Wydawca, redakcja i korekty
Andrzej Chrzanowski

Recenzenci
prof. Magda Bucholc (UW), prof. Marek Krajewski (UAM)

Projekt okładki, stron tytułowych i opracowanie typograficzne
Janusz Fajto

Publikacja dofinansowana z funduszy Wydziału Ekonomiczno-Socjologicznego Uniwersytetu Łódzkiego oraz ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego na badania dla młodych naukowców

Konwersja: eLitera s.c.

Copyright © by Karol Franczak
Copyright © by Wydawnictwo Akademickie SEDNO Spółka z o.o.
Warszawa 2025
nr DOI 10.263343/9788379632404

Wszelkie prawa zastrzeżone
Kopiowanie, przedrukowywanie i rozpowszechnianie w całości lub we fragmentach jakąkolwiek techniką bez pisemnej zgody wydawcy zabronione

ISBN 978-83-7963-241-1

Wydanie pierwsze

Wydawnictwo Akademickie SEDNO Spółka z o.o.
00-696 Warszawa
ul. J. Pankiewicza 3
www.wydawnictwosedno.pl
info@wydawnictwosedno.pl

Biblioteka Dyskursu Publicznego • Kultura, Retoryka, Demokracja

Komunikowanie publiczne powinno nas obchodzić. To w tym obszarze społeczeństwo może debatować i dochodzić do porozumienia. Może formować swoje poglądy, poszukiwać właściwych słów i gestów, wyrażać zbiorową wolę i wywierać nacisk na władzę. Może odnaleźć swój obraz własny, wytworzyć powszechnie dostępne środowisko kultury oraz wielkie, wspólne symbole. Te dążenia stają się tym donioślejsze, im trudniej je spełnić. Interdyscyplinarna seria wydawnicza Biblioteka Dyskursu Publicznego chce pytać o uwarunkowania, właściwości, społeczne oddziaływanie oraz jakość publicznego dyskursu, formułować diagnozę stanu rzeczy oraz proponować praktyczne wskazówki, spierać się o wizję przyszłości, a także pielęgnować zainteresowania teoretyczne i metodologiczne. Publicznie i pro publico bono.

Redaktor naukowy serii: Marek Czyżewski (Uniwersytet Łódzki)

Dotychczas ukazały się:

Jerzy Stachowiak, Czynnik ludzki. O cywilizowaniu uprzedmiotowienia, 2020

Helena Ostrowicka, Analiza dyskursu w badaniach szkolnictwa wyższego, 2018

Analiza dyskursu publicznego. Przegląd metod i perspektyw badawczych, Marek Czyżewski, Michał Otrocki, Tomasz Piekot, Jerzy Stachowiak (red.), 2017

Polskie sprawy 1945–2015. Warsztaty analizy dyskursu, Marek Czyżewski, Anna Horolets, Krzysztof Podemski, Dorota Rancew-Sikora (red.), 2017

Magdalena Nowicka-Franczak, Niechciana debata. Spór o książki Jana Tomasza Grossa, 2017

Tomasz Piekot, Mediacje semiotyczne. Słowo i obraz na usługach ideologii, 2016

Dyskurs elit symbolicznych. Próba diagnozy, Czyżewski Marek, Franczak Karol, Nowicka Magdalena, Stachowiak Jerzy (red.), 2014

Julia Pielas, Między homopresją a katonazizmem, 2014

Paweł Ciołkiewicz, Pamięć zbiorowa w dyskursie publicznym, 2012

Jakościowa analiza dyskursu w naukach społecznych, Michał Krzyżanowski, Ruth Wodak (red.), 2011

Rytualny chaos. Studium dyskursu publicznego, Marek Czyżewski, Sergiusz Kowalski, Andrzej Piotrowski (red.), 2010

Retoryka i polityka, Marek Czyżewski, Sergiusz Kowalski, Tomasz Tabako (red.), 2010

Sergiusz Kowalski, Krytyka solidarnościowego rozumu, 2009

Cudze problemy. O ważności tego, co nieważne, Marek Czyżewski, Kinga Dunin, Andrzej Piotrowski (red.), 2009

Magdzie i Zosi

To, co wygląda na wyjście z klatki, jest w istocie jej kratą

David Foster Wallace, Niewyczerpany żart

Wstęp

Od blisko dwóch dekad w polskiej sferze medialnej, języku naukowym i politykach publicznych upowszechnia się narracja modernizacyjna, w obrębie której kulturę definiuje się jako źródło ekonomicznego i społecznego „zysku” – wspomagającego rozwój, pobudzającego aktywność obywatelską, a także harmonizującego napięcia związane z wyzwaniami przekształcającej się gospodarki wolnorynkowej. W ramach tego dyskursu różni społeczni aktorzy przekonują, że „kultura się liczy”, poprawia efektywność i konkurencyjność, jest napędem zmiany, czynnikiem wzrostu gospodarczego, szansą na zmianę struktury zatrudnienia oraz źródłem osobistej nagrody dla wszystkich, którzy budują współczesny kapitalizm. Głównym zadaniem kultury ma być przeprowadzenie polskiego społeczeństwa z epoki przemysłowej do kolejnego etapu nowoczesności, budowanego na ideach „gospodarki wiedzy”, „przemysłów kreatywnych”, „kapitalizmu kognitywnego”, „zarządzania talentem” czy „kształcenia się przez całe życie”. Książka podejmuje aktualny społecznie problem wpisania kultury w ten rozpowszechniony i od dłuższego czasu prawomocny dyskurs rozwojowy, w którym wyobrażenie o służebnej względem gospodarki roli kultury i unieważnienie myślenia o niej jako źródle krytyki społecznej zyskało sankcję pozornej oczywistości.

Na świecie w ostatnich dwóch dekadach o tym, że „kultura ma znaczenie” i „jest ważna” przekonywali intelektualiści o tak różnych światopoglądach, jak Francis Fukuyama (1997), Lawrence E. Harrison i Samuel P. Huntington (2003), Roger Scruton (2010), Richard Florida (2010) czy Terry Eagleton (2012). W Polsce ważne opracowania na ten temat publikowali Andrzej Gwóźdź (2010), Bohdan Jung (2011), Jerzy Hausner z zespołem (Hausner, Karwińska, Purchla 2017) czy Dorota Ilczuk (2023). Poważne czasopisma naukowe i prasa opiniotwórcza tłumaczyły, że kultura stała się nowym paradygmatem w myśleniu o cywilizacyjnej ewolucji. Rok 2009 Komisja Europejska ustanowiła Europejskim Rokiem Kreatywności i Innowacyjności, a rok później opublikowała dokument Green Paper. Unlocking the potential of cultural and creative industries, w którym kluczem do trwałego rozwoju ekonomicznego czyniono gospodarczy potencjał kultury europejskiej. Kultura jako matka chrzestna kreatywności była istotnym elementem Strategii Lizbońskiej oraz strategii „Europa 2020”. Innowacyjna gospodarka stawała się – m.in. obok „zrównoważonego rozwoju” – odpowiedzią i istotnym retorycznym trybutem w walce z wyzwaniami współczesności.

Powyższe przykłady dowodzą, że w ostatnich latach spekulowanie o społecznej roli kultury z peryferii intelektualnego namysłu przesunęło się do samego jego centrum, choć jeszcze stosunkowo niedawno kultura nie mogła liczyć na uwagę ze strony rządzących, była „przeoczoną dziedziną”, której nie traktują poważnie ani politycy, ani wielki biznes. Do tego była to domena deficytowa, niedofinansowana, walcząca o szacunek dla swoich pracowników i uznanie w oczach reprezentantów bardziej „rentownych” obszarów rzeczywistości. Z czasem sytuacja uległa zmianie i od kilkunastu lat różne grupy – od akademików po przedstawicieli wielkiego biznesu – apelują o dostrzeżenie potencjału tkwiącego w kulturze. „Dziś uzasadnione wydaje się stwierdzenie, że to nie tyle kultura jest zależna od ekonomii, ile ekonomia od kultury”, pisali na progu drugiej dekady obecnego wieku Mirosław Filiciak i Alek Tarkowski (2010: 79). W innym miejscu jeden z autorów zauważał, że hasło „Kultura się liczy!” można interpretować na dwa sposoby: „kultura jest ważna, ale również: kultura nie jest tylko obszarem wartości niematerialnych, poddaje się kwantyfikacji, jest elementem ekonomii” (Filiciak 2014: 78). W tym drugim znaczeniu eksponenci kultury podejmują się misji udowodnienia jej wymiernej wartości, podkreślając wpływ pracy twórczej na produktywność i generowanie dochodów w gospodarce. Chociaż nakłady publiczne na kulturę są stosunkowo niskie – zwykle poniżej 1% PKB – jej wartość dodana wedle optymistycznych założeń może sięgać nawet 4–5% PKB. W obliczu dominującego paradygmatu instrumentalnej i doraźnej rentowności kultury – opartego na jej „mierzalności” lub „policzalności” – wielu aktorów społecznych wykorzystuje kwantyfikację kultury do walki o uwagę polityków i decydentów, aby udowodnić znaczenie sektora dla modernizacji kraju oraz rozwoju gospodarki.

Warto podkreślić, że obserwacja publicznego obiegu narracji modernizacyjnej opartej na instrumentalizacji kultury daje prawo do twierdzenia, że w ostatnich dwóch dekadach jedną z jej najważniejszych emanacji jest wszechobecny dyskurs kreatywności – fundament idei przemysłów kreatywnych i figury ekonomii kultury. Stoi za nim przekonanie, że kultura ma być impulsem dla innowacji, prowadzącym do kolejnego po przemianach 1989 roku i przystąpieniu do Unii Europejskiej „cywilizacyjnego skoku”. W kreatywności upatruje się funkcji generowania nowych produktów i projektów, ale także wzmacniania konkurencyjności poprzez gotowość do nieustannej zmiany i przekształcenia wewnętrznej struktury życia gospodarczego.

Promocję idei kreatywności można rozumieć wręcz jako papierek lakmusowy przemian funkcji kultury. Zdaniem Angeli McRobbie (2016: 38) w ostatnich dekadach ta ostatnia wyraźnie traci na znaczeniu i coraz częściej wypierana jest przez słowo „kreatywność”, ideę kojarzoną – inaczej niż „kultura” – nie z nobliwym archiwum materialnego i duchowego dorobku społeczeństwa, ale z erą innowacji i produktywnością. W efekcie tych przemian obszar kultury to coraz częściej teren współzawodnictwa między podmiotami skupionymi na merkantylnej skuteczności, a także laboratorium nowych form zarządzania, dyscypliny i samodyscypliny pracy.

Dyskurs kreatywności podpowiada bowiem, że wytwarzaniu innowacyjnych produktów towarzyszyć mają nowatorskie formy organizacyjne. Co ważne, w tak forsowanej optyce kreatywne mają być nie tylko przedsiębiorstwa i korporacje, ale także instytucje edukacyjne, zakłady opiekuńcze i organizacje obywatelskie. Brak kreatywności jest identyfikowany z barierą dla modernizacji i groźbą zahamowania rozwoju gospodarczego, a pozbawiona elementu twórczego edukacja z anachronizmem i brakiem zrozumienia dla nowego ducha rzeczywistości. Dziś kreatywności należy pożądać, ćwiczyć ją, modelować i doskonalić w trakcie szkoleń czy treningów twórczości, ale także w ramach rutynowych działań instytucji i urzędów oraz projektowanych odgórnie praktyk społecznych.

Nieustający wzrost innowacyjności ma być możliwy dzięki „kreatywnym miastom” i funkcjonującym w nich „inkubatorom przedsiębiorczości”. Innowacyjnością należy wykazywać się też w sferze prywatnej, harmonijnie łącząc czas pracy z innymi obowiązkami (np. wychowaniem dzieci i innymi formami pracy opiekuńczej) oraz produktywnym wykorzystaniem czasu wolnego, który traktowany jest nie jako jałowy relaks, ale twórczo wykorzystany zasób na drodze do sukcesu w działalności zawodowej. Pracy coraz częściej nie daje się już odróżnić od czasu wolnego, odpoczynek rozumiany jako czas niezagospodarowany odszedł w przeszłość. Dziś niektórzy badacze (Jacyno 2007, Crary 2015) kwestionują możliwość jego sensownego wyodrębnienia, prawomocny tryb to pełna samodyscyplina i zawodowa mobilizacja.

W kraju takim jak Polska łatwo wskazać dowody, że od ponad dekady żyjemy w czasach wzmożonego zainteresowania kreatywnością definiowaną jako jeden z ważniejszych mechanizmów rozwojowych. „Kreatywność” i „innowacyjność” to we współczesnej Polsce słowa-wytrychy, obiekty dyskursywnego uwielbienia twórców polityk publicznych, decydentów i przedsiębiorców. W ostatnich latach kategoria kreatywności stała się też prawdziwym wyzwaniem dla ekspertów, urzędników i pracowników akademickich, którzy włączyli ją w projekty pobudzania innowacji i budowy nowoczesnej gospodarki. Retorykę kreatywności z powodzeniem zaszczepiono na polu pracy, w definiowanych jako nowatorskie wzorach ożywiania biznesu, w sferze prywatnej i intymnej. Jak pisał Jacek Drozda (2016: 87):

Część tych atrybutów neoliberalnej modernizacji [np. innowacja, kreatywność – przyp. K.F.] podlega bowiem procesowi reifikacji, to jest stają się wszechobecnymi, lecz nieuchwytnymi i nieistniejącymi materialnie obiektami „dyskursywnej adoracji”, celami samymi w sobie dla działań społecznych. Dlatego być innowacyjnym wydaje się oznaczać ostateczne spełnienie, nie zaś środek do osiągnięcia wyższego celu, którym mógłby być rozwój.

Mimo tak szerokiej obecności w przestrzeni publicznej przekazów współtworzących nowy projekt rozwojowy w dotychczasowych badaniach społecznych i humanistycznych prowadzonych w Polsce nadal brakuje krytycznego zainteresowania kreatywnością jako ważnym składnikiem dyskursu modernizacyjnego. Jego elementy oraz niejawne i nieoczywiste ideologiczne odniesienia rzadko poddawane są krytycznej analizie. Dotyczy to zarówno całościowych przemian tego dyskursu, jak i procesu jego lokowania w rzeczywistości społecznej, m.in. w języku naukowym, popularnonaukowym poradnictwie i literaturze motywacyjnej, politykach publicznych i w mediach. W konsekwencji brakuje również badań nad „inflacyjnym promowaniem podmiotów «innowacyjnych» i «kreatywnych», a więc pożądanych w perspektywie racjonalności projektu społeczeństwa wiedzy” (Nowicka 2016: 186).

Z tych wszystkich powodów rekonstrukcja i systematyzacja modeli rozwojowych forsujących kreatywność i innowacyjność wydaje się przedsięwzięciem nadal istotnym. Mimo upływu lat kwestia ta nie traci na aktualności, pozostaje ważna, mimo że często nie jest uważana za ważną. Wbrew przekonaniom zakładającym refleksyjne przyswojenie krytyki gospodarki kreatywnej i instrumentalizacji kultury w późnym kapitalizmie, a także mimo wiedzy o dalekosiężnych skutkach imitacyjnych trajektorii rozwojowych o zależnościowym charakterze, współczesna rzeczywistość wciąż pełna jest projektów i narracji odwołujących się do dyskursu kreatywności.

Co więcej, dyskurs ten stale uprawiają nauki społeczne, w których odwołania do kreatywności i innowacjonizmu wciąż mają prawomocną ważność. Na tym polu uwagę zwraca m.in. rytualizm nawiązań do potrzeby kształcenia twórczego działania w postępowaniu edukacyjnym na poziomie akademickim. Latem 2023 roku rektor Uniwersytetu Warszawskiego Alojzy Z. Nowak – wcześniej m.in. dziekan Wydziału Zarządzania – w jednym z wywiadów mówił: „Uniwersytet Warszawski powinien w jeszcze większym stopniu kształcić przyszłych przedsiębiorców, innowatorów i kreatorów rynku. Nauka musi szybko podążać, a nawet wyprzedzać potrzeby nowoczesnej gospodarki także w zakresie innowacyjności. To się już dzieje na UW” (Nowak 2023, cyt. za: Wodziński 2023: 113). Trudno zatem mówić o wszechobecności krytycznych rozpoznań modelu gospodarki forsującego instrumentalizację kultury i twórczości pod szyldem gospodarki kreatywnej, które oparte byłyby na analizie długofalowych skutków tego fenomenu. Trudno także zauważyć przejawy zdecydowanego buntu wobec odwołującej się do niego narracji modernizacyjnej.

Jeśli nawet część najbardziej oczywistej krytyki zostaje zauważona i przyswojona, to w efekcie wykorzystuje się ją do wzmocnienia argumentów opartych na racjonalności instrumentalnej. Ta nie dotyczy oceny i wyboru zasadniczego celu, do jakiego ma aspirować społeczeństwo przekonywane o prawomocności modelu rozwojowego budowanego w oparciu o klasę kreatywną, a jedynie doboru odpowiednich środków do jego uzyskania. Rozmaici aktorzy społeczni afirmujący przemysły kultury, działając zgodnie z racjonalnością instrumentalną, problematyzują co najwyżej środki, które w najlepszy sposób miałyby przyczynić się do realizacji założonego celu. Nacisk kładzie się tu na efektywność i skuteczność działań, przy czym nie ocenia się samego projektu creative economy, a jedynie sposoby dochodzenia do niego. Pożądana w perspektywie krytycznej racjonalność celu wymagałaby jednak refleksji nad tym, czy główne dążenie warte jest w ogóle realizacji i czy pozostaje zgodne z wartościami i zasadami, które uznamy za nadrzędne w konstruowaniu i uzasadnianiu współczesnej polityki rozwojowej.

Warto podkreślić, że do tej pory w Polsce niewiele analiz prowadzono także nad retoryką kreatywności rozpatrywaną jako element względnie nowej, subtelnej formy panowania. Rozpoznanie i próba opisu tych nieoczywistych form władzy jawi się jako płodne poznawczo i ważne zadanie badawcze. Książka tym samym stanowi rozwinięcie tradycji badawczej problematyzującej idee „społeczeństwa wiedzy” i „przemysłów kreatywnych” z dystansem podchodząc do forsowanego dziś dyskursu kreatywności. Niniejsze badania nawiązują do krytycznych prac m.in. Maurizia Lazzarato (2010), Geralda Rauniga, Gene’a Raya i Ulfa Wuggeniga (2011), Dana Eugena Rațiu (2011), Markusa Metza i Georga Seeßlena (2014), Angeli McRobbie (2016) i Andreasa Reckwitza (2017).

Podejmowane zagadnienia wpisują się ponadto w szerszą dyskusję na temat funkcji elit symbolicznych w dzisiejszym świecie oraz ich znaczenia dla konstruowania obrazu ważnych kwestii społecznych w dyskursie publicznym (Czyżewski, Franczak, Nowicka, Stachowiak 2014). Zawarte w książce analizy odnoszą się przede wszystkim do władzy sprawowanej w sferze symbolicznej i kulturowo-normatywnej kontroli nad dyskursem publicznym. W wielu miejscach książki refleksja nad kondycją współczesnych elit symbolicznych oznacza często krytyczną ocenę ich publicznej działalności. Tym samym projekt zaciąga intelektualny dług nie tylko w nowszych, ale także w dawniejszych pracach postulujących krytyczny namysł zarówno nad działalnością aktorów społecznych odpowiedzialnych za projektowanie i popularyzację wpływowych narracji modernizacyjnych (polityków i innych twórców polityk publicznych), jak i – pełną deficytów i paradoksów – aktywnością osób z obszaru akademickiego.

Pesymistyczną diagnozę dyskursu elit symbolicznych, ujmowaną skądinąd w rozmaity sposób, można odnaleźć m.in. w pracach Teuna van Dijka (1993), Jeana Baudrillarda (2006), Jürgena Habermasa (2007) i Pierre’a Bourdieu (2009). Podejmowana problematyka łączy się w tym obszarze także z refleksją nad aktualnymi sposobami wytwarzania wiedzy profesjonalnej i eksperckiej. W teorii społecznej ostatnich lat produkcja wiedzy, jej cyrkulacja i reprodukcja stały się centralnymi tematami, a władza – dla niektórych nawet tyrania – ekspertów uchodzi za symptom aktualnych trendów rozwojowych w społeczeństwach nowoczesnych. Naukowcy i specjaliści, obok ról akademickich, pełnią często jednocześnie role publicznych komentatorów, doradców i konsultantów, przecząc obiegowemu stereotypowi uczonego zamkniętego w wieży z kości słoniowej.

***

Wykładniczy przyrost medialnych reprezentacji wiedzy na temat gospodarki kreatywnej oraz uproszczony sposób jej obecności w sferze społecznej poprzez wypowiedzi przedstawicieli elit symbolicznych poddany został krytycznej analizie w części empirycznej książki. Proponowana w rozdziale 7 i 8 formuła eksploracyjna skupia się przede wszystkim na badaniu wzorów mówienia i pisania na temat gospodarki kreatywnej obecnych w publicznych przekazach: dyskursie naukowym i popularnonaukowym, publikacjach o charakterze poradnikowym i motywacyjnym oraz w wybranych materiałach medialnych, które można uznać za spopularyzowane formy wiedzy na temat korzyści wynikających z łączenia kultury i gospodarki oraz roli kreatywności jako koła zamachowego rozwoju. Proponowana w części empirycznej analiza wpisuje się w tradycję badań teksów doradczych, w znaczeniu jakim tego rodzaju danym nadawali Luc Boltanski i Ève Chiapello (2022 [1999]). Poszukując bardziej precyzyjnej kategorii, w prowadzonym postępowaniu badawczym materiały wybrane do analizy potraktowano przede wszystkim jako teksty preskryptywne (Foucault 1995: 152). Wypowiedzi takie skłaniają do namysłu nad własnym zachowaniem, rozwijania określonych „zabiegów koło siebie” (fr. techniques de soi, ang. techniques of the self) oraz aplikacji „właściwych” reguł po to, aby skutecznie działać w rzeczywistości. Z tych powodów w tej książce mają one status przedmiotu analizy, a nie źródła wiedzy. Odgrywają rolę mapy poznawczej dostarczającej zasobów interpretacyjnych, jakimi elity symboliczne posługują się w procesie rozumienia koncepcji gospodarki kreatywnej i idei społeczeństwa opartego na wiedzy. Materiały te rozumieć można jako szczególny obszar przestrzeni publicznego komunikowania – swego rodzaju „procesor” dyskursu kreatywności.

Część empiryczna została poprzedzona w rozdziale 1 rozważaniami na temat autonomii i instrumentalizacji kultury, których ważnym aspektem jest ukazanie negatywnych skutków przedmiotowego traktowania kultury. Dotyczy to szczególnie jej krytycznych i emancypacyjnych potencjałów oraz położenia, w jakim za sprawą tego procesu znalazły się osoby pracujące w zawodach kreatywnych, a także – w szerszym kontekście – jednostki funkcjonujące w porządku gospodarki opartej na wiedzy. Rozdział 2 skupia się na poszukiwaniu źródeł dyskursu kreatywności oraz rekonstrukcji procesu wyłaniania się oraz ekspansji idei gospodarki kreatywnej w krajach zachodniego rdzenia. Rozdział 3 poświęcony jest analizie strategii wdrażania idei creative economy w Europie Środkowo-Wschodniej ze szczególnym uwzględnieniem Polski jako modelowego przykładu zmagań z implementacją idei przemysłów kultury w potransformacyjnym porządku gospodarczym. W rozdziale 4 przedstawiono możliwości badawcze, jakie oferują refleksji nad gospodarką kreatywną jakościowa analiza dyskursu oraz analiza dyspozytywu. Dodatkowego kontekstu dla prezentowanych dalej analiz dostarcza rozdział 5, opisując proces „problematyzacji kreatywności” i łącząc go z eksploracją roli tekstów preskryptywnych w nowoczesnych strategiach rządzenia ludźmi, ich jednoczesnego upodmiotawiania i podporządkowywania. Analiza ramowania (framing analysis) – perspektywa skupiona na badaniu schematów interpretacji, które służą definiowaniu ważnych kwestii społecznych – jako podstawowa rama teoretyczno-metodologiczna dla przedstawianych w książce ustaleń omawiana jest wyczerpująco w rozdziale 6.

Książka podejmuje badanie współczesnych praktyk ramowania gospodarki kreatywnej z nadzieją lepszego zrozumienia mechanizmów kształtowania opinii publicznej, a także ich społecznie użytecznego korygowania. Dostarczane przez elity symboliczne o różnej specjalizacji objaśnienia pozwalają współdecydować o tym, co staje się przedmiotem zainteresowania, zwracać uwagę odbiorców na wybrane aspekty dyskutowanych publicznie kwestii, a także umożliwiają artykulację poglądów, które pomagają im zająć stanowisko w danej sprawie. Relacja między elitami symbolicznymi a opinią publiczną, czyli pytanie, na ile przekazy zapełniające przestrzeń publicznego komunikowania kształtują obraz świata „zwykłych ludzi”, pozostaje jednym z podstawowych zagadnień większości dyscyplin z obszaru nauk społecznych. Wielu badaczy jest zdania, że sfera publiczna wywiera strukturalny wpływ na kształtowanie i zmienianie opinii publicznej. W tym sensie sfera publiczna – co dobrze ilustrują badania z obszaru analizy dyskursu i analizy ramowania – byłaby nieobojętna dla formowania się struktur poznawczych odbiorców związanych m.in. z oceną współczesnych projektów modernizacyjnych.

Biorąc pod uwagę krytyczne argumenty sceptyków kierowane wobec koncepcji gospodarki kreatywnej, rozważyć należy pozorny charakter postulowanego w Polsce upowszechnienia i demokratyzacji twórczości. Wytworzony w związku z tym procesem charakterystyczny przekaz zasługuje na analizę, a nie status adekwatnego opisu świata. Podobnie jak nowomowa neoliberalna w analizach takich autorów jak Alain Bihr (2007), Pierre Bourdieu i Loïc Wacquant (2007), dyskurs kreatywności uzurpuje sobie władzę do performatywnego powoływania do życia rzeczywistości, którą retorycznie uzasadnia i przestrzennie aranżuje.

Mimo że dyskurs ten wspomagany jest coraz liczniejszym towarzystwem projektów infrastrukturalnych – biur zmienionych w „inkubatory przedsiębiorczości”, starych fabryk w efektowną architekturę postindustrialną czy peryferyjnych aglomeracji w „kreatywne miasta” – jego odniesienie do rzeczywistości w krajach takich jak Polska pozostaje wciąż pod dużym znakiem zapytania. Skłania to do postawienia tezy, że dyskurs creative economy jest wciąż ograniczony przede wszystkim do porządku uzasadnienia, czyli publicznie mobilizowanych zasobów interpretacji pożądanych przeobrażeń i nie stał się na razie – lub stał się tylko w ograniczonym zakresie – porządkiem samej rzeczywistości, tworzącym reguły jej społecznej organizacji.

Retoryka kreatywności oferuje mapę poznawczą oraz kategorie potrzebne do „ujarzmienia” rzeczywistości, tworzy nowy etos i zasoby interpretacyjne, jakimi się posługujemy. Dziś dyskurs ten uzasadnia i legitymizuje preferowany kierunek zmian i trendów rozwojowych, a jego ekspansję traktuje się jako obietnicę wielkiej, cywilizacyjnej zmiany i jednocześnie remedium na „braki” społeczeństw, które w 1989 roku odrzuciły dotychczasowe reguły gry, rozpoczynając eksperyment transformacji ustrojowo-gospodarczej w kierunku, który ówcześnie wydawał się historyczną koniecznością.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

.