Leskow Nikołaj

Lévy Lazari

Lewenfisz-Wojnarowski Henryk

Lewicka Bronisława, lekarz dentysta, Bronka

Lewin Leopold

Lichniak Zygmunt

Liczewski, uzdrowiciel

Liebert Jerzy, Jurek

Lilka, towarzyszka zabaw Anusi Włodek z Ustki

Lilpop Eugenia z d. Galewska, Żeńcia

Lilpop Henryk

Lilpop Jadwiga – zob. Śliwińska Jadwiga

Lilpop Stanisław, syn Wacława, Staszek

Lilpop Stanisław Wilhelm

Lilpop Wacław

Lilpop Wanda

Limanowski Mieczysław

Linke Anna Maria z d. Zajdemann

Linke Bronisław Wojciech

Lisowscy, Jerzy i Anna

Lisowska Anna, z d. Horoszkiewicz2 v. Zaleska, Hania, Hanka

Lisowski Jerzy, Jurek

Lisowski Michał

Lissa Zofia

Lockridge Ross

Loulou – zob. Malinowska Leonia

Lubecki Władysław

Luchy Stanisław

Ludwiżanka Barbara

Ł

Łabędzka-Koechorowa Małgorzata

Łempicka Irena z d. Spiess1 v. Malinowska

Łempicka Tamara

Łempicki Tadeusz, Tadzio

Łętowski Ludwik

Łobaczewska Stefania

Łozińska Maria

Łoziński Jerzy

Łuszczewska Jadwiga, pseud. Deotyma

M

Mach Wilhelm

Maciek, Maciunio, Maciuś – zob. Włodek Maciej

Maeterlinck Maurice

Magdalena, Magdusia – zob. Markowska Magdalena

Majakowski Władimir

Majski Iwan

Makarczyński Tadeusz

Makuszyński Kornel

Malcer Henryk

Maleccy, Ignacy i Mariaz d. Tomczycka

Malecka Janina z d. Męcińska, Żanka

Malecka Maria z d. Tomczycka

Malecki Ignacy

Malecki Wojciech

Malinowska Elżbietaz d. Kozłowska, Zinia, Ziunia

Malinowska Leonia, Lulu, Loulou

Malinowski Stefan

Małcużyński Karol

Małcużyński Witold

Małgosia – zob. Krzywoszewska Małgorzata, Fuła

Małynicz Zofia

Mania – zob. Bieńkowska Maria

Maniewski Roman

Mann Heinrich

Mann Thomas

Mao Zedong

Marcus Ludwik

Marczewska Katarzyna

Marek – zob. Piątkowski Marek

Maria Karolina z d. Habsburg, żona Ferdynanda Burbona, królowa Neapolu i Sycylii

Marian, Marianek, kolega Wiesia Kępińskiego

Maritain Jacques

Marivaux Pierre de

Markiewicz Henryk

Markowscy, Eugeniusz i Teresaz d. Iwaszkiewicz

Markowska Magdalena, Magda, Magdusia, Magdalina

Markowska Teresa z d. Iwaszkiewicz, Terenia, Tereska

Markowski Eugeniusz

Marks Karol

Marysia – zob. Iwaszkiewicz-Wojdowska Maria1 v. Włodek, 2 v. Wołosiuk

Marzęcka Barbara

„Mateczka”, zakonnica z Rabki

Matka Jastruna

Matka – zob. Śliwińska Jadwiga

Matuszewscy, Ryszard i Beataz d. Sobolewska

Maurois André

McCormick Harold Fowler

Melcer-Szczawiński Henryk

Mendès-France Pierre

Meyerowie, rodzina

Męcińscy, Wacław i Helena (Hesia)z d. Marconi

Mętlewicz Tomasz

Mętlewiczowie (Mętlewicze), Tomasz i jego żona

Miaskowska Maria z d. Kosińska, ciocia Maniusia

Micha – zob. Sokolnicki Michał

Michałowscy, Jerzy i Miraz d. Zandel

Michałowska Mira z d. Zandel, pseud. Maria Zientarowa

Michałowski Jerzy

Miciński Tadeusz

Mickiewicz Adam

Miecio – zob. Rytard Jerzy Mieczysław, właśc. Kozłowski Mieczysław

Mieczysławski Jan, właśc. Frydman Jan Mieczysław

Mielniczyk Marian

Mierczyński Stanisław

Mierzejewski Jerzy

„Mierzyk” – zob. Ważyk Adam

Miketta Janusz

Miklaszewski Konstanty

Mikołajczyk Stanisław

Mikołaj, metropolita krutnicki i kołomienski (Jaroszewicz Boris Dorofiejewicz)

Mikołajska Halina

Milhaud Darius

Miłaszewski Stanisław

Miłosz Czesław, Czesio, Cześ

Minc Hilary, minister M.

Minkiewicz Janusz

Minkiewiczowa, matka koleżanki Natalii Iwaszkiewicz

Minor Marian

Mirecki

Miszczyk Stanisław

Młodnicka Hanna

Modzelewscy, Zygmunt i Natalia

Modzelewska Natalia

Modzelewski Karol

Modzelewski Zygmunt

Molier, właśc. Poquelin Jean Baptiste

Mołotow Wiaczesław

Montgomery Lucy Maud

Morawski Konrad

Mordasiewicz Elżbieta

Mordasiewicz Zygmunt

Morris Edita

Morrisowie, Ira i Edita

Morska Maria

Morstin Janina z d. Żółtowska

Morstin Ludwik Hieronim

Morstinowa Zofia – zob. Starowieyska-Morstinowa Zofia

Morstinowie, Ludwik i Janinaz d. Żółtowska

Morsztynkiewicz Helenaz d. Kurkiewicz

Mortkowicz Jakub

Mortkowicz-Olczakowa Hanna

Mozart Wolfgang Amadeusz

Mroczek, lekarz

Mura

Murawiow Michaił

Mussolini Benito

Mycielski Zygmunt

N

Nadzinowa Wandaz d. Gojawiczyńska

Nagórski Adam

Nałkowska Zofia, Nałka

Napoleon Bonaparte

Nata – zob. Iwaszkiewicz Natalia

Natalia – zob. Modzelewska Natalia

Nawrocka Władysława

Nehrigowa Janina z d. Chodakowska, Neryngowa

Nehring Stanisław

Nehru Jawaharlal

Neruda Pablo

Nerudowa

Neryngowa – zob. Nehringowa Janina z d. Chodakowska

Newerly Igor

Niedźwiedzki Mikołaj, Kola

Niemyska Janina

Noskowski Zygmunt

Nowakowski, zatrudniony w Stawisku

Nowicka Aleksandra

Nowicka (Neufeld) Anielaz d. Muszkat

Nowicka Janina – zob. Prokuratorska Janina z d. Nowicka

Nowicka Michalina

Nowicka-Otwinowska Magdalena, Madzia – zob. Otwinowska Magdalena z d. Nowicka

Nowicki Wincenty

Nowickie, Aniela i Janina (Janka)

O

Olczak-Ronikier Joanna, Joasia

Oleńka, Olesia, kucharka w Stawisku

Ordyński Ryszard, właśc. Blumenfeld Dawid

Orwell George

Orzeszkowa Eliza

Osterwa Juliusz

Otwinowska Magdalena z d. Nowicka

P

Paderewski Ignacy Jan

Paganini Niccolò

Palester Roman

Pani Ada – zob. Pogrozińska Jadwiga

Pani Frania, znajoma Anny z Ustki

Pani Janina, kucharka w Stawisku

Panna Maria

Paniulka – zob. Pogrozińska Jadwiga

Panufnik Andrzej, Andrzej P.

Panufnik Marie Elisabethz d. O’Mahoney, Scarlett, Gens

Panufnik Oonagh

Panufnikowie, Andrzej i Marie Elisabeth

Pański Jerzy

Papieska Agnieszka

Papieski Robert

Parandocha – zob. Parandowska Irena z d. Helzel

Parandowscy, Jan i Irena z d. Helzel

Parandowska Irena z d. Helzel

Parandowska-Szczepkowska Roma

Parandowski Jan

Parandowski Piotr

Parandowski Zbigniew

Paustowski Konstantin

Paweł – zob. Hertz Paweł

Pawlikowska-Jasnorzewska Maria

Pawlikowski Jan Gwalbert Henryk

Pawłowa – zob. Duda Bronisława

Pągowski Konstanty

Pecci-Blunt Mimi, właśc. Pecci Anna Laetitia

Perski Ludwik

Pétain Philippe

Pfeiferowa Irena

Philippe Gérard

Piątkowska Maria z d. Wysocka2 v. Kosińska, Babetka,zob. Wysocka Maria

Piątkowski Marek

Picasso Pablo

Pieck Wilhelm

Pielach Henryka z d. Kępińska, 2 v. Warcholińska

Piętak Aleksandra z d. Kosińska

Piętak Krzysztof

Piętak Michał

Piętak Stanisław

Piętakowie, Stanisław i Aleksandra z d. Kosińska

Piętkówna, pedagog

Pijanowski Lech

Pilawitz Andrzej

Pilawitz Janina, Janiusia

Pilawitz Stanisław, Stasiek

Pilawitzowa Aniela z d. Lilpop, babcia, babcia Aniela, ciocia Anielcia

Pilawitzowie, Andrzej i Helena Poleska

Piwowarczyk Maria z d. Włodek, Marysia

Piwowarczykowie Czesław i Maria

Planck Max

Plath Sylvia

Plichta Józef

Plocker Leon

Pniewscy, Bohdan i Jadwiga

Pniewski Bohdan

Pogrozińska Jadwiga, pani Ada, Pogroza, Paniulka

Poleska Helena, żona Andrzeja Pilawitza

Poniatowski Stanisław August,król Staś

Potocka Janina z d. Zamoyska

Potocki Jan

Potocki Jarosław

Potulicka Teresa

Poulenc Francis

Poulsen Dorus Theus

Pożuczek Barbara – zob. Rosa Barbara

Pożuczek Józef

prof. Z. – zob. Zaorski, stryj Józefa Zaorskiego

Prokuratorska Janina z d. Nowicka

Proust Marcel

Pruszyński Ksawery

Przeworski Jakub

Przybylska Jadwiga Elżbietaz d. Dąbrowska

Przybylski Czesław

Przybyszewska Krystynazob. Kępińska Krystyna,żona Wiesława

Putrament Jerzy

Q

Quintana Carmen Adela, Perla, Quintanowa

R

Rachmaninow Sergiusz

Radziwiłł Barbara, córka Krzysztofa i Zofii

Radziwiłł Krzysztof, Krzyś

Radziwiłłowie, Krzysztof i Zofia z Popielów, Krzysiowie

Radziwon Marek

Rafaela, elżbietanka

Rakow Nikołaj

Rataj Maciej

Régemey Konstanty

Regina, służąca

Rembrandt Harmensz van Rijn

Rena – zob. Jeleńska Teresaz d. Skarżyńska

Renz Stanisław

Rettinger Edward

Rettinger Janina, Janka

Rettinger Kazimiera

Robertson

Robertsonowie, właściciele domu w Podkowie Leśnej

Rogińska – zob. Rowińska S., maszynistka

Rogoziński, lekarz laryngolog

Rojewska-Turbowicz Joanna

Roj-Rytardowa Helena, właśc.Roj-Kozłowska Helena,Ela

Roma – zob. Parandowska-Szczepkowska Roma

Roman – zob. Kołoniecki Roman

Romaniuk Anna

Romaniuk Radosław

Romanowie – zob. Jasińscy, Roman i Małgorzata z d. Whitehead

Romanówna Janina

Rondeaux Madeleine

Rosa Barbara

Rossi Tino

Rostworowski Stanisław Jan

Rowińska S., maszynistka (Rogińska)

Różycki Ludomir

Rubinstein Aniela (Nela)z d. Młynarska

Rubinstein Artur

Rudnicki Adolf

Rudziński Witold

Rudzki Marek

Rumi Dżalaluddin

Rusinek Michał

Rybałt Jan

Rysio, towarzysz zabaw Maćka Włodka

Rytard Jerzy Mieczysław, właśc. Kozłowski Mieczysław, Miecio

Rytardowa Ela – zob. Roj–Rytardowa Helena, właśc. Roj-Kozłowska Helena

Rzepeccy Lucjan i Lidia

Rzepecka Lidia, z d. Choromańska, 1 v. Kruszyńska

Rzepecki Lucjan

S

Saint-Exupéry Antoine

Sakowski T.

Salezja, elżbietanka

Samowicz Leonard

Samozwaniec Magdalena

Sartre Jean-Paul

Schellenbergowie, rodzina

Schiller Leon

Schinzel Zygmunt

Schinzel Maria Wandaz d. Świeżyńska

Schlemm Anny

Schnerr Krystyna

Schubert Franz

Semerau-Siemianowski Mściwój

Serocki Kazimierz

Sewer – zob. Borejsza Jerzy

Shakespeare William

Shaw George Bernard

Sheybal Władysław

Siekierska Jadwiga

Sikorski Kazimierz

Sikorski Władysław

Simmler Józef

Skibiński Franciszek

Skórzyńska Zofia z d. Radziwiłł

Skórzyński Zygmunt

Skriabin Aleksandr

Skrowaczewski Stanisław

Skupień Maria, Marysia

Słonimski Antoni

Słowacki Juliusz

Sobieski Jan (III), król

Sokolnicki Michał, Micha

Sokołowscy Julia i Olgierd

Spiess Stefan

Sprudin Sergiusz

Spychalski Marian

Stach – zob. Włodek Stanisław

Stachowie – zob. Włodkowie Stanisław i Maria

Staff Leopold

Stalin Józef, właśc. Dżugaszwili Iosif Wissarionowicz

Stanisław – zob. Zarębski Stanisław

Stanisławowa, żona Stanisława Zarębskiego

Stanisławowie – zob. Zarębscy, Stanisław i jego żona

Stanisławski Konstanty

Starowieyska-Morstinowa Zofia

Stasia, służąca w Stawisku

Staś – zob. Baliński Stanisławi Kępiński Stanisław

Staude Wofgang

Steinbeck John

Stein Gertruda

Stempowski Stanisław

Strasburger Janusz

Straszyński Olgierd

Strauss Richard

Strawiński (Strawinski) Igor

Stryjeński Karol

Strzelecki Zenobiusz

Suchorzewska Maria

Sudziccy, Włodzimierz i Jadwiga

Sudzicki Włodzimierz

Sygietyński Tadeusz

Szalonek Witold

Szczepkowska Joanna

Szczepkowska Malwina

Szczepkowski Jan

Szellenbergowie

Szołochow Michaił

Szołowski Karol

Szostakowicz Dmitrij

Szpinalski Stanisław

Szumilinowa Irena – zob. Cichocka-Szumilin Irena

„Szumowino” – zob. Komponowska Józefa, krawcowa

Szwedzińska Eugenia

Szwedziński Narcyz

Szyfman Arnold

Szymanowski Karol

Ś

Śląska Aleksandra

Śliwińska Jadwiga z d. Stankiewicz, 1 v. Lilpop, Babcia, Maman, Matka, Śliwa

Świerczyńska Zofia z d. Kurkiewicz

Świerczyński Józef, Józio

T

Taczanowska Barbara z d. Woroniecka

Tarwidowa Maria z d. Rotkiewicz

Tatar Stanisław

Tatarkiewiczowie, Władysław i Teresa z d. Potworowska

Tatuś – zob. Lilpop Stanisław Wilhelm

Taube Artur

Teinbaumowa

Teitelboim Volodia

Telakowska Wanda

Terenia, Teresa – zob. Markowska Teresa z d. Iwaszkiewicz

Toeplitz Jerzy Bonawentura

Toeplitzowie, Jerzy Bonawentura i Izabela z d. Górnicka

Tolek – zob. Słonimski Antoni

Tolkowie – Słonimscy, Antoni i Janina Konarska

Tołstoj Lew

Tomicki

Tomorowiczowie

Toporek

Tukidydes

Turbowicze (Juliusz i Joanna)

Turbowicz Juliusz

Turczyński Józef

Tuwim Julian

Tuwim Stefania z d. Marchew, Stefcia

Tuwimowie, Julian i Stefaniaz d. Marchew

Tuwim-Woźniak Ewa, Tuwimówna

Tyrmand Leopold

Tyszkiewicz Marian

Tyszkiewiczowie, gospodarze w Gorzekałach, Tyszkiewicze

U

Ulatoś – zob. Ulatowski Henryk

Ulatowska, córka Henryka Ulatowskiego

Ulatowski Henryk, Ulatoś

Undset Sigrid

V

Valéry Paul

Verdi Giuseppe

Verne Jules

Vilar Jean

W

Wagnerowa

Wagnerowie, właściciele domu w Ustce

Wajda Andrzej

Walc Wanda

Waldorff Jerzy

Walska Ganna, właśc. McCormick Hanna z d. Puacz

Wanda – zob. Bogatyńska Wanda Maria z d. Iwaszkiewicz,1 v. Iwaszkiewicz

Wanda – zob. Wertenstein Wanda

Wanda T. – zob. TelakowskaWanda

Wandzia – zob. Koczeska Wanda

Wasilewska Wanda

Wasserman Jakob

Wat Aleksander

Wat Andrzej

Watowa Ola, właśc. Paulina

Ważyk Adam, właśc. Ajzyk Wagman

Ważykowie, Adam i Mariannaz d. Krawczyk

Ważykówna Katarzyna, Kasia

Weigel Helena

Wermińska Wanda

Wertenstein Jerzy

Wertenstein Ludwik

Wertenstein Matylda z d. Meyer

Wertenstein Wanda

Wertenstein-Żuławski Jerzy– zob. Wertenstein Jerzy

Westwalewicz Henryk

Whitehead Alfred North

Wiesiek, Wiesio – zob. Kępiński Wiesław

Wiktor, kierowca

Wilczek Jan

Wilde Oscar

Witkiewicz Stanisław Ignacy, Witkacy

Wittig Edward

Wittlin Józef

Władek H., Władek

Władek – zob. Kuświk Władysław

Włodek Anna, Anusia, Dzidzia, Dzidziunia

Włodek Janina z d. Rettinger, druga żona Stanisława Włodka

Włodek Kazimiera, stara Włodkowa

Włodek K. – zob. Klonowski Włodzimierz

Włodek Ludwika

Włodek Maciej, Maciek, Maciunio, Maciuś

Włodek Stanisław, Stach

Włodkowa Kazimiera z d. Zabłocka, babcia Włodkowa

Włodkowie Stanisław i Maria, Stachowie

Wodyńska Janina

Wodyńska-Żywult Danuta, właśc. Wodyńska Krystyna Danuta

Wodyński Józef

Wodzińska Maria z d. Kostrzewska

Wojciechowscy, Witold i Jerzy, bracia

Wojciechowska, córka Witolda Wojciechowskiego

Wojciechowska Henryka z d. Jasińska

Wojciechowski

Wojciechowski Jerzy, Jurek

Wojciechowski Stanisław

Wojciechowski Sylwuś

Wojciechowski Witold

Wojnarowscy Jan i Maria, właściciele apteki w Podkowie Leśnej

Wojnarowski Jan

Wołłejko Czesław

Wołosiuk Jan Jarosław

Wołusiuk Jan, Janek, drugi mąż Marii Iwaszkiewicz-Wojdowskiej

Woroniecka Franciszka z d. Krasińska, księżna, ciocia Frania

Woroniecki Michał

Woytowicz Bolesław

Wróblewska Helena, Wróblicha

Wróblewska Zofia

Wujek Jakub

Wyka Kazimierz

Wysocka Maria, 1 v. Piątkowska, 2 v. Wysocka, Babetka

Wysocka Stanisława

Wysocki Zygmunt, brat Babetki

Wyszyński Stefan, prymas

Z

Zabłocki Franciszek

Zachwatowicz-Jasieńska Katarzyna

Zachwatowicz Krystyna

Zagórska Aniela

Zagórska Karola

Zak (Żak) Eugeniusz

Zakrzewscy, Grzegorz i Barbara, Grzegorzowie

Zakrzewscy, rodzina

Zakrzewska Elżbieta

Zakrzewska Irena

Zakrzewska Wiesława, Wiesia,żona Józefa Zakrzewskiego

Zakrzewski Grzegorz

Zakrzewski Józef, Józio

Zan Barbara

Zandbangowa Maria Anielaz d. Wodzińska

Zanoziński Jerzy

Zaorska, żona Józefa

Zaorski Józef

Zaorski prof., stryj Józefa Zaorskiego

Zarębski Stanisław, pracownik w Stawisku

Zarzycki Jerzy

Zawidzki Stanisław

Zawieyski Jerzy

Zbyszek, Zbyszek P. – zob. Parandowski Zbigniew

Zdanowski

Zdyb Tadeusz

Zegadłowicz Emil

Zelwerowicz Aleksander, Zelwer

Zenowicz-Brandys Maria

Zieja Jan, ks., ojciec Jan

Zielińscy, rodzina

Zielińska Eugenia, Genia, Gienia

Zieliński Adam, syn Jana i Eugenii, Adaś „mały Gieni”, bachor Geni

Zieliński Antoni

Zieliński Jan

Zieliński, lekarz

Ziętek

Zimińska-Sygietyńska Mira

Zinia – zob. Malinowska Elżbieta

Złotowski Ignacy

Zola Emile

Zygmuntowie – zob. Modzelewscy, Zygmunt i Natalia

Ż

Żakowska Wanda, 1 v. Starska z d. Bogatyńska, Wandeczka, Doda, Dodunia, Dońcia

Żeleński Tadeusz, pseud. Boy

Żeńcia – zob. Lilpop Eugenia

Żeromski Stefan

Żółkiewska Wanda

Żółkiewski Stefan

Żukowscy, rodzina, właściciele domu w Ustce

Żukowska Alina, Alinka, Ala, Alusia

Żukowska, gospodyni Anny Iwaszkiewczowej

Żukowski

Żukowski Janusz, Januszek

Żukrowski Wojciech

Żuławski Wawrzyniec

Żurowski Maciej

Żywult Andrzej Marian

Wydawnictwo Akademickie SEDNO Spółka z o.o.
Wydanie pierwsze
Liczba stron: 468
Skład i łamanie: Wojciech Stukonis
Druk i oprawa: Totem.com.pl