Tytuł oryginału: Vjetrogonja Babukić i njegovo doba
Wydanie polskie na podstawie: Fraktura, Zaprešić 2021

Przekład
Magdalena Petryńska – rozdziały 1, 3, 5, 7, 9, 10
Agnieszka Łasek – rozdziały 2, 4, 6, 8

Wydawca
Bożena Kućmierowska

Opracowanie redakcyjne
Joanna Pomorska

Korekty
Bożena Kućmierowska

Korekta techniczna
Danuta Przymanowska-Boniuk

Projekt okładki, stron tytułowych i opracowanie typograficzne
Janusz Fajto

Konwersja: eLitera s.c.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury

Knjiga je objavljena uz financijsku potporu Ministarstva kulture i medija Republike Hrvatske
Książka została wydana przy finansowym wsparciu Ministerstwa Kultury i Mediów Republiki Chorwacji

Copyright © Miljenko Jergović and Fraktura, 2021. All rights represented by Fraktura, Croatia
Copyright for the Polish translation by Agnieszka Łasek and Magdalena Petryńska
Copyright for the Polish edition by Wydawnictwo Akademickie SEDNO Spółka z o.o.
Warszawa 2024

Wszelkie prawa zastrzeżone
Kopiowanie, przedrukowywanie i rozpowszechnianie w całości lub we fragmentach jakąkolwiek techniką bez pisemnej zgody wydawcy zabronione

ISBN 978-83-7963-191-9

Wydanie pierwsze

Wydawnictwo Akademickie SEDNO Spółka z o.o.
00-696 Warszawa
ul. J. Pankiewicza 3
www.wydawnictwosedno.pl
info@wydawnictwosedno.pl

ROZDZIAŁ PIERWSZY

Fantastyczny ginekolog Petar Pilar

O 11.47 podano komunikat, że samolot na relacji Ateny–Monachium będzie miał nieplanowane lądowanie w Zagrzebiu. Stewardesa po grecku, niemiecku i angielsku wyćwierkała, że chodzi o drobne problemy techniczne, które szybko zostaną usunięte, w co nikt ze stu dwudziestu dwóch pasażerów – z wyjątkiem trojga dzieci w wieku do lat siedmiu – nie uwierzył. Już przy pierwszej, greckiej, litanii w kabinie samolotu rozległo się głębokie wspólne westchnienie, jakby napastnik przeciwnika w ostatniej minucie trafił w poprzeczkę, i nikt nie odważył się na pytania. Ze spuszczonym wzrokiem, z głowami wciągniętymi w ramiona uważnie wsłuchiwali się w działanie przyrządów, ale nie po to, żeby w ich brzęczeniu i dudnieniu rozpoznać awarię, lecz dlatego, że wszyscy oczekiwali tego dźwięku, którego ich uszy nie usłyszą, i tej chwili, której nikt nie przeżyje, bo wybuch bomby rozniesie ich po niebie nad Bałkanami, zanim cokolwiek do nich dotrze. Jedynie Babukić nadal usiłował czytać książkę (Saul Bellow, Herzog, w podróż zawsze brał coś, co już czytał), ale jakoś mu nie szło. Nie mógł się skoncentrować, nieustannie był świadom, co robią jego towarzysze podróży: słyszał ich szepty, czuł ich zapachy, w woni ich potu rozpoznawał zwyczaje żywieniowe...

Strzelały stawy kruchopalcej pani z miejsca 11e, młoda Szwedka z lękiem ściskała rękę starszej przyjaciółki, która wyglądała jak Sheikh Mujibur Rahman pozbawiony wąsów, a ktoś w tyle, Babukić nie widział kto, mamrotał modlitwę, chyba Zdrowaś Maryjo, w jakimś języku, którego za nic nie mógł rozpoznać. Chwilami brzmiał jak słowiański, chwilami jak ugrofiński... I wszystko to widział i czuł, o wszystkim tym myślał, kiedy nie przeskakując ani jednego słowa, czytał siedemdziesiątą ósmą stronę przygód pewnego samotnego amerykańskiego dziwaka, pełnego pomysłów, jak świat uczynić lepszym, Babukić znał tę historię prawie na pamięć, ale co człowiek ma czytać, kiedy jest w podróży? Ryzykować z jakąś nową książką, bestsellerem z „New York Timesa”, który na kilku kilometrach wysokości okaże się śmiertelnie nudny? Babukić jest takim człowiekiem, jego nerwica jest tego rodzaju, że bardziej boi się nudnej książki niż bomby w samolocie. Nigdy nie siadał w środku rzędu, jeśli jeszcze nie oglądał filmu. To jego kredo. Chętnie i często je powtarzał, bo jego zdaniem był to świetny dowcip. I naprawdę wszyscy dokoła się śmiali, kiedy Babukić głębokim głosem, w środku rozmowy, której wcześniej wcale nie słuchał, nagle wtrącał:

– Ja nigdy nie siadam w środku rzędu, jeśli jeszcze nie oglądałem filmu. Państwu radziłbym to samo.

Ale skąd u pozostałych pasażerów strach przed bombą, tegośmy jeszcze nie powiedzieli. Poza tym, że jest rok 2011, dwa tygodnie przed Bożym Narodzeniem, i minęło dziesięć lat, odkąd ludzkość wchodzi do samolotu z myślą o bombie, wsiadanie w Atenach opóźniło się o całą godzinę, bo oddział policji specjalnej, w kamizelkach kuloodpornych i z thompsonami w rękach, otoczył samolot, trzy niemieckie owczarki obwąchały luki bagażowe, potem kabinę pasażerską, a wszystko to działo się na oczach ludzi czekających na wejście. I o czym mogli myśleć, jeśli nie o bombie?

Tylko Babukić myślał o czymś całkiem innym.

A potem nagle zamknął książkę i nie spojrzawszy, na której jest stronie, ponad starszawą Greczynką z twarzą Irene Papas w Neretwie Bulajicia pochylił się ku oknu.

Faktycznie, Zagrzeb. Z tych wciąż jeszcze niebieskich wysokości wydawał mu się taki sam, jakim go zostawił przed równo dwudziestu laty. Szkoda, że wcześniej nie wpadło mu do głowy spojrzeć na miasto. Albo że nie poprosił o miejsce przy oknie. Zawsze tak robił – bardzo proszę, fotel przy oknie, ale nie za blisko skrzydła, jeśli to możliwe! – tym razem jednak o tym nie pomyślał. Babukić miał pewną fobię: bał się, że zapomni podkreślić jakiś szczegół – miejsce przy oknie, befsztyk w marynacie, ale nie krwisty, przedłużone espresso, ale tylko do dwóch trzecich filiżanki, wybielanie zębów, ale żebym nie wyglądał jak upiór w operze – i zazwyczaj zdarzało mu się zbyt mocno takie życzenie podkreślić ze strachu, że o nim zapomni. Albo ze strachu, żeby nie podkreślić zbyt mocno sprawy, zapomni o niej wspomnieć. Człowiek nie wie, co jest gorsze i kiedy więcej traci.

– Proszę wybaczyć, droga pani – zwrócił się do niej po grecku – ale ja się w tym mieście urodziłem.

– Naprawdę? – zdziwiła się Irene Papas. – A co powiedzieli, jak się nazywa to miejsce?

– Zagrzeb – odparł rozczarowany i opadł na swój fotel.

Na damę więcej nie spojrzał. I nie pożegnał się z nią, kiedy wychodzili z samolotu. Ale wtedy nie czuł się już dotknięty niewiedzą Greczynki, tylko po prostu zapomniał o niej, usunął ją z pamięci jednym szybkim stuknięciem w klawisz delete. Takim człowiekiem był Babukić. Gdy odegracie swoją rolę, wasze istnienie traci w jego życiu sens i Babukić po prostu was deletuje. W ciągu minionych dwudziestu lat, od chwili, kiedy, jak już mówiliśmy, opuścił Zagrzeb, tak jak z panią, o której właśnie zapomniał, zamienił jedno lub dwa zdania z co najmniej dwustu pięćdziesięciu tysiącami ludzi, informacje o imieniu i nazwisku z setką tysięcy kobiet i mężczyzn, w czterdziestu ośmiu żywych i trzech martwych językach wypowiedział: bardzo mi przyjemnie, Babukić!, z pięćdziesięciu kilkoma tysiącami ludzi wymienił podstawowe informacje o pracy, z dwudziestu kilkoma tysiącami zjadł raz śniadanie, obiad albo kolację, z około trzema tysiącami mężczyzn i kobiet spędził noc w jednym łóżku, robiąc te rzeczy, albo też, sami wiecie, w jakimś publicznym klozecie, galerii czy schowku na lotnisku załatwiał to, co zazwyczaj robi się w łóżku, ale ze wszystkich tych ludzi, którymi można by zaludnić średniej wielkości europejskie miasto, Babukić pamiętał tylko dziesięć osób. Może nawet mniej. Zaledwie pięć, sześć. Dwóch mężczyzn, jedną kobietę i dwoje albo troje dzieci. A i te dzieci w międzyczasie przestały być dziećmi, nie możemy więc zaliczać ich do tych, których pamięta. Najdokładniej byłoby powiedzieć, że Babukić nie pamiętał nikogo, kogo poznał w ciągu minionych dwudziestu lat. Ale nie powiemy tak, bo nikt by nam nie uwierzył. Pozostańmy więc przy tym, że Babukić pamiętał około dziesięciorga ludzi. Może pięcioro, sześcioro. W chwilach, kiedy, zazwyczaj po południu, zmęczony padał na hotelowe łóżko, czuł się jak ostatni człowiek na świecie. Samotność była bezbrzeżna. Dlatego starał się nie myśleć i zasnąć, gdy tylko przytknie głowę do poduszki.

Tak było w ciągu ostatnich dwudziestu lat.

– Dlaczego nie mogliśmy zostać w samolocie? – zapytał stewardesę, wychodząc. Nagle się rozgniewał, żąda wyjaśnienia.

– Może zmienimy samolot. Oto dlaczego.

– Chce pani powiedzieć, że gdybym został na swoim miejscu, mogłoby się zdarzyć, że wszyscy o mnie zapomną? Że skończę na ślepym torze, jakbym w 1938 zasnął w pociągu Berlin–Warszawa?

– Nie wiem... – zmieszała się stewardesa, ale pomyślała, że ten pasażer to wariat. Absolutnie go nie rozumiała, chociaż doskonale mówił po grecku, bez śladu obcego akcentu. – Nie wiem, proszę pana, ale jestem pewna, że musi pan wyjść. W budynku lotniska będzie pan miał pełny komfort, free shop, kawę, kanapki...

Za plecami Babukicia stali pasażerowie, już jak przed krematorium, posłusznie czekając na swoją kolej, wciąż jeszcze zadowoleni, że bomba nie wybuchła. Ale ponieważ rozmowa się przeciągnęła, a większość z nich nie rozumiała greckiego, zaczęli się denerwować. To jeszcze bardziej rozpaliło Babukicia i odpowiedział im serią w ich ojczystych językach: temu wyzwiskiem, temu prośbą o wybaczenie, temu krótkim rozkazem, zależnie od ducha danego języka.

Zamilkli, jak zawsze, i pochylili głowy, jakby naprawdę stali w kolejce do prysznica, a potem do krematorium. (Oto co może się zdarzyć współczesnemu człowiekowi, kiedy wyruszy w podróż samolotem).

Jedynym, któremu nie odpowiedział, był głos brzmiący raz po słowiańsku, raz po ugrofińsku. Przeraziło go, że nie rozumie ani słowa.

Szybko pożegnał ukłonem stewardesę i pędem zbiegł po schodkach.

Wsiadł do autobusu, który pasażerów z rejsu Ateny–Monachium przewiezie pięćdziesiąt metrów do budynku lotniska, natychmiast wyjął książkę, otworzył ją na siedemdziesiątej dziewiątej stronie i zaczął czytać. Serce waliło mu jak podwójny bęben basowy Garabeta Tavitjana. Przestraszył się, że w jakiejś twarzy, męskiej lub kobiecej, młodej lub starej, rozpozna źródło tego słowiańsko-ugrofińskiego głosu, co więcej, że ten głos mógłby się do niego odezwać i o coś zapytać. Gdyby się to stało, chyba umarłby ze wstydu.

Taki jest Babukić. Nieznane języki dotychczas dla niego nie istniały. Każdy znał, jakby od niemowlęctwa był jego pierwszym.

Ale gdy tylko usiadł w pomieszczeniu oszklonym ze wszystkich stron – przed sobą miał pas startowy, za plecami stanowiska kontroli celnej i policyjnej, a z lewej i prawej, także za przezroczystymi ścianami ze szkła, poczekalnie dla pasażerów lotów krajowych i sklepy bezcłowe – wyrzucił z głowy nieznany głos. Nie mógł go zapomnieć, bo on zapominał ludzi, a to wciąż jeszcze był tylko głos. Ale, powtórzmy, gruntownie wyrzucił go z głowy.

Babukić ponownie zamknął książkę (strona osiemdziesiąta trzecia) i zaczął myśleć o Zagrzebiu. Dokładniej, wspominać rodzinne miasto, w którym spędził pierwsze trzydzieści trzy lata życia (minus jedenaście miesięcy służby wojskowej w koszarach imienia Jusufa Džonlicia w Sarajewie). Wyjechał, mając naprawdę ważny powód, żeby nigdy nie wrócić. W międzyczasie zdążył zapomnieć, jaki to powód, czy w Zagrzebiu ktoś groził mu śmiercią, czy może gdzieś w Travnie albo Utrinie zostawił sparaliżowaną matkę, która do tej pory na pewno zmarła z głodu i starości, kto wie, o co właściwie szło, jaki powód na zawsze wygnał go z Zagrzebia, teraz jednak był przekonany, że powód, aby wyjechać i nigdy nie wracać, był bardzo, bardzo ważny.

Naprawdę ważny, strach go przejmował na myśl, że w każdej chwili ktoś mógłby po niego przyjść, złapać go za rękę i wbrew jego woli koło kontroli celnej i okienek policji wyprowadzić prosto do Zagrzebia.

Bądźmy uczciwi i powiedzmy bez ogródek: Babukić umierał ze strachu. Siedział pod szklaną ścianą, patrzył w kierunku pasa startowego i trząsł się jak w febrze.

Nie mógł czytać. Nie mógł myśleć. Nie mógł uspokoić dolnej szczęki, która stukała o górną i od jednego końca poczekalni do drugiego słychać było ten niezwykły, niepowtarzalny dźwięk, na który wszyscy odwracają się w jedną stronę i patrzą, co to za wariat szczęka zębami. Albo jest wariatem, albo na Bliskim Wschodzie zaraził się wirusem ospy, albo między zębami tyka mu piekielna maszyna.

Książka zsunęła się Babukiciowi z kolan i upadła na podłogę.

– Proszę pana, dobrze się pan czuje? – zapytała kobieta w mundurze z niebiesko-czerwonym znaczkiem Croatia Airlines na rękawie.

Boże, jaki zły projekt, jaka pozbawiona fantazji nazwa dla kompanii lotniczej! Co za szczęście mają Węgrzy, że ich języka nikt nie rozumie, a angielski idzie im słabo, dlatego łatwo mogą ukryć i zamaskować swój prymitywizm. Chorwatom natomiast języki obce idą fantastycznie, tak jak każdej pokojówce, recepcjoniście, sutenerowi, więc ich prymitywizm budzi zgrozę połowy Europy... Nad tym mniej więcej dumał Babukić, a po chwili w doskonałym chorwackim odparł owej pani:

– Dziękuję za troskę, czuję się świetnie.

Po czym schylił się i podniósł książkę.

Minęło jednak dwadzieścia lat i tutaj nikt by go już nie poznał. Między trzydziestolatkiem, przystojnym, szpakowatym (pierwsze siwe włosy miał już w szkole średniej – chodził do sławnego gimnazjum na ulicy Križanicia...) analitykiem w Zagrzebskim Okręgu Wojskowym, tak zwanym pracownikiem cywilnym Jugosłowiańskiej Armii Ludowej, i trochę sflaczałym pięćdziesięciolatkiem w okrągłych rogowych okularach, z włosami koloru zboża, naprawdę żadnego podobieństwa nie ma. Poza tym ten Babukić i tamten Babukić również wewnętrznie byli zupełnie innymi ludźmi. Tak odmiennymi, iż jest mało prawdopodobne, że mogli się kiedykolwiek wcześniej spotkać.

Z tym, że ten Babukić odziedziczył, lecz tylko częściowo, uczucia i wspomnienia tamtego Babukicia. Ale nawet one były ocenzurowane: pamiętał jedynie to, co nie miało związku z powodami jego wyjazdu z Zagrzebia, bardzo ważnymi powodami. Jak bardzo byli różni, potwierdza też fakt, że tamten Babukić wcale nie miał talentu do języków. Ledwie dukał po angielsku. Ale kiedy dokładnie dwadzieścia lat wcześniej, przed Nowym Rokiem 1992, wystartował samolot, który wywoził go z Lotniska Brnik, języki w okamgnieniu zaczęły mu się mnożyć, jeden łączył się z drugim i wystarczyło, że usłyszał rozmowę dwojga cudzoziemców, na przykład pewnej Dunki i jej siedmioletniego syna, by z kilku zdań prostych niby jakiś genialny kryminolog zrekonstruować cały język, jego system, leksykę i składnię. Już wtedy, 24 grudnia 1991, w boeingu Adria Airways, lot do Frankfurtu, a potem, tego samego dnia, w jumbo jecie Lufthansy do Toronto otworzyły się przed nim cztery języki obce.

Od dwóch cichych polskich duchownych, z których jeden panicznie bał się wysokości, latania i zamkniętej przestrzeni, a drugi pocieszał go z homoerotyczną troskliwością przebitego strzałami świętego Sebastiana, Babukić w godzinę i dziesięć minut lotu do Frankfurtu nauczył się polskiego. Przez nich dwóch do dziś w jego polszczyźnie słychać coś z nowotestamentowej mesjańskiej ekstazy i anielskiej wieloznaczności, a jego polski za każdym razem budzi nieco erotyczne podniecenie u młodzieńców i chłopców pod koniec okresu dojrzewania.

Angielskiego nauczył się w całym jego frazeologicznym bogactwie od irlandzkiego biznesmena, a naprawdę notorycznego pijaka, który kryjąc się przed personelem, jeszcze zanim wylądowali w Reykjavíku, gdzie jumbo jet nabrał paliwa, wypił litr rosyjskiej wódki i tak się rozgadał, że aż do Toronto nie mogli go uspokoić i uciszyć. Dzięki temu Irlandczykowi angielski Babukicia jest pełen neologizmów, nowych i wymyślonych na gorąco słów i zdań, pijanej składni i wielokilometrowych wariackich, błazeńskich fraz, które raz sprawiają wrażenie uczonych, a raz pokazują go jako cyrkowca, akrobatę na trapezie, pod którym nie ma siatki, więc grozi mu tragiczny upadek. Po angielsku mówi mniej więcej tak, jakby to nie był angielski, jakby wcale nie znał tego języka albo znał go za dobrze.

Prawdopodobnie język zna tak, jak Salman Rushdie pisze, nic więc dziwnego, że Rushdie to jeden z najmilszych mu pisarzy, a scena swobodnego upadku z Szatańskich wersetów jest nie tylko jego ulubioną, ale przez nią omal nie zlikwidowali go dwaj irańscy strażnicy rewolucji, kiedy na lotnisku w Teheranie, czekając na dalszy lot do Buchary, żywo opowiadał, jak Dżibril Fariśta i Saladyn Ćamća wypadają z wysadzonego samolotu i fantastycznie się bawią, kpiąc z ludzkości, kompanii lotniczych i Pana Boga.

Ale kiedy strażnicy rewolucji złapali go pod pachy i wlekli do toalety, żeby poderżnąć mu gardło, Babukić zaczął wzywać pomocy w farsi, którego nauczył się, słuchając pewnego młodego hafiza w Bośni, kiedy podczas Ajvatovicy[1] recytował sury Koranu, nie mając pojęcia, co które słowo znaczy, więc strażnicy rewolucji wypuścili go z rąk, zafascynowani, ale i przestraszeni, czy przypadkiem nie zderanżowali, to jest zaniepokoili albo rozwścieczyli, jakiegoś krewnego Posłańca.

Trzeci język objawił mu się, gdy tylko wystartowali z lotniska w Reykjavíku, kiedy siedmioletnia dziewczynka o imieniu Sarah zwymiotowała na łono swojej ciotki Ruth Ovadii.

– Boże, dziecko kochane, ty jesteś chora! – powiedziała pani Ovadia w doskonałym języku iwrit.

– Nie, ciociu, nie jestem chora, tylko mi niedobrze – odpowiedziała dziewczynka, a przed Babukiciem już otwarła się prastara i bardzo skomplikowana struktura języka hebrajskiego.

Na chwilę zdjął go lęk: czy to nie udar? albo nieoperacyjny guz pnia mózgu? albo coś równie śmiertelnego? A może znak, że Bóg istnieje i na wysokości siedmiu kilometrów nad poziomem morza poznałem Go w języku hebrajskim? To o Bogu przeraziło go bardziej niż udar mózgu i guz (Babukić jest jednak osobą wojskową, nawet jeśli tylko pracownikiem cywilnym).

Ale pół godziny później całkiem się uspokoił, bo usłyszał dwóch Bułgarów, urzędników Ministerstwa Rolnictwa, którzy lecieli do Kanady na światowy kongres hodowców papryki i pomidorów – albo coś w tym rodzaju – i właśnie zastanawiali się, jak znaleźć w Toronto tanie lokum, na przykład jakiś studencki hostel, a resztę pieniędzy z delegacji zachować dla siebie.

Już w następnej chwili Babukić mówił doskonale po bułgarsku, z mocnym akcentem z Płowdiwu. Co prawda przed jego bułgarskim na łeb na szyję ucieknie pewien tancerz z Sofii, którego kilka lat później spotka na lotnisku w Sankt Petersburgu, ale przy innej okazji oczaruje piersiastą piosenkarkę z jakiejś bałkańskiej meliny w Niemczech Wschodnich, która, wyłącznie z powodów filologiczno-lingwistycznych, zaciągnie go do kucanego wychodka, gdzie Babukić będzie jej, zajętej dolnymi partiami jego postaci, recytował Fausta Goethego we własnym, na bieżąco improwizowanym przekładzie na bułgarski...

Pozostańmy jednak przy czterech językach obcych, których Babukić nauczył się tego pierwszego dnia swojej emigracji, bo opowieść o czterdziestu czterech żywych i trzech martwych językach, które wchłonął potem, zajęłaby nam zbyt wiele czasu, no i moglibyśmy, opowiadając, zapomnieć Babukicia tam, gdzieśmy go zostawili – w międzynarodowym przejściu tranzytowym portu lotniczego w Zagrzebiu – co byłoby fatalne dla jego losów. Nie tylko nie dowiedziano by się niczego o ostatnich tygodniach i dniach jego życia w Zagrzebiu i nie przeczuwano by, jeśli już nie można znać ich na pewno, powodów (bardzo, bardzo ważnych i głębokich) jego ucieczki z Zagrzebia, ale też moglibyśmy spowodować niepowetowaną szkodę i skandal, pozostawiając go na zagrzebskim lotnisku. Kto tam żywiłby i utrzymywał Babukicia, kto i jak wyjaśniłby zagrzebskiej opinii publicznej, telewizji państwowej i wszystkim narodowym tabloidom, co ten niezwykły człowiek, światowy celebryta lotniskowy, tak długo robi w zagrzebskim porcie lotniczym? Wyobraźmy sobie tylko, co by było, gdybyśmy zostawili go w Plesie na miesiąc, dwa albo kilka lat...

Dlatego od razu spójrzmy, co się z nim dzieje, żebyśmy jeszcze przez chwilę mogli kontynuować bez niego opowieść o nim: oto jest, siedzi pod szklaną ścianą z widokiem na pas startowy, dygocze i spogląda na zewnątrz. Inni pasażerowie go nie interesują. A na zewnątrz zaczął padać deszcz, który ze względu na porę roku wkrótce może przemienić się w śnieg.

Babukić wspomina, jak wyjechał z Zagrzebia.

Na ekranach telewizyjnych w tych miesiącach zmieniały się dwie twarze, twarz Szatana i twarz Zbawiciela. Niby w stroboskopowym świetle dniem i nocą migotali ci dwaj, którzy szybko doprowadzali do wściekłości każdego, kto patrzył na ekran. I oczywiście wszyscy w swej wściekłości i strachu, który zawsze rodzi się ze zbiorowego gniewu, opowiadali się za Zbawicielem, poza tymi niestety, których spotkało to nieszczęście, że nie byli jego narodowości i wyznania. A Zbawiciel w tej sprawie był bardzo zawzięty. Po prostu nie znosił innych. Szczególnie nie znosił tych, którzy byli narodowości i wyznania Szatana. Poza dwojgiem swoich wnucząt, które w połowie były jednym, a w połowie drugim. Od pasa anioły, do pasa diablęta. Albo na odwrót. Te swoje wnuki Zbawiciel po prostu uwielbiał.

A Babukić?

Babukić jest – posłuchajcie tylko, jak się przedstawia: bardzo mi przyjemnie, Babukić – z urodzenia i pochodzenia Chorwatem pełnej krwi, tak rasowym katolickim ogierem, że Zbawiciel chętnie miałby go w swojej stadninie, ale wszystko to diabła warte, skoro jest analitykiem w Dowództwie Zagrzebskiego Okręgu Wojskowego! Sługa Szatana wśród wyznawców Zbawiciela. Żyd z nordyckim zapisem w kwasie deoksyrybonukleinowym. Wieprzek w postaci Baranka Bożego... (A może sami, wedle własnego chorwackiego doświadczenia i z większym talentem literackim niż nasz, opiszcie kłopoty Babukicia z chorwackim pochodzeniem i jugosłowiańską analityką wojskową).

Pewnie by się z tego wyplątał, gdyby nie jeszcze jedna sprawa, większa i ważniejsza: sekretarka generała Životy Stevanovicia zwanego Lodowaty, Marija Maca Gottwald. Ta dwudziestoośmioletnia rodowita zagrzebianka, córka znanego gastroenterologa Velebita Braca Ledinskiego, natychmiast po maturze wyszła za mąż za swego szkolnego kolegę Pepiego Gottwalda, bo już miała brzuch pod brodą, a stary Ledinski był szczególnie źle nastawiony do aborcji córki (był rok 1981, wkrótce po śmierci Tity, i stary zrozumiał, że aborcja to naprawdę dzieciobójstwo). Pepi, włócząc się od knajpy do knajpy, od Zvečki do Kavkazu, zrobił Macy jeszcze dwoje dzieci, a wkrótce potem cały jego młodzieńczy zapał zwiądł. Wtedy, w roku 1991, siedział przed telewizorem, gapił się na Szatana i Zbawiciela, pił piwo i krótko mówiąc, czekał, żeby skończyło się to, co się jeszcze nie zaczęło. Czyli wojna. Jeśli zwycięży Szatan, w dowodzie osobistym Pepi będzie miał napisane Gotvald. Jeśli wygra Zbawiciel, będzie tam napisane Gottwald[2]. Taką mniej więcej perspektywę miał Pepi.

Ale nie powiedzieliśmy jeszcze, skąd Maca Gottwald w biurze generała Lodowatego.

Po pierwszych latach małżeństwa, kiedy wszystko ją jeszcze bawiło i zostawiwszy dziecko pod opieką niani, całymi dniami snuła się z Pepim od Zvečki do Kavkazu i od Kavkazu do Zvečki, Macę zaczęła dręczyć nuda. Odczuwała modne w świecie lęki, miała napady paniki (w latach osiemdziesiątych zza Atlantyku dotarła wieść, że coś takiego istnieje i jest bardzo cool), lecz dopiero po operacji plastycznej nosa i podbródka (choć była chuda, podbródek miała obfity jak Stane Dolanc, odziedziczony po mamie, Rozalii Rozie Šimecki, po mężu Ledinski) zrozumiała, że powodem wszystkich jej kłopotów, strachów i problemów jest świadomość, że z tym niedojdą mężem, w zakurzonym starym domu w dzielnicy Šalata, wśród secesyjnych luster, przed kolorowym telewizorem marki Grundig, doczeka starości i na końcu zaskoczy ją śmierć z noworocznych programów rozrywkowych, w biało-srebrnej szacie, z mocnym dolnoaustriackim akcentem i wetkniętym w tyłek korkiem od szampana, który wyskoczy, gdy wybije północ. Takiej śmierci Maca Gottwald zdecydowanie sobie nie życzyła. Kiedy to zrozumiała, pobiegła do taty, żeby jej znalazł pracę.

Tata najpierw jej to odradzał: dlaczego ma pracować, skoro nie musi, tyle kobiet, które każdego rana wstają o szóstej i idą do pracy, byłoby szczęśliwych na jej miejscu, niech cieszy się życiem i wychowuje dzieci, niech codziennie chodzi do fryzjera, do manikiurzystki, niech jedzie do Grazu i kupuje po kolei wszystko z katalogu Neckermanna, tylko, na Boga, niech się nie domaga, by ją ktoś zatrudnił... Wszystko nadaremno, Maca nie zamierzała ustąpić. W jednej z kłótni powiedziała mu, że raczej zostanie królową nocy, będzie się sprzedawać na ulicy Gaja i w podziemnym przejściu, ale nie będzie siedziała w domu i patrzyła, jak ten idiota na parapecie opala stopy jedną po drugiej, czekając na popołudniową powtórkę programu edukacyjnego, który już dokładnie obejrzał rano.

Staremu Bracy Ledinskiemu wcale nie było łatwo szukać po Zagrzebiu pracy dla swojej jedynaczki, absolwentki liceum. Po pierwsze, to nie był jego poziom, chodzić od drzwi do drzwi i prosić. A minęły już czasy, kiedy wystarczyło, że podniósł słuchawkę, wykręcił dwa numery i sprawa była załatwiona. Wszędzie kryzys, rok 1986 i 1987, jego generacja przed emeryturą, wielu zrezygnowało, jego rówieśnicy stali się bierni, nic ich już nie obchodzi. Przyszły młode wilki, trzymają się razem, jeden wspiera drugiego i stary doktor Ledinski nie tylko ich nie interesuje, ale nie mają pojęcia, kto to jest.

I jak ma pójść do kogoś i powiedzieć: moja córka, oczko w głowie rodziny, po maturze, świetna uczennica, kobieta z kindersztubą, mężatka z trojgiem dzieci, szuka jakiejś dobrej pracy, może by się coś dla niej znalazło?

W poważnych tarapatach był Ledinski, aż nagle, jak to w życiu często bywa, sprawa rozwiązała się sama. Pewnego piątku do jego gabinetu tuż przed końcem dyżuru wszedł zażenowany i trochę przestraszony generał pułkownik Života Stevanović Lodowaty. Doktor nigdy nie powiedział ani słowa o tym, na jakie dolegliwości skarżył się generał. Uśmiechał się tylko i usprawiedliwiał, że do milczenia zobowiązuje go przysięga Hipokratesa. Pacjent ma prawo do prywatności, a nie istnieje nic bardziej prywatnego niż choroba. Choroba jest prywatna, a zdrowie publiczne. Bardziej prywatna jest tylko śmierć.

Tak mędrkował Braco Ledinski, trochę delektując się swoją tajemnicą, która w tych miesiącach, kiedy wszędzie rozkwitała samoświadomość narodowa, a z nią pogarda dla armii federalnej, rozpalała zbiorową wyobraźnię i połowa miasta fantazjowała o tym, jaki gastroenterologiczny problem ma generał Lodowaty. Rozprawiano o stanie jego wnętrzności, i ci z mniejszą wyobraźnią, nacjonaliści-karierowicze i dysydenci z 1971 roku, surowo i z rozkoszą sugerowali raka jelita grubego. Jeszcze bardziej radykalnym, jak emerytowany generał i namiętny historyk Tuđman, spieszno było do jego śmierci i diagnozowali raka trzustki. Ale większość wciąż jeszcze niezaangażowanej ludności, która, jak to w każdym prowincjonalnym miasteczku bywa, interesowała się cudzymi chorobami, żeby mieć o czym rozmawiać przy porannej kawie i popołudniowych partyjkach domina, a nie żeby życzyć komuś jak najrychlejszej śmierci w jak największych bólach, ulegała zabawnej, niemal dziecięcej fantazji, która sprawiała, że Zagrzeb od zawsze był uroczą prowincjonalną przybudówką Wiednia i pełnym wdzięku przedsionkiem Bałkanów. Ludzie ci, pogodni, lekkomyślni, o ruchach jak w balecie, wymanikiurowanymi palcami grzebali w kiszkach serbskiego generała Lodowatego i niby Alicja w Krainie Czarów wśród tych ludzkich flaków, w tej codziennie podgrzewanej zupce flakowej, w swojskich flaczkach na kwaśno (jak wyraził się jeszcze jeden zdegradowany kolega generała) znajdowali i Białego Królika, i Czerwoną Różę (rozkwitłą niby jakiś paskudny nowotwór), i gwardię Królowej złożoną z figur talii kart, i kompletną chorwacko-serbską historię w całej jej demonicznej i tragikomicznej rozciągłości. Gdyby do końca odmotać kiszki generała Lodowatego, dałoby się z nich odczytać naprawdę wszystko. Bo z wolna nadchodziły już czasy – których Babukić nie przeżyje, ponieważ spędzi je na rozlicznych światowych lotniskach – kiedy bałkańskie narody znowu będą jedne drugim przepowiadać przyszłość z wyprutych ludzkich kiszek.

Ale nie przesadzajmy z poważnymi sprawami, bo opowieść o sowizdrzale Babukiciu i jego awanturach bynajmniej nie jest poważna, zanotujmy więc i to, jaką chorobę, jaką gastroenterologiczną, a właściwie proktologiczną dolegliwość odkryli nasi rodacy za zamkniętymi drzwiami gabinetu Braca Ledinskiego.

Generał Života Stevanović miał zaniedbane hemoroidy. Jego rura wydechowa przypominała bujny i dorodny kalafior. Braco się na ten widok przeraził. Fuj, fuj, fuj! Bo w innym razie dlaczego ukrywałby diagnozę?

A kto wie, może naprawdę chodziło wyłącznie o hemoroidy? Mężczyzna, nawet generał, nawet jeśli nazywają go Lodowaty, jest wrażliwy na stan swego ciała. Tylko nieliczni wstydzą się tego, co myślą o innych ludziach, co o nich mówią i co im robią. Zazwyczaj uważamy ich za głupków. My, pozostali, wstydzimy się hemoroidów, zepsutych zębów, brzydkiego oddechu, obwisłego brzucha, przepukliny, moczanów w kolanach, łuszczycy, niedokrwienia prącia, sinych, rozgałęzionych żylaków, łysiny i łupieżu, a nie na przykład tego, że jakiemuś chłopczykowi przejechaliśmy psa i zwierzak umiera w objęciach zrozpaczonego dziecka. Wyrządziliśmy, nieprawdaż, duszy tego malucha dożywotnią szkodę, ale czyżbyśmy powinni się tego wstydzić? A głód na świecie? A męki i cierpienia naszego narodu? A krew, pot i łzy? I przy tym wszystkim mamy się wstydzić, że przejechaliśmy czyjegoś psa? Ech, tak, moi drodzy, ale hemoroidy i próchnica w górnej dwójce to coś całkiem innego...

Dość już moralizowania, jeśli pociągniemy to dłużej, Babukić nam skona w przejściu tranzytowym zagrzebskiego lotniska!

Wróćmy lepiej do pechowej Macy Gottwald i jej zatroskanego tatki, znanego doktora Braca Ledinskiego. Kiedy naprawił awarię generała, zapisał mu terapię i uratował go przed cielesną hańbą, Braco poczekał, aż Lodowatego złapie histeryczny atak wdzięczności, tak charakterystyczny dla wszystkich bałkańskich pacjentów, którzy swoim wybawcom oferują cały majątek, duszę by im oddali, jakby tamci w swoich gabinetach załatwili im i zapewnili żywot wieczny, a nie tylko krótkie, dość niepewne zresztą odroczenie rychłej śmierci.

Ledwie doktor wspomniał, że Maca szuka pracy, generał już ją zatrudnił jako swoją osobistą sekretarkę. Nazajutrz ją poznał, pani Marijo, to pani gabinet, że tak powiem, pani miejsce pracy, w tych ciężkich czasach, kiedy pani zaangażowanie jest tak cenne dla uratowania Jugosławii, wspólnoty naszych bratnich narodów i mniejszości narodowych, plątał się Lodowaty i nagle zaczął się roztapiać i cieknąć, niby lody z automatu w upalne sierpniowe popołudnie, bo w jego sercu i głowie spotkały się dwa odmienne uczucia i instynkty. Ta młoda zagrzebska dama, elegancka, delikatna i wytworna, była wcieleniem jego wiecznej wdzięczności wobec doktora Ledinskiego. Da jej gwiazdkę z nieba, jeśli o nią poprosi, i będzie wiernym sługą swojej sekretarki. Ale jednocześnie generał widział i to drugie: całe bogactwo wielkiego świata, wspaniałość piersi Marii, dużych i tak okrągłych, że niby dwie piłki tylko czekają, by złapał je prawy napastnik Metaloplastiki z Šabca i niepowstrzymanym kopnięciem skierował ku bramce przeciwnika. Jedną, a potem drugą. No i tyłeczek Marii, mały, dyskretny, z umiarem, odpowiedni dla wytwornego zagrzebskiego, chorwackiego rodu. Ach, jakież to przeciwieństwo wszystkich tych serbskich dupsk z Szumadii czy Vranja, przy których rosło libido generała!

Macę Gottwald będzie do końca nazywał Mariją i będzie marszczył brew, ilekroć usłyszy, że ktoś zwraca się do niej wulgarnym z jego punktu widzenia, ordynarnym, degradującym zdrobnieniem Maca, czyli kotka. Jaka kotka, kotki kocą się w lutym po piwnicach, Mace to oficerskie synowe i szwagierki, a to jest, niechże ich, Marija, duszą i ciałem! W niej, w Marii, przełamywał się stosunek generała do Chorwatów jako narodu. Gardził nimi, spoglądał na nich z wyżyn swoich serbskich tradycji bojowych i dziedzictwa salonickiego frontu, uważał, że zawsze gotowi są zdradzić Jugosławię, jeśli tylko trafi im się okazja. A z drugiej strony bardzo imponowała mu ta ich elegancja i wytworność, umiar we wszystkim, nawet w wielkości kobiecego tyłka, i wrażenie, które go nie opuściło, odkąd w dawnych latach pięćdziesiątych jako młody porucznik przyjechał służbowo do Zagrzebia: w porównaniu z Serbami Chorwaci są lepszym narodem. Mówiąc językiem marksistowskim: Chorwaci zawsze są na wyższym stopniu rozwoju niż Serbowie, więc może i dlatego denerwują człowieka.

Mówiąc otwarcie: Života Stevanović Lodowaty gardził ludźmi, którzy na pierwszy rzut oka byli Chorwatami, i starał się być dla nich na pierwszy rzut oka Serbem.

Ale całkiem intymnie, wieczorem, gdy położył się do łóżka i zamknął oczy, Chorwaci byli jego tęsknotą, marzeniem i drobną ludzką słabostką. Kiedy przed zaśnięciem rozmyślał o swoim małym wnuku Goranie, urodzonym 1 stycznia 1989, kiedy wyobrażał sobie, w jakim świecie będzie żył Goran, co będzie robił, czym się zajmował, komu będzie kibicował w roku 2011 jako dwudziestodwulatek lub gdzie będzie w 2044, kiedy osiągnie jego wiek, Lodowaty widział swego wnuka jako kogoś, kto pracuje, żyje i zachowuje się jak Chorwat.

I tak, rozdarty między sympatią i wdzięcznością, między podziwem i pogardą, erosem i tanatosem, generał strzegł Macy Gottwald i ją rozpieszczał. Nigdy jej nie dotknął, nigdy nie zadał jej prywatnych pytań, oprócz jednego, jak się ma towarzysz Braco, proszę go serdecznie pozdrowić, ale pilnował, bardzo pilnował, żeby cały korpus oficerski, wszyscy ci jego niższej rangi, niegodni krajanie byli jak najdalej od towarzyszki Marii, choć po niej coraz mniej dało się zauważyć, że jest mężatką i że w domu w dzielnicy Šalata czekają na nią mąż i troje dzieci. I wszyscy oni jakimś tajnym męskim zmysłem wyczuwali, że Lodowaty własnymi rękami udusiłby każdego, kto złapałby piłkę, jedną lub drugą, po czym mocno i niepowstrzymanie z dziewięciu lub dziesięciu metrów strzelił ku bramce przeciwnika.

Tak było, dopóki w gabinecie generała nie pojawił się analityk Babukić.

Szpakowaty młody człowiek, absolwent szkoły wyższej, który przeczytał ważne książki, urodzony analityk, a Chorwat.

– Generał Stevanović – przedstawił się sucho i podał mu rękę.

– Bardzo mi przyjemnie, Babukić.

Lodowatego zaskoczył mocny uścisk ręki Babukicia. A Babukicia nic już nie mogło zaskoczyć po tym, jak w sekretariacie przed gabinetem spotkał sekretarkę generała. Spotkał ją i w mig się zakochał. Tak by się powiedziało w jakiejś baśni ludowej, w dziele literackim albo pogawędce przy przesłodzonej tureckiej kawie, ale jeśli chcemy trzymać się prawdy, Babukić nie zakochał się od razu w sekretarce Macy, tylko gdy wyćwierkała słowo lub dwa i wstała od biurka, żeby go zaprowadzić do generała, zapragnął obalić ją na to biurko i bez słowa wyjaśnienia w brutalny i szczery sposób pokazać, jak bardzo jest zachwycony nową znajomością. Ale nie, Babukić nigdy nie sięgał po przemoc: czuł, i to uczucie było absolutnie słuszne, że Maca Gottwald nie miałaby nic przeciwko temu, żeby tak właśnie, bez zbędnych słów, natychmiast i na miejscu, ich znajomość została pogłębiona.

Lodowatemu oczywiście nie umknęło, że jego analityk okazuje zainteresowanie Mariją. Nie przeszkadzało mu to, dopóki widział w nim rywala albo dopóki znajdował w Babukiciu coś, z czym mógłby się identyfikować i w czym rozpoznawałby własny popęd czy namiętność, ale kiedy zrozumiał, że w Babukiciu nie ma nic ludzkiego, że nie jest do niego w niczym podobny, stał się na tę sprawę obojętny albo patrzył na nią z sympatią, jakby Babukić nie był żywym człowiekiem, tylko postacią literacką, zjawą, duchem lub Jamesem Stewartem, ulubionym aktorem generała w czasach młodości.

Poza tym, kiedy się lepiej zastanowił, Babukić wyświadczał mu przysługę. Wybawiał go od rozpustnych myśli, ratował przed grzechem, który na Bałkanach jest chyba najcięższym ze wszystkich grzechów, przed niewdzięcznością wobec doktora i służb medycznych. Różne rzeczy Lodowaty mógł zaakceptować i różne rzeczy dopiero zaakceptuje, kiedy dotknięty chorwacką niegościnnością razem z całym okręgiem wojskowym pojedzie do Bośni. Na jego rozkaz małe, bezimienne dotąd miasteczka zostaną zrównane z ziemią, wsie spalone, jeńcy rozstrzelani, katolickie kościoły i meczety zburzone, będzie przewodził hordzie dzieciobójców i gwałcicieli, ale jednego nigdy nie byłby w stanie zrobić: nie mógłby okazać niewdzięczności wobec doktora. Zgroza nie pozwala nam nawet w jego imieniu tego powiedzieć: nie mógłby zhańbić córki doktora choćby jednym przypadkowym dotknięciem ręki, mimochodem.

– Uważaj na siebie, dziecko drogie – powie jej, kiedy ostatni raz będą się widzieli w Hotelu I po szczęśliwie zakończonych rozmowach o wyjściu Jugosłowiańskiej Armii Ludowej z Zagrzebia – uważaj na siebie, aniele! – powie jeszcze, daremnie usiłując wymyślić coś, co Marija zapamiętałaby na całe życie. I będzie się starał nawet przypadkiem jej nie dotknąć, będzie umykał przed jej próbami uściskania go na pożegnanie, będzie uciekał przed własnymi rozpustnymi myślami niby jakiś mnich, niewinny i czysty wobec ludzi i wobec Boga.

Wtedy, mroczną i lodowatą zimą 1991, Marija już czwarty miesiąc będzie w ciąży z Babukiciem. Tato oczywiście nie będzie o tym wiedział. Bez trudu ukryje przed nim i swój związek z wojskowym analitykiem, i to, że nosi jego dziecko, a przed Pepim Gottwaldem nie musiała niczego ukrywać. Pepi nadal hipnotycznie gapił się w telewizor i czekał, kto w tej wojnie wygra, a jej nie tylko nie zauważał, ale prawdopodobnie zachowałby się obojętnie, gdyby ktoś mu powiedział, że jego żona kurwi się z serbskoczetnickim analitykiem wojskowym, zdrajcą chorwackiego narodu. Jeśli chodzi o Pepiego, nie miałby nic przeciwko temu, żeby Maca sprowadziła Babukicia do domu, a nawet żeby Babukić zamieszkał w jego willi. Pod jednym warunkiem, że nie pali. Pepi miał alergię na tytoń i dym tytoniowy.

Nie wiemy, jak to się stało, że Marija zaszła w ciążę. W owych kilkunastu dzikich miłosnych zmaganiach w Dowództwie Zagrzebskiego Okręgu Wojskowego, na biurku w sekretariacie Macy, w pokoju hotelu Dubrovnik, do którego się potajemnie wdarli podczas jednego z częstych alarmów lotniczych, w magazynie koszar imienia Marszałka Tity Babukić używał prezerwatyw Durex, choć Maca regularnie brała pigułki antykoncepcyjne. To dziecko przecisnęło się więc przez ucho igielne i przez gumę, przez hormonalne zawieje i burze, i zaczęło rosnąć w brzuchu Marii.

Zaraz, już w następnym tygodniu, o nim wiedziała. Nie były jej potrzebne testy z apteki ani brak miesiączki, która zresztą w dwóch następnych miesiącach nie zanikła, tylko niby w jakiejś bajce ukrywała niechciane dziecko. Ale przed matką nic nie mogło go ukryć. Albo dziecko, przynajmniej dla jednej ze stron, nie było niechciane. Chociaż wszystko było nienormalne i szalone, choć na ekranach telewizyjnych trwała dzika wojna, w Nowym Zagrzebiu pojawiały się nekrologi czyichś synów, poległych gdzieś w Slawonii w obronie ojczyzny, choć w ludziach rósł strach, który wkrótce przeradzał się w nienawiść, i w ciągu nocy zmieniały się sprawy, które przedtem uważaliśmy za wieczne, bracia dla braci stawali się wrogami, a w imię tej nowo nabytej wrogości w lasach na górze Sljeme została zabita dwunastoletnia dziewczynka razem z tatą i mamą, co stało się kropką postawioną po całej historii, i chociaż, jak powiedzieliśmy na początku tego długiego zdania, nienormalny i szalony stał się świat, w którym do wczoraj rodziły się dzieci, Maca cieszyła się rosnącym w niej życiem. Rozświetlało ją od wewnątrz i nie dbała o okoliczności.

Jej sekretariat jeszcze przez jakiś czas wisiał w powietrzu, tam w górze nad walczącymi narodami, między Serbami i Chorwatami, a potem runął na ziemię i nadszedł czas, kiedy każdy człowiek musiał się zadeklarować, kim jest i po czyjej jest stronie. Marija może wybrałaby jakąś stronę, gdyby nie była w ciąży. A tak wojna wcale jej nie interesowała, nie interesowały jej też fizyczne prawa walczącego świata, które mówią, że nie można być jednocześnie po jednej i drugiej stronie frontu. Wobec tego wszystkiego była równie obojętna, jak wobec Pepiego Gottwalda i trojga dzieci, które z nim miała.

Matka, która jest obojętna wobec swoich dzieci? Czy to możliwe? Maca Gottwald nie zadawała sobie takich pytań, to jej nie interesowało, nie czytała powieści miłosnych, poważnych książek także, nic nie czytała. Po maturze dała oczom odpocząć od czytania. I jeśli chodzi o troje maluchów jej i Pepiego, wnucząt doktora, były jej tak bardzo obojętne, że, no cóż, nie dowiedzieliśmy się nawet, jakiej płci są dzieci i jak się każde nazywa. Ale to dziecko było czymś zupełnie innym.

– Jestem w ciąży! – powiedziała Babukiciowi na spotkaniu w Gradskiej kavanie.

– A więc oczekujecie czwartego.

– Dziecko nie jest Pepiego.

– Jak to nie? – zdziwił się Babukić.

Powiedziała mu, że są teraz na początku. I ona, i on. Powiedziała mu, że czasem ludziom się zdarza być na początku. Powiedziała mu, że niczego nie było i nikogo nie było przedtem. Nikogo nie ma, tylko oni dwoje, sami, jak wysepka na południowym morzu.

Dziwił się, dlaczego stała się taka liryczna, nie znał jej takiej... A potem przyjrzał się lepiej i natychmiast zrozumiał, że to przed nim, po drugiej stronie stolika, to, co pije herbatkę z rumianku, trzęsie się z zimna, choć na dworze jest całkiem ciepło, nie jest już Macą Gottwald. Z załzawionymi oczami, obrzmiała i miękka jak bułka w kałuży była dla niego niepociągająca aż do nudności.

– Ale wiesz – spoważniała – jeśli ty tego chcesz, zrobię aborcję.

– Świetnie, mam zaufanego ginekologa. Jest po prostu fantastyczny.

Powiedział Babukić, choć nigdy nie znał żadnego ginekologa i nie wiedział, co miałoby znaczyć fantastyczny. Fantastyczny opis śmierci – to wiadomo: Śmierć Wergilego Hermana Brocha. Fantastyczna muzyka: Thomas Mann Doktor Faustus. Fantastyczny gniew: Ivo Andrić Mustafa Madžar. Świat pełen jest podłych ludzi, chrzczonych i niechrzczonych. Fantastyczna Jugosławia: Sztandary Miroslava Krležy. A kim miałby być, jak powinien wyglądać, jak się zachowywać i czym w końcu miałby się zajmować fantastyczny ginekolog, o tym Babukić nie miał pojęcia. Ani w analityce wojskowej, ani w rodzimej i światowej literaturze nie było żadnych wskazówek, co to jest fantastyczny ginekolog.

– Aborcyjka! – rzekł w końcu Babukić.

– Jaka aborcyjka? – zapytała Maca.

Jej twarz nagle opuchła, jakby dostała alergii na wszystkie te martwe pączki, te zapylone słupki rumianku, których nienarodzone dusze rozpuszczały się we wrzątku i rozsiewały zapach po całej Gradskiej kavanie, gdzie przy wszystkich innych stolikach tego dnia rozmawiano tylko o wojnie, cierpieniu i śmierci.

– Wiesz, on jest tak fantastycznym ginekologiem, że nie chodzi się do niego na aborcję, tylko na aborcyjkę!

– Naprawdę? – Maca uśmiechnęła się smutno.

– Tak, skarbie, musisz mi uwierzyć.

Maca wzruszyła ramionami. Gdyby ktoś patrzył na nich z boku i nie wiedział, o czym rozmawiają, pomyślałby, że na tych dwoje młodych ludzi czeka w domu chory pies. Na pewno by nie zauważyli, że w Macy Gottwald w tym momencie runął wyobrażony świat. Urodziła się, dorastała, była małą głuptaską i pieszczoszką tatusia, wyszła za kretyna i narodziła mu dzieci, gnała przez życie niby Franz Klammer po śnieżnym stoku, wszystko było dla niej dobre i piękne, i mogła tak przeżyć całe życie, gdyby Pepi Gottwald nie opalał stóp na parapecie, bo nigdy by nie pomyślała, że istnieje coś tak wielkiego i ważnego, że istnieje takie wewnętrzne olśnienie, jakie przeżyła z tym człowiekiem. A zaraz potem taki mrok.

Wspomniała o poronieniu z jednej tylko przyczyny: była pewna, że on w następnej chwili złapie ją za rękę, że powie nie, skarbie, to nie wchodzi w rachubę, że zaproponuje, by już jutro uciekli z tego miasta i tego kraju, gdzieś daleko, najdalej, że weźmie na siebie, na swoje sumienie i silne męskie barki to, że ona bez słowa zostawia męża i dzieci i popełnia jeden z najcięższych kobiecych grzechów, który dla niej nie był jednak ani trochę ciężki. Kiedy wypowiadała te słowa, kiedy wspomniała mu o aborcji, w ciągu kilku chwil Macy Gottwald przemknęło przed oczyma całe ich przyszłe szczęśliwe życie. I choćby nie wiadomo jak uboga była jej wyobraźnia, spustoszona brakiem książek i filmów, to życie aż do wspólnej śmierci naprawdę było szczęśliwe i piękne.

I wtedy Babukić wspomniał o fantastycznym ginekologu.

Numer gabinetu ginekologicznego Petra Pilara znalazł w książce telefonicznej. Z około dwudziestu ginekologów, którzy ogłaszali tam swoją prywatną praktykę, wybrał Pilara po prostu dlatego, że jego imię i nazwisko brzmiało dla niego najlepiej. Jako człowiek oczytany Babukić od zawsze miał ogromne zaufanie do imion. Nieważne, czy Bóg istnieje, ale akt nadawania imion na pewno ma w sobie coś boskiego, Petar Pilar, czy to nie imię i nazwisko fantastycznego ginekologa? Petar, czyli Piotr zwany Opoka, pewny i mocny, a jeszcze do tego Pilar, ostry jak piła, jak kireta, nieunikniony, zrównoważony i szybki, jak doskonały rytm jego imienia i nazwiska. Pe-tar Pi-lar, Pe-tar Pi-lar... Raz się pojawi i nigdy więcej go nie będzie. Człowiek o lekkich palcach, dyskretny jak śmierć.

Wykręcił numer z książki telefonicznej. Odezwał się zmęczony męski głos.

– Tak, doktor Pilar Petar, słucham.

Babukić przez chwilę był zdziwiony, że fantastyczny ginekolog wymawia na odwrót swoje imię i nazwisko, właściwie nazwisko i imię, ale szybko mu wyjaśnił, na czym polega jego, Babukicia, problem ginekologiczny.

– Załatwimy to – równie zmęczonym głosem odparł doktor.

Było rano, wtorek, 24 grudnia 1991. Babukić siedział w swoim białym golfie w dzielnicy Šalata, naprzeciwko domu Pepiego i Macy Gottwald. Nie gasił silnika, bo umówili się, że dokładnie o dziewiątej zawiezie ją do doktora Pilara, a było już dziesięć po dziewiątej. Wieczorem dał jej karteczkę, na której zapisał wszystko, co mu doktor powiedział: ma być w spódnicy, absolutnie nie w spodniach, ma mieć paczkę podpasek higienicznych, do gabinetu ma wejść bocznymi drzwiami...

Już się przestraszył, że Maca się nie pojawi, ale o dziewiątej dwadzieścia siedem wyszła z domu.

Kiedy jechali w stronę osiedla Knežija, Babukiciowi usta się nie zamykały. Gadał, śmiał się, opowiadał dowcipy, byle nie dopuścić Macy do głosu. Bo jeśli coś powie, Babukić to wiedział, z aborcyjki nic nie będzie. Złamie go jedno jej słowo, momentalnie zgodzi się spędzić z nią resztę życia, wspólnie wychowywać dziecko, żyć w szczęściu i radości. Ona będzie pracowała w drogim sklepie z męskim obuwiem w Toronto. Przyjmą ją, bo jest taka piękna, a jej klęczenie przed grubymi starcami, którym z głową na poziomie ich rozporka będzie pomagała wcisnąć buty na spuchnięte, trochę już martwe stopy, będzie bardzo atrakcyjne z punktu widzenia rocznych obrotów firmy. A on będzie, dajmy na to, pracował we włoskiej restauracji. Nauczy się wysoko nad głową kręcić pizzę na palcu wskazującym...

I wszystko dlatego, że w decydującej chwili zabrakło mu oddechu, musiał zamilknąć i ona wykorzystała ten drobny ułamek czasu, żeby wepchnąć mu swoje szczęście i dziecko.

Ale gdyby Babukić stracił oddech albo gdyby Maca Gott-wald jakoś doszła do słowa, tej opowieści by nie było. A tak, pogodzona z losem, smutnymi krowimi oczyma przyglądała się przez okno golfa miastu, które w ten przedświąteczny dzień, całe rozjaśnione radosną chwilą narodzin Dzieciątka, Człowieka i Boga, zapadało się i znikało, tak jak ona zapadała się i znikała, i miała wrażenie, że wszystko jest idealnie harmonijne. Tylko dlaczego, dobry Boże, idealną harmonię kojarzy się z pięknem i szczęściem, pomyślała Maca, skoro nic, co człowiek widzi, nie wydaje się tak harmonijne, jak zapadanie się i znikanie. Ale ta myśl była dla niej za mądra, więc odrzuciła ją od siebie, wydmuchała niby kółko papierosowego dymu.

Zatrzymali się przed brzydkim, szarym socjalistycznym budynkiem, a potem, jadąc powoli, znaleźli się po jego tylnej stronie. Boczne wejście było w istocie drzwiami do piwnicy. Doktor Pilar bał się rozgłosu, więc aborcyjne pacjentki tędy do niego wchodziły.

– Zobaczysz... – zaczął, ale nie wiedział, jak dokończyć.

Dotknęła jego ramienia, jakby przypomniała sobie coś, co jeszcze chce mu powiedzieć. A potem wysiadła. Widział, jak wchodzi do budynku. Musiała się trochę pochylić, bo wejście było dlaczegoś bardzo niskie, i jeszcze jakiś czas przez zbrojone szkło widział jej cień coraz bliżej schodów, a potem zniknęła.

Tak Maca Gottwald zniknęła z życia Babukicia.

Czekał kilkanaście minut, po czym nagle zapalił silnik i bez zastanowienia ruszył. Nie wpadł do mieszkania po rzeczy na drogę, do nikogo nie zadzwonił. Jechał do Słowenii, na lublańskie lotnisko, a nie wiedział, dokąd lecieć. Może jeszcze kilka razy pomyślał o Macy, lecz sumienie go nie dręczyło. Wcześniej się tego nie zauważało, ale wygląda na to, że Babukić nie miał sumienia. Tak by to wyrazili ci patetyczni i sentymentalni ludzie, moraliści i zbrodniarze, których zostawiał za sobą. Nagle stawał się coraz szczęśliwszy, opanowywała go euforia, która w następnych latach będzie rosła niby nadciśnienie u nieuleczalnie chorych na nerki, i nie wysika tej euforii aż do dnia, w którym samolot z Aten niespodziewanie wyląduje na Lotnisku Pleso, zamiast lecieć prosto do Monachium. Tak naprawdę upadek zaczął się jeszcze w samolocie, kiedy usłyszał za plecami słowa niezrozumiałego słowiańsko-ugrofińskiego języka, w którym ktoś przestraszony odmawiał Zdrowaś Maryjo.

Jakim sposobem nagle pojawił się język, który się przed nim nie rozwinął jak dywanik przed wyznawcą islamu?

I czy w tym Babukiciu, figlarnym i pełnym wigoru, który przeszedł przez trzy tysiące mężczyzn i kobiet jak przez Passo del Sempione i tych samych trzy tysiące kobiet i mężczyzn przeszło przez niego, czy nagle zrodziłoby się w nim tak sentymentalne, niemal empatyczne i śmiercionośne porównanie z modlitewnym dywanikiem? Nie, na pewno nie. Dlatego teraz, smutny i nieszczęśliwy, opiera gorące czoło o zimną ścianę ze szkła i patrzy, jak nad pasem startowym deszcz zamienia się w śnieg. Potem smutno spogląda na Herzoga, tę sto razy przeczytaną książkę, która teraz jest dla niego zbyt ciężka. Wszystko stało się dla niego za ciężkie, tutaj, krok od rodzinnego miasta (ech, jeszcze kilka sentymentalnych przymiotników i zdań...).

Dopiero o 14.19 kobiecy głos poprosił pasażerów lotu Ateny–Monachium, żeby wsiedli do swego samolotu, bo usterka wreszcie została naprawiona. Babukić ledwie podniósł się z krzesła, ledwie odkleił czoło od szyby i śmiertelnie zmęczony ruszył ku wejściu. Długo czekał w kolejce, bo jego towarzysze podróży podejrzliwie we wszystkich językach wypytywali chorwacką stewardesę, czy awaria jest na pewno usunięta i czy dobrze sprawdzono, że w samolocie nie ma bomby. A ona ich pocieszała, głównie po angielsku.

I tu, kiedy patrzymy przez szybę lotniska na Babukicia, który wchodzi do samolotu, mogłaby się zakończyć jego awantura, wciąż jeszcze w bardzo sentymentalnym tonie, podczas wigilijnej śnieżycy, co jednak nie przeszkodzi aluminiowemu ptakowi poderwanemu przez mocne silniki wzbić się w niebo. Ale gdy tylko wystartowali i po minucie czy trzech zawiśli nad Zagrzebiem i granicą Chorwacji, Babukić odzyskał euforyczny nastrój, który oto już dwadzieścia, już trzydzieści, a może i więcej lat gna go po świecie, od lotniska do lotniska. Odzyskał też tajemną moc, by ze zdania lub dwóch rekonstruować cały język, by natychmiast zapominać każdego, kogo spotkał, z kim rozmawiał, wtargnął w jego wnętrzności albo wpuścił go w swoje, w pokoju hotelowym lub lotniskowej toalecie... A może w tej mocy nie ma nic tajemniczego: pewien lekarz wyjaśnił Babukiciowi po nocy spędzonej w hotelu Grand w Lusace, że sprawa jest bardzo prosta: kiedy 24 grudnia 1991 wyleciał z Lotniska Brnik, wskutek wysokiego ciśnienia atmosferycznego albo wskutek podniecenia, szoku, stresu przeżył kilka drobnych wylewów krwi do mózgu, co na zawsze przebiło błonę między nim a światem... To już jednak jest inna opowieść i nowa awantura Babukicia.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

[1] Ajvatovica to obecnie jedno z większych islamskich świąt, obchodzone w różnych miejscowościach Bośni; także: wioska k. Prusca, jednego z najstarszych miast, gdzie w połowie XV w. Ajvaz-deda, uczony derwisz, nauczał islamu w wersji z elementami chrześcijańskiego ruchu bogomilców. (Wszystkie przypisy tłumaczek).

[2] Pierwszy zapis, fonetyczny, stosowany jest w Serbii, w Chorwacji obowiązuje oryginalny zapis obcych nazwisk.