Wydawca: Andrzej Chrzanowski

Recenzent: Dr hab. Józef Pawłowski, prof. Uniwersytetu Warszawskiego

Redakcja językowa i korekty: Agata Gogołkiewicz

Redakcja techniczna: Danuta Przymanowska-Boniuk

Projekt okładki, stron tytułowych i opracowanie typograficzne: Wojciech Stukonis

Publikacja jest wspólną inicjatywą wydawniczą SWPS Uniwersytetu Humanistycznospołecznego
oraz Wydawnictwa Akademickiego SEDNO

Copyright © by Marek Tylkowski
Copyright © by Wydawnictwo Akademickie SEDNO Spółka z o.o.
Copyright © by SWPS Uniwersytet Humanistycznospołeczny
Warszawa 2021

Nr DOI 10.26343/9788379630301

Wszelkie prawa zastrzeżone
Kopiowanie, przedrukowywanie i rozpowszechnianie w całości lub we fragmentach
jakąkolwiek techniką bez pisemnej zgody wydawcy zabronione

ISBN 978-83-7963-030-1
ISBN 978-83-7963-031-8 (e-book)

Wydawnictwo Akademickie SEDNO Spółka z o.o.
00-696 Warszawa
ul. J. Pankiewicza 3
www.wydawnictwosedno.pl
info@wydawnictwosedno.pl

Książkę niniejszą dedykuję
pamięci profesora Krzysztofa Gawlikowskiego
– mojego mistrza i nauczyciela

Spis treści

Wstęp

1. Życie i twórczość Gu Hongminga

1.1. Pochodzenie i wczesny okres życia

1.2. W służbie gubernatora generalnego Zhidonga

1.3. Działalność w ostatnich latach panowania dynastii Qing

1.4. Poszukiwanie nowych rozwiązań po obaleniu cesarstwa i podczas I wojny światowej

1.5. Krytyka realiów powojennych

1.6. Działalność w Japonii

1.7. Śmierć i chińskie pożegnania

2. Poglądy Gu Hongminga na tle rozwoju myśli chińskiej w drugiej połowie XIX i w pierwszej połowie XX wieku

2.1. Zmieniający się stosunek Chin do cywilizacji Zachodu (od wojen opiumowych do końca I wojny światowej)

2.2. Dyskusje nad poglądami Gu Hongminga i wartością tradycji rodzimej podczas I wojny światowej

2.3. Poglądy czołowych myślicieli chińskich na cywilizację zachodnią w okresie powojennym

3. Gu Hongming jako prekursor idei fuzji cywilizacji

3.1. Idea fuzji cywilizacji w myśli Gu Hongminga

3.2. Fuzja cywilizacji w koncepcjach

3.3. Porównanie poglądów Gu Hongminga i Liang Shuminga na relacje między cywilizacją chińską a zachodnią

3.4. Współczesne koncepcje chińskie dotyczące zderzenia cywilizacji oraz fuzji cywilizacji

3.5. Współczesne koncepcje chińskie dotyczące zderzenia cywilizacji oraz fuzji cywilizacji a poglądy Gu Hongminga

4. Recepcja poglądów Gu Hongminga we współczesnej myśli chińskiej 

4.1. Zmieniający się stosunek Chińczyków do cywilizacji zachodniej (od zakończenia II wojny światowej do drugiej dekady XX wieku)

4.2. Yang Xiaosi: Chińska filozofia ratunkiem dla Zachodu

4.3. Yang Xiaosi a Gu Hongming

4.4. Jiang Qing: Odnowa konfucjanizmu politycznego

4.5. Jiang Qing a Gu Hongming

5. Konkluzje

Przypisy

Bibliografia

Indeks osób

Wstęp

Od czasu zakończenia zimnej wojny zagadnienie relacji między cywilizacjami staje się coraz ważniejsze. Po zwycięstwie Stanów Zjednoczonych nad Związkiem Radzieckim na Zachodzie coraz większą popularność zaczęły zyskiwać poglądy głoszące uniwersalną wartość zachodniego modelu nowoczesności. Zostały one zebrane i doprecyzowane przez Francisa Fukuyamę. W książce The End of History and The Last Man1 twierdził on, że ustrój liberalno-demokratyczny w krajach zachodnich lepiej odpowiada obiektywnym potrzebom natury ludzkiej niż inne ustroje. Dlatego jego upowszechnienie się na całym świecie jest tylko kwestią czasu. Powyższa teoria została zakwestionowana przez Samuela Huntingtona. W artykule The Clash of Civilizations z 1993 roku, a następnie w książce pod tym samym tytułem wydanej w 1996 roku, Huntington pisał, że na świecie faktycznie istnieją i będą istnieć różne cywilizacje, a różnice pomiędzy nimi dotyczą wartości fundamentalnych dla porządku społeczno-politycznego i mogą się stać przyczyną konfliktów. Konflikty te, jego zdaniem, staną się szczególnie prawdopodobne, jeśli cywilizacja zachodnia będzie próbowała nadal narzucać swoje wartości innym cywilizacjom. Wówczas, jak przewidywał, może nastąpić tak zwane zderzenie cywilizacji, czyli konflikt międzynarodowy o podłożu kulturowym. Jednakże nie sądził, że wystąpienie owego „zderzenia” jest nieuniknione.

Teza Huntingtona o możliwym konflikcie pomiędzy cywilizacjami spotkała się z ostrą krytyką, zwłaszcza w krajach niezachodnich. Kwestionowano przede wszystkim utrzymywany przez niego pogląd, że konflikt międzycywilizacyjny jest wydarzeniem prawdopodobnym. W Chinach w ramach polemiki z jego tezami wydano w 1996 roku broszurę Civilizations: Clash or Fusion? Odzwierciadlała ona opinie dość rozpowszechnione w Chińskiej Republice Ludowej w tamtejszych kręgach intelektualnych. Wyrażone w niej poglądy współczesnych chińskich uczonych wskazywały, że to raczej fuzja między cywilizacjami jest bardziej prawdopodobna niż konflikt pomiędzy nimi. Ponadto z wypowiedzi przytoczonych w powyższej publikacji wynikało, że w ramach tej fuzji cywilizacja chińska może wnieść przede wszystkim idee i wzorce konfucjańskie. Zachód natomiast, jeśli je przyjmie, będzie mógł dzięki temu uporać się z obecnymi w jego własnej cywilizacji problemami strukturalnymi.

Chociaż pojęcie „fuzja cywilizacji” pojawiło się w publikacjach chińskich dopiero jako odpowiedź na tezy stawiane przez Huntingtona, to związane z nim koncepcje nie są nowe w myśli chińskiej. Tezą niniejszej książki jest twierdzenie, że Gu Hongming (1856–1928) był pierwszym myślicielem chińskim, który uważał, że nie tylko Chiny będą przyswajały sobie różne elementy cywilizacji zachodniej, zwłaszcza w zakresie nauki i techniki, ale także Zachód powinien przyjąć najwartościowsze elementy cywilizacji chińskiej. Dzięki temu, zgodnie z przewidywaniami Gu Hongminga, dojdzie do powstania nowej cywilizacji uniwersalnej. To zaś przyczyni się do wyeliminowania strukturalnych problemów Zachodu, których nie jest on w stanie rozwiązać samodzielnie.

Gu Hongming był ważnym myślicielem chińskim przełomu XIX i XX wieku. Jego pisane po angielsku książki, przekładane na różne języki, cieszyły się dużą popularnością w Europie, ale jego życie i twórczość są stosunkowo słabo zbadane. Przyczyna leży w wyjątkowości jego poglądów, które odbiegały od trendów intelektualnych w Chinach na przełomie XIX i XX wieku. Z ich powodu był lekceważony przez współczesnych mu uczonych chińskich mimo rozgłosu zdobytego w świecie zachodnim. Natomiast po dojściu do władzy Komunistycznej Partii Chin został uznany za skrajnego reakcjonistę politycznego. To zahamowało pogłębione badania jego dorobku intelektualnego w ChRL aż do lat 90. Wówczas to Huang Xingtao opublikował biografię Gu Hongminga2, a następnie Pisma zebrane Gu Hongminga3. Nie było to proste, ponieważ trzeba je było w większości tłumaczyć na chiński z języka angielskiego. Wydanie ich zaowocowało powstaniem kilku monografii naukowych i książek popularnonaukowych na jego temat, napisanych w języku chińskim4. Wśród nich najbardziej związane z tematyką przedstawianej rozprawy doktorskiej są prace Gao Lingyina i Gao Xinhua Gu Hongming i kultura chińska5 oraz Kong Qingmao Biografia Gu Hongminga6. W 2015 roku ukazała się Księga pism Gu Hongminga, w której opublikowano kilka jego tekstów pominiętych we wcześniej wydanym zbiorze pism7. Niemal jednocześnie w Chinach wydano książkę Gu Hongming a nowoczesna kultura i myśl chińska8. Znajduje się w niej bogata bibliografia i omówienie najważniejszych prac naukowych związanych z Gu Hongmingiem, napisanych przez badaczy chińskich. Brakuje w niej jednak, podobnie jak w innych wymienionych wyżej chińskich publikacjach, odniesienia do tekstów myśliciela, które nie zostały wydane w ramach wspominanych Pism zebranych Gu Hongminga.

W naukowych publikacjach anglojęzycznych Gu Hongming jest prawie nieobecny. Pojawia się głównie w tekstach poświęconych zagadnieniu tożsamości chińskiej bądź chińskiej myśli konserwatywnej9. Najbardziej oryginalne są artykuły Lo Hui-mina w „East Asia History”, ponieważ autor cytował w nich odnalezione przez siebie teksty Gu Hongminga, które nie pojawiły się w żadnej innej publikacji naukowej10. Prócz wyżej wymienionych uwzględnione w niniejszej pracy anglojęzyczne artykuły naukowe związane z Gu Hongmingiem to: Ku Hung-Ming an Early Chinese Reader of Milton11, Gu Hongming as Cultural Amphibian. A Confucianist Universalist Critique of Modern Western Civilization12 oraz Gu Hongming (1857–1928)and China’s Defence Against Occident13. Poza tym jedyną profesjonalną monografią naukową, dostępną w języku angielskim, jest praca doktorska Du Chunmeia Gu Hongming and the Re-invention of Chinese Civilization. A Dissertation Presented to the Faculty of Princeton University in Candidacy for the Degree of Doctor of Philosophy. Recommended for Acceptance by the Department of East Asian Studies14. W przeciwieństwie do przytaczanych powyżej monografii chińskich ma ona szerszą bazę źródłową niż Pisma zebrane Gu Hongminga wydane w 1996 roku.

W polskiej literaturze naukowej wspominał o nim Feliks Koneczny. Jego interpretacja poglądów, które głosił Gu Hongming, służyła mu jako argument na rzecz tezy, że cywilizacja chińska jest gorsza od cywilizacji łacińskiej15. Prócz tego myśl chińskiego uczonego w kilku artykułach scharakteryzował profesor Krzysztof Gawlikowski16.

Autor niniejszej monografii stawia sobie za cel przynajmniej częściowe uzupełnienie stanu badań nad postacią Gu Hongminga poprzez dokładniejsze określenie jego miejsca w historii myśli chińskiej. Prekursorski charakter poglądów Gu Hongminga w zakresie koncepcji fuzji cywilizacji jest bowiem dotychczas niezbadany. W publikacjach na temat historii myśli chińskiej zaś jego rola najczęściej bywa redukowana do ukazywania go jako przedstawiciela chińskiej myśli konserwatywnej17. Autor żywi nadzieję, że niniejsza praca przyczyni się do zainteresowania życiem i poglądami Gu Hongminga w szerszym kontekście współczesnych debat o relacjach między różnymi cywilizacjami.

Używane w niniejszej rozprawie pojęcie „cywilizacja” należy rozumieć jako kultura w najszerszym rozumieniu tego słowa, podobnie jak rozumiał ją Edward Burnett Tylor. Według niego:

cywilizacja, czyli kultura, jest to złożona całość, która obejmuje wiedzę, wierzenia, sztukę, moralność, prawa, obyczaje oraz inne zdolności i nawyki nabyte przez ludzi jako członków społeczeństwa18.

Podobnie też powyższe pojęcie interpretował Huntington, twierdząc, że wskazuje ono na „styl życia danego narodu” lub „kulturę w szerokim znaczeniu tego słowa”, na którą składają się „wartości, normy, instytucje i sposoby myślenia, do których kolejne pokolenia danej społeczności przywiązują podstawowe znaczenie”19. Ostatecznie jednak skupił się na religii jako na jej głównym wyznaczniku. Obie powyższe definicje oddają w przybliżeniu to, co Gu Hongming i inni myśliciele chińscy mieli na myśli, pisząc o cywilizacji chińskiej.

Jak dotychczas żadna ze znanych mi prac naukowych nie odwołuje się do wszystkich publikacji Gu Hongminga w oryginalnych językach ich publikacji. Próbowałem uzupełnić tę lukę i w miarę swoich możliwości dotrzeć do jego oryginalnych tekstów. Wymagało to poszukiwań w różnych bibliotekach, antykwariatach oraz w archiwach bibliotecznych, które są dostępne w wersji cyfrowej. Dzięki uprzejmości profesora Krzysztofa Gawlikowskiego uzyskałem dostęp do pierwszego wydania książki The Spirit of the Chinese People, kluczowej dla niniejszej monografii. Udało mi się dotrzeć do większości oryginalnych publikacji, które Gu Hongming napisał w języku angielskim. Natomiast w przypadku jego nielicznych publikacji w języku chińskim korzystałem z ich przedruków w kolejnych chińskich wydaniach jego pism. Pełny wykaz wykorzystanych przez mnie źródeł znajduje się w bibliografii.

W celu uzyskania odpowiedzi na pytanie o prekursorską rolę Gu Hongminga jako twórcy idei fuzji cywilizacji posługiwałem się metodą filologiczno-historyczną. Najpierw próbowałem nakreślić jego rys biograficzny ze szczególnym uwzględnieniem ewolucji jego poglądów na temat kultury chińskiej i zachodniej. Stanowi on treść rozdziału pierwszego. Następnie, w rozdziale drugim, starałem się ukazać ich wyjątkowość na tle historii myśli chińskiej. Rozdział trzeci jest kluczowy dla niniejszej pracy. Dokonałem w nim szczegółowej analizy poglądów Gu Hongminga na temat fuzji cywilizacji. Opierałem się przy tym głównie na jego dwóch dziełach najbardziej związanych z tą tematyką: Papers from a Viceroy’s Yamen. Chinese Plea for the Cause of Good Government and True Civilization in China oraz The Spirit of the Chinese People. Następnie porównałem strukturę głoszonych przez niego koncepcji ze strukturą koncepcji Liang Shuminga (1893–1988), chińskiego myśliciela i polityka, który przez całe życie badał relacje pomiędzy kulturami Wschodu i Zachodu. Na podstawie analizy jego najważniejszego dzieła Kultury Wschodu i Zachodu oraz ich filozofie i modyfikujących założenia w nim zawarte dzieł późniejszych wykazałem strukturalne podobieństwo głoszonych przez niego koncepcji z koncepcjami Gu Hongminga. Na końcu podobnej analizie poddałem broszurę Civilizations: Clash or Fusion? Zawarte są w niej poglądy współczesnej inteligencji chińskiej na temat relacji między cywilizacją zachodnią a chińską. Moja analiza wykazała, że wśród nich można znaleźć koncepcje charakteryzujące się strukturalnym podobieństwem do koncepcji autora The Spirit of the Chinese People. Natomiast w czwartym rozdziale skonfrontowałem jego poglądy na temat idei fuzji cywilizacji z poglądami współczesnych myślicieli i polityków chińskich. Wśród nich szczególną uwagę zwróciłem na Yang Xiaosi20 i Jiang Qinga (ur. 1953). Analizując koncepcje tych dwóch myślicieli, doszedłem do wniosku, że wykazują one strukturalne podobieństwo do koncepcji Gu Hongminga. Niniejszą rozprawę zakończyłem podsumowaniem, w którym przedstawiłem swoje konkluzje.

Chińskie nazwy, imiona i nazwiska w niniejszej rozprawie zostały zapisane w transkrypcji pinyin, która od 1977 roku jest stosowana przez ONZ. Jednakże od powyższej zasady uczyniłem kilka wyjątków.

Przed upowszechnieniem się transkrypcji pinyin stosowano różne inne systemy transkrypcyjne. Niektóre z nich funkcjonują do dziś, na przykład system Wade-Gilesa. Dlatego, aby uniknąć nieporozumień, w przypisach, bibliografii i cytatach zachowałem oryginalną pisownię imion oraz nazwisk cytowanych autorów. Ponadto, z uwagi na to, że w Azji Wschodniej zakres możliwych imion jest nieograniczony, imiona autorów zawsze są podane w całości.

W przypadku postaci historycznych, które posługiwały się określoną transkrypcją swojego imienia i nazwiska przed pojawieniem się transkrypcji pinyin, zachowałem stosowaną przez nie pisownię. Jednocześnie w nawiasach dodawałem współczesny sposób ich zapisu w transkrypcji pinyin. Na przykład pierwszy prezydent Republiki Chińskiej podpisywał się jako Sun Yat-sen, co było opartą na dialekcie kantońskim transkrypcją jego nazwiska i przybranego imienia, które w transkrypcji pinyin jest zapisywane jako Sun Zhongshan.

Wszystkie nazwy miejsc podawałem w transkrypcji pinyin, z wyjątkiem nazw, których tłumaczenia są powszechnie przyjęte w języku polskim, jak Pekin lub Szanghaj. Drugi wyjątek stanowią nazwy, które pojawiły się w cytowanych tekstach, gdzie zachowywałem ich oryginalny zapis.

Chińscy autorzy zazwyczaj stawiają na pierwszym miejscu swoje nazwisko, a potem imię. Jednakże kiedy publikują w wydawnictwach anglojęzycznych, nieraz dostosowują się do zwyczajów panujących na Zachodzie i odwracają powyższą kolejność. Aby uniknąć nieporozumień, w przypisach zawartych w niniejszej rozprawie zachowywałem taką kolejność pisania imion i nazwisk autorów chińskich, jaka widniała w danej publikacji. Jednak w bibliografii, niezależnie od tego, w jakiej kolejności dany autor pisał swoje imię i nazwisko, nazwiska są postawione na pierwszym miejscu.

1. Życie i twórczość Gu Hongminga

1.1. Pochodzenie i wczesny okres życia

O tym, jak Gu Hongming spędził pierwsze lata życia, wiadomo niewiele. Wśród jego chińskich biografów trwają spory odnośnie do daty jego narodzin. Chińscy uczeni Liu Zhongshu, Fu Lanmei i Wu Jingmin w niedawno wydanej pracy Gu Hongming i współczesna kultura oraz myśl chińska podsumowują różne opinie naukowców na ten temat. Za najbardziej prawdopodobne uznają trzy daty – 1854, 1856 i 1857. Na poparcie każdej z nich można przytoczyć pośrednie świadectwa historyczne, takie jak relacje osób znających Gu Hongminga. Jednakże, ponieważ nie są znane żadne pisma urzędowe związane z jego urodzeniem, na bazie dostępnych źródeł historycznych nie jest możliwe jednoznaczne rozstrzygnięcie, która z wymienionych dat jest prawdziwa1.

Wiadomo, że Gu Hongming dorastał na Malajach na wyspie Penang, która stanowiła część terytoriów zarządzanych przez brytyjską Kompanię Wschodnioindyjską. Rodzina, w której przyszedł na świat, prawdopodobnie przybyła tam z Xiamen (厦门) w prowincji Fujian. Świadczy o tym fakt, że Gu Hongming czasem podpisywał się jako Amoy Ko. Słowo Amoy natomiast to nazwa miasta Xiamen w dialekcie hokkien, którym posługiwała się część mieszkańców prowincji Fujian2. Pewne natomiast jest to, że członkowie rodziny od kilku pokoleń służyli miejscowym władzom brytyjskim. Jednak na temat tego, jakie panowały wśród nich relacje oraz jak wpłynęły na młodego Gu Hongminga, można tylko spekulować, w jego książkach i artykułach nie ma bowiem prawie żadnej wzmianki o jego rodzinie ani o życiu w Penangu.

W wieku około 14 lat Gu Hongming udał się do Wielkiej Brytanii. Dokładna data jego przybycia do Europy jest przedmiotem sporów. Niemniej na podstawie świadectw znających go ludzi i korespondencji z Jamesem Stewartem Lockhartem, który uczył się w Edynburgu w tym samym okresie, co on, „można wnioskować, że przebywał na ziemi brytyjskiej przynajmniej od 14 roku życia”3.

Podczas edukacji na Zachodzie Gu Hongmingiem opiekował się pracodawca jego ojca, Forbes Scott Brown. On też płacił za jego naukę. Nie wiadomo, dlaczego tak postępował. Spekulacje w tej sprawie są różne, według jednej z nich Brown był biologicznym ojcem Gu Hongminga, ponieważ ten miał rzekomo „kaukaskie” rysy twarzy. Tego typu przypuszczenia nie znajdują jednak naukowych podstaw4.

Jedyna wzmianka na temat podróży do Europy uczyniona przez samego Gu Hongminga znajduje się w relacji z rozmowy z nim, którą pozostawił Hu Shi (胡适)5. Według niego Gu Hongming tak wspominał pożegnanie z ojcem:

Kiedy mój ojciec posyłał mnie za morze, powierzył mnie opiece szkockiego misjonarza, prosząc go, aby się mną zajmował. Powiedział też do mnie: Teraz należysz do pana [Scotta Browna], powinieneś go słuchać we wszystkim. Tylko w dwóch kwestiach nie daj się przekonać: po pierwsze, nie wolno ci wstępować do Kościoła [czyli zostać chrześcijaninem – przyp. M.T.]; po drugie, nie wolno ci ścinać warkocza6.

Nie jest jasne, czy przytoczone wspomnienie jest prawdziwe, czy raczej zawiera domieszkę fantazji. Za tą drugą hipotezą przemawia to, że treść pouczeń ojca zbyt dokładnie odpowiada poglądom dorosłego Gu Hongminga, który zachowywał warkocz i krytykował misjonarzy chrześcijańskich w Chinach.

Podczas pobytu w Europie myśliciel niewątpliwie zdobył bogate wykształcenie. Jednakże zweryfikowanie go wymagałoby szczegółowych badań na europejskich uniwersytetach, na których miał studiować. Żaden z jego dotychczasowych biografów nie podaje dokumentów źródłowych, potwierdzających tok jego kariery akademickiej. Bez tego odpowiedź na pytanie, jakie szkoły ukończył, częściowo musi pozostać w sferze spekulacji. Wszyscy piszący o nim badacze są zgodni, że studiował na uniwersytecie w Edynburgu. Jego późniejszy współpracownik na Uniwersytecie Pekińskim Zhao Wenjun i odwiedzający go pisarz William Somerset Maugham niezależnie od siebie wspominają, że chwalił się dyplomem inżyniera uniwersytetu w Lipsku7. Oprócz tego niektórzy badacze przypisują mu studiowanie na Oksfordzie8, Uniwersytecie Paryskim9 i Uniwersytecie Berlińskim10. Nie budzi również wątpliwości jego znajomość angielskiego, niemieckiego, francuskiego i łaciny, które to języki często pojawiały się w jego publikacjach. Wiadomo także, że miał wiedzę na temat klasycznej literatury europejskiej, do której co rusz się odwoływał w późniejszych książkach i artykułach. W jego pismach bardzo częste są odniesienia do Johanna Wolfganga Goethego oraz myślicieli brytyjskich, takich jak Thomas Carlyle11, Mateusz Arnold12 i John Ruskin13, a także do amerykańskiego myśliciela Ralpha Waldo Emersona14. Prócz tego wielu świadków potwierdza, że potrafił recytować z pamięci Raj utracony Johna Miltona15.

Czas, w którym Gu Hongming wrócił z Europy w rodzinne strony, jest nieudokumentowany, podobnie jak rok opuszczenia przez niego Penangu. Huang Xingtao, który napisał jego biografię w latach 90., opowiadał się za rokiem 1880 jako najbardziej prawdopodobną datą powrotu do Azji16. Niemniej obecność w Chinach pod koniec 1879 roku wydaje się potwierdzać wiersz Gu Hongminga zamieszczony w hongkońskiej wersji gazety „Daily Express” w 1879 roku. Istnienie tego wiersza odkrył australijski badacz chińskiego pochodzenia Lo Hui-min (Luo Huimin, 骆惠敏), który opublikował go w swoim artykule zamieszczonym w czasopiśmie „East Asian History”17. Według Lo Hui-mina jest to jeden z wielu odnalezionych przez niego, nieznanych dotąd innym naukowcom tekstów, których autorem jest Gu Hongming. Australijski naukowiec zapowiadał wydanie ich antologii, w której obiecywał podać ich ściślejsze dane bibliograficzne. Z niewiadomych dla autora niniejszej pracy przyczyn do jej wydania jednak nie doszło.

Wspomniany wiersz zdaniem Lo Hui-mina należy interpretować w kontekście skandalu dotyczącego aktywności Stowarzyszenia Misyjnego Kościoła Brytyjskiego (British Church Missionary Society). Jego przedstawiciele, Revds W. Wilton i H.O. Jackson, zakupili od taoistycznego mnicha świątynię Daoshanguan (道山观) i przylegające do niej tereny. Problem polegał na tym, że ów mnich nie miał uprawnień do dysponowania świątynią, która należała do miejscowej ludności. Pogłębił go fakt, że misjonarze zaczęli stawiać na zajętych przez siebie terenach budynki, które według mieszkańców Fuzhou zakłócały fengshui (风水) miasta, co, jak wierzyli, mogło skutkować plagami chorób zakaźnych, powodziami, pożarami i innymi katastrofami. Doszło do protestów, podczas których spłonęła część budynków misyjnych. Pod naciskiem żądań brytyjskich misjonarzom wypłacono odszkodowanie. Natomiast miejscowi urzędnicy i liderzy społeczności lokalnej zostali ukarani za to, że nie zapobiegli pojawieniu się antycudzoziemskich zamieszek18.

Gu Hongming we wspomnianym wierszu krytykował nastawienie misjonarzy. Pisał o nich: „Szukacie sprawiedliwości. Jednakże, szlachetni panowie, sądzę, że nie przybyliście tutaj, aby nauczać wiary w sprawiedliwość i karę”19. Według niego misjonarze, zamiast nauczać wiary Tego, który rzekł: „Mój Ojciec mógłby mi przesłać legion aniołów na pomoc”, nauczają wyznania narodów zachodnich, które brzmi: „Siła jest prawem” (Might is right). Dlatego przypominają oni raczej „groby pobielane” niż uczniów Jezusa Chrystusa. Gdyby ci ostatni nagle się pojawili, mogliby „pomylić ich mieszkania z pałacami imperium rzymskiego”. Zwracając się do misjonarzy, pisał: „Nie wiemy, czy wiara, której nauczacie, jest prawdziwa czy fałszywa, ale wiemy, że nie żyjecie zgodnie z tym, co głosicie”. Na końcu zaś w imieniu Chińczyków przemawiał do ludzi Zachodu:

Nie chcemy mamrotania o przebrzmiałej wierze. Pragniemy natomiast nauki i wiedzy, które pomogą nam w rozwoju; a także władców o czystych i sprawiedliwych sercach, którzy zmiotą was z naszej ziemi, jak trąba powietrzna zmiata kurz.

Z treści przytoczonego wiersza można wysnuć kilka spostrzeżeń dotyczących postawy Gu Hongminga po jego powrocie do Azji. Po pierwsze, na podstawie ostatniej zwrotki można wnioskować, że uznawał on zalety zachodniej nauki oraz sądził, że jej osiągnięcia są potrzebne Chinom. Jednocześnie nauce tej przeciwstawiał chrześcijaństwo, które wydawało mu się „mamrotaniem o przebrzmiałej wierze”. Jednakże mimo stwierdzenia, że jest ono „przebrzmiałe”, wykazywał się znajomością Biblii, która pozwoliła mu czynić krytyczne aluzje wobec ludzi Zachodu.

Według ustaleń Du Chunmeia w 1879 roku Gu Hongming pracował jako sekretarz Thomasa Wade’a w brytyjskiej legacji w Pekinie, po czym z niejasnych powodów złożył rezygnację20. Następnie zaczął pracować w singapurskiej administracji kolonialnej jako tłumacz21. Z pracy tej zrezygnował jeszcze w tym samym roku, do czego miało się przyczynić spotkanie z dyplomatą w służbie cesarstwa chińskiego, Ma Jianzhongiem (马建忠). Dowiadujemy się o nim z relacji ludzi, którym o tym epizodzie swojego życia opowiadał. Gu Hongming wspominał, że spędził na rozmowach z Ma Jianzhongiem całą noc. W efekcie porzucił pracę dla brytyjskiej administracji i postanowił zostać „prawdziwym Chińczykiem”22.

Opowieść o nagłej przemianie w „prawdziwego Chińczyka” jest z pewnością uproszczeniem. Świadczy o tym fakt, że po rezygnacji z pracy w Singapurze Gu Hongming bynajmniej nie przestał pracować dla Europejczyków. Pod koniec 1881 roku przyjął pracę jako tłumacz brytyjskiego geografa Archibalda Rossa Colquhouna, z której również szybko zrezygnował. Geograf zawarł wspomnienie o nim w swojej książce23.

Losy Gu Hongminga w latach 1882–1885 są słabo udokumentowane. Du Chunmei przypuszcza, że żył on wtedy w Hongkongu i od czasu do czasu publikował artykuły w prasie anglojęzycznej oraz uczył się klasycznego języka chińskiego24, którego nie poznał, dorastając na Malajach ani podczas pobytu w Europie.

W 1883 roku Gu Hongming opublikował pod pseudonimem Chinaman pierwszy znany jego biografom artykuł, zatytułowany Chinese Scholarship, w „The North China Daily News”25. Wszedł on później do zbioru esejów w książce The Spirit of the Chinese People. W tekście tym autor podjął się analizy kilku problemów związanych z niedostateczną znajomością kultury chińskiej przez ludzi Zachodu. Gu Hongming zauważył, że na Zachodzie często o sprawach chińskich piszą ludzie niekompetentni. Według niego:

wśród Europejczyków mieszkających w Chinach wystarczy opublikować kilka dialogów tłumaczonych z miejscowego dialektu lub wydać zbiorek przysłów lub przypowieści, by zaraz uchodzić za sinologa26.

Na poparcie swojego twierdzenia przytoczył analizę rozwoju zachodniej sinologii we Francji, w Niemczech i Wielkiej Brytanii. Wskazywał przy tym na przykłady ignorancji zachodnich badaczy Chin. Jednym z nich było uznanie w Europie za wielkiego dzieła książki Dwoje dalekich kuzynów27 (Yujiaoli 玉娇梨), która zdaniem Gu Hongminga była „nawet dość miłą książką w czytaniu, ale niezajmującą wysokiego miejsca, nawet w szeregu drugorzędnych dzieł chińskich, do których należy”28.

Mimo krytyki zachodniej sinologii cytowany myśliciel uznawał też jej osiągnięcia. Zaliczał do nich przede wszystkim tłumaczenia klasyków konfucjańskich przez Jamesa Legge’a29. Jednakże zarzucał mu to, że „nie zamieścił ani jednego zdania czy myśli, która by wskazywała, jak pojmuje naukę Konfucjusza, stanowiącą przecież pewną całość systemu filozoficznego”30. Tym samym, jak należy wnioskować z przytoczonego wywodu, analizowane tłumaczenia nie spełniały swojej roli adekwatnego przedstawienia ludziom Zachodu myśli chińskiej.

Zdaniem Gu Hongminga, aby ludzie Zachodu mogli naprawdę poznać kulturę chińską, którą określał mianem „charakteru narodowego” Chińczyków (national character), powinni badać ją zgodnie z określonymi zasadami. Pierwszą z nich można zinterpretować jako założenie, że kultura chińska wyraża się w systemie powiązanych ze sobą praw moralnych. Dlatego też pisał:

Koniecznością jest, aby człowiek poświęcający się badaniu kultury chińskiej najpierw zdobył wiedzę na temat zasad postępowania Chińczyka jako jednostki. Następnie może już badać, w jaki sposób są one stosowane do całokształtu stosunków społecznych i życia rodzinnego w narodzie. Dopiero po tym będzie mógł skupić swoją uwagę na bezpośrednich studiach ustroju państwowego […]. Przy studiowaniu charakteru narodowego najważniejszą rzeczą będzie zwracać uwagę nie na czyny lub zwyczaje danego ludu, ale na jego pojęcia i zasady; trzeba zdać sobie sprawę z tego, co uważa on za złe, a co za dobre, co za sprawiedliwe, a co za niesprawiedliwe, piękne lub brzydkie, wreszcie co za mądre, a co za szalone. To właśnie mamy na myśli, twierdząc, że adept sinologii powinien zdobyć wiedzę na temat zasad postępowania Chińczyka jako jednostki31.

Drugą zasadą metodologiczną, odnoszącą się do badania kultury Chin, jest według Gu Hongminga tłumaczenie pojęć specyficznych dla niej na języki zachodnie poprzez odnoszenie ich do uniwersalnej natury ludzkiej. Pisał:

Początek i rozwój cywilizacji chińskiej opiera się na zupełnie odmiennych podstawach niż kultura narodów w Europie. Cudzoziemiec studiujący literaturę chińską ma więc o tyle utrudnione zadanie, że nie ma dla obu kultur wspólnoty założeń i jednakowych podstawowych idei. Będzie musiał tedy nie tylko poznać je i zrozumieć, mimo że będą mu one obce, ale przede wszystkim znaleźć dla nich odpowiednie wyrażenia w językach europejskich, a skoro takowych nie będzie, zrobić ich analizę i stwierdzić, w jakim punkcie te idee i zasady odpowiadają ogólnemu charakterowi natury człowieczej. Weźmy na przykład słowa chińskie ren 仁, yi 义, li 礼, które stale powtarzają się u klasyków, a które zazwyczaj tłumaczone są na angielski jako benevolence, justice, propriety. Skoro te słowa angielskie porównamy z pojęciami przez nie tłumaczonymi, czujemy, że nie są one właściwymi odpowiednikami, nie zawierają bowiem dokładnie tego znaczenia, co wyrazy chińskie. Można by raczej twierdzić, że angielskie humanity byłoby lepszym wykładnikiem chińskiego słowa, tłumaczonego zwykle przez angielskie benevolence; ale wtedy humanity musi być wzięte w cokolwiek innym znaczeniu, niż się tego używa w języku potocznym. Śmiały tłumacz użyłby może w sensie biblijnym słów love lub righteousness, a wtedy znaczenie pokrywałoby się równie dobrze. Skoro zrobimy analizę i podstawowe znaczenie tych słów weźmiemy w odniesieniu do ogólnoludzkiej natury człowieka, dojdziemy do ich istotnego sensu, którym będzie the good, the true i the beautiful32.

Tekst Chinese Scholarship świadczy o tym, że jego autor miał już sporą wiedzę na temat zachodnich badań dotyczących kultury chińskiej. Ponadto musiał znać tę ostatnią przynajmniej na tyle dobrze, że potrafił wykrywać nieadekwatność stosowanych przez zachodnich badaczy tłumaczeń oraz rzeczowo ich krytykować.

Rok po ukazaniu się analizowanego artykułu Gu Hongming opublikował kolejny tekst – Chinese Domestic Life33. Bronił w nim przed krytyką zachodnią chińskiego modelu rodziny. W szczególności zaś uzasadniał istnienie w Chinach konkubinatu. Aby je usprawiedliwić, powoływał się na relatywizm praw dotyczący małżeństwa w różnych kulturach. Jako przykład podawał zmiany w prawie angielskim, zgodnie którym kiedyś nie wolno było poślubić siostry zmarłej żony, a w czasach mu współczesnych jest to dozwolone. Podobnie, jak twierdził, w kulturach północy często występuje dożywotnie małżeństwo monogamiczne, w kulturach południowych zaś jeden mężczyzna często miewa kilka żon. Poza tym, jak dodawał, posiadanie konkubin nie było w Chinach nigdy zakazane, więc ludzie biorący konkubiny nie mieli poczucia, że popełniają występek. Z drugiej strony zaś żony, które godziły się na to, aby ich mąż miał konkubiny, były uważane za cnotliwe i godne pochwały.

Oprócz odpierania krytyki zachodniej autor wspomnianego artykułu podkreślał, że rodzina w chińskim społeczeństwie stanowi fundament moralności i porządku społecznego. Według niego uczucia pomiędzy członkami rodziny są naturalne (natural affection) i stanowią podstawę obowiązków, których wypełnianie zapewnia chińskiemu ustrojowi społecznemu trwałość i stabilizację. Dodawał przy tym, że choć „mówi się o obowiązkach dzieci względem rodziców bardzo wiele”, to rodzice też mają wobec dzieci obowiązki. Zawierają się one przede wszystkim w „wyborze męża dla córki oraz w wyborze żony dla syna”34. Przy okazji zaś konstatował, że sytuacja ta różni się od sytuacji w Europie, gdzie „obowiązki oraz odpowiedzialność, jakie występują między rodzicami a dziećmi, są jedynie przypadkowe”35.

Ponadto Gu Hongming, wracając do tematu konkubin, wskazywał, że to nie posiadanie ich jest godne potępienia, ale egoizm. Ten zaś występuje wtedy, gdy małżonkowie nie okazują sobie szacunku. W Chinach, jego zdaniem, szacunek pomiędzy małżonkami zabezpiecza zasada konfucjańska, zgodnie z którą małżonkowie powinni traktować się nawzajem tak, jakby traktowali gościa w swoim domu. Uważał, że przestrzeganie powyższej zasady gwarantuje harmonię w rodzinie. Dzięki niej, „jeżeli mąż przestanie kochać swoją żonę, to jednak wciąż będzie ją szanował. Nawet jeśli weźmie sobie konkubiny, ona wciąż pozostanie jego żoną”36.

1.2. W służbie gubernatora generalnego Zhidonga37

W 1885 roku, w poszukiwaniu zatrudnienia, Gu Hongming udał się do Chin, które w tym czasie odbudowywały się ze zniszczeń powstałych w wyniku wojen domowych. Wśród nich najbardziej znaczącym konfliktem było powstanie tajpingów (1851–1864)38, których przywódca uważał się za „młodszego brata Chrystusa”. By zwalczyć to powstanie, mandżurskie władze cesarstwa chińskiego zmuszone były zaakceptować użycie rodowitych wojsk chińskich tworzonych przez właścicieli ziemskich. Ich przywódcy stali się później nową klasą najbardziej wpływowych dostojników. Jednym z nich był Zhang Zhidong, późniejszy chiński protektor i pracodawca Gu Hongminga.

Zhang Zhidong należał do tych dostojników chińskich, którzy uważali, że konieczne jest zaadaptowanie przez Chiny technicznych elementów cywilizacji zachodniej. Potrzeba ta wiązała się z porażkami Chin w czasie wojen opiumowych w walce z mocarstwami zachodnimi i zmuszeniem ich do podpisywania nierównoprawnych traktatów. Pierwszym z nich był traktat nankiński z 1842 roku. Wraz z kolejnymi porażkami w konfrontacji z Zachodem cesarstwo chińskie musiało się zgadzać na przyznanie państwom zachodnim kolejnych przywilejów. W takiej sytuacji część elit politycznych cesarstwa rozpoczęła ograniczone reformy, przede wszystkim próbując produkować broń zachodniego typu i rozwijać związany z nią przemysł. W tym celu potrzebowano ludzi znających języki i realia świata zachodniego, którzy mogliby pomagać w organizacji takich przedsięwzięć.

Z powyższych względów Gu Hongming mógł znaleźć zatrudnienie u Zhang Zhidonga. Zaczął dla niego pracować w 1885 roku jako prywatny sekretarz, doradca i tłumacz. Okazjonalnie pełnił także inne obowiązki, do których mógł być oddelegowany. Do jego zadań należało przede wszystkim to, co miało związek z krajami zachodnimi, między innymi tłumaczenie prasy i asystowanie przy podejmowaniu zagranicznych gości. Jeśli wspomnienia innego podwładnego Zhang Zhidonga – Zhao Fengchanga (赵凤昌; 1856–1938) są wiarygodne, to na tym ostatnim polu Gu Hongming miał okazję zdobyć szczególny prestiż. Stało się tak w 1891 roku, kiedy uczestniczył w podejmowaniu księcia rosyjskiego, który później został carem Mikołajem II Romanowem. Książę podróżował z Jerzym, księciem greckim. W czasie wizyty posługiwali się językiem francuskim, w pewnym momencie jednak rosyjski następca tronu zwrócił się po rosyjsku do księcia greckiego, aby nie przesadzał z jedzeniem chińskich potraw. Wówczas Gu Hongming rzekł po rosyjsku, że posiłek, w którym uczestniczą, jest zdrowy. Gdy później książę grecki zapytał po grecku księcia rosyjskiego, czy sądzi, że Chińczycy dadzą im tabaki, Gu Hongming natychmiast ją podał, co wywołało zdumienie gości39.

W 1900 roku władczyni Chin próbowała wykorzystać powstanie ruchu Yihetuan (义和团), nastawionego przeciwko cudzoziemcom i nawróconym na chrześcijaństwo Chińczykom, do uwolnienia się od wpływu mocarstw zachodnich na Chiny. Jednakże jej plany się nie powiodły. Wojska złożone głównie z żołnierzy japońskich, rosyjskich, amerykańskich, brytyjskich i francuskich wyruszyły z interwencją. Ich zwycięstwo zakończyło się ucieczką dworu cesarskiego z Pekinu. Podczas negocjacji pokojowych strona chińska próbowała przekonać cudzoziemców, że sama cesarzowa nie popierała powstańców, lecz musiała pozorować udzielanie im poparcia pod przymusem. Ostatecznie 7 września podpisano protokół końcowy, w myśl którego Chiny musiały zapłacić ogromną kontrybucję, zniszczyć niektóre umocnienia wojskowe, pozwolić mocarstwom cudzoziemskim na rozbudowę ich sił zbrojnych w Pekinie oraz odpowiednio upamiętnić zagranicznych dyplomatów, którzy zginęli w trakcie powstania. Dzięki podpisaniu powyższego porozumienia Cesarzowa Wdowa w styczniu 1902 roku powróciła do stolicy.

W czasie opisywanych wydarzeń Gu Hongming, tak jak dawniej, pracował dla Zhang Zhidonga. Zajmował się jednocześnie pisaniem artykułów, które były publikowane w anglojęzycznej prasie w Chinach oraz w krajach zachodnich. Zostały one później wydane pod wspólnym tytułem Papers from a Viceroy’s Yamen. Chinese Plea for the Cause of Good Government and True Civilization in China40.

Najstarszym spośród artykułów opublikowanych w Papers from a Viceroy’s Yamen był tekst Defensio Populi ad Populos or The Modern Missionaries Considered in Relation to Recent Riots41, po raz pierwszy opublikowany w 1891 roku w gazecie „North China Daily News”. Dotyczył on działalności misjonarskiej przedstawicieli państw Zachodu w Chinach i poddawał ją surowej krytyce. Kontekstem dla jego publikacji były problemy, jakie zachodni misjonarze oraz nawróceni na chrześcijaństwo Chińczycy sprawiali władzom lokalnym cesarstwa chińskiego42. Często w razie zatargów z miejscowymi władzami mogli oni liczyć na wsparcie mocarstw zachodnich i tym samym zapewniać sobie nietykalność. Sprawiało to, że czasem, obok ludzi uczciwie zajmujących się pracą misyjną, do misji w Chinach dołączali awanturnicy, a nawet pospolici przestępcy, którzy liczyli na to, że w ten sposób unikną kary. Ponadto praktyki religijne chrześcijan nieraz budziły obawy chińskiej ludności. Chrześcijanie wydawali się jej ludźmi niemoralnymi, ponieważ porzucali praktykowany wśród Chińczyków kult przodków. Poza tym, z chińskiego punktu widzenia, brakowało u nich ścisłego rozdziału płci, co wyrażało się na przykład w tym, że kobiety chodziły do kościołów razem z mężczyznami. Świadectwem takiego nastawienia może być anonimowa konfucjańska ulotka antychrześcijańska, zawieszona przy sklepie herbacianym w mieście Hankou, cytowana przez ówczesnego badacza Chin, Herberta Gilesa:

Ta nauka jest jeszcze bardziej dziwaczna niż buddyzm i taoizm
Razem z jej niewypowiedzianym, sekretnym pomieszaniem płci […]
Ci, którzy teraz popierają Chrystusa,
Nazywają Go Panem Nieba i Ziemi,
Czczą go za pomocą modlitw,
Oni oszukują głupców i pobudzają ich emocje,
Pogardzając naukami Konfucjusza i mędrców […]
[Do chrześcijan:] Porzucacie cześć przodków dla własnej wygody […]
Bezlitośnie ranicie wieczyste zasady
A popieracie nieczystość oraz wypaczenia
Na wasz wieczny wstyd43.

Na początku artykułu Gu Hongming postawił pytanie: do jakich celów powinna zmierzać praca misjonarzy w Chinach? Według niego misjonarze mogą dążyć do podniesienia poziomu moralnego ludności chińskiej, propagować zachodnią wiedzę i naukę lub zajmować się prowadzeniem działalności charytatywnej. Sądził, że tylko wymienione wyżej cele usprawiedliwiały działalność misjonarską. Twierdził, że gdyby misjonarze skutecznie zabiegali o ich realizację, wówczas ich obecność na ziemi chińskiej byłaby pożądana.

Problem, jak sądził, tkwił jednak w tym, że żaden z powyższych celów nie był realizowany. Jego zdaniem misje chrześcijańskie przyczyniały się do ochrony ludzi niemoralnych:

Czyż nie jest jawną tajemnicą to, że tylko najgorsi, słabi, niewykształceni, potrzebujący i niemoralni wśród Chińczyków są tymi, którzy się nawrócili lub mogą być nawróceni? A jeśli ktoś uważałby, że to twierdzenie jest zbyt stanowcze, to wzywam go, aby mi pokazał, że konwertyci nawróceni przez misjonarzy są jako klasa […] przynajmniej tak samo dobrymi i pożytecznymi obywatelami jak Chińczycy, którzy się nie nawrócili. Wzywam go, aby mi udowodnił, że ci ludzie, którzy stracili wiarę swoich ojców, […] w sytuacji, gdy nie będą mieli nadziei na materialne zyski, […] nie staną się jeszcze gorszymi ludźmi niż najgorsi wśród Chińczyków żyjących obecnie44.

Według Gu Hongminga przekazywana przez zachodnich misjonarzy wiedza łączyła się z zabobonami religijnymi. Dlatego też twierdził:

nie ulega wątpliwości, że [przykładowy – M.T.] protestancki misjonarz wkłada ostatnio sporo wysiłku w propagowanie wiedzy i nauki. Może on powiedzieć swoim chińskim uczniom, że mandaryni są głupi, gdy wywołują zamieszanie w razie zaćmienia słońca. Jednak czyż w tej samej godzinie nie będzie on im mówić, że słońce i księżyc zatrzymały się, aby pomóc hebrajskiemu generałowi – Jozuemu oraz że książka, która odnotowuje to wydarzenie, jest świętą księgą napisaną pod dyktando samego Stwórcy Wszechświata? Apeluję do każdego, komu drogie jest oświecenie rozumu, aby stwierdził, czy może być coś bardziej nienaukowego niż to, nie używajmy bardziej ostrych słów, intelektualne szalbierstwo? […] Dlatego też mówię, że jakąkolwiek ilość naukowych informacji są w stanie przynieść do Chin misjonarze protestanccy, razem z nią przynoszą jednocześnie raka, który musi w końcu położyć kres wszelkim nadziejom intelektualnego oświecenia Chińczyków45.

Powyższym słowom towarzyszyła gorzka refleksja:

Każdemu, kto wie cokolwiek o staraniu się o oświecenie intelektów ludzkich w Europie, będzie się wydawało dziwacznym i absurdalnym to, że ci ludzie, którzy w krajach europejskich byli prześladowcami i palili na stosach, w Chinach pozują na orędowników sprawy nauki i oświecenia46.

A zatem, zgodnie z uwagą Gu Hongminga, aktywność misjonarzy wcale nie ma na celu rozwoju nauki w Chinach. Używają oni, zgodnie z logiką jego wywodu, wiedzy naukowej jedynie jako fortelu, dzięki któremu próbują zaszczepiać na gruncie chińskim swoje, jak sądził, niemożliwe do pogodzenia z nauką, wierzenia.

Jeśli zaś chodzi o działalność charytatywną, którą prowadzili misjonarze to, jak uważał Gu Hongming, należy zapytać, czy koszty jej utrzymania nie przewyższają przynoszonych przez nią korzyści. Odpowiedź brzmi: zdecydowanie tak. Twierdził, że z powodu wspomagania złoczyńców i buntowników oraz szerzenia przesądów religijnych spotykają się oni z nienawiścią ludu. Dlatego też, jak uważał, potrzebne są duże wydatki na to, aby ich ochraniać. Prócz tego wskazywał, że:

jest wiadome wszystkim bezinteresownym cudzoziemcom mieszkającym w Chinach, że przedsięwzięcia charytatywne w Chinach pomagają przede wszystkim bezrobotnym profesjonalistom ze Stanów Zjednoczonych i Europy47.

Udowodniwszy, że działalność misjonarska na ziemi chińskiej nie spełnia swoich celów, autor kończył rozważania przestrogą dla ludzi Zachodu. Stwierdzał, że „misjonarze są odpowiedzialni za nienawiść, jaką żywią Chińczycy wobec cudzoziemców”. Ta zaś „nie może przynieść tym ostatnim niczego dobrego”48.

Oprócz krytyki zachodnich misjonarzy oraz polityki mocarstw zachodnich wobec Chin pozostałe artykuły umieszczone w Papers from Viceroy’s Yamen były poświęcone krytyce cywilizacji zachodniej oraz wychwalaniu ładu społeczno-politycznego w Chinach. Jak sądził Gu Hongming, cywilizacja zachodnia znajdowała się w stanie głębokiego kryzysu, w przeciwieństwie do dobrze prosperującej cywilizacji chińskiej. Nie twierdził przy tym, że w tej ostatniej nie ma problemów. Jednak, według niego, kryzys cywilizacyjny na Zachodzie miał charakter strukturalny. Natomiast wszelkie problemy chińskie były jedynie tymczasowe i wynikały w dużej mierze z agresji zewnętrznej. Gu Hongming pisał:

Podczas ostatniego lata [1900 roku – M.T.], kiedy Ich Wysokości uciekały, a cała maszyneria państwowa pozostawała pod wpływem wstrząsu spowodowanego przez kataklizm w Pekinie, populacja Chin lojalnie była posłuszna ukonstytuowanym autorytetom i zachowywała się w taki sposób, w jaki, jak wierzę, żaden inny naród na świecie nie zachowywał się lub nawet nie byłby w stanie. Jednym słowem, nieporządek i konfuzja w Chinach dzisiejszych są jedynie wynikiem funkcjonalnej dezorganizacji, podczas gdy anarchia w Europie i Ameryce jest organicznym nieporządkiem49.

Szczegółowe rozważania na temat problemów strukturalnych Zachodu, dostrzeganych przez Gu Hongminga, staną się przedmiotem analizy w rozdziale trzecim, dlatego nie będą tutaj szczegółowo omawiane. Niemniej należy wspomnieć o roli, jaką jego książka Papers from a Viceroy’s Yamen mogła odegrać w kontekście sytuacji międzynarodowej Chin u początku XX wieku. Dzięki opublikowanym w niej tekstom autor chciał pokazać, że cywilizacja chińska nie stanowi zagrożenia dla Zachodu. Dlatego też pisał:

Konflikt cywilizacji, albo raczej konflikt pomiędzy nowoczesnym liberalizmem a średniowieczem, stanowi istotę problemu Dalekiego Wschodu. Nie jest on konfliktem pomiędzy białą i żółtą rasą, lecz stanowi zmagania części populacji Europy z cywilizacją średniowieczną. Jest on tym, co współcześni Niemcy nazywają Kulturkampf50.

Innymi słowy, zdaniem Gu Hongminga, na Zachodzie tradycyjny ład społeczny zaczął ulegać dezintegracji. To zaś doprowadziło Europejczyków do kryzysu zachodniej cywilizacji. Zgodnie z jego poglądami antidotum na ten stan rzeczy stanowi „nowoczesny liberalizm”, którego wartości są, według niego, tymi wartościami, które głosi także konfucjanizm. Jednakże, jak twierdził, problem ludzi Zachodu polegał na tym, że zamiast doświadczać „prawdziwego liberalizmu”, który, zgodnie z jego interpretacją historii Europy, był głoszony przez najwybitniejszych myślicieli europejskich, Zachód pogrążył się w dekadencji. Przejawem tej ostatniej zaś była między innymi polityka kolonialna. Tym samym łączył krytykę polityki kolonialnej z walką toczoną przez Europejczyków i Amerykanów ze strukturalnymi wadami ich cywilizacji. Sprawiało to, że kwestia konfliktów kolonialnych przestawała jawić się jako wynik sporów mocarstw zachodnich z cesarstwem chińskim, lecz stawała się kwestią walki różnych prądów kulturowych w obrębie cywilizacji zachodniej. Takie postawienie sprawy, przynajmniej częściowo, zdejmowało z władz chińskich odpowiedzialność za ich pojawienie się.

Przy okazji krytyki cywilizacji zachodniej Gu Hongming demaskował założenia zachodniej polityki kolonialnej jako dążenie do podbojów i grabieży. Temu, jego zdaniem, służyło utrzymywanie przez mocarstwa zachodnie wielkich armii. Według niego:

gens d’armes [żołnierz] stał się nowoczesnym policjantem […], najemnikiem […], płatnym niewolnikiem prawnika, bogacza, dyplomaty i kapitalisty, zatrudnionym nie po to, aby utrzymywać pokój i porządek, ale po to, żeby strzec własności, ochraniać syndykaty bocznic kolejowych i składów opium. […] stał się niczym jedyna rzecz, której okazuje szacunek – karabin maszynowy, czyli zwykła maszyna, która nie posiada uczuć moralnych ani obowiązków51.

Zgodnie z poglądami cytowanego autora żołnierze, degradując się do roli maszyn, są częścią:

potwornej nowoczesnej maszyny, która jest pozbawiona praw i obowiązków moralnych. Jednocześnie pragnie ona prestiżu i uwagi w gazetach. Pozostaje zaś nieczuła na ból i cierpienie, posiadając nienasycony apetyt na karabiny maszynowe. […] ta potworna maszyna […] jest nazywana imperializmem albo polityką kolonialną52.

W Papers from a Viceroy’s Yamen autor krytykował także tych, którzy dążyli do wprowadzenia zdobyczy zachodniej nauki i techniki do Chin w sposób chaotyczny i niezorganizowany. Tego zaś zgodnie z jego oceną próbowali dokonać reformatorzy z 1898 roku, z Kang Youweiem53 na czele. Według niego byli to:

Radykałowie składający się ze sprytnych, młodych zapaleńców, którzy nazywając się patriotami, są tak naprawdę próżni, egoistyczni i przepełnieni ambicją. Nie posiadają doświadczenia ani rozsądku. Żądają postępu i wprowadzania reform z szybkością pędzącego pociągu, nie bacząc na nic, co stoi im na drodze. Są gotowi nawet zaryzykować obalenie cesarstwa tylko po to, żeby zaspokoić własną żądzę osiągnięcia tego, co w swojej ignorancji uważają za łatwe do zdobycia – dobrobyt, siłę i chwałę narodów zachodnich54.

Podobny pogląd został przez cytowanego autora wyrażony również w artykule z 1903 roku, w którym pisał, że:

żeby sprostać wydatkom związanym z pojawieniem się cudzoziemców, zasoby kraju zostały wydrenowane na rzecz tego, co możemy nazwać celami cesarskimi. Jednocześnie potrzeby lokalne zostały zaniedbane. Odkąd problemy cesarstwa przykuwają uwagę rządu, wysocy funkcjonariusze państwowi, tacy jak wicekrólowie, […] których obowiązkiem jest rozwiązywanie ich i dbanie interesy państwa, uzurpują sobie więcej praw, niż powinni. Wykorzystują swoją władzę do wydawania pieniędzy państwowych oraz promowania [swoich – M.T.] ludzi w służbie publicznej, podczas gdy gubernatorzy, odpowiedzialni za interesy prowincjonalne, albo inaczej mówiąc lokalne, nie posiadają jej wcale. Ponadto oligarchia albo klika ludzi w służbie publicznej, która pozuje na postępowych mandarynów po to, aby zyskać przychylność cudzoziemców, […] zdobywa wszelkie zaszczyty i dorabia się, podczas gdy uczciwi urzędnicy, których obowiązkiem ochrona lokalnych interesów, są pozostawieni samym sobie, aby głodować razem z głodującą populacją55.

Skoro zbyt pospieszna i chaotyczna modernizacja nie była popierana przez Gu Hongminga, to w jaki sposób, jego zdaniem, Chińczycy mogli się przeciwstawić agresji ze strony mocarstw zachodnich? Można było zapobiec im poprzez pozyskanie szacunku ludzi Zachodu dla Chińczyków i kultury chińskiej. W tym celu kultura ta powinna zostać w sposób adekwatny im przedstawiona, poczynając od ksiąg kanonu konfucjańskiego. Opinię taką Gu Hongming wyrażał już w Chinese Scholarship, a jego prace translatorskie dowodzą, że się jej trzymał. Wśród ksiąg, które przetłumaczył, znalazły się Dialogi konfucjańskie (Lunyu 论语)56, Doktryna środka (Zhongyong 中庸) oraz Wielka nauka (Daxue 大学). Były to trzy spośród czterech ksiąg należących do czteroksięgu konfucjańskiego, którego znajomość stanowiła niezbędny warunek zdania egzaminów na stanowiska urzędnicze w cesarstwie dynastii Qing57. Tłumaczenie pierwszej z nich zostało wydane w Szanghaju w 1898 roku, drugiej także w Szanghaju w 1906 roku, a następnie w Londynie, w latach 1908 i 1912, natomiast przekład trzeciej nie został wydany, choć Gu Hongming przesłał go do Tołstoja58.

We wstępie do przetłumaczonych przez siebie Dialogów konfucjańskich Gu Hongming zadeklarował, że jego celem jest to, aby:

każdy wykształcony Anglik po przeczytaniu tej książki mógł przemyśleć panujące względem Chińczyków uprzedzenia i zmienić postawę zarówno względem poszczególnych Chińczyków, jak i względem państwa chińskiego59.

Aby osiągnąć ten cel, starał się przystosować tekst tłumaczenia do zdolności i zainteresowań potencjalnych odbiorców. Stosował taki styl wypowiedzi, który był zrozumiały dla wykształconych angielskich czytelników. Ponadto opuszczał dużą część nazw miejsc i postaci, które ludziom w Europie wydawały się dziwne i niezrozumiałe. Wtedy zaś, gdy je podawał, stosował porównania z ludźmi i miejscami występującymi na Zachodzie. Na przykład legendarnych władców Yao i Shuna porównywał do Abrahama i Izaaka, Yan Huia, ulubionego ucznia Konfucjusza, do świętego Jana Ewangelisty, konfucjańskie księgi klasyczne do Biblii, pojęcie Nieba do pojęcia chrześcijańskiego Boga, pojęcie dao (道) do prawa moralnego, starożytne państwa chińskie Qi i Lu do Francji i Anglii itd. Dodawał także do tłumaczenia słowa, które choć nie występowały literalnie w przekładanym tekście, to jednak wskazywały na znaczenie przypisywane mu przez tradycję. Odwołując się zaś do terminologii współczesnej, można powiedzieć, że jego strategia translatorska polegała na domestykacji60.

Stosowana przez Gu Hongminga metoda przekładu bardzo często nadawała tłumaczonym przez niego pojęciom charakter religijny. Na przykład pojęcie „Niebo” (tian 天) tłumaczył jako „Bóg” (God), „mędrcy” (shengren 圣人) jako „święci” (holly men), „świątynia przodków panującego władcy” (taimiao 太庙) jako „Katedra Państwowa” (State Cathedral) itp. Dzięki temu konfucjanizm nabierał w jego tekstach chrześcijańskiego kolorytu. Tym samym stawał się bardziej zrozumiały i godny poszanowania w oczach czytelników zachodnich. To zaś wpływało na ogólny obraz Chin oraz mogło kształtować opinię publiczną mocarstw kolonialnych w sposób przychylny dla Chińczyków.

Oprócz przyrównywania pojęć chińskich do pojęć chrześcijańskich Gu Hongming także często przyrównywał je do pojęć stworzonych przez filozofów i myślicieli kultury zachodniej. Na przykład gdy dokonywał tłumaczenia Doktryny środka, stwierdził, że:

wyrażenia w tej samej formie i języku, jak w tej, napisanej dwa tysiące lat temu, książce, mogą być odnalezione w pismach najlepszych i największych myślicieli współczesnej Europy61.

Przykładem próby udowodnienia powyższego stwierdzenia może być komentarz do słów cytowanego dzieła: „Nie ma nikogo, kto by nie jadł i nie pił. Ale tylko niewielu zna smak tego, co jedzą i piją”. Brzmi on następująco:

Goethe rzekł: „O niepotrzebna jest skrupulatność moralna, gdy sama natura nas uczy tego, kim powinniśmy być. Dziwne są żądania społeczeństwa, które wprawiają nas w konfuzję i zwodzą, żądając więcej niż to, czego ona żąda”. Prawo moralne jest prawem naszej natury moralnej. Zaś naszą naturą moralną, naszym bytem moralnym jest nic innego jak nasze prawdziwe lub zwyczajne ja (self)62.

W powyższych słowach Gu Hongming próbował pokazać, że myśli autora Doktryny środka i Johanna Wolfganga Goethego były zgodne. Zabiegi takie stosował bardzo często, nie tylko w pracach translatorskich, ale też w innych tekstach publicystycznych. Szczególnie chętnie odwoływał się do myślicieli niemieckich. Fang Housheng, współczesny chiński badacz zajmujący się analizowaniem relacji myśli Gu Hongminga z kulturą niemiecką, wyliczył, że myślicielami niemieckimi, których przywoływał w tekstach, najczęściej byli Johann Wolfgang Goethe, Heinrich Heine, Friedrich Schiller, Novalis (Georg Philipp Friedrich Freiherr von Hardenberg), Immanuel Kant i Johann Gottlieb Fichte63. Odwołując się do nich, Gu Hongming udowadniał zachodnim czytelnikom, że myśl chińska jest równie głęboka, wartościowa i uniwersalna jak twórczość najbardziej uznanych myślicieli krajów zachodnich.

Innym stosowanym przez niego zabiegiem mającym udowodnić uniwersalność nauk konfucjańskich był taki sposób tłumaczenia tekstów, który poszerzał ich znaczenie. Jako przykład mogą posłużyć słowa Konfucjusza z Dialogów konfucjańskich: „jeśli [dobrzy ludzie] nie będą kroczyć ściśle śladem dawnych mędrców, oni również nie dotrą do wewnętrznych komnat”64. Gu Hongming przetłumaczył je w następujący sposób: „Uczciwy człowiek nie jest obłudny ani nie praktykuje ezoteryzmu czy też jakiegokolwiek sekretnego izmu”65. W tłumaczeniu powyższym został zachowany sens tłumaczonych słów, przypisywany im przez tradycję konfucjańską. Polegał on na zakazie odstępowania od nauk konfucjańskich na rzecz innych doktryn, w kontekście chińskim, należących przede wszystkim do taoizmu i buddyzmu. Jednocześnie znaczenie tłumaczonego tekstu zostało poszerzone i zmodyfikowane. Tekst oprócz doktryn tajemnych zaczął wskazywać na wszelkie ideologie, których nazwy w językach zachodnich przeważnie kończą się na „izm”. Zabieg ten nadał słowom Konfucjusza znaczenie bardziej uniwersalne i zarazem zrozumiałe dla zachodnich czytelników.

ZAPRASZAMY DO ZAKUPU PEŁNEJ WERSJI KSIĄŻKI

Przypisy

Wstęp

1Francis Fukuyama, The End of History and The Last Man, The Free Press, New York 1992.

2Huang Xingtao 黄兴涛, Wenhua guaijie Gu Hongming 文化怪杰辜鸿铭 [Dziwak Gu Hongming], Zhonghua Shuju, Beijing 1995.

3Gu Hongming wenjji 辜鸿铭文集 [Pisma zebrane Gu Hongminga], t. 1 i 2, pod red. Huang Xingtao 黄兴涛, Hainan Chubanshe, Haikou 1996. Do tej pory nie ukazał się kompletny zbiór pism Gu Hongminga w języku angielskim. Wznawiane są jedynie jego tłumaczenia konfucjańskich ksiąg klasycznych, np. Gu Hongming, Three Confucian Classics. The Method of Higher Education. A New Translation. The Conduct of Life or The Universal Order of Confucius. The Discourses and Sayings of Confucius (The Analects), CN Times Books, New York 2013; i jego najsławniejsze dzieło – The Spirit of the Chinese People – zob. np. Gu Hongming, The Spirit of the Chinese People, Foreign Language Teaching and Research Press, Beijing 1998.

4Stan badań nad Gu Hongmingiem w języku chińskim dobrze opisuje artykuł: Liu Zhongshu 刘中树, 1978–2008 nian Gu Hongming yanjiu lunshu, 1978–2008 年辜鸿铭研究述评 [Krytyczne podsumowanie badań nad Gu Hongmingiem w latach 1978–2008], „Guilin Daxue Shehui Kexue Xuebao” 2008, t. 48, nr 6, s. 79–86; abstrakt: s. 155–156.

5Gao Lingyin 高令印, Gao Xiuhua 高秀华, Gu Hongming yv Zhongguo wenhua 辜鸿铭与中国文化 [Gu Hongming i kultura chińska], Fujian Renmin Chubanshe, Fuzhou 2008.

6Kong Qingmao 孔庆茂, Gu Hongming pingzhuan 辜鸿铭评传 [Biografia Gu Hongminga], Baihuazhou Wenyi Chubanshe, Beijing 2010.

7Gu Hongming juan 辜鸿铭卷 [Księga pism Gu Hongminga], pod red. Huang Xingtao 黄兴涛, Zhongguo Renmin Daxue Chubanshe, Beijing 2015.

8Liu Zhongshu 刘中树, He Lanmei 付兰梅, Wu Jingming 吴景明, Gu Hongming yu Zhongguo jindai sixiang wenhua 辜鸿铭与近代思想文化 [Gu Hongming a nowoczesna kultura i myśl chińska], Sanlian Shudian, Beijing 2015.

9Zob. np. Chow Tse-Tsung, The May 4th Movement. Intellectual Revolution in Modern China, Harvard University Press, London-Cambridge 1960; Prasenjit Duara, The Dis-course of Civilization and Pan-Asianism, „Journal of World History” 2001, t. 12, nr 1, s. 99–130; Ko Dorothy, Cindirella’s Sisters. A Revisionist History of Footbinding, University of California Press, Berkeley, Los Angeles, London 2005.

10Lo Hui-min, Ku Hung-ming: Homecoming, „East Asian History” 1993, nr 6, s. 163–182, idem, Ku Hung-ming: Homecoming (Part 2), „East Asian History” 1995, nr 9, s. 67–96.

11Tianhu Hao, Ku Hung-Ming an Early Chinese Reader of Milton, „Milton Quarterly” 2005, nr 39/2, s. 93–100.

12Du Chunmei, Gu Hongming as Cultural Amphibian. A Confucianist Universalist Critique of Modern Western Civilization, „Journal of World History” 2011, t. 22, nr 4, s. 715–746.

13Gotelind Müller-Saini, Gu Hongming (1857–1928) and China’s Defence Against Occident, University of Heilderberg, Heilderberg 2013, wersja elektroniczna umieszcznona na stronach Uniwersytetu w Heilderbergu: http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/volltextserver/15423/ [dostęp 30 października 2017]. [dostęp 30 października 2017].

14Chunmei Du, Gu Hongming and the Re-invention of Chinese Civilization. A Dissertation Presented to the Faculty of Princeton University in Candidacy for the Degree of Doctor of Philosophy. Recommended for Acceptance by the Department of East Asian Studies. Advisor: Benjamin Elman, Princeton University, 2009.

15Feliks Koneczny, O cywilizację łacińską, Dom Wydawniczy „Ostoja”, Krzeszowice, przedruk artykułu z 1936 r. (brak roku wydania), s. 25–26.

16Krzysztof Gawlikowski, Procesy okcydentalizacji Chin oraz innych krajów Azji Wschodniej i ich stosunek do cywilizacji zachodniej, w: Wietnamczycy: systemy wartości – stereotypy Zachodu, pod red. Adama Jelonka, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2004, s. 26–86; idem, Religijność chińska: uwagi o innej cywilizacji, „Azja–Pacyfik. Społeczeństwo – Polityka – Gospodarka” (dalej „Azja–Pacyfik”) 2003, t. 6, s. 7–67; idem, Chiński optymizm, „Znak” 2008, nr 638–639, http://www.miesiecznik.znak.com.pl/638-6392008z-krzysztofem-gawlikowskim-rozmawia-marcin-zylachinski-optymizm/ [dostęp 1 sierpnia 2017]. [dostęp 1 sierpnia 2017].

17Zob. np. Joseph Richmond Levenson, Confucian China and Its Modern Fate. A Trilogy. Volume One. The Problem of Intellectual Continuity, University of California Press, Berkeley-Los Angeles 1968, s. 105; Edmund S.K. Fung, The Intellectual Foundations of Chinese Modernity. Cultural and Political Thought in the Republican Era, Cambridge University Press, Cambridge 2010, s. 62.

18Edward Burnett Tylor, Cywilizacja pierwotna. Badania rozwoju mitologji, filozofji, wiary, mowy, sztuki i zwyczajów, przeł. Zofia Antonina Kowerska, Wydawnictwo „Głosu”, 03/31 Warszawa 1896, s. 7.

19Samuel Phillips Huntington, Zderzenie cywilizacji, przeł. Hanna Jankowska, Wydawnictwo Literackie Muza, Warszawa 2001, s. 43. Ostatnie słowa w zamieszczonym cytacie Huntingtona podaję za: Adda Bruemmer Bozeman, Civilizations Under Stress: Reflections on Cultural Borrowing and Survival, „Winter” 1975, t. 51, nr 1, s. 1.

20Rok urodzenia Yang Xiaosi nie jest znany.

1. Życie i twórczość Gu Hongminga

1Zob. Liu Zhongshu 刘中树, He Lanmei 付兰梅, Wu Jingming 吴景明, Gu Hongming yu Zhongguo jindai sixiang wenhua 辜鸿铭与近代思想文化 [Gu Hongming a nowoczesna kultura i myśl chińska], Sanlian Shudian, Beijing 2015, s. 341–343.

2Zob. Gao Lingyin 高令印, Gao Xiuhua 高秀华, Gu Hongming yv Zhongguo wenhua 辜鸿铭与中国文化 [Gu Hongming i kultura chińska], Fujian Renmin Chubanshe, Fuzhou 2008, s. 2.

3Zob. Liu Zhongshu 刘中树, He Lanmei 付兰梅, Wu Jingming 吴景明, Gu Hongming yv Zhongguo jindai sixiang wenhua 辜鸿铭与近代思想文化, s. 343–344. Por. Gao Lingyin 高令印, Gao Xiuhua 高秀华, Gu Hongming…, s. 20. Por. Kong Qingmao 孔庆茂, Gu Hongming pingzhuan 辜鸿铭评传 [Biografia Gu Hongminga], Baihua-zhou Wenyi Chubanshe, Beijing 2010, s. 29.

4Zob. Chunmei Du, Gu Hongming and the Re-invention of Chinese Civilization. A Dissertation Presented to the Faculty of Princeton University in Candidacy for the Degree of Doctor of Philosophy. Recommended for Acceptance by the Department of East Asian Studies. Advisor: Benjamin Elman, Princeton University, 2009, s. 29, przyp. 17.

5Hu Shi 胡适 (1891–1962) był chińskim filozofem, pisarzem, publicystą i działaczem politycznym. Z myśli zachodniej przejął zainteresowanie filozofią pragmatyzmu, z której perspektywy interpretował poglądy myślicieli chińskich. Był jednym ze współtwórców czasopisma „Nowa Młodzież” (Xin Qingnian) i propagatorem reformy kultury chińskiej. Znał Gu Hongminga ze wspólnej pracy na Uniwersytecie Pekińskim.

6Hu Shi (胡适), Ji Gu Hongming 记辜鸿铭 [Wspomnienie o Gu Hongmingu], w: Wentan guaijie Gu Hongming 文坛怪杰辜鸿铭 [Dziwak w świecie literatury – Gu Hongming], Yuelu Shushe, Changsha 1988, s. 5.

7Chunmei Du, Gu Hongming and the Re-invention of Chinese Civilization…, s. 38.

8Gao Lingyin, Gao Xiuhua, Gu Hongming…, s. 20–40.

9Kong Qingmao, Gu Hongming…, s. 30–31.

10Ibidem.

11Thomas Carlyle (1795–1881) był szkockim myślicielem, historykiem, pisarzem i filozofem. Uczył się na uniwersytecie w Edynburgu. Po ukończeniu studiów został nauczycielem matematyki, z czego zrezygnował w 1818 r. Następnie utrzymywał się z korepetycji, jednocześnie oddając się studiowaniu języka niemieckiego. W 1826 r. ożenił się z Jane Baillie Welsh. Rok później przeniósł się z żoną na farmę, którą ta odziedziczyła po ojcu. Mieszkał tam do 1834 r., kiedy to zmienił miejsce zamieszkania na Londyn. W 1837 r. ukazała się jedna z jego najważniejszych prac – The French Revolution: A History. Analizował w niej przebieg rewolucji i jednocześnie przedstawiał własną wizję historiozofii, w której główną rolę odgrywały jednostki wybitne. Powyższa książka zapewniła mu sławę i możliwość prowadzenia odpłatnych wykładów, które rozwiązały jego problemy finansowe. Poglądy w niej zawarte pogłębił w kolejnym dziele On Heroes, Hero-Worship, and The Heroic in History, stworzonym na podstawie jego wykładów z 1840 r. W 1865 r. został rektorem Uniwersytetu Edynburskiego, osiągając szczyt kariery akademickiej. W kolejnych pracach, zgodnie z logiką głoszonych przez siebie poglądów, krytykował demokrację jako ustrój absurdalny. Z drugiej strony opowiadał się przeciwko dziedzicznej arystokracji. W eseju Occasional Discourse on the Negro Question popierał istnienie niewolnictwa. Jego ostatnim wielkim dziełem było History of Friedrich II of Prussia poświęcone Fryderykowi II Hohenzollernwi (1712–1786), którego przedstawił jako bohaterskiego władcę.

12Mateusz Arnold (1822–1888) był angielskim myślicielem, pisarzem, krytykiem kultury i poetą. Studiował na Oksfordzie. W 1849 r. wydał swój pierwszy tom poezji. W 1851 r. został zatrudniony na stanowisku królewskiego inspektora szkolnego. Równolegle z pracą wydawał kolejne tomy swoich dzieł poetyckich. W 1857 r. uzyskał tytuł profesora poezji na Uniwersytecie Oksfordzkim. Zaczął pisać książki na tematy związane z kulturą, z których najważniejszą była Culture and Anarchy (zob. Matthew Arnold, Culture and Anarchy, Yale University Press, New Heaven-London 1994). W swoich dziełach zdefiniował on kulturę jako poszukiwanie doskonałości w tym, co zostało zrobione i powiedziane przez człowieka. W 1886 r. odszedł na emeryturę. Zmarł dwa lata później podczas podróży do Stanów Zjednoczonych.

13John Ruskin (1819–1900) był angielskim myślicielem i krytykiem sztuki. Pochodził z bogatej rodziny. W dzieciństwie większą część edukacji pobierał od prywatnych nauczycieli, zatrudnianych przez jego rodziców. W 1836 r. ukończył studia na Oksfordzie. Zarówno przed studiami, jak i po ich ukończeniu dużo podróżował po Europie, a jego wyprawy stanowiły inspirację do pisanych dzieł. W 1843 i 1845 r. wydał dwa tomy książki Modern Painters, w której opowiadał się za wyższością malarstwa mu współczesnego nad wcześniejszym. W 1849 r. opublikował Seven Lamps of Architecture, w której podjął się refleksji nad gotycką architekturą i cnotami, które uosabiała. Podróż do Wenecji zainspirowała go do napisania trzytomowego dzieła The Stones of Venice, w którym analizował historię architektury tego miasta. Jednocześnie wyrażał w niej poglądy społeczne, w których sprzeciwiał się redukowaniu człowieka do roli bezwolnego narzędzia, jak to się według niego działo w nowoczesnych fabrykach. W latach 50. zaangażował się w pracę w Kolegium Pracujących Mężczyzn, utworzonym przez chrześcijańskich socjalistów. Uczył także w szkołach dla dziewcząt. Wygłaszał również publiczne wykłady. W tej samej dekadzie dręczony wątpliwościami religijnymi w końcu zdecydował się porzucić wiarę chrześcijańską. W tym też czasie jego uwagę zaczęły jeszcze bardziej przyciągać kwestie społeczne. Zajął się krytyką industrializacji oraz teorii utylitarystycznych. Swoje poglądy wyraził m.in. w eseju Unto This Last, który uzyskał międzynarodowe uznanie. Na podstawie jego wykładów w latach 60. powstała jego kolejna sławna książka Sesame and Lilies. W latach 1869–1879 i 1863–1864 pracował jako profesor na Oksfordzie, gdzie założył własną szkołę sztuki. W 1871 r. założył utopijną społeczność – Gildię świętego Grzegorza, której członkowie zamierzali wspólnie żyć na wsi, opierając się na tradycyjnych metodach gospodarowania. Jego ostatnim znaczącym dziełem literackim była autobiografia nosząca tytuł Praeterita. W latach 80. jego zdrowie stopniowo się pogarszało. Umarł na grypę w wieku 80 lat.

14Ralph Waldo Emerson (1803–1882) był amerykańskim filozofem, myślicielem i poetą. Studiował na Harvardzie. W 1829 r. rozpoczął pracę jako pastor unitariański. Kilka lat później porzucił ją na skutek konfliktu ze swoim Kościołem w kwestiach doktrynalnych. W 1832 r. udał się w podróż do Europy, gdzie poznał m.in. Thomasa Carlyle’a, z którym utrzymywał kontakt aż do śmierci tego ostatniego. W 1836 r. założył wraz z przyjaciółmi Klub Transcendentalistów. W tym też roku wydał jeden ze swoich najsłynniejszych esejów – Nature. Wyrażał w nim poglądy platońskie i panteistyczne. Również w tym czasie zaczął wygłaszać płatne wykłady, które przyczyniły się do polepszenia jego warunków finansowych. W 1838 r. został zaproszony do wygłoszenia wykładu na wydziale teologii Uniwersytetu Harvarda. Wywołał skandal, stwierdzając, że Jezus Chrystus był wielkim człowiekiem, ale nie Bogiem. W 1841 r. wydał zbiór esejów zawierający słynny tekst Self-realiance, który przyczynił się do ukształtowania amerykańskiego indywidualizmu. Oprócz pisania kolejnych esejów i wygłaszania wykładów na tematy filozoficzne pod koniec lat 30. zaczął głosić poglądy sprzeciwiające się istnieniu niewolnictwa. Dlatego też w czasie wojny secesyjnej poparł stany północne. W 1864 r. został członkiem Amerykańskiej Akademii Sztuk i Nauk. W latach 70. podupadł na zdrowiu i zaczął mieć problemy z pamięcią, w wyniku czego przestał występować publicznie. Zmarł na zapalenie płuc.

15Zob. Tianhu Hao, Ku Hung-Ming an Early Chinese Reader of Milton, „Milton Quarterly” 2005, nr 39/2, s. 93–100.

16Huang Xingtao 黄兴涛, Wenhua guaijie Gu Hongming 文化怪杰辜鸿铭 [Dziwak Gu Hongming], Zhonghua Shuju, Beijing 1995, s. 17.

17Lo Hui-min, Ku Hung-ming: Homecoming (Part 2), „East Asian History” 1995, nr 9, s. 67–96.

18Ibidem, s. 69–72.

19Wiersz bez podania tytułu był cytowany przez Lo Hui-mina. Wszystkie przytaczane fragmenty pochodzą z tego cytatu. Zob. Lo Hui-min, Ku Hung-ming: Homecoming (Part 2), s. 73.

20Informację o zatrudnieniu Gu Hongminga przez Thomasa Wade’a potwierdza wzmianka w czasopiśmie „The Scottish” z czerwca 1879 r. Zob. Chunmei Du, Gu Hongming and the Re-invention of Chinese Civilization…, s. 39.

21Ibidem, s. 40.

22Opowiadanie tej historii przez Gu Hongminga jest dobrze udokumentowane. Zob. Gao Lingyin, Gao Xiuhua, Gu Hongming…, s. 41–45.

23Archibald Ross Colquhoun, Across Chrysê, Being the Narrative of a Journey of Exploration through the South China Border Lands from Canton to Mandalay, Scribner, Welford, New York 1883, s. 11, 18.

24Chunmei Du, Gu Hongming and the Re-invention of Chinese Civilization…, s. 41.

25„North China Daily News”, październik 1883 i „North China Daily News”, listopad 1883. Zob. Chunmei Du, Gu Hongming…, s. 41.

26Ku Hung-ming, The Spirit of the Chinese People with an Essay on „The War and Way Out”, The Peking Daily News, Peking 1915, s. 129.

27Yujiaoli 玉娇梨 [Opowieść dwóch kuzynek] jest historią napisaną u początku dynastii Qing. Opowiada o miłości dwóch kuzynek do młodego uczonego. Była znana w Europie dzięki temu, że w 1826 r. została przetłumaczona przez Jeana-Pierre’a Abel-Rémusata.

28Ku Hung-ming, The Spirit of the Chinese People…, s. 132.

29James Legge (1815–1897) był szkockim uczonym i misjonarzem. W 1839 r. udał się w podróż misjonarską do Chin. Jednak dopiero w 1842 r. udało mu się osiąść w Hongkongu, gdzie pozostał na kolejne 30 lat. Zauważył, że aby móc skutecznie nawracać Chińczyków na chrześcijaństwo, konieczne jest najpierw zrozumienie ich kultury. Dlatego też postanowił przetłumaczyć najważniejsze dzieła chińskiej literatury klasycznej. Efektem jego pracy było m.in. przetłumaczenie najważniejszych ksiąg kanonu konfucjańskiego na język angielski. Jego tłumaczenia do dziś są wysoko oceniane i wykorzystywane w pracy naukowej. Oprócz wykonywania przekładów pracował też jako nauczyciel. W 1873 r. powrócił do Wielkiej Brytanii. Tam w 1876 r. objął stanowisko profesora języka chińskiego i literatury na Oksfordzie, gdzie pracował aż do śmierci w 1897 r.

30Ku Hung-ming, The Spirit of the Chinese People…, s. 134–135.

31Ibidem, s. 138–139.

32Ibidem, s. 140–141.

33Kaw Hong Beng, Chinese Domestic Life, „The North-China Herald and Supreme Court&Consular Gazette”, 2 stycznia 1894, tłumaczenie na chiński: Gu Hongming, Zhongguoren de jiating shenghuo 中国人的家庭生活 [Życie rodzinne Chińczyków], w: Gu Hongming juan 辜鸿铭卷 [Księga pism Gu Hongminga], pod red. Huang Xingtao 黄兴涛, Zhongguo Renmin Daxue Chubanshe, Beijing 2015, s. 12–27.

34Ibidem, s. 19.

35Ibidem.

36Ibidem, s. 26.

37Zhang Zhidong (张之洞, 1837–1909) był politykiem, uczonym i wysokim dostojnikiem w czasach schyłku dynastii Qing. Pochodził z rodziny o tradycjach urzędniczych. Odebrał bardzo staranne wykształcenie i z wyróżnieniem zdawał kolejne egzaminy urzędnicze. W 1863 r. zdał egzaminy na stopień jinshi (进士), dzięki któremu został formalnie zaliczony do klasy urzędniczej. W 1864 r. uzyskał godność kompilatora (bianxiu 编修) w Akademii Hanlin. W 1866 r. zdał egzamin dla urzędników dakao (大考). Następnie piastował rozmaite stanowiska związane z systemem egzaminacyjnym. W 1879 r. został członkiem Akademii Imperialnej (Guozijian 国子监). W 1881 r. mianowano go gubernatorem Shanxi. Odznaczył się tam stanowczą walką z korupcją. W 1884 r. został przeniesiony na stanowisko gubernatora generalnego prowincji Guangdong i Guangxi. Na nowym stanowisku starał się nie tylko dbać o obronność, ale też rozwijać przemysł i wprowadzać doń osiągnięcia zachodniej techniki. Stworzył m.in. nowoczesną mennicę, więzienie, akademię morską i nowe drogi. Rozpoczął projekt budowy nowoczesnej fabryki zbrojeniowej, ale zanim wprowadzono go w życie, Zhang Zhidong znów został przeniesiony, tym razem, aby stać się generalnym gubernatorem prowincji Hunan i Hubei. Funkcję tę piastował od 1889 r. Podczas jej sprawowania stworzył fabrykę zbrojeniową w Hanyangu. W Wuchangu otworzył szkołę wojskową, w której korzystał z pomocy niemieckich instruktorów wojskowych. Duży nacisk kładł też na rozwój hutnictwa, chcąc uniezależnić produkcję broni od importu potrzebnych surowców. Nadzorował budowę linii kolejowej pomiędzy Pekinem a Hankou. Rozwijał szkolnictwo. Tworzył szkoły techniczne i wysyłał chińskich studentów na studia zagraniczne oraz fundował nowe akademie nauczające klasycznego konfucjanizmu. W memoriałach posyłanych do tronu cesarskiego opowiadał się za reformą edukacji, która, zgodnie z jego radami, miała uwzględniać problemy współczesnego świata, w tym wiedzę o krajach zachodnich. Na początku „stu dni reform” cesarza Guangxi opublikował słynny memoriał Zachęta do nauki (Quanxue 劝学). Namawiał w nim do adaptowania osiągnięć technicznych cywilizacji zachodniej przy jednoczesnym trzymaniu się zasad konfucjańskich w zakresie porządku społecznego i poparciu dla rządzącej dynastii. Podczas zamachu stanu dokonanego przez Cesarzową Wdowę – Cixi opowiedział się po jej stronie. W czasie powstania bokserów zignorował rozkaz atakowania cudzoziemców, zakładając, że został on wydany pod przymusem. Natomiast w trakcie lądowania cudzoziemskich wojsk interwencyjnych wraz z kilkoma innymi gubernatorami generalnymi zawarł pakt o nieagresji. Zgodnie z nim wojska cudzoziemskie miały powstrzymać się od najeżdżania prowincji, nad którymi sprawowali władzę przystępujący do paktu generalni gubernatorzy, a ci ostatni zobowiązywali się za to ochraniać życie i mienie cudzoziemców znajdujących się na ich terytoriach. Po zdławieniu powstania Zhang Zhidong poparł pozostawienie przy władzy dynastii mandżurskiej z Cesarzową Wdową na czele. W 1908 r., gdy uzyskał tytuł Wielkiego Strażnika Następcy Tronu (Taizi Taibao 太子太保), jego kariera polityczna osiągnęła szczyt. Zmarł niecały rok po tym wydarzeniu.

38O genezie i jego przebiegu pisze dość szczegółowo Witold Rodziński, Historia Chin, Ossolineum, Wrocław-Warszawa 1974, s. 406–439. Więcej o powstaniu tajpingów zob. Jonathan D. Spence, God’s Chinese Son, Norton&Company, New York-London 1997.

39Zob. Zhao Fengchang 赵凤昌, Guoxue Gu Tangshen chuan 国学辜汤生传 [Sinologiczna biografia Thomsona Gu], w: Wen tan guaijie Gu Hongming 文坛怪杰辜鸿铭 [Gu Hongming – dziwak w świecie literatury], Yuelu Shushe, Changsha 1998, s. 143.

40Ku Hung-ming, Papers from a Viceroy’s Yamen. Chinese Plea for the Cause of Good Government and True Civilization in China, Shanghai Mercury Ltd, Shanghai 1901.

41Zob. ibidem, s. 35–50. Por. Gu Hongming, Wei wuguo wumin zhengbian – Xiandai chuangjiaoshi yu zuijin saoluan (jiaoan) guanxi lun 为吾国吾民争辩 – 现代传教士与中国最近骚乱 (教案) 关系轮 [Defensio Populi ad Populos or The Modern Missionaries Considered in Relation to Recent Riots], w: Gu Hongming juan, s. 28–35.

42Na temat chrześcijaństwa w Chinach zob. np. Alexander Michie, China and Christianity, Knight and Millet, Boston 1900.

43Herbert Giles, Chinese Sketches, Trünmer&Co., Kelly&Co, London-Shanghai 1876, s. 197–199.

44Ku Hung-ming, Papers…, s. 37.

45Ibidem, s. 39.

46Ibidem, s. 40.

47Ibidem, s. 42.

48Ibidem, s. 48.

49Ibidem, s. XII.

50Ibidem, s. 183.

51Ibidem, s. 161–162.

52Ibidem, s. 167.

53Kang Youwei 康有为 (1858–1927) pochodził z rodziny urzędniczej. W latach młodości oprócz studiowania propagowanej przez władze wykładni konfucjanizmu zapoznał się z literaturą buddyjską, chrześcijańską i świecką publicystyką zachodnią. Doszedł do wniosku, że teksty konfucjańskie, które uchodziły za autentyczne, zostały sfałszowane. Stało się to dla niego pretekstem do opracowania reinterpretacji nauczania Konfucjusza. Według niego Konfucjusz był reformatorem, który opracowywał zasady ustroju społeczno-politycznego dla przyszłych epok. To stanowiło uzasadnienie działalności reformatorskiej. Dlatego też Kang Youwei jeszcze jako młody uczony przy okazji organizacji egzaminów państwowych w 1888 r. występował z petycjami do cesarza o przeprowadzenie odpowiednich reform. W 1895 r. razem z przyjaciółmi założył Towarzystwo Studiów nad Umocnieniem Państwa. 10 lat później, w 1898 r., uzyskał audiencję u cesarza Guangxu, który zaraz potem rozpoczął tzw. sto dni reform, których wiele odpowiadało głoszonym przez niego postulatom. Reformy te zostały zakończone wraz z zamachem stanu przeprowadzonym przez cesarzową Cixi. Zdobywszy władzę, cesarzowa wydała nakaz jego aresztowania i stracenia Kang Youweia. Ten jednak nie został schwytany. Udało mu się uciec do Japonii. Próbował bezskutecznie zabiegać o pomoc obcych mocarstw dla władcy Chin uwięzionego przez Cesarzową Wdowę. W 1899 r. wraz z Liang Qichao stworzył Stowarzyszenie Obrony Cesarza (Baohuanghui 保皇会). Już po rewolucji xinhajskiej, w 1913 r. powrócił na ziemię chińską. Wówczas należał do grona konserwatystów politycznych, chociaż bowiem Chiny były już republiką, ciągle opowiadał się za utrzymaniem w nich władzy cesarskiej oraz uznaniem konfucjanizmu za ideologię państwową. W 1917 r. poparł próbę przywrócenia władzy ostatniemu cesarzowi z dynastii mandżurskiej – Pu Yi. Później wycofał się z działalności politycznej na wielką skalę i osiadł w Qingdao, gdzie żył aż do śmierci w 1927 r.

54Ku Hung-ming, Papers…, s. 5–6.

55Idem, The Body Politic and Civil Service in China, Shanghai Mercury, Shanghai 1903, s. 9.

56Polski przekład zob. Dialogi konfucjańskie, przeł. Krystyna Czyżewska-Madejewicz, Jerzy Künstler, Tytus Czyżewski, Ossolineum, Wrocław 1976.

57Więcej o systemie egzaminacyjnym w Chinach zob. Thomas H.C. Lee, Education in Traditional China. A History, Brill, Leiden-Boston-Koln 2000, s. 104–170.

58Zob. Liu Yanshi 刘彦士, Xunzhao yizhe wenhua shenfen – yi Lin Yutang he Gu Hongming weili 寻找译者文化身份 – 以领语堂和辜鸿铭为例 [Poszukiwanie tożsamości kulturowej tłumacza na przykładzie Li Yutanga i Gu Hongminga], Xinan Caijin Daxue Chubanshe, Chengdu 2014, s. 103.

59Yingyvu „Lunyu” xu 英语《论语》序 [Wstęp do angielskiego tłumaczenia „Dialogów konfucjańskich”], w: Gu Hongming wenji 辜鸿铭文集 [Dzieła zebrane Gu Hongminga], t. 2, Hainan Chubanshe, Haikou 1996, s. 346–347.

60Zob. Che Huanhuan 车欢欢 i Luo Tian 罗天, Cong Gu Hongming Lunyu de yingyi kan fanyi guifan de yunzuo fangshi 从辜鸿铭《论语》的英译看翻译规范的运作方式 [Normy tłumaczeniowe na podstawie tłumaczenia Dialogów konfucjańskich przez Gu Hongminga], „Journal of Xihua University (Philosophy&Social Science)” 2006, nr 4, s. 103–105.

61Ku Hung Ming, The Conduct of Life or The Universal Order of Confucius. A Translation of One of The Four Confucian Books, Hitherto Known as The Doctrine of The Mean, The Wisdom of The East Series, London 1920, s. 13.

62Ibidem, s. 17.

63Zob. Fang Housheng 方厚升, Junzi zhi dao: Gu Hongming yv zhongde wenhua jiaoliu 君子之道: 辜鸿铭与中德文化交流 [Droga człowieka szlachetnego: Gu Hongming i wymiana kulturowa między Niemcami a Chinami], Xiamen Daxue Chubanshe, Xiamen 2014, s. 41–64.

64Dialogi konfucjańskie…, s. 111.

65Ku Hung-ming, The Discourses and Sayings of Confucius, Yunnan Daxue Chubanshe, Kunming 2011, s. 171–172.