Zdjęcia na okładce:
Anna i Jarosław Iwaszkiewiczowie w 25 rocznicę ślubu, 12 września 1947, Stawisko.;
Muzeum w Stawisku/FOTONOVA

Wydawca, redakcja i korekty
Andrzej Chrzanowski

Recenzenci
prof. dr hab. Piotr Mitzner, prof. dr hab. Tomasz Wójcik

Redakcja techniczna
Danuta Przymanowska-Boniuk

Indeks osób
Jerzy Wiśniewski (koncepcja)

Projekt okładki, stron tytułowych i opracowanie typograficzne
Wojciech Stukonis

Tłumaczenie fragmentów francuskojęzycznych
Anita Staroń

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa wi ramach programu realizowanego przez Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą „Narodowy Program Rozwoju Humanistyki” nri  projektu NPRH/F/SP/508089/2021/11, kwota dofinansowania 612i 352i zł, całkowita wartość projektu 612i 352i zł

Copyright © by The Estate of Jarosław Iwaszkiewicz. All rights reserved.
Published by arrangement with Beata Stasińska Literary Agency
Copyright © Opracowanie, wstęp, przypisy ii nota edytorska by Ewa Cieślak, Krystyna Pietrych, Jerzy Wiśniewski
Copyright © for this edition by Wydawnictwo Akademickie SEDNO Spółka z o.o.

Warszawa 2024

Wszelkie prawa zastrzeżone
Kopiowanie, przedrukowywanie i rozpowszechnianie w całości lub we fragmentach
jakąkolwiek techniką bez pisemnej zgody wydawcy zabronione

ISBN ISBN 978-83-7963-212-1
ISBN 978-83-7963-213-8 (e-book)

Wydawnictwo Akademickie SEDNO Spółka z o.o.
00-696 Warszawa
ul. J. Pankiewicza 3
www.wydawnictwosedno.pl
info@wydawnictwosedno.pl

Spis treści

Sceny małżeńskie z historią w tle

Rok 1944

Rok 1945

Rok 1946

Rok 1947

Rok 1948

Rok 1949

Nota edytorska

Indeks osób

Indeks tytułów dzieł Jarosława i Anny Iwaszkiewiczów

Sceny małżeńskie z historią w tle

Blok korespondencji Iwaszkiewiczów z lat 1944–1949 otwiera list datowany 18 grudnia 1944 roku, wysłany przez Annę do Jarosława w drodze do Rabki, dokąd jechała, by opiekować się starszą córką, Marią, oczekującą narodzin dziecka. Można go potraktować jako symptomatyczną zapowiedź całej korespondencji małżonków, bowiem najważniejsze i pierwszoplanowe są tu sprawy osobiste i domowe, marginalnie zaś pojawiają się wzmianki dotyczące ówczesnych wydarzeń. Listy, które Iwaszkiewiczowie będą wysyłać do siebie od 1944 roku aż do roku 1979, a więc przez niemal 35 lat, mają zasadniczo charakter prywatny i z rzadka pojawiają się w nich odniesienia do spraw publicznych, funkcjonujących jednak zawsze jako ważny, a czasami wręcz niezbędny kontekst dla nieoficjalnych i czasem poufnych kwestii opisywanych przez korespondentów. Nie wynika to jedynie ze świadomości działania cenzury, obejmującej swoją kontrolą także prywatne listy (choć oboje biorą ją pod uwagę), ale przede wszystkim z potrzeby przekazywania wiadomości o sobie nawzajem, o rodzinie, o Stawisku, o tym, co dzieje się w kręgu osób najbliższych. Korespondencja z lat 1944–1979, podobnie jak wcześniejsza, obejmująca lata 1922–1939, ma więc zdecydowanie charakter kameralny i razem z diarystyką obojga składa się na intymistyczne zapisy małżonków. Ale wielka historia, niczym metronom, cały czas wystukuje niepokojący rytm, nie dając o sobie zapomnieć, i w sposób znaczący wpływa na życie domowe. Warto więc krótko przypomnieć najważniejsze wydarzenia polityczne i społeczne, które stanowią bezpośredni kontekst dla prywatnych listów Iwaszkiewiczów z lat 1944–1949, składających się na niniejszy tom. Tym bardziej, że był to czas burzliwych przemian i brzemiennych w skutki zdarzeń.

Ostateczne zakończenie drugiej wojny światowej nastąpiło wraz z aktem kapitulacji Niemiec, 8 maja 1945 roku. Terytorium pokonanej Trzeciej Rzeszy zostało podzielone na strefy okupacyjne. Utrwalał się, a z czasem umacniał, podział na dwa przeciwstawne bloki polityczno-militarne. Po jednej stronie znalazły się państwa Europy Zachodniej wraz ze Stanami Zjednoczonymi, po drugiej – kraje przyszłego bloku komunistycznego, kontrolowane przez Związek Radziecki. Dało to początek zaciekłej rywalizacji między dwoma wrogimi obozami, Zachodem i Wschodem, nazywanej zimną wojną. Świat podzielony na strefy wpływu dwóch mocarstw, przedzielony „żelazną kurtyną”, stał się areną konfrontacji politycznej i militarnej. Rozprzestrzeniał się i przybierał na sile wyścig zbrojeń. Wzrastało realne zagrożenie wojną atomową. Świat znów stanął na krawędzi.

Wraz z wkroczeniem na nasze ziemie Armii Czerwonej i zakończeniem wojny, kształtuje się w Polsce nowy porządek polityczno-społeczny. Tworzą go następujące po sobie wydarzenia. Już w lipcu 1944 roku powstał w Moskwie Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (PKWN), który 22 tego miesiąca ogłosił manifest proklamujący reformę rolną, nacjonalizację przemysłu, a także uznanie granicy polsko-radzieckiej w jej nowym kształcie – na linii Curzona (granice Polski ustalono w trakcie konferencji poczdamskiej na przełomie lipca i sierpnia 1945 roku). Od tego momentu rozpoczęło się umacnianie władzy komunistycznej na terenach zajmowanych przez wojska radzieckie. W grudniu 1944 roku PKWN został przekształcony w Rząd Tymczasowy. W czerwcu 1945 roku do kraju przybył premier rządu RP na uchodźstwie, Stanisław Mikołajczyk, i wraz z komunistami utworzył Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej. W roku 1947, po sfałszowanych wyborach (19 stycznia 1947), z życia politycznego zostało wyeliminowane Polskie Stronnictwo Ludowe, jedyna realna siła opozycyjna. Na szeroką skalę podjęto działania zmierzające do likwidacji opozycji politycznej, czego następstwem były prześladowania dziesiątków tysięcy Polaków. W grudniu 1948 roku doszło do zjednoczenia partii politycznych (PPR i PPS) i powstania PZPR (Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej), w efekcie czego w Polsce zaczął funkcjonować system monopartyjny, będący zaprzeczeniem ustroju demokratycznego. „Władza ludowa” umacniała swoją pozycję również poprzez działania Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, posługującego się rozbudowanym aparatem terroru. Polityczną dominację ZSRR utrwalił polsko-radziecki układ o przyjaźni, wzajemnej pomocy i współpracy powojennej, czyniąc z Polski podległego Moskwie wasala. W 1947 roku rząd polski pod naciskiem ZSRR odrzucił ofertę współpracy z państwami zachodnimi w ramach planu Marshalla, uzależniając całkowicie gospodarkę polską od gospodarki radzieckiej. W latach 1947–1949 był realizowany 3-letni plan odbudowy kraju, ale już na początku 1949 roku zbudowano system kierowania gospodarką oparty na wzorcach radzieckich, zgodnie z którymi realizowano szybką industrializację, związaną z rozwojem przemysłu ciężkiego, przy redukcji środków na rolnictwo i próbie kolektywizacji wsi; w dalszym planie – podejmowano przebudowę kraju i jego urbanizację. Dążenie ZSRR do całkowitego podporządkowania politycznego Polski spowodowało nasilenie, począwszy od przełomu lat 1948–49, procesu stalinizacji (prześladowania, aresztowania, egzekucje). Zaostrzająca się polityka władz – od względnej swobody w pierwszych latach po wojnie do ustanowienia stalinowskiego terroru – kształtowała całe spektrum postaw obywatelskich: począwszy od czynnego bądź pasywnego oporu wobec działań komunistów, poprzez ideowe zaangażowanie w budowę Polski Ludowej, aż po oportunistyczne czerpanie korzyści przez beneficjentów nowej władzy z przywilejów nowego układu sił politycznych i społecznych.

Konsekwencją tych fundamentalnych przekształceń, obejmujących całą powojenną rzeczywistość, a de facto dokonującej się rewolucji komunistycznej, były zmiany wprowadzane również w sferze życia społeczno-kulturalnego. Okres 1945–1947 był jeszcze czasem względnie liberalnej polityki, więc także w kulturze dopuszczano wielość stanowisk, co poświadczają choćby różnorodne, ukazujące się wówczas czasopisma, prezentujące odmienne poglądy, jak „Kuźnica”, „Odrodzenie”, „Nowiny Literackie” czy „Tygodnik Powszechny”. Najważniejsza dyskusja, jaką toczono na łamach prasy literackiej od 1945 roku, dotyczyła realizmu, który wydawał się jedyną możliwą odpowiedzią na rzeczywistość wojenną i tużpowojenną. Tendencje realistyczne polegały na odejściu od zabiegów czysto artystycznych na rzecz strategii próbujących odzwierciedlać rzeczywistość i będących w stanie, jak wówczas sądzono, oddać obraz ówczesnego świata. Towarzyszyły temu jednocześnie obawy dotyczące niebezpieczeństwa uwikłania literatury w kwestie stricte polityczne. Niepokój, że przejęcie władzy przez komunistów doprowadzi w sposób nieuchronny do drastycznego ograniczenia swobody życia literackiego i wymusi podporządkowanie literatury ideologii, wyraźnie słabnie około roku 1947. Ówczesne prasowe dyskusje toczone na łamach „Odrodzenia” czy „Tygodnika Powszechnego” (w przeciwieństwie do tych wcześniejszych publikowanych w „Kuźnicy”) świadczą o dużej swobodzie wypowiedzi i możliwości zajmowania różnych stanowisk. Na proces liberalizacji wskazują także dwa wydarzenia z ówczesnego życia literackiego, oba bezpośrednio związane z Jarosławem Iwaszkiewiczem.

Po pierwsze, powołano do istnienia z końcem marca 1947 roku tygodnik „Nowiny Literackie”, redagowany przez Iwaszkiewicza. Pismo szybko zdobyło dużą popularność, stając się obok „Kuźnicy” i „Odrodzenia” najważniejszym tygodnikiem kulturalnym, wyraźnie nawiązującym do życia literackiego okresu międzywojennego – co podkreślało, poza tytułem, opracowanie graficzne, odnoszące się do przedwojennych „Wiadomości Literackich”. Iwaszkiewiczowskie „Nowiny” odległe były od jakiejkolwiek kontestacji politycznej; starano się przede wszystkim zachować niezależność kultury, podkreślając konieczność odseparowania jej od polityki.

Drugim znaczącym wydarzeniem, które mogło być odbierane jako przejaw normalizacji życia literackiego, było przyznanie w 1947 roku nagrody „Odrodzenia” Iwaszkiewiczowi za zbiory opowiadań Nowele włoskie i Nowa miłość. Jednomyślny werdykt jury wywołał od razu kontrowersje, ponieważ nagrodzone utwory nie ujmowały rzeczywistości w kategoriach społecznych czy politycznych. Jak pisał wówczas – nie bez goryczy – Jan Kott: „w osobie Iwaszkiewicza nagrodzono świetne rzemiosło pisarskie, w osobie Iwaszkiewicza oddano hołd literaturze dwudziestolecia”1, dając tym samym jednoznaczny sygnał dystansu wobec prozy niejako anachronicznej wobec wyzwań ówczesnej rzeczywistości. Znamienny jest jednak fakt, że uhonorowanie wówczas pisarza za utwory światopoglądowo jak najdalsze ideom komunistycznym było możliwe, a ataki na jury i Iwaszkiewicza uznawano za zamach na wolność literatury.

Okres względnej swobody twórczej zamyka symbolicznie w styczniu 1949 roku szczeciński zjazd literatów, gdy została zadekretowana jedyna właściwa metoda twórcza – socrealizm, podporządkowujący całą przestrzeń kultury i sztuki ideologii marksistowskiej. Kolejne miesiące nie przynoszą od razu zmiany radykalnej, ale od jesieni, gdy sytuacja polityczna w Polsce coraz wyraźniej ewoluowała w stronę stalinizmu, w życiu literackim rozpoczyna się propagowanie radzieckiego realizmu socjalistycznego na łamach ówczesnych tytułów prasowych, zaś w pierwszej połowie roku następnego zaczynają się ukazywać stalinowskie samokrytyki pisarzy (Andrzejewski, Gałczyński, Borowski); zlikwidowane zostają czołowe tygodniki kulturalne („Kuźnica” i „Odrodzenie”), zastąpione „Nową Kulturą”, a w czerwcu w Warszawie odbędzie się kolejny zjazd ZLP, którego obrady będą przebiegać pod stalinowskim hasłem: „pisarz inżynierem dusz”.

Druga połowa lat 40. to czas pełen kontrastów i sprzeczności, czas tragicznie rozdarty. Po pierwsze, nie można zapominać o tym, że – pomimo dramatycznych wydarzeń społeczno-politycznych – z radością przyjmowano zakończenie wojny i wszelkie, nawet najdrobniejsze oznaki powrotu do normalności: „szyby w oknach, woda w kranach, odgruzowana ulica, jadący nią tramwaj – cieszyły jak nigdy przedtem”2. Po drugie jednak, a może nawet przede wszystkim, po wojnie wyjątkowo silne były zbiorowe emocje pełne strachu i poczucia zagrożenia. Historyk Marcin Zaremba nazywa ten okres czasem Wielkiej Trwogi. Jak pisze: „Narodziny modelu wzorowanego na radzieckim systemie władzy generowały powstanie «scentralizowanego» strachu. […] Utrzymujący się wysoki poziom poczucia braku bezpieczeństwa miał konsekwencje społeczne, objawiał się falą pogłosek, paniką, różnymi formami przemocy. […]

Tuż po wojnie mamy do czynienia z dwoma zjawiskami: z jednej strony erupcją zagrożeń różnego rodzaju, poczuciem niepewności i tymczasowości, z drugiej strony z osłabieniem […] kontroli społecznej, a z nim strachu przed karą. […] Atmosfera pełna napięcia i strachu generowała zachowania agresywne”3.

I nie jest to jedynie polska specyfika – w swej świetnej historii powojennej Europy Tony Judt jednoznacznie określił nastroje mieszkańców państw zachodnich: „Poczucie beznadziei i nadciagającej katastrofy było wszechobecne”4.

Jaką strategię w tej sytuacji, zdominowanej przez zbiorowe poczucie lęku, niepewności i zagrożenia, intensyfikujące się wraz z prowadzoną przez władzę polityką terroru i masowych represji wybrał Iwaszkiewicz, niemający złudzeń co do natury systemu radzieckiego? Jak pisze Marek Radziwon: „[…] nie wyczekiwał, nie obserwował, ale natychmiast i bez wahania rzucił się w wir rozmaitych prac. Myślał nie tylko o publikowaniu opowiadań, które zgromadził w czasie okupacji, chciał wystawiać swoje dramaty […]. Był naturalnym kandydatem na rozmaite stanowiska – świetnie wykształcony, obyty w świecie, mający za sobą przedwojenne doświadczenie dyplomatyczne i urzędowe. W pierwszym powojennym okresie względnej swobody, w czasie rozpoczynającej się dopiero twardej walki o władzę w Polsce, jego dorobek ceniono nawet w Moskwie”5. Iwaszkiewicz był wtedy nie tylko prozaikiem i poetą, ale pełnił również ważne funkcje publiczne. Tworzył nowe tytuły prasowe, najpierw „Życie Literackie”, potem „Nowiny Literackie”, w obu przypadkach jako redaktor naczelny. Został prezesem Związku Zawodowego Literatów Polskich na pierwszym powojennym zjeździe, który odbywał się na przełomie sierpnia i września 1945 roku w Krakowie. Następnie uczestniczył w wielu zjazdach pisarzy w Europie i w Ameryce Południowej (w kongresach Międzynarodowej Federacji Związku Autorów i Kompozytorów, najpierw w Londynie w 1947 roku, a w roku następnym w Argentynie i Brazylii). Współorganizował też Światowy Kongres Intelektualistów w Obronie Pokoju we Wrocławiu – z tego powodu był delegowany do Paryża i do Włoch. Jego podróże po Polsce i świecie wynikały z ówczesnych obowiązków, ale stanowiły jednocześnie pretekst do oderwania się od codziennej rutyny, źle wpływającej na jego możliwości twórcze; przynosiły także inne, znacznie szersze, spojrzenie na przemiany, którym podlegała Polska i Europa w epoce pojałtańskiej. Iwaszkiewicz spoglądał na wszystko z perspektywy jedności kultury europejskiej. I taką jedność chciał nadal kształtować. Radość z odzyskanej wolności przeplatała się z niepokojem, z pytaniami o przyszłość ojczyzny i świata po politycznych kataklizmach. Spotykał się z wieloma ludźmi kultury, również za granicą, śledził nowe prądy filozoficzne i literackie. Miał świadomość wyjątkowości tego czasu. Wiedział też, że podziały, które powstały w wyniku drugiej wojny światowej, mogą na zawsze rozdzielić go z przyjaciółmi, którzy wybrali emigrację. W liście z 5 kwietnia 1948 pisał: „[Krancowie] odwieźli mnie do hotelu samochodem i tutaj, tak jak w Londynie z Grycem i Bormanem, ta chwila milczenia przed rozstaniem i to pożegnanie takie bolesne, bo mimo wszystko uczucie, że przepaści, jaka jest między nami, nic już nie potrafi zapełnić. Ciężkie uczucie i jednak radość, że jestem tam, gdzie jestem, po stronie konstruktywnej, a im już pozostaje tylko to, że «Warszawa brzidka»”.

On sam nie miał żadnych wątpliwości co do pozostania w Polsce. Zbyt wiele argumentów za tym przemawiało. Okupacja, paradoksalnie, ustabilizowała sytuację obojga Iwaszkiewiczów. Jarosław wszedł w nią jako pisarz o ustalonej już renomie, autor komentowanych tomów poetyckich (m.in. Powrót do Europy, Lato 1932, Inne życie), powieści (m.in. Księżyc wschodzi, Czerwone tarcze, Pasje błędomierskie) i opowiadań (m.in. Panny z Wilka, Brzezina, Młyn nad Utratą) i dramatów (np. Lato w Nohant). Miał za sobą doświadczenia pracy w dyplomacji, był aktywnym uczestnikiem życia intelektualnego przedwojennej Polski. Anna wydobyła się z ciężkiej choroby nerwowej, na którą zapadła w 1935 roku. Wróciła do swych intelektualnych zainteresowań, wiele czytała, pisała szkice o ulubionych autorach (jeden z nich to Sztuka Conrada; powstał w 1942 r., pierwodruk: „Życie Literackie” 1946, nr 1–2, s. 1–7). Stawisko stało się w czasie okupacji ważnym miejscem dla środowiska inteligencji warszawskiej. Pełniło – jak wiele domów w Podkowie Leśnej – funkcję pensjonatu, do którego można było przyjechać na dłuższy lub krótszy wypoczynek. Iwaszkiewicz oficjalnie był kierownikiem gospodarstwa ogrodniczego Stawisko, które zapewniało tzw. pewny ausweis. W Stawisku bywali pisarze (m.in. Miłosz, Andrzejewski, Gojawiczyńska, Piętak, Kołoniecki, Baczyński, Stroiński, Gajcy), muzycy (m.in. Lutosławski, Panufnik, Ekier, Umińska), plastycy, architekci; odbywały się tu kameralne koncerty i spotkania literackie. Duży, zasobny dom, gospodarstwo, a na dodatek dochody płynące ze sprzedaży placów, rozsianych po całej Podkowie Leśnej, których właścicielką była Anna, stwarzały możliwość otoczenia opieką wielu osób, także pochodzenia żydowskiego. Od zimy 1940 roku Jarosław kierował rozdzielaniem pomocy finansowej wśród pisarzy – na prośbę Stanisława Lorentza, działającego jako przedstawiciel Rady Kultury Delegatury Rządu Londyńskiego na Kraj. Ilu dokładnie osobom Iwaszkiewiczowie udzielili schronienia w czasie powstania warszawskiego i po jego kapitulacji, tego dotąd nie udało się ustalić. Anna ten okres ich życia podsumowała w zapisku w Dzienniku z 1 listopada 1947 roku: „Wiedziałam, że jeżeli przeżyjemy te nieludzkie czasy, wyjdziemy z nich wzbogaceni tym przemożnym uczuciem braterstwa i bezcenną świadomością, że nie jest wcale tak trudno narażać swoje życie dla człowieka, nawet obcego, jeżeli jest zagrożony. […] Żyło się w atmosferze heroicznej, żyło się w ciągłej konieczności wyboru i decyzji w sprawach najważniejszych, w sprawach, których ostateczną metą było zawsze widmo śmierci – i oczywiście wybierało się zawsze tę drogę, która do tej mety doprowadzić mogła, doprowadziła setki tysięcy, miliony ludzi”6. Poczucie odpowiedzialności nie tylko za siebie i rodzinę, ale i za polskie społeczeństwo, nie pozwalało obojgu Iwaszkiewiczom nawet rozważać możliwości opuszczenia Polski; tu mieli do wykonania pracę może już nie heroiczną, ale podstawową – przyłączyć się do odbudowy życia zniszczonego, wymęczonego kraju.

Dla Iwaszkiewicza zaangażowanie to – poza działalnością organizatorską i związkową – oznaczało oczywiście aktywność pisarską. Zabiegał, by utwory, nad którymi pracował podczas okupacji, mogły być opublikowane, a równocześnie wciąż tworzył, starając się wydawać rzeczy nowe. W pierwszym numerze „Twórczości” z 1945 roku ukazuje się Stara cegielnia (powstała dwa lata wcześniej), a w poznańskim „Życiu Literackim” w kilku numerach z przełomu 1945 i 1946 roku jest drukowany w odcinkach Młyn nad Lutynią; oba te opowiadania ukazują się wkrótce w książkowej edycji – w 1946 roku. W tym samym roku pojawia się jeszcze tom jego Wierszy wybranych oraz zbiór Nowa miłość i inne opowiadania z kolejnymi dwoma okupacyjnymi utworami – Bitwa na równinie Sedgemoor (z 1942 roku) i Matka Joanna od Aniołów (z 1943 roku). Kolejne dwie książki ukazują się w 1947 roku; to Nowele włoskie, które były pierwszym ukończonym przez niego podczas wojny zbiorem prozy, oraz Spotkania z Szymanowskim – tom wspomnień przygotowanych dla upamiętnienia dziesiątej rocznicy śmierci kompozytora. Okolicznościowe Ody Olimpijskie napisane na literacki konkurs, ogłoszony z okazji igrzysk sportowych, organizowanych w Londynie, zostają wydane w 1948 roku. W rękopisie pozostaje jednak Książka moich wspomnień, pamiętnik Iwaszkiewicza, nad którym pracował podczas okupacji, i który ukaże się dopiero w 1957 roku. Równie długo przyjdzie czekać na publikację pierwszego tomu Sławy i chwały; zostanie wydany w maju 1956 roku. W pierwszych latach rządów sprawowanych w Polsce pod radzieckim protektoratem nie wszystkie utwory Iwaszkiewicza mogły być opublikowane bez przeszkód. Przesądzały o tym nie tylko obowiązujące wtedy ograniczenia cenzuralne; decyzje o ich druku i upowszechnianiu były elementem ówczesnej polityki kulturalnej, realizowanej coraz brutalniej – szczególnie po 1948 roku – przez podporządkowane ideologii stalinizmu, autorytarne władze.

Co z dramatycznych wydarzeń czasu powojennego znalazło odbicie w  korespondencji Iwaszkiewiczów? Co z ówczesnej aktywności publicznej obojga odcisnęło w niej swój choćby nikły ślad? Biorąc pod uwagę prywatny charakter tych listów, wcale nie tak mało, jak można by zrazu sądzić. Warto, przykładowo, przytoczyć kilka fragmentów, aby pokazać sposób, w jaki sprawy publiczne przenikały do ich epistolografii. I tak – we wspomnianym już liście pierwszym, z 18 grudnia 1944 roku, Anna pisze: „Tu zupełnie nie ma tego nastroju, co u nas; nikt się niczego ważnego w tych czasach nie spodziewa, i zdaje się, mają rację” – nawiązując do oczekiwania przez mieszkańców okolic Warszawy na wznowienie ofensywy Armii Czerwonej, stojącej na linii Wisły od lata 1944 roku. Ostatecznie rozpoczęła się ona dopiero 14 stycznia 1945 roku. W  telegramie na niemieckim blankiecie z pieczęcią cenzury wojskowej z 15 maja 1945 roku Anna zawiadamia: „Szczęśliwy koniec wojny”. A w liście z 26 października 1946 roku ze zjazdu ZZLP w Łodzi, w którym Iwaszkiewicz nie brał udziału z powodu długotrwałej rekonwalescencji po tyfusie, i na którym został pozbawiony funkcji prezesa, Anna tak pisze o obradach: „Zjazd dzisiaj i bardzo się dziwili, że ja nie zostaję, ale przecież nie mam po co być na zjeździe, a wobec twego przyspieszonego powrotu każdy dzień w domu ważny z powodu porządków itp. rzeczy. Twierdzili, że Zjazd ze względów statutowych nie może być już dłużej odkładany, a Ważyk mówił mi, że oni wszyscy, tzn. Związek łódzki chce bezwarunkowo ciebie na prezesa na drugi rok, tylko Ryś, jako sekretarz, musi się zmienić; że właściwie wypadało cię spytać, czy się zgadzasz, ale że się zgodziłeś zeszłego roku, więc mają nadzieję, że i teraz, więc chcą cię wybierać zaocznie”. W innym liście (z 20 VIII 1946), oddając koloryt tamtego czasu, nie bez poczucia humoru i dystansu, donosiła: „Wyobraź sobie, że wczoraj był tu Przybysz z sekretarzem z prośbą, żebym była chrzestną matką motopompy albo nowego samochodu straży! Jeszcze jedno «wesele marksisty»!”.

Iwaszkiewicz z kolei pisał np. o wrażeniach ze swojego pierwszego pobytu w Moskwie, gdzie przebywał od 2 do 21 lipca 1946 roku, zaproszony przez Związek Pisarzy Radzieckich jako prezes ZZLP (list z 22 VII 1946 roku): „O Moskwie opowiem ci wszystko od początku i po porządku, jak wrócisz na Stawisko, myślę, że za tydzień wrócisz. W tej chwili trudno by mi było nawet skupić się, ponieważ wszystkie dźwięki: radio, Anusi i Maciusia osiągnęły w tej chwili największe napięcie – a to niemało znaczy”. I dodaje uwagę zaskakującą: „Największym wrażeniem w Moskwie było przeczytanie Sartre’a. Za mało mi mówiłaś, że to takie genialne. Najprzyjemniejsze jest wyjście z impasu dla powieści, jakie stworzyli Proust i Joyce. Byłem zupełnie zachwycony, uciekałem od moskiewskich wspaniałości do hotelu i czytałem, ile tylko wlezie”.

W  liście z 8 sierpnia 1947 roku Jarosław pisze o „starciu” z Jerzym Borejszą, załączając, jak się potem okazało, proroczy wierszyk: „Borejsza także nie bardzo ładnie ze mną postąpił, ale okazało się, że prawdziwych przyjaciół mam tylko w «Kuźnicy»! Bardzo to mi jest miłe i bardzo jestem wdzięczny Żółkiewskiemu i Pawłowi [Hertzowi]. Wczoraj napisałem list do Tuwima, w którym wylał mi się taki wierszyk:

Był Gryc

Nie zostało nic,

Dziś mamy Borejszę,

Ale on się zmniejszy…

Jak ci się podoba? Obawiam się, aby ten wierszyk nie doszedł do niego, boby się jeszcze obraził, a ja go w gruncie rzeczy bardzo lubię”.

Ta żartobliwa przepowiednia ziściła się już w 1948 roku, po Światowym Kongresie Intelektualistów w Obronie Pokoju, od którego rozpoczął się stopniowy upadek Borejszy, niepasującego do rzeczywistości kształtowanej po zjeździe zjednoczeniowym partii.

Przede wszystkim jednak listy Anny i Jarosława Iwaszkiewiczów są świadectwem wyjątkowej więzi, jaka ich łączyła. Widać tu przywiązanie małżonków, tęsknotę, nieodzowność codziennego kontaktu, utrzymującą się wysoką temperaturę ich relacji. Oboje są silnymi indywidualnościami. W korespondencji powojennej odnajdujemy takiego samego Iwaszkiewicza, jakiego znamy z korespondencji przedwojennej – kapryśnego, egocentrycznego, impulsywnego i wiecznie oczekującego czułej uwagi żony. Ale też pojawia się troska o jej zdrowie i stan psychiczny. Dla tych, którzy znają dzienniki i wspomnienia Anny Iwaszkiewiczowej, którzy wiedzą o jej chorobie, zaskakująca może wydawać się energia życiowa, która emanuje z jej listów powojennych. Rzeczywiście, tak jak wielokrotnie podkreślała starsza córka, Maria Iwaszkiewicz, Anna wyszła z okupacji wzmocniona, świadoma swoich możliwości nie tylko moralnych i intelektualnych, ale też organizacyjnych. Wszyscy okupacyjni i powojenni bywalcy Stawiska podkreślali równowagę ducha obojga gospodarzy, ich zmysł praktyczny i nieuleganie nastrojom zniechęcenia czy beznadziei – mimo że czasy okupacji i czasy tuż po niej tym nastrojom sprzyjały.

Listy Iwaszkiewicza do żony są często zaczynem twórczości stricte literackiej lub publicystycznej – tak jest w przypadku listów pisanych z podróży do Argentyny i Brazylii. Warto podkreślić, że listy Anny stanowią dla niego często inspirację do nowych przemyśleń i istotnych przewartościowań. Korespondencja pełna jest ploteczek, złośliwostek, narzekań na trudy życia, na przyjaciół, ale i wzajemnej tęsknoty do siebie, do Stawiska, do córek i wnucząt. Jednak oboje od spraw domowych chcieli się oderwać. „Hania na pewno zirytowana moim niepisaniem, a ja tak chciałem urwać wszystkie więzy – na pewien czas”7 – notuje Iwaszkiewicz w dzienniku pod datą 20 maja 1949 roku. Tego oczywiście żona przeczytać nie mogła, ale pisząc do niej bezpośrednio, Jarosław często odsłania takie emocje, których próżno by szukać w listach kierowanych do innych osób – pozwala sobie w nich na okazywanie złości, zniecierpliwienia, zazdrości. Anna, dobrze go znająca i rozumiejąca, łagodziła te nastroje, ale też pozwalała sobie na udzielanie nauk moralnych. Przyjmował je czasem z pokorą, czasem się buntował, podkreślając jednak zawsze jej wyższość duchową i wrażliwość, a siebie nazywając często „niskim duszkiem”.

Iwaszkiewiczowa prowadzi w latach powojennych życie dużo spokojniejsze, jest zdumiewająco konkretna, praktyczna, zajmuje się sprawami Stawiska, które obojgu przysparza wielu zmartwień i kłopotów, ale jednocześnie jest ukochane, niezbędne, daje poczucie ciągłości i możliwość oderwania się od zgiełku nowych czasów. 3 maja 1948 roku Anna pisze do męża: „Wczoraj chwilkę przyłapałam Ulatosia na Głównej i błagałam, żeby się starał o plac, bo to już nie tylko ogrodzenie i pieniądze dla Marysi na wyjazd potrzebne, ale już i węgiel trzeba teraz w maju kupić, a podatek gruntowy znowu łupnęli o 20 tys. więcej niż zeszłego roku! Chcę nawet pogadać o tym w gminie”. Stawisko to nie tylko oaza sztuki i przystań dla wielu rozbitków. To także gospodarstwo rolne, zatrudniające pracowników, obarczone obowiązkowymi dostawami; to wymagający ogrzania i zaopatrzenia dom, którego funkcjonowanie musi być tak zorganizowane, aby wszystkim jego mieszkańcom było wygodnie i w którym trzeba zadbać o warunki do twórczej pracy męża, ale i do wychowywania wnuków. Co jakiś czas Anna wraca do pomysłu wydzierżawienia Stawiska, żeby oboje nie musieli zajmować się sprawami gospodarstwa: „Jestem również, i z dawniejszych powodów, i z powodu stanowiska Stacha, absolutnie zdecydowana na wydzierżawienie Stawiska, nie chcę robić tego wbrew twojej woli, ale sądzę, że mam w tym ostateczne słowo i że mi w tym nie przeszkodzisz” (list z 8 VIII 1947 roku). Na szczęście były to jedynie projekty.

Zajęta codzienną krzątaniną Anna w tym samym czasie dużo czyta, interesuje się nową literaturą, w listach komentuje dyskusje, które toczą się w prasie, bo przecież do 1948 roku dyskusje światopoglądowe były jeszcze możliwe. Patrzy na bieżące życie polityczne i kulturalne, wymieniając z mężem dociekliwe i celne uwagi. Jej listy pisane są często z punktu widzenia tłumaczki i krytyczki, ale przede wszystkim – wrażliwej czytelniczki. Mąż regularnie podrzuca jej nowości zagraniczne, często prosząc o opinię lub o przekład do redagowanych przez siebie czasopism.

W liście z 29 sierpnia 1949 roku pisze do męża: „Chciałabym Ci z całego serce użyczyć mojego szczęścia, które zawsze Cię dziwi, ale ja naprawdę nie mogę tego określić inaczej jak tak, że człowiek jest wtedy szczęśliwy, kiedy czuje się szczęśliwy sam ze sobą. Nawet w okresie trosk, zmartwień, nieurojonych smutków (jak wiosną miałam ze Stachami), jeśli znajdę się sama w pokoju, przeczekam jakiś czas, żeby to wszystko «się ustało» jak zmącony płyn – wchodzę od razu w ten zakamarek, gdzie jestem szczęśliwa. Nie myśl, że to tylko skutek odejścia od kłopotów, które teraz odczuwam, na takie szczęście pozwalać sobie nie wolno, ale człowiek musi dokopać się w sobie do tego pokładu, gdzie już nic z zewnątrz dotknąć go nie może; musi być, jak mówi St-Exupéry, «inattaquable»”.

Anna i Jarosław żyją czasem w zupełnie innych światach, zaangażowani w różne sprawy, ale są wciąż razem – mimo oddalenia, wyjazdów, pogłębiających się z czasem różnic w ocenie sytuacji. Mają dzieci i wnuki, kochają je, mają przyjaciół, ale wciąż to ich relacja pozostaje pierwszoplanowa. Są bardzo różni, zmieniają się z upływem lat, jednak łącząca ich więź, choć inna niż na początku małżeństwa, jest równie silna. Iwaszkiewiczowie znają swoje wady i słabości, ale nie burzą one wzajemnego szacunku, niegasnącego zainteresowania, a nawet podziwu. To są, wraz z poczuciem bliskości i miłości do siebie oraz rodziny, fundamenty trwałości ich związku, który przecież nieraz wystawiany był na ciężkie próby. W dzienniku pisarza pod datą 11 sierpnia 1949 roku znajdujemy zapis niekryjący irytacji i pretensji: „Dostałem od niej [żony] takie dwa listy, że po prostu o niczym innym myśleć nie mogę, złe, głupie i złośliwe, z chęcią dokuczenia, odebrały mi możliwość pracy. Zadziwiające, jak ta kobieta nawet na odległość potrafi zalać sadła za skórę, a co najważniejsze, przeszkodzić w pracy. Ona po prostu wymyśla wszelkie złośliwości spokojnie i skwapliwie dla mnie, jakby instynktownie. A przecież przyjechałem tu [do Sandomierza], aby zrobić trudny, żmudny i irytujący scenariusz zarobkowy, aby miała na utrzymanie swojej służby i swoich fumów – nie, to i tu potrafi przeszkodzić zaciekłą złością. […] Przez te trzy dni wyprowadzony jestem zupełnie z równowagi i oczywiście nie napisałem ani linijki, a na piętnastego miałem być gotowy, podpisałem umowę. Ale dla niej nie ma umów, zobowiązań, pracy, nie rozumie nic z tego, bo jej ta stara sowa nie nauczyła, jest tylko widzimisię chorej nerwowo kobiety. Zupełna rozpacz mnie ogarnia i zaczynam bardzo serio myśleć o separacji, choć mnie serce ściska na myśl o porzuceniu dzieci i wnuków […]”8.

Widać w tej diariuszowej notatce pulsujące emocje, wzburzenie i gniew, i jednocześnie potrzebę odreagowania wszystkich złych uczuć w intymnym zapisie, nieprzeznaczonym dla innych. Widać również zapalczywość i gwałtowność Iwaszkiewicza, jego egotyczną potrzebę rzucania coraz dalej idących oskarżeń, aż do wniosku ostatecznego, dotyczącego separacji, której najpewniej on sam nawet nie traktuje poważnie. Ot, dał się ponieść wzbierającej irytacji, za chwilę żona będzie znowu „Moją Najdroższą i Kochaną”, jak zwykł pisać w listach.

Lektura epistolografii Iwaszkiewiczów jest fascynująca, bo ukazuje in statu nascendi tę nieoczywistą, złożoną, pełną sprzecznych uczuć, ale jednocześnie głęboką i trwałą relację, bez której oboje nie wyobrażali sobie życia, choć czuli się czasem samotni i nierozumiani. Znakomity kontekst dla ich listów stanowi wstęp Tomasza Burka do korespondencji z dwudziestolecia oraz książka Piotra Mitznera Hania i Jarosław. Esej o małżeństwie. Warto, czytając niniejszy tom, sięgać po te pozycje. Podobnie jak po dzienniki i listy do innych korespondentów obojga Iwaszkiewiczów oraz po przynoszącą niezwykle cenne informacje książkę Radosława Romaniuka Inne życie. Biografia Jarosława Iwaszkiewicza. Tylko bowiem obcując z całym poszerzającym się nieustannie biografistycznym zbiorem tekstów poświęconych autorowi Panien z Wilka i jego żonie możemy odsłaniać kolejne nieoczywiste aspekty ich związku. Choć nigdy do końca.

Ale listy Iwaszkiewiczów nie mówią jedynie o relacji Anny i Jarosława. To także niezmiernie ciekawy dokument tamtego czasu, przynoszący bogate i zróżnicowane świadectwo codzienności. W efekcie wyłania się z tej korespondencji bogaty obraz skomplikowanej i dramatycznej epoki, na tle której znalazły swe odbicie wydarzenia społeczno-polityczne oraz przemiany życia literackiego i kulturalnego.

Niniejszy tom Listy 1944–1949 otwiera edycję powojennej korespondencji Anny i Jarosława Iwaszkiewiczów. Poprzednie listy, przedwojenne, opracowane przez Małgorzatę Bojanowską i Ewę Cieślak, zostały wydane przez Spółdzielnię Wydawniczą „Czytelnik” w latach 1998–2014. Tom obejmujący listy z lat 1922–1926 był w ogóle jednym z pierwszych publikowanych zbiorów listów Jarosława Iwaszkiewicza. Książkowe wydania twórczości epistolarnej poety zainaugurowały w 1991 roku publikacje dwu muzeów: Muzeum Miasta Ostrowa wydało Listy z Ostrowa – tomik zawierający listy pisarza z 1920 roku do matki i sióstr, relacjonujące jego pobyt na szkoleniu wojskowym w tym mieście podczas wojny polsko-bolszewickiej; natomiast Oddział Literacki Muzeum Okręgowego w Sandomierzu opublikował Listy Jarosława Iwaszkiewicza i Romana Koseły z lat 1934–1941. W 1997 roku ukazał się tom: Mieczysław Grydzewski, Jarosław Iwaszkiewicz Listy 1922–1967 w opracowaniu Małgorzaty Bojanowskiej. W okresie minionych trzydziestu lat zbiorów korespondencji Jarosława Iwaszkiewicza opublikowano już wiele. Pojedyncze listy pisarza drukowane były także za życia autora, często z jego inicjatywy i w jego opracowaniu, w czasopismach – m.in. w redagowanej przez niego „Twórczości”, w „Ruchu Muzycznym”, „Odrze” czy „Kronice Warszawy”. Dotychczas wydano szesnaście tomów zbiorów jego listów: trzy tomy korespondencji przedwojennej z żoną, korespondencję z Jerzym Andrzejewskim, Mieczysławem Grydzewskim, Wincentym Burkiem, Czesławem Miłoszem, listy do córek – Marii Iwaszkiewicz-Wojdowskiej i Teresy Markowskiej, korespondencję z wychowankiem Wiesławem Kępińskim, listy do Jerzego Błeszyńskiego, korespondencję z Konstantym i Reną Jeleńskimi, z Andrzejem Wajdą, po dwa tomy korespondencji z Pawłem Hertzem i z Jerzym Lisowskim. Mniejsze i większe zbiory korespondencji pisarza z różnymi osobami publikowane są systematycznie w czasopismach, m.in. w „Twórczości”, „Res Publice”, w „Zeszytach Literackich”, „Odrze” czy „Kamertonie”. Wziąwszy pod uwagę liczbę korespondentów pisarza i zasobność stawiskiego archiwum korespondencyjnego – a także fakt, że coraz więcej archiwów pisarzy trafia do zbiorów Muzeum Literatury, Biblioteki Narodowej, Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich i Instytutu Badań Literackich – można sądzić, że publikowana epistolarna spuścizna pisarza będzie się nieustannie powiększała. Natomiast listy Anny Iwaszkiewiczowej, która była równie jak jej mąż wytrwałą epistolografką, o czym świadczy spis jej korespondentów liczący 346 nazwisk, publikowane są sporadycznie, jakby „przy okazji”. Dotąd ukazały się w wyborze jej listy do wnuków (Anna Iwaszkiewiczowa – w setną rocznicę urodzin. Stawisko: Almanach Iwaszkiewiczowski, t. 3, Podkowa Leśna 1997, s. 255–282) oraz listy do Ireny Kramsztykowej w opracowaniu Roberta Papieskiego („Podkowiański Magazyn Kulturalny” nr 74, 2015). Wyjątkiem potwierdzającym regułę są listy Anny do Pawła Hertza (Paweł Hertz, Anna i Jarosław Iwaszkiewiczowie, Korespondencja, t. 1: 1934–1948 i t. 2: 1949–1980, Fundacja Zeszytów Literackich, Warszawa 2016) oraz do Jerzego Lisowskiego (Anna i Jarosław Iwaszkiewiczowie, Jerzy Lisowski, Listy 1947–1979, t. 1–2, Wydawnictwo Akademickie SEDNO, Warszawa 2020), obie edycje w opracowaniu Agnieszki i Roberta Papieskich, stanowiące integralną część wspaniale opracowanej korespondencji wymienianej między ważnymi przedstawicielami polskiej literatury. W najbliższym czasie planowane jest wydanie francuskojęzycznej korespondencji obojga Iwaszkiewiczów z ich przyjaciółką Hélène Kahn-Casellą w tłumaczeniu i opracowaniu Małgorzaty Zawadzkiej i Doroty Chłandy.

1 J. Kott, Zoil albo o powieści współczesnej, „Odrodzenie” 1947, 35, s. 1.

2 M. Zaremba, Wielka trwoga. Polska 1944–1947. Ludowa reakcja na kryzys, Wydawnictwo Znak, Kraków 2012, s. 13.

3 Tamże, s. 16–17.

4 T. Judt, Powojnie. Historia Europy od roku 1945, przeł. R. Bartołd, Wydawnictwo Rebis, Poznań 2008, s. 114.

5 M. Radziwon, Iwaszkiewicz. Pisarz po katastrofie, WAB, Warszawa 2010, s. 186–187.

6 A. Iwaszkiewiczowa, Dzienniki i wspomnienia, SW „Czytelnik”, Warszawa 2000, s. 395–396.

7 J. Iwaszkiewicz, Dzienniki 1911–1955, oprac. i przypisy A. i R. Papiescy, wstępem opatrzył A. Gronczewski, SW „Czytelnik”, Warszawa 2007, s. 293.

8 Tamże, s. 298.

Rok 1944

1. [ANNA IWASZKIEWICZOWA DO MĘŻA]

Kraków, 18 XII 1944

Najmilszeczku!

Piszę zaraz dziś wieczorem, żeby z rana pocztówkę wysłać, może dojdzie na wilię. Podróż mieliśmy doskonałą1, przede wszystkim nie było mi zimno ani chwili, nawet w nogi. Tłok z Grodziska do Skierniewic potworny, ale to tylko godzina, stałam oparta o ścianę, co już jest zupełnie możliwe, a Stach2 w komórce! W Skierniewicach na peronie spotkaliśmy Malinowskiego3, który gdzieś zgubił Krysię4 i Piotrusia Perkowskiego5! Do Krakowa właściwie cały czas siedziałam, a Stach trochę na zmianę podsiadywał, bo jacyś byli uprzejmi ludzie w wagonie. Przyjechaliśmy bez spóźnienia. Horzycowie6 poczciwi czekali mnie i bardzo czule przyjęli; w pół godziny po moim przyjeździe zjawił się Roman7, który szalenie jakoś ucieszony był z tego, że się zdecydowałam na wyjazd. Wypiliśmy razem z nim herbatę i obiecał, że w tygodniu świątecznym przyjedzie do Rabki. Tu zupełnie nie ma tego nastroju, co u nas; nikt się niczego ważnego w tych czasach nie spodziewa8, i zdaje się, mają rację.

Maluśki, mnie się potwornie serce ściska, jak myślę o Tobie i Stawisku w ogóle, a głównie o spaniu z Ciupaseczkiem9 w łóżku, ale kiedy się już znalazłam w wagonie, miałam też uczucie wielkiej radości, że jadę do naszej Żaby najdroższej. W dodatku Roman, który był u nich, od razu mówił mi, że się szalenie cieszy na mój przyjazd, czego się nie spodziewałam. O Heli10 mówi mi Roman, że na pewno nie zdecyduje się jechać przed świętami, że się czuje lepiej, zresztą w tych dniach tłok będzie najgorszy, a sama rzeczywiście jechać nie może. Wszystko zresztą napiszę ci z Rabki11. Jutro od rana idziemy ze Stachem i Stasią [Horzycową] na miasto – idę zaraz spać.

Całuję cię, Malupki, tysiące razy i Tereskę12. Będę z wami myślą cały czas przy wilii. Cioci13 rączki ucałuj i pociesz ją.

Twoja Żonka

[Karta pocztowa]

[Adres zwrotny: Anna Iwaszkiewiczowa, ul. Karmelicka 17, Kraków]

1Anna Iwaszkiewiczowa jechała do Rabki, gdzie od połowy października 1944 r. przebywała jej starsza córka Maria Iwaszkiewicz-Włodek (1924–2019), spodziewająca się narodzin pierwszego dziecka.

2Stanisław Włodek (1919–2005), pierwszy mąż Marii Iwaszkiewicz. Był najmłodszym synem Kazimiery Włodkowej, właścicielki apteki w Żyrardowie i składu aptecznego w Grodzisku Mazowieckim. Nie miał konkretnego zawodu, imał się różnych zajęć; w latach powojennych pracował w Orbisie, występował w filmach, był agentem handlowym w winiarni Hopfera, pisał książki kucharskie. Obdarzony był wspaniałym poczuciem humoru (por. L. Włodek, Pra. Iwaszkiewiczowie. Opowieść o rodzinie, Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2021). Z Marią Iwaszkiewiczówną poznał się wczesną wiosną 1944 r.; ich ślub odbył się 15 sierpnia tego samego roku. Początkowo młodzi małżonkowie zamieszkali nad składem aptecznym Kazimiery Włodkowej w Grodzisku, a w październiku wyjechali razem do Rabki.

3Jerzy Malinowski (1916–1996), syn siostrzenicy Stefana Spiessa, Elżbiety (Ziuni), bratanek pierwszego męża Ireny z d. Spiess 1 v. Malinowskiej, 2 v. Łempickiej.

4Krystyna Malinowska (1922–2011), zam. Jelnicka, siostra Jerzego Malinowskiego.

5Piotr Perkowski (1901–1990), kompozytor, działacz muzyczny, pedagog. Był uczniem Romana Statkowskiego, Karola Szymanowskiego i Alberta Roussela. W 1926 r. zorganizował Stowarzyszenie Młodych Muzyków Polskich w Paryżu, którym kierował do 1931 r.; w l. 1929–39 był prezesem Towarzystwa Wydawniczego Muzyki Polskiej w Warszawie, dyrektorem Konserwatorium Pomorskiego Towarzystwa Muzycznego w Toruniu. Podczas okupacji kierował akcją samoobrony i ruchem oporu wśród muzyków. Po wojnie był prezesem Związku Kompozytorów Polskich (1945–49), dyrektorem i kierownikiem artystycznym Filharmonii Krakowskiej (1949–51), prezesem Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego (1959–65), profesorem wyższych szkół muzycznych (w Warszawie i Wrocławiu), wiceprezesem ZAiKS, radnym miejskim w Warszawie, członkiem Rady Programowej Muzyki przy Ministerstwie Kultury i Sztuki, jurorem wielu konkursów muzycznych. Z Jarosławem Iwaszkiewiczem znał się od 1924 r., wielokrotnie bywał w Stawisku, w czasie okupacji współpracował z pisarzem w akcji udzielania pomocy muzykom.

6Wilam Horzyca (1889–1959), reżyser, krytyk teatralny, dyrektor teatrów i jego żona, Stanisława z d. Gozdecka (1892–1978), aktorka. Z Jarosławem Iwaszkiewiczem Horzyca przyjaźnił się od czasów „Skamandra” – był autorem programowego artykułu w pierwszym numerze tego miesięcznika, wydawanego w Warszawie w l. 1920–26 i 1935–39, początkowo będącego trybuną skupionych wokół niego młodych poetów, a po zmianie profilu i otwarciu na szersze grono twórców publikującego także prozę, utwory dramatyczne, przekłady oraz literaturoznawcze rozprawy. Horzycowie wielokrotnie bywali w Stawisku; tuż po powstaniu warszawskim mieszkali tu przez kilka dni, a w połowie października 1944 r. przenieśli się do Krakowa.

7Roman Kołoniecki (1906–1978), poeta, tłumacz, publicysta. Studiował prawo na Uniwersytecie Warszawskim. Debiutował w 1925 r. wierszami na lamach „Robotnika” oraz w „Skamandrze”. Był sekretarzem redakcji miesięcznika „Droga” (1931–37), w którym publikował m.in. recenzje i artykuły, a następnie redaktorem tygodnika „Pion” (1937–39), gdzie ukazywały się m.in. jego poezje oraz liczne przekłady. Podczas okupacji niemieckiej mieszkał w Stawisku i Milanówku, pracując jako sekretarz J. Iwaszkiewicza i nauczyciel jego córek. Jeden z najbliższych przyjaciół obojga Iwaszkiewiczów w tym okresie. Późną jesienią 1944 r. przeniósł się z zatłoczonego popowstaniowego Stawiska do Krakowa.

8Pod koniec grudnia 1944 r. dość powszechnie oczekiwano, że lada moment ruszy front wschodni; ofensywa radziecka rozpoczęła się dopiero 14 stycznia 1945 r.

9Ciupaseczek, Ciupasek – czułe określenia, kierowane przez Annę do męża, obecne w wielu listach od początku ich korespondencji.

10Helena Iwaszkiewiczówna (1879–1965), najstarsza siostra Jarosława, nauczycielka. W okresie choroby Anny Iwaszkiewiczowej od 1935 r. dbała o edukację i wychowanie córek Iwaszkiewiczów; po wybuchu drugiej wojny światowej towarzyszyła im w ucieczce na wschód do Repek Dernałowiczów, a później pod Wołkowysk do Meysztowiczów (zob. M. Iwaszkiewicz, Z pamięci, SW „Czytelnik”, Warszawa 2016, s. 160–169). Przebywała w Rabce od początku pobytu w tej miejscowości swojej bratanicy, Marii. W latach powojennych zimą mieszkała w Stawisku, a latem przenosiła się do domu swoich sióstr (tzw. Majątków) w Podkowie Leśnej.

11Anna Iwaszkiewiczowa miała tam zamieszkać w pensjonacie prowadzonym przez Emilię Kadenową z d. Siedlecką (1910–?) – trzecią żonę Adama Kadena (1888–1940), pisarza, malarza, projektanata witraży, mebli i budynków, współwłaściciela i zarządcy Zakładu Kąpielowego w Rabce, stryjecznego brata Juliusza Kadena-Bandrowskiego.

12Teresa Iwaszkiewicz (1928–2012), młodsza córka Anny i Jarosława Iwaszkiewiczów.

13Aniela Pilawitzowa (1866–1955) z d. Lilpop, siostra Stanisława Wilhelma Lilpopa, ojca Anny. Od 1903 r., po rozwodzie Jadwigi i Stanisława Lilpopów, zastępowała Annie matkę. Do śmierci mieszkała w Stawisku.

2. [ANNA IWASZKIEWICZOWA DO MĘŻA]

Rabka, 22/XII [1944]

Mon petit garçonnet chéri!

Il y a trois heures, c’est à dire à sept heures du matin un beau petit garçonnet est arrivé pour jouer avec le grand frère. Son voyage a été sans incident fâcheux mais très long et très pénible. Sa maman est ravie, certainement [?] fière et malgré sa pâleur elle a elle-même l’air d’un grand bébé. Comme j’avais raison de ne pas vouloir attendre plus longtemps, dire qu’il s’en fallait de peu que nous arrivions trop tard! La pauvre chérie m’a dit quand c’était fini „c’est bien que tu étais là!”. Tout le monde ici a été vraiment touchant, surtout la patronne qui n’a pas éteint la lumière de toute la nuit et demandait de temps en temps si nous avions besoin de quelque chose. J’oublie de te dire que l’événement a eu lieu chez nous, car la quasi clinique où nous devions aller est occupée par des locataires en uniforme qui foisonnent à Rabka en quantité effroyable. Je me sens très fatiguée mais je suis bien contente que ce soit déjà fini. Le temps est admirable, 12 degrés de froid, mais pas de vent et un soleil délicieux. J’écris en français à cause de la cuisine, dont on ne peut pas être très sûre. J’écrirai demain à [la] tante en lui disant que Marysia a eu des douleurs (ce qui du reste est vrai) et rien de plus. Je suis bien triste sans toi mon chéri et sans Thérèse, mais maintenant je peux déjà faire des projets de retour. Je passe la plume à la jeune maman1.

[bez podpisu]

Całujemy b. mocno

Stach i Marysia

[Karta pocztowa]

[Adres zwrotny: Anna Iwaszkiewicz, Nowy Świat, dom p. Kaden, Rabka Zdrój]

1Mon petit… (fr.) – Mój kochany chłopczyku! Trzy godziny temu, to znaczy o siódmej rano, śliczny maleńki chłopczyk przybył, by bawić się ze starszym bratem. Jego podróż odbyła się bez przykrych niespodzianek, ale była długa i uciążliwa. Jego mama jest zachwycona, z pewnością dumna i mimo swej bladości sama wygląda jak duży dzidziuś. Ileż miałam racji nie chcąc dłużej czekać, mało brakowało, a przyjechalibyśmy za późno! Moje kochane biedactwo, kiedy już to wszystko się skończyło, powiedziała mi, „jak dobrze, że tu byłaś”. Wszyscy tutaj byli naprawdę wzruszający, szczególnie gospodyni, która na całą noc zostawiła zapalone światło i od czasu do czasu dopytywała nas, czy czegoś nie potrzebujemy. Zapominam ci powiedzieć, że wydarzenie miało miejsce u nas, ponieważ ta prawie klinika, do której miałyśmy pojechać, jest zajęta przez umundurowanych lokatorów, których w Rabce jest przeraźliwie dużo. Czuję się bardzo zmęczona, ale bardzo się cieszę, że to się już skończyło. Pogoda jest wspaniała, 12 stopni zimna, ale nie ma wiatru i przyjemne słońce. Piszę po francusku z powodu kuchni, której nie mogę być bardzo pewna. Jutro napiszę do Cioci, powiem jej, że Marysia miała bóle (co zresztą jest prawdą) i nic więcej. Jest mi bardzo smutno bez ciebie, moje kochanie, i bez Teresy, ale teraz mogę już planować powrotną podroż. Oddaję pióro młodej mamie. List był pisany po francusku z powodów obyczajowych; domownicy – szczególnie służba („kuchnia”) i Aniela Pilawitzowa, ciotka Anny – nie mieli się dowiedzieć, że dziecko Marysi przyszło na świat wcześniej niż siedem miesięcy po ślubie. Również zwrot „przyszedł na świat bawić się ze swym starszym bratem” miał ukrywać, że mowa o Marysi i jej dziecku. Ciąża starszej córki i jej małżeństwo, zawarte pospiesznie 15 sierpnia 1944 r., dla obojga Iwaszkiewiczów były trudne do zaakceptowania. O ich staraniach, by rzeczywista data urodzenia wnuka pozostała tajemnicą, pisała Ludwika Włodek na podstawie rodzinnych wspomnień: „Wbrew wszystkim opowieściom babci [Marii] i Teresy, które mogłyby wskazywać na wojenne rozluźnienie obyczajów, w owych czasach życie seksualne przed ślubem było nadal czymś skrywanym i wstydliwym, choć, o czym świadczy przykład moich dziadków, praktykowanym. […] Moi dziadkowie wrócili na Stawisko w kwietniu 1945 roku. Kiedy pokazali syna, wszystko się wydało. – Usiłują mi wmówić, że to dziecko ma trzy tygodnie. Przecież widzę, że odchowane – prychnęła Babcia Stara, czyli Aniela Pilawitzowa. Mimo to mój ojciec [Maciej Włodek] w dokumentach do dziś ma zapisane, że urodził się 29 marca 1945 roku. Naprawdę przyszedł na świat trzy miesiące wcześniej, 22 grudnia 1944 roku”. (L. Włodek, Pra. Iwaszkiewiczowie…, dz. cyt., s. 149–152).

3. [ANNA IWASZKIEWICZOWA DO MĘŻA]

23/XII [1944]

Najmilsi moi, tj. „chopczyk” i Teresko!

Dziś wigilia1, ciągle mimo tak wielkich zdarzeń myślę o was, a szczególniej myśleć będę, jak zacznie się ściemniać. Bardzo mi wtedy będzie tęskno i smutno, w dzień, prawdę powiedziawszy, nie mam chwilki czasu, bo jestem tu za praczkę, a trochę pielęgniarkę. Cieszę się niewymownie z tego, że przyjechałam i że Marysi bardzo tu się przydaję, ale na dłuższy czas padłabym trupem ze zmęczenia. Zwłaszcza to, że nie bardzo wyspać się można. Marysia dobrze się czuje. Zmizerniała, ale ma zupełnie dziecinną buzię, co bardzo jest zabawne w pewnych okolicznościach (pokarmowych).

Mam nadzieję, że pierwsza moja kartka z Krakowa, stąd i najważniejsza wczorajsza szybko doszły, bo były rzucane na poczcie. Dziś wielkie przygotowania na wieczorną wigilię i drugie śniadanie (śledź i pieczone kartofle) było o pierwszej zamiast o dwunastej i w domu zamieszanie gorsze niż u nas. Ciupaseczek by się tu uśmiechał na niepunktualne jedzenie, trzy kwadranse spóźnienia to normalne; ale poza tym jest tu idealnie. Łazienką się rozkoszuję i ciepłem w pokoju. U Jadwini2 byliśmy przedwczoraj z Helą i wczoraj Hela była sama, żeby oznajmić o nowinie. Dziś Jadwinia przyjdzie po południu i wilię zjemy w pokoju przy Marysi. W ogóle każda rodzina ma wilię u siebie. Pogoda prześliczna, ale dużo powietrza nie czuję.

Całuję was, najdrożsi moi. Wszystkich ode mnie pozdrówcie.

H.

Całują mocno

Marysia i Maciuś

[Karta pocztowa]

1Wigilia Bożego Narodzenia w 1944 r. wypadała w niedzielę; w takim przypadku zwyczajowo przenoszono wieczerzę wigilijną na poprzedzającą ten dzień sobotę.

2Jadwiga Iwaszkiewiczówna (1887–1979), najmłodsza z trzech sióstr Jarosława Iwaszkiewicza. W czasie powstania warszawskiego została wywieziona na Śląsk do Wolbromia; od listopada 1944 r. mieszkała w Rabce u Lidii i Lucjana Rzepeckich, czyli siostry pisarza Michała Choromańskiego i jej drugiego męża, architekta, projektanta m.in. sanatoriów i pensjonatów w Rabce.

4. [JAROSŁAW IWASZKIEWICZ DO ŻONY]

24 XII 44

Moja najdroższa, wczoraj przed wilią przyszła twoja pierwsza kartka z Krakowa, a także miła i serdeczna karteczka od Marysi. Byłyście ze mną myślami w ten wieczór, zresztą dość dobrze wszystko poszło, wilia była dobra, tylko Wanda1 wpakowała cały miód do maku i nie było topionego. Ryb nie było, tylko śledzie i kulebiak. Byliśmy na rybce „Pod Lipami”2 z Teresą, Suchorzewskimi3 i Ireną K.4 Tak bym już chciał mieć twoją kartkę z Rabki i wiedzieć, że przebrnęłaś przez Scyllę i Charybdę Krakowa, cieszę się, że wzięłaś adres Romana, Marysia także o nim pisze. Miałem wczoraj dużą pocztę, jak zawsze Hala I.5 wróciła z gruźlicą! pisała mi Matahari6. Bardzo mi tęskno do ciebie a jednocześnie dużo pracuję i zmieniłem tryb życia, wcześnie wstaję, biorę prysznic itd. Teresa ma wspaniałe, znakomite stopnie i chodzi bardzo dumna i głównie przejęta nauką. Poza tym wszystko zwyczajnie, kot wczoraj (na wigilię) zjadł pasztet Babetce7 i stłukł jej słoik ze smalcem. À propos jest świetny pasztet ze zdechłego zająca, którego znalazł Marek8, i ze zdychającej kury, którą trzeba było dorżnąć. Boję się, że przerwa w naszej korespondencji będzie teraz długo trwała, a w każdym razie o częste wiadomości proszę. Pisz, jak tylko możesz. Czy Hela przyjedzie? Uściskaj serdecznie obie siostry, nie kłóćcie się przy tym, Marychę moją po sto razy ucałuj, nareszcie zdaje się zrozumiała, czym jest (może trzeba pisać „było”) Stawisko i jej rodzice. Bardzo mi tęskno, powtarzam, ale to może i lepiej. Ściskam cię i całuję mocno. Ciocia dobrze się ma i w dobrym humorze, za to Śliwińska9… Całuję, całuję mocno.

Jarosław

Były karty od Andrzejów10 i p. Mickiewicz11.

P. Wodz. Zandbangowa w lipcu umieściła w przytułku, gdzie zginęła razem z innymi12.

[Karta pocztowa]

1Wanda Iwaszkiewicz (1916–2001), 1 v. Iwaszkiewicz, 2 v. Bogatyńska, bratanica Jarosława, córka Bolesława Iwaszkiewicza (1875–1945). Dzieciństwo i pierwszą młodość spędziła na Ukrainie. Jesienią 1943 r. wraz z małą córeczką Natalią, ojcem i bratem Iwem zamieszkała u stryja w Stawisku.

2Kawiarnia „Pod Lipami” w Podkowie Leśnej, założona w epoce powstaniowej; ulubione miejsce spotkań wielu osób. Pierwowzór kawiarni „Pod Akacjami” – miejsca akcji dramatu Jarosława Iwaszkiewicza pod tym samym tytułem (napisanego w 1945 r.).

3Maria z d. Spotowska (zm. 1957) i Tadeusz Suchorzewscy, inżynierowie-chemicy, w czasie okupacji wielokrotnie goście pensjonatu w Stawisku; po powstaniu warszawskim również znaleźli schronienie w domu Iwaszkiewiczów. Z wielką sympatią wspominani przez Marię Iwaszkiewicz w książce Z pamięci, dz. cyt., s. 196–197.

4Irena Krzywoszewska z d. Lilpop (1901–1978), kuzynka Anny, synowa Stefana Krzywoszewskiego, dramaturga. Jej mąż, adwokat Stanisław Krzywoszewski (1896–1940) zmarł w obozie koncentracyjnym Auschwitz. Irena i jej córka Małgorzata (zwana Fułą) często przemieszkiwały w Stawisku; po powstaniu warszawskim również były gośćmi Iwaszkiewiczów.

5Halina Hulanicka (1899–1975), 1 v. Skrzywań, 2 v. Iwańska, żona Tadeusza Iwańskiego, przyrodniego brata Alicji Iwańskiej, tancerka. Po powstaniu warszawskim i po przejściu przez obóz przejściowy Dulag 121 w Pruszkowie wraz z córką Martyną znalazła się na robotach przymusowych.

6Alicja Iwańska (1918–1996), filozof, córka Jana, dalekiego kuzyna Jarosława. W czasie okupacji członek AK – pracowała w kontrwywiadzie, stąd jej przezwisko Mata Hari. Po powstaniu warszawskim przez kilka miesięcy przebywała w Stawisku, skąd wyruszała w kolejne podróże związane z pracą w AK.

7Maria Piątkowska z d. Wysocka, 2 v. Kosińska (Babetka), przyjaciółka Anny Iwaszkiewiczowej. Podczas okupacji często mieszkała w stawiskim pensjonacie; stała jego mieszkanka po powstaniu warszawskim.

8Marek Piątkowski (1928–2003), syn Babetki, prawnik, przez wiele lat dyrektor PZU, przyjaciel Teresy Iwaszkiewicz.

9Jadwiga Śliwińska (1872–1965) z d. Stankiewicz, 1 v. Lilpop, matka Anny Iwaszkiewiczowej. W 1903 r. rozwiodła się ze Stanisławem W. Lilpopem (1863–1930) i wyszła za mąż za jego przyjaciela, pianistę Józefa Śliwińskiego (1865–1930), z którym wyjechała do Saratowa. Od rozwodu, za sprawą Anieli Pilawitzowej, nie utrzymywała kontaktów z jedyną córką. Owdowiawszy, mieszkała u przyjaciół, a także u krewnych swej matki w Wielkopolsce. Zimą 1940 r., po przymusowym wysiedleniu, przeniosła się do Podkowy Leśnej – do domu swoich znajomych, państwa Robertsonów. Odtąd zaczęła często odwiedzać Stawisko, gdzie ostatecznie zamieszkała dopiero w 1963 r. – i tam też zmarła.

10Andrzej Pilawitz (1895–1966), cioteczny brat Anny (młodszy syn Anieli Pilawitzowej) i jego żona, Helena Poleska (1891–1979) z d. Sikorska, aktorka.

11Hanna Mickiewicz (1915–2006), córka rzeźbiarza Jana Szczepkowskiego; mieszkała w Milanówku. Podczas powstania warszawskiego i po jego zakończeniu współpracowała z Jarosławem Iwaszkiewiczem w udzielaniu pomocy wygnańcom z Warszawy.

12Mało czytelny i dość tajemniczy dopisek autora listu. Prawdopodobnie p. Wodz. to Konrad Wodziński, absolwent europejskich szkół jeździeckich, mąż Marii Wodzińskiej z d. Kostrzewskiej (1868–1938), przed powstaniem warszawskim oddany do przytułku przez córkę, Marię Anielę Zandbangową (1886–1972), swego czasu znaną amazonkę i propagatorkę jeździectwa kobiecego. Wbrew temu, co pisze Iwaszkiewicz, Zandbangowa nie zginęła w czasie powstania, przeszła przez obóz Dulag 121 w Pruszkowie, a stamtąd trafiła do obozu w Ravensbrück. W powstaniu natomiast zginął jej mąż, Henryk Zandbang, wybitny hodowca koni. Po wyzwoleniu Zandbangowa powróciła do Polski; do końca życia mieszkała i pracowała w Laskach w Zakładzie dla Niewidomych. Z Marią Wodzińską z d. Kostrzewską, córką malarza Franciszka, i Marią Zandbangową przyjaźniła się Aniela Pilawitzowa; prawdopodobnie na jej prośbę Iwaszkiewicz przekazał tę nie do końca sprawdzoną informację żonie.

5. [ANNA IWASZKIEWICZOWA DO MĘŻA]

25/XII 1944

Malupki najdroższy mój!

Ciągle myślę, czy już dostałeś wiadomości stąd, co myślicie ty i Teresa o tym, co tu się dzieje. Tak dużo mam do opowiedzenia, a na tych pocztówkach przecież nic napisać nie można, teraz już nie tylko z braku miejsca. Marysia ma się doskonale i ślicznie wygląda. Le petit est très fort, il pèse plus de 3½, il ressemble à son père comme deux gouttes d’eau. J’ai une grande déception à cause de mes sentiments; mais en somme je prévoyais que les petits enfants ce n’est pas à comparer avec les enfants. Je n’ai aucune passion pour lui, peut-être parce qu’il ne me rappelle en rien sa maman et parce qu’il était la cause de ses horribles souffrances. Je pense du reste que je l’aimerai beaucoup plus quand il sera plus grand. Par contre Hélène est folle de lui, elle trouve monstrueux qu’on le laisse crier, qu’on ne lui donne pas à manger plus tôt quand il a faim etc.1 Hela wygląda dość mizernie, ale na razie czuje się zupełnie dobrze. Mam największe w świecie trudności, żeby ją przekonać o konieczności wyjazdu stąd. Ciągle o tym mówimy ze Stachami, którzy też bardzo się tym kłopoczą. To nawet oni rozumieją, ce qui est beaucoup dire2, bo choć dość mieliśmy dowodów ich dziecinności, to jeszcze wciąż wprawiają mnie w zdziwienie. Mówiłam o tym chwilę z Jadwinią, do której wybieram się na dłuższą rozmowę, ale nie bardzo jest kiedy, bo po obiedzie jeśli jest ze dwie godziny wolne, to chcę się przespać. Cette nuit le Papa se levait, mais il s’endort en une minute3, a ja długo oka zmrużyć nie mogę. Pogoda w dalszym ciągu przepiękna; ciekawa jestem, czy u was też było „po lodzie”. Ciekawa jestem, czy Przelaskowski4 przysłał ten węgiel. Malupki, choć zdaje się wszelkie nasze obawy na razie są bez podstaw, przypominam o moim płaszczu od deszczu i ważna rzecz: zapomniałam wziąć mój brom na noc, w okrągłym, szklanym pudełku. Nie zapomnijcie o nim w razie czego, to jest b. cenne, po prostu na wagę złota (ale proszę, polecam nie próbować). Szalenie jestem ciekawa, jak wszystko się udało w domu i czy nie było nieoczekiwanych osób. Strasznie mi tęskno do Cioci i Teres i pocztówki doczekać się nie mogę. Całuję.

H.

[Karta pocztowa]

1Le petit est très fort… (fr.) – Mały jest bardzo mocny, waży ponad 3½, jest podobny do swojego ojca jak dwie krople wody. Jestem bardzo zawiedziona swoimi uczuciami, ale w sumie przewidywałam, że wnuki to nie to samo, co dzieci. Nie mam żadnych uczuć dla niego, być może dlatego, że w niczym mi nie przypomina swojej mamy i że był powodem jej okropnych cierpień. Poza tym myślę, że będę go kochała dużo bardziej, jak będzie trochę starszy. Za to Helena zwariowała na jego punkcie, uważa za potworne, że pozwalamy mu krzyczeć, że nie daje się mu jeść wcześniej, jeśli jest głodny etc.

2Ce qui est beaucoup dire (fr.) – co dużo powiedziane.

3Cette nuit le Papa se levait… (fr.) – tej nocy ojciec wstawał, ale on zasypia po minucie.

4Wiktor Felicjan Przelaskowski (1932–1975), inżynier elektryk, wykładowca Politechniki Warszawskiej. Przez lata był związany z Elektrycznymi Kolejami Dojazdowymi; w l. 1928–38 i 1940–45 był ich kierownikiem technicznym oraz wicedyrektorem. Po wojnie pracował jako główny specjalista ds. rozwoju techniki w Centralnym Biurze Studiów i Projektów Budownictwa Kolejowego w Warszawie; prowadził także wykłady w Katedrze Elektrotechniki Komunikacyjnej na Politechnice Warszawskiej.

6. [ANNA IWASZKIEWICZOWA DO MĘŻA]

29/XII 1944

Najmilszeczku!

Już prawie dwa tygodnie od mego wyjazdu, a jeszcze nic od ciebie nie dostałam; wczoraj i przedwczoraj na pewno już spodziewałam się pocztówki! Ja już do Ciebie pisałam pięć razy. Marysia ma się dobrze i wygląda ślicznie. Maciuś pięknieje stanowczo i dziś nareszcie był dość cichy w nocy. Obawiam się, czy to nie chwilowe tylko, oby nie był tak wrzaskliwy jak Terenia. Dziś przyjechał Roman [Kołoniecki], bardzo elegancko wyglądający, w nowej kurtce ciepłej i marynarce, którą mówi, że dostał na gwiazdkę od p. Grzybowskiej1. Możesz sobie wyobrazić, jaki był efekt, bo on też mi twierdził w Krakowie, że na pewno będę czekała ze trzy tygodnie! À propos, nie pisałam ci, kogo spotkałam w Krakowie: w Sukiennicach Tadzia Brezę2 a zaraz potem na obiedzie Kasię3, która się pytała, czy nie wiem, co z Tadziem się dzieje, na linii A-B4 Ekiera5, który mnie zaczepił i bardzo się do mnie wyczulił, następnie widziałam Wrześniakową6, a do Horzyców przyszła Janka Cękalska7, która mówiła mi bardzo ciekawe rzeczy o Czesiu8, zupełnie inne, niż można się było spodziewać po ostatnich rozmowach z nim. Poza tym mówiliśmy dużo o Cegielni9 i o możliwościach filmu.

Chciałabym już zdecydować dzień wyjazdu, ale przedtem musi tu wszystko jakoś się ułożyć; w dalszym ciągu nie mają nikogo do prania, ani do pomocy, i w ogóle zastanawiam się nad tym, jak oni to sobie wyobrażali. Siedzą tu dwa i pół miesiąca i nic absolutnie nie było przygotowane. Że oni głupie dzieciaki, to jeszcze rozumiem, ale że Hela o tym nie pomyślała. Poza tym musi się coś zdecydować co do Heli, a jest taka uparta, że nie można jej przekonać! Jeszcze pomówię z Jadwinią, która jest najrozsądniejsza. W każdym razie myślę, że wyjadę 8-ego albo 9-ego10. Proszę cię bardzo usilnie, pójdź zaraz do Welmana, jest zawsze między 12 a 1-ą w ambulatorium, dowiedz się, czy jest tam klinika, o której mówił, a jeśli nie, umów się na operację i zrobimy w Żyrardowie w połowie stycznia, bo to będzie dobry czas po choróbce.

Malupki, kocham cię strasznie i tęsknię. Pisz i ucałuj Tereskę –

Żonka.

[Karta pocztowa]

1Krystyna Grzybowska z d. Estreicher (1902–1963), pisarka, krytyczka teatralna, siostra Karola Estreichera. W czasie okupacji działała w krakowskiej Radzie Głównej Opiekuńczej, jedynej legalnie funkcjonującej instytucji, niosącej w czasie okupacji pomoc potrzebującym. W czasie powstania warszawskiego i po nim współpracowała z Jarosławem Iwaszkiewiczem – działającym w ramach struktur podziemnej Rady Kultury Delegatury Rządu Londyńskiego na Kraj – w rozdzielaniu pomocy dla potrzebujących pisarzy.

2Tadeusz Breza (1905–1970), pisarz, publicysta, pracownik służb dyplomatycznych. Jego debiutem książkowym była powieść Adam Grywałd (1936). Podczas okupacji brał czynny udział w konspiracyjnym życiu literackim Warszawy; często gościł w Stawisku. Po wojnie mieszkał początkowo w Krakowie; był członkiem zespołu redakcyjnego miesięcznika „Teatr” (1945–46), publikował artykuły m.in. w pismach „Front Teatralny” i „Kuźnica” (1945–47). Prowadził też dział teatralny tygodnika „Odrodzenie” (1946–48); po powrocie do Warszawy (1948) był nadal związany z tym czasopismem, drukując tam (do 1950 r.) sprawozdania teatralne oraz felietony. W latach powojennych opublikował kolejne powieści: Mury Jerycha (1946), Niebo i ziemia, t. 1–2 (1949–50), Uczta Baltazara (1952), W potrzasku (1955), Urząd (1960). Pracował w służbie dyplomatycznej PRL jako attaché kulturalny Ambasady Polski w Rzymie (1955–59) i Paryżu (1960–65).

3Katarzyna Breza z d. Turno (1904–1974), pierwsza żona Tadeusza Brezy (jego drugą żoną od 1937 r. była Zofia Nycz).

4Linia A-B – pierzeja Rynku Głównego w Krakowie między ulicami Sławkowską i Floriańską, składająca się z 12 kamienic – od numeru 36 do 47 (Pod Jeleniem, Wosińska, Kencowska, Pod Konikiem, Januszowiczowska, Feniksa, Zacherlowska, Pod Słońcem, Betmanowska, Pod Orłem, Czerwona, Mennica).

5Jan Ekier (1913–2014), muzykolog, pianista, kompozytor, pedagog, redaktor naczelny źródłowo-krytycznego wydania dzieł wszystkich Fryderyka Chopina (tzw. Wydania Narodowego, 1998–2010), juror konkursów pianistycznych. Był uczniem Olgi Stolfowej i Zbigniewa Drzewieckiego (w zakresie fortepianu) oraz Bernardino Rizziego i Kazimierza Sikorskiego (w dziedzinie kompozycji). Na III Międzynarodowym Konkursie im. Fryderyka Chopina w Warszawie (1937) zdobył VIII nagrodę. Podczas okupacji uczył się gry na organach u Bronisława Rutkowskiego i uczestniczył w konspiracyjnych koncertach oraz patriotycznych obchodach rocznic. O jego udziale w jednym z takich muzycznych przedsięwzięć pisał Iwaszkiewicz w swoich Dziennikach (30 marca 1942 r.): „Wczoraj odbyła się tajna akademia w piątą rocznicę śmierci Karola Szymanowskiego. Zebrało się nas ze czterdzieści osób, jak zwykle w mieszkaniu Jerzego Waldorffa. Grał Drzewiecki i Ekier, na skrzypcach Dubiska, śpiewała Ewa Turska. Ja wygłosiłem słowo wstępne. Muzyka brzmiała tak jakoś intymnie, dostępnie, jasne wydawało się wszystko, prawie jak Mozart, tylko z tym olbrzymim natężeniem wewnętrznym” (J. Iwaszkiewicz, Dzienniki 1911–1955, dz. cyt., s. 187).

6Wanda Wertenstein (1917–2003), w czasie okupacji ukrywająca się pod nazwiskiem Maria Wrześniakowa, krytyczka filmowa, scenarzystka i reżyserka. Była córką wybitnego fizyka, Ludwika Wertensteina, i Matyldy z d. Meyer. Przed wojną studiowała chemię na Politechnice Warszawskiej, później ekonomię w Szkole Nauk Politycznych. W czasie okupacji, do końca 1942 r., mieszkała w Turczynku, posiadłości Meyerów i Wellischów w pobliżu Stawiska, później ukrywała się. Jej losy Jerzy Andrzejewski wykorzystał w fabule opowiadania Wielki Tydzień. Po wojnie współpracowała m.in. z Państwową Wyższą Szkołą Filmową w Łodzi, pracowała w warszawskiej Wytwórni Filmów Dokumentalnych, współredagowała miesięcznik „Kino”. Z angielskiego i włoskiego przetłumaczyła kilka podstawowych prac teoretycznych o sztuce i technice filmowej.

7Janina Cękalska z d. Dłuska (1909–1986), przyjaciółka, a później żona Czesława Miłosza. Przed wojną należała do grupy polskich filmowców i teoretyków filmu przeciwstawiających się kinu komercyjnemu; działała w Stowarzyszeniu Miłośników Filmu Artystycznego „Start”. Od 1934 r. była żoną Eugeniusza Cękalskiego (1906–1952), reżysera, scenarzysty i producenta filmowego oraz teoretyka kina. W drugiej połowie lat 30. XX wieku, pracując w warszawskiej rozgłośni Polskiego Radia, poznała Czesława Miłosza. Miłoszowie utrzymywali, że pobrali się w styczniu 1944 r. w Warszawie; jednak zachowany akt ślubu jest datowany w Paryżu 13 stycznia 1956 r. (por. A. Franaszek, Miłosz. Biografia, Wydawnictwo Znak, Kraków 2011, s. 512).

8Czesław Miłosz (1911–2004), poeta, pisarz, eseista, tłumacz; przyjaciel Iwaszkiewiczów. W okresie okupacji częsty gość w Stawisku i czynny uczestnik podziemnego życia literackiego. W młodości, którą spędził w Wilnie, fascynował się wczesnymi utworami Iwaszkiewicza (w pierwszym liście, który jako dziewiętnastolatek wysłał do podziwianego autora Oktostychów, pisał: „Uwielbiam Pana. Każdy wiersz Pana jest dla mnie objawieniem”.). Podczas studiów prawniczych na wileńskim Uniwersytecie Stefana Batorego współtworzył grupę poetycką Żagary. Debiutował wierszami, wydrukowanymi w czasopiśmie akademickim „Alma Mater Vilnensis” (1930). Jego dwa pierwsze tomy wierszy – Poemat o czasie zastygłym (1933) oraz Trzy zimy (1936) – są uznawane za manifest tzw. drugiej awangardy i wyraz katastrofizmu w poezji. Miłosz był pracownikiem rozgłośni Polskiego Radia w Wilnie (1936), a następnie w Warszawie (1937–39). Podczas okupacji wydał konspiracyjnie pod pseudonimem Jan Syruć tom Wiersze (1940) oraz antologię poezji Pieśń niepodległa (1942). Tuż po wojnie zamieszkał na krótko w Krakowie, gdzie opublikował zbiór wierszy Ocalenie (1945), zawierający wybrane utwory przedwojenne oraz wiersze powstałe w okresie okupacji. W l. 1945–50 był pracownikiem polskich placówek dyplomatycznych w Nowym Jorku i Waszyngtonie oraz w Paryżu. Zmienne losy przyjaźni między obu twórcami doskonale ukazuje książka: Cz. Miłosz, J. Iwaszkiewicz, Portret podwójny wykonany z listów, wierszy, zapisków intymnych, wywiadów i publikacji. Wybór tekstów B. Toruńczyk, oprac. i przypisy R. Papieski, Fundacja Zeszytów Literackich, Warszawa 2011.

9Mowa o opowiadaniu Jarosława Iwaszkiewicza Stara cegielnia, napisanym w 1943 r., i czytanym przez autora kilkakrotnie publicznie podczas okupacji. Drukiem zostało ogłoszone w „Twórczości” w 1945 r.; na scenę zaadaptowano je i wystawiono po raz pierwszy w Teatrze Ziemi Pomorskiej 5 marca 1946 r.

10Anna Iwaszkiewiczowa Rabkę ostatecznie opuściła 14 stycznia 1945 r. Do Stawiska dotarła dopiero 2 lutego. Swoją dramatyczną podróż do domu, z wielodniowym pobytem w Częstochowie w czasie styczniowej ofensywy wojsk radzieckich, opisała w dzienniku dopiero pod datą 29 grudnia 1945 r. (A. Iwaszkiewiczowa, Dzienniki i wspomnienia, dz. cyt., s. 321–347).

Rok 1945

7. [ANNA IWASZKIEWICZOWA DO MĘŻA]

2/I 1945

Malupki mój najdroższy!

Strasznie mi tęskno do Ciebie i Tereski i wczoraj cały dzień o was myślałam. Przedwczoraj dostałam twoją kartkę pisaną w dzień wilii, szalenie się nią ucieszyłam i byłabym zaraz odpisała, gdyby nie to, że przede wszystkim nie było w domu pocztówki (tu są we wszystkim niemożliwe trudności), a po drugie i tak przez dwa dni poczta nie odeszłaby. Marysia wczoraj obeszła w szlafroku dwa razy stołowy pokój i co dzień już myje się poza łóżkiem. Jutro pójdzie do łazienki, ale zasadniczo będzie leżała do dwóch tygodni, czyli że wstanie na Trzech Króli. Stach ciągle już chciałby ją podnosić, ale na szczęście jakoś ich przekonałam. Maciuś teraz znacznie cichszy i jest bardzo ładniutki; szalenie uroczy bachorek, widać, że matka była dobrze odżywiana.

Wczoraj byłam na sumie w dużym kościele, bo rano zaspaliśmy, a nie w kapliczce, która jest o parę kroków od nas, [gdzie] msza tylko o 9½. Szalenie wzruszyło mnie nabożeństwo i śpiewanie kolęd. Cały czas myślałam o tym wszystkim, co działo się tamtego roku, na który tak się liczyło, o tych wszystkich, którzy odeszli, o Nuci1, o Staszku2, Żance3, i płakałam jak bóbr. W tym całym ogromie bólu i nędzy żłobek z dzieciątkiem jeszcze bardziej niż zwykle był wzruszający i wydało mi się, że to Dziecko zrodzone w nędzy na mękę i śmierć to rzeczywiście najpiękniejsza postać boskości.

Od paru dni bez przerwy pada śliczny suchy i gęsty śnieg, bardzo się z tego cieszę, bo lubię śnieżną zimę; zwłaszcza w górach to konieczne. Roman był u nas półtora dnia, bardzo było z nim przyjemnie. Ustaliliśmy z nim ostatecznie datę naszego powrotu, bo mamy się znów spotkać; otóż niestety przyjadę trochę później, ale sama jechać nie mogę, a nie chcę znów popędzać Stacha, który mówi, że mogą być prawie do 20-go. Więc wyjedziemy stąd 14-go w południe, 15-go będziemy w Krakowie, a 16-go przyjadę znów na noc do Grodziska. Jeszcze Ci napiszę, o której przyjadę, bo trzeba, żeby ktoś przyszedł po mnie. Do Tereski napiszę oddzielnie, jak zdobędę pocztówki.

Strasznie za nią tęsknię. Całuję Was jak kocham.

Twoja Żonka

[Karta pocztowa]

1Anna Iwaszkiewiczówna (1882–1944), Nucia, siostra Jarosława, zginęła w czasie powstania warszawskiego przysypana gruzami domu przy ul. Wilczej, w którym mieszkała.

2Stanisław Lilpop (1924–1944), harcmistrz, jedyny syn Wandy i Wacława Lilpopów, towarzysz dzieciństwa i wczesnej młodości Marii Iwaszkiewiczówny. Po ukończeniu tajnego Liceum im. Mikołaja Reja studiował w Politechnicznej Szkole Budowy Maszyn (tajna Politechnika). Zaangażowany czynnie w konspirację, ukończył podziemną Szkołę Podchorążych AK. Został aresztowany i rozstrzelany 23 lutego 1944 r. w wyniku represji po zamachu na Franza Kutscherę. Rysy jego charakteru opisała starsza córka Iwaszkiewiczów, Maria: „Tak jak jego ojciec, był to człowiek małomówny i flegmatyczny (miał przezwisko «hrabia Flegma», a dom Lilpopów nazwano «Flegminkiem»), ale tak odważny i solidny, że po jego aresztowaniu nikt się nie ukrywał i nie zmieniał adresu. Pewne było, że on nic nie powie” (M. Iwaszkiewicz, Z pamięci, dz. cyt., s. 36).

3Janina Malecka, Żanka (?–1944), córka kuzynki Anny Iwaszkiewiczowej, Heleny Męcińskiej z d. Marconi (Hesi), zabita w powstaniu warszawskim na oczach rodziców.

8. [ANNA IWASZKIEWICZOWA DO MĘŻA]

5/III 1944 [właśc. 5/I 1945]

Mój malupki najdroższy!

Jestem okropnie niespokojna, że tak nic nie piszesz. Od paru dni poczta nie przychodziła, komunikacja z wiadomych powodów była zerwana, ale dziś przyszła cała masa kartek, a w tym tylko kartka od Cioci do Marysi i kartka od ciebie do Marysi, tylko dawniejsza! Od ciebie w ogóle dostałam tylko kartkę pisaną w dzień wilii. Spodziewałam się już dziś na pewno odpowiedzi na wiadomości o dziadostwie!! W ogóle nie wiem, czy moje kartki dochodzą. W ostatniej pisałam ci, że ustaliliśmy dzień wyjazdu stąd na 14-ego, tzn. że 16-go rano wyjedziemy z Krakowa, a 17-go przyjadę na Stawisko, bo znów muszę nocować w Grodzisku. Z Helą jest duży kłopot, bo w ogóle ruszyć się stąd nie ma ochoty, a do Jadwini, mimo że nieraz o tym była mowa, przeniosła się dopiero przedwczoraj! Jadwinia dwa razy już ze mną mówiła o Heli, że widzi w niej po prostu jakieś starcze zahamowania, co rzeczywiście jest możliwe. Uważam, że Hela powinna bezwarunkowo jechać z nami, bo sama jechać nie może. Mieliśmy już dwie najęte pielęgniarki, ale przez to zwlekanie właśnie przepadły, teraz ma przyjść nie fachowa (co i tak wobec karmienia piersią nie jest konieczne), ale podobno bardzo porządna i miła osoba, którą tu dobrze znają. Będę dopiero spokojna, jak już będzie zgodzona.

Malupki, strasznie mi tęskno do Was i mam tyle do powiedzenia, że wprost nie wiem, jak to będzie, jak wrócę. Tu są we wszystkim nieprzezwyciężone trudności, między innymi o pocztówki. Gdyby nie to, pisałabym co drugi dzień.

Marysia ma się dobrze, ale teraz, kiedy zaczyna trochę wstawać, widać, że jest mizerna. Miło jest popatrzeć na jej szczęście, ale straszno, że to takie dzieciaki, i co tu dużo gadać, takie głupie.

Nic nie wiem, co w domu. Czy znaleźli coś z wełny, o czym pisałam do Wandy, czy Malinowscy1 siedzą, w ogóle „zupełnie nic”. Proszę cię, przyślij mi zaraz do Horzyców adres Suchorzewskich. Chcę się z nimi zobaczyć w Krakowie. Nie zapomnij, proszę. Jeszcze zdążysz.

Cieszę się z tego, co piszesz o Tereni; strasznie do niej tęsknię i ciągle myśląc o niej pokładam w niej wszystkie zawiedzione przez Marysię nadzieje… Ale kto wie, jak to będzie!

Czy dostałeś kartkę, w której już pisałam o kremie do twarzy i bromie, który w razie czego można wziąć ze sobą, ale zdaje się, że o tych rzeczach mowy nie ma.

Malupki, jak jutro nie będzie kartki, to się powieszę. Całuję milion razy. Do Tereski napiszę.

Twoja Żonka

1Elżbieta Malinowska z d. Kozłowska (1892–1955), siostrzenica Stefana Spiessa, i jej mąż Andrzej (1878–1961), rodzice Krystyny i Jerzego.

9. [ANNA IWASZKIEWICZOWA DO MĘŻA]

6/I 1944 [właśc. 1945]

Najmilszeczku!

Rozpacz mnie już ogarnia z powodu tej korespondencji. Od ciebie miałam tylko kartkę pisaną w dzień wilii, a wczoraj przyszła kartka od Ciebie i kartka od Cioci również z dnia wilii. Teraz korzystam z uprzejmości pani Borucińskiej1, która obiecała kartkę wrzucić w Krakowie. Nic nie wiem, co się dzieje w domu, i ogromnie się niepokoję. Marysia ma się dobrze i ślicznie wygląda. Projektowaliśmy wyjechać ostatecznie 14-go, być w Krakowie 15-go, w drodze 16-go, nocować w Grodzisku i 17-go byłabym na Stawisku, ale teraz znowu Stach wynalazł kombinację z jakimś samochodem ciężarowym2, a to ma się dopiero zdecydować w poniedziałek. Uważam za zupełne szaleństwo, żeby teraz zabierać Marysię, ale niech robią, jak chcą, uważam tylko, że doktor musi o takiej rzeczy zadecydować. Nie wiem, jak Ci dam znać o przyjeździe, bo podobno jeden do dwóch tygodni poczty nie będzie, bo duży most jakiś jest zerwany już od tygodnia. Do Tereski szalenie mi tęskno i pisałabym do niej, gdyby nie szalone wprost trudności z dostaniem pocztówek, a potem znów ta historia z pocztą, więc nie warto pisać, bo jeśli od was nic nie przychodzi, to i do was nie dojdzie. Ucałuj ją ode mnie i powiedz, że się cieszę z tego, co o niej piszesz. Jeśli jeszcze zdążysz odpisać mi, to pamiętaj, przyślij mi do Horzyców adres Suchorzewskich, którzy mają być w Krakowie przez cały styczeń; nie zapomnij nalepki, dobrze? Nic nie wiem, czy Malinowscy się wybierają, wiem tylko z kartki cioci, że byli w wilię. Stach chciałby skombinować z nimi ten samochód, jeśli jeszcze mają zamiar jechać; to byłoby dobrze, gdyby oni tym samym samochodem wracali do Krakowa. Do Wandy [Iwaszkiewicz] pisałam prosząc, żeby wreszcie dali Jesionkowej3 wełnę do zgremplowania i żeby resztę wyprali. W ogóle ogromnie mnie irytuje, że nic nie wiem, co się dzieje w domu. Gdyby to były inne warunki, to taki pobyt tu byłby rozkoszny. Tutto mi piace in questo vasone4; Rabka jest po prostu zachwycająca, pensjonat b. miły, pogoda rozkoszna, przez parę dni padał suchy, gęsty śnieżek, dziś jeszcze się nie wypogodziło, ale wyobrażam sobie, jak teraz [będzie] prześlicznie, jak się słońce pokaże. Ciekawa jestem, jak stoicie z węglem, czy ten od Przelaskowskiego nareszcie dostaliście, czy w domu nie zimno. Malupki, czy byłeś u Welmana? Bardzo chciałabym zrobić tę operację zaraz po przyjeździe. Hela jakoś nie chce jechać, Jadwinia twierdzi, że ona ma starcze dziwactwa, bo inaczej trudno to wytłumaczyć. Z Jadwinią ugadujemy się, jest ze wszystkich najrozsądniejsza.

Malupki, całuję ciebie i Tereskę jak kocham. Napisz zaraz do Andrzejów [Pilawitzów].

Żonka

1Żona malarza Michała Borucińskiego (1885–1976).

2Stanisław i Maria Włodkowie wraz z synem Maćkiem rzeczywiście wyjechali z Rabki samochodem ciężarowym (por. L. Włodek, Pra. Iwaszkiewiczowie…, dz. cyt., s. 149–151).

3Jadwiga Jesionkowa, żona Józefa, pracującego wiele lat jako stangret w Stawisku, później jako urzędnik gminny, mieszkała w najbliższym sąsiedztwie domu Iwaszkiewiczów.

4Tutto mi piace… (wł.) – wszystko mi się podoba w tej doniczce; ładna kompozycja.

10. [JAROSŁAW IWASZKIEWICZ DO ŻONY]

Łódź, 5 III 45

Moja kochana!

Wszystko w porządku, mieszkam u Poli1 i bardzo mi jest dobrze. Łódź o wiele ładniejsza, niż była. Muszę zostać do niedzieli, bo jest jakiś poranek literacki, w którym muszę wziąć udział. Przyjadę więc w poniedziałek lub wtorek (najpóźniej). Staś Dygat2 przyjechał z Krakowa; widział tam Stacha, myślę, że już jest w Grodzisku. Zdaje się, że przywiozę trochę pieniędzy – i na to też muszę poczekać.

Ściskam cię wiele razy –

Twój Jarosław

Kartkę wiezie Gienia p. Zofii Nał3.

Adres: Do Pani Anny Iwaszkiewiczowej

Grodzisk Mazowiecki

Skład Apteczny p. Włodek

1Pola (Apolonia) Gojawiczyńska (1896–1963), powieściopisarka. Podczas okupacji, po zwolnieniu z więzienia na Pawiaku w 1943 r., przez dłuższy czas mieszkała u Iwaszkiewiczów w Stawisku; po powstaniu warszawskim znowu trafiła do domu Iwaszkiewiczów z córką Wandą; w lutym 1945 r. przeniosła się do Łodzi; w 1949 r. przeprowadziła się do Warszawy. Debiutowała nowelą Dwa fragmenty (1915), wyróżnioną w konkursie tygodnika „Echa Pragi”. Przez szereg lat pracowała jako wychowawczyni w instytucjach opiekuńczych i bibliotekarka. Do pisarstwa powróciła po uzyskaniu w 1931 r. stypendium literackiego (dzięki staraniom Zofii Nałkowskiej), czego rezultatem była publikacja nowel Powszedni dzień (1933) i powieści Ziemia Elżbiety (1934). Popularność i uznanie zyskała dzięki dylogii powieściowej Dziewczęta z Nowolipek (1935) i Rajska jabłoń (1937). Jej pierwsza powojenna powieść Krata (1945) ukazywała doświadczenia więźniarek z Pawiaka, a następna, Stolica (1946), była kronikarskim opisem Warszawy z okresu bezpośrednio po wyzwoleniu.

2Stanisław Dygat (1914–1978), prozaik, dramatopisarz, felietonista. Po zwolnieniu z obozu internowania w Konstancy w 1940 r. powrócił do okupowanej Warszawy. Był wielokrotnie gościem w domu Iwaszkiewiczów, których odwiedzał ze swoją siostrą Danutą, żoną Witolda Lutosławskiego; po powstaniu warszawskim mieszkał w Komorowie, skąd przeprowadził się do Krakowa; następnie mieszkał w Łodzi oraz we Wrocławiu, by ostatecznie wrócić do Warszawy (w 1950 r.). Debiutował opowiadaniem Różowy kajecik, wydrukowanym w dodatku literackim „Kuriera Porannego” (1938). Jego debiutem powieściowym było pisane podczas okupacji Jezioro Bodeńskie (1946), ukazujące konflikt między wyobrażeniami jednostki, kształtowanymi przez narodowe stereotypy, a jej doświadczeniami, zdobywanymi w wojennych realiach; pokrewną problematykę przynosi jego druga powieść Pożegnania (1948), której akcja rozgrywa się już w powojennej rzeczywistości.

3Genowefa Goryszewska (1912–1980), służąca Zofii Nałkowskiej (1884–1954), powieściopisarki, autorki dramatów i publicystki – pracująca u niej od 1942 r., a później, aż do śmierci pisarki w 1954 r., pełniąca również funkcję jej opiekunki i sekretarki. W l. 1955–70 pracowała w ZLP jako urzędniczka.

11. [JAROSŁAW IWASZKIEWICZ DO ŻONY]

6 III 45

Moja najdroższa!

Jeszcze kartka przez Waldorffa1 – czy otrzymałaś przez Iwanowskiego? Przyjadę dopiero w poniedziałek lub wtorek – bo czekam na pieniądze i mam poranek literacki w niedzielę. Bardzo mi dobrze w Łodzi.

Ściskam Cię bardzo serdecznie i Teresę też.

Jarosław

Czy Stach już przyjechał z Krakowa?

[Na wizytówce z nadrukiem: Jarosław Leon Iwaszkiewicz Prezes Zarządu Warszawskiej Spółki Myśliwskiej Kredytowa 8 m. 9. Ręcznie dopisane: Bandurskiego 71 m. 4]

1Jerzy Waldorff-Preyss (1910–1999), pisarz, publicysta i krytyk muzyczny. Przed wojną był recenzentem i redaktorem działu kulturalnego w warszawskim „Kurierze Porannym” (1935–39). Podczas okupacji brał udział w organizowaniu konspiracyjnego życia muzycznego w Warszawie. Po powstaniu warszawskim często bywał w Stawisku; na stałe mieszkał w odległym o kilkanaście kilometrów Ojrzanowie. Po wojnie współredagował krakowski tygodnik „Przekrój” (1946–50).

12. [ANNA IWASZKIEWICZOWA DO MĘŻA]

9/III 1945

Malupki!

Piszę parę słów przez Jaźwia1, który zdaje się słusznie robi, że jedzie, ale mi go bardzo szkoda na Stawisku, i Andrzejeczka też. Dziś był Iwanowski, który mi opowiadał o Twoich tryumfach w Łodzi, z czego bardzo się cieszę. Dużo pewnie będziesz miał do opowiedzenia, ale ja też trochę. Karski2 dziś rano wyjechał nastraszony mocno przez Bola3, ale obawiam się, że wróci.

Mój drogi, przychodziło mi do głowy, czy czasami nie udałoby ci się w Łodzi kupić płótna na prześcieradła, choćby na trzy; może są jakie poniemieckie, albo wyszabrowane z fabryk!

Jeśli teraz będziesz miał trochę forsy, to byłoby cudnie, bo strasznie tego brak, tym bardziej, że teraz muszę oddać meyerowskie Wandzie4.

Władek czeka, więc się spieszę. Całuję mocno.

Żonka

P.S. Prześcieradło musi być szerokie, bo wąskie są.

1Władysław Kuświk (1910–1997), szofer i lokaj Jarosława Iwaszkiewicza, w młodości pozostający w intymnym związku z pisarzem; przez wiele lat domownik Stawiska. Wobec trudnej sytuacji mieszkaniowej i finansowej swych pracodawców zdecydował się na wyjazd wraz z żoną i synami (Janem Jarosławem i Andrzejem) w swoje strony rodzinne koło Poznania; później przez kilka lat mieszkał we Wrocławiu, by w latach 50. wrócić na Stawisko. Iwaszkiewiczowie w listach czasami nazywali go Jaźwię, a określenie to pochodziło od słowa jaźwiec, oznaczającego na terenach Polski północnej (np. w  Wielkopolsce) borsuka; jaźwię to młody borsuk, pozostający pod opieką rodziców.

2Zygmunt Karski (1898–1967), poeta, związany z grupą Skamander – utworzoną w Warszawie po 1918 r. przez autorów wcześniej związanych z akademickim czasopismem „Pro Arte et Studio” (nast. „Pro Arte”), popularyzujących swoje utwory podczas wieczorków poetyckich, organizowanych w kawiarni Pod Picadorem. Trzon tego ugrupowania, skupionego wokół wychodzącego od 1920 r. miesięcznika „Skamander”, stanowiło pięciu poetów: Jan Lechoń, Julian Tuwim, Jarosław Iwaszkiewicz, Antoni Słonimski i Kazimierz Wierzyński; łączyły ich podobne zapatrywania na twórczość literacką i dążenia – m. in. zamiary stworzenia i rozpowszechnienia nowego modelu liryki, skierowanej do masowego czytelnika, komunikatywnej, tematycznie związanej z tym, co zwyczajne, codzienne i teraźniejsze, niezrywającej jednak z tradycją, uznawaną za łącznik między dawnymi czasy a współczesnością. Źródeł twórczości upatrywali oni w artystycznej inwencji i stale rozwijanym talencie. Skamandryci stanowili w międzywojniu niezwykle wpływową i opiniotwórczą grupę literacką. Karski – należący do jej drugiego kręgu (do tzw. skamandrytów mniejszych) – debiutował w czasopiśmie „Pro Arte et Studio” (1918) i  występował w kawiarni Pod Picadorem. Był jednym z popowstaniowych rozbitków, wyjątkowo długo pozostającym w Stawisku. Po wojnie (w l. 1945–58) pracował jako tłumacz w Ambasadzie Francji w Warszawie.

3Bolesław Iwaszkiewicz (1875–1945), najstarszy brat Jarosława. Studiował chemię na Politechnikach w Rydze i Karlsruhe. W 1912 r. jego żoną została Zofia Zmigrodzka (1885–1942). Po rewolucji październikowej pozostał wraz z rodziną w Ukrainie. W czasie okupacji Jarosławowi udało się po długich staraniach sprowadzić go jesienią 1943 r. do Warszawy jako chemika niezbędnego do zatrudnienia w Munition Fabrik – przedsiębiorstwie zarządzanym przez Niemców, należącym do Warszawskiej Spółki Myśliwskiej (której prezesem był J. Iwaszkiewicz – od śmierci swego teścia, Stanisława W. Lilpopa). Zmarł na gruźlicę w grudniu 1945 r., pochowany jest na brwinowskim cmentarzu obok swej matki, Marii Iwaszkiewiczowej z d. Piątkowskiej (1854–1927).

4Żydowskie rodziny Meyerów i Wertensteinów zmuszone były od 1942 r. ukrywać się, opuściwszy swoje domy w Turczynku w sąsiedztwie Stawiska; część rzeczy oddano wtedy na przechowanie Iwaszkiewiczom (m.in. książki i albumy fotograficzne, bieliznę pościelową). Po powstaniu warszawskim Iwaszkiewiczowie, przyjmując wielu rozbitków, zmuszeni byli używać ich bielizny pościelowej.

⭒⭒⭒ ZAPRASZAMY DO ZAKUPU PEŁNEJ WERSJI KSIĄŻKI ⭒⭒⭒

Rok 1946

⭒⭒⭒ ZAPRASZAMY DO ZAKUPU PEŁNEJ WERSJI KSIĄŻKI ⭒⭒⭒

Rok 1947

⭒⭒⭒ ZAPRASZAMY DO ZAKUPU PEŁNEJ WERSJI KSIĄŻKI ⭒⭒⭒

Rok 1948

⭒⭒⭒ ZAPRASZAMY DO ZAKUPU PEŁNEJ WERSJI KSIĄŻKI ⭒⭒⭒

Rok 1949

⭒⭒⭒ ZAPRASZAMY DO ZAKUPU PEŁNEJ WERSJI KSIĄŻKI ⭒⭒⭒

Nota edytorska

⭒⭒⭒ ZAPRASZAMY DO ZAKUPU PEŁNEJ WERSJI KSIĄŻKI ⭒⭒⭒

Indeks osób

⭒⭒⭒ ZAPRASZAMY DO ZAKUPU PEŁNEJ WERSJI KSIĄŻKI ⭒⭒⭒

Indeks tytułów dzieł Jarosława i Anny Iwaszkiewiczów

⭒⭒⭒ ZAPRASZAMY DO ZAKUPU PEŁNEJ WERSJI KSIĄŻKI ⭒⭒⭒

Wydawnictwo Akademickie SEDNO Spółka z o.o.
Wydanie pierwsze w tym opracowaniu
Liczba stron: 554
Skład i łamanie: Wojciech Stukonis
Druk i oprawa: Totem.com.pl