REDAKCJA Sławek Blichiewicz, Magdalena Błędowska, Jakub Dymek, Dawid Krawczyk, Julian Kutyła (redaktor naczelny), Magda Majewska, Michał Sutowski, Agnieszka Wiśniewska (redaktor naczelna krytykapolityczna.pl), Artur Żmijewski (redaktor artystyczny)

ZESPÓŁ Łukasz Andrzejewski, Agata Araszkiewicz, Yael Bartana, Paweł Bartkowiak, Michał Bilewicz, Sławek Blichiewicz, Katarzyna Błahuta, Magdalena Błędowska, Zygmunt Borawski, Michał Borucki, Jakub Bożek, Marcin Chałupka, Borys Cymbrowski, Vendula Czabak, Rafał Czekaj, Anna Delick, Paweł Demirski, Iza Desperak, Agata Diduszko-Zyglewska, Karol Domański, Karol Domański, Martyna Dominiak, Justyna Drath, Kinga Dunin, Jakub Dymek, Cveta Dymitrova, Joanna Erbel, Katarzyna Fidos, Joanna Filipczak Zaród, Christian Filipowicz, Bartosz Frąckowiak, Marta Frej, Michał Gauza, Maciej Gdula, Hanna Gill-Piątek, Dorota Głażewska, Sylwia Goławska, Katarzyna Górna, Agnieszka Graff, Agnieszka Grzybek, Izabela Jasińska, Marek Jedliński, Adam Jelonek, Natalia Juchniewicz, Krzysztof Juruś, Marcin Kaliński, Natalia Kałuża, Jaś Kapela, Kamila Kasprzak, Tomasz Kitliński, Marta Kluszczyńska, Tomasz Kosiński, Maria Klaman, Małgorzata Kowalska, Karolina Krasuska, Dawid Krawczyk, Maciej Kropiwnicki, Dominik Krzymiński, Pat Kulka, Julian Kutyła, Łukasz Kuźma, Jan Kühling, Adam Leszczyński, Ewa Linek, Jarosław Lipszyc, Sebastian Liszka, Ula Lukierska, Magdalena Łuczyn, Małgorzata Łukomska, Marta Madej, Jędrzej Malko, Magda Majewska, Jakub Majmurek, Mislav Marjanovic, Katarzyna Mazan, Wojciech Mazan, Adam Mazur, Waldemar Marzec, Cezary Michalski, Dorota Mieszek, Kuba Mikurda, Magda Młynarczyk, Bartłomiej Modzelewski, Paweł Mościcki, Witold Mrozek, Agnieszka Muras, Maciej Nowak, Dorota Olko, Adam Ostolski, Joanna Ostrowska, Janusz Ostrowski, Magdalena Ozimek, Mikołaj Pancewicz, Monika Pastuszko, Veronika Pehe, Paweł Pieniążek, Anna Pluta,  KONRAD PUSTOŁA , Inga Pytka-Sobutka, Michał Pytlik, Szymon Pytlik, Magda Raczyńska, Joanna Rajkowska, Stanisław Ruksza, Elżbieta Rutkowska, Przemysław Sadura, Natalia Sawka, Michał Schmidt, Sławomir Sierakowski, Jan Smoleński, Andreas Stadler, Tomasz Stawiszyński, Agnieszka Sterne, Beata Stępień, Igor Stokfiszewski, Monika Strzępka, Anna Studnicka-Cieplak, Michał Sutowski, Michał Syska, Mikołaj Syska, Jakub Szafrański, Agata Szczęśniak, Kazimiera Szczuka, Barbara Szelewa, Monika Szlosek, Jakub Szestowicki, Eliza Szybowicz, Bartosz Ślosarski, Weronika Śmigielska, Magdalena Środa, Joanna Tokarz-Haertig, Olga Tokarczuk, Krzysztof Tomasik, Camil Trepka, Justyna Turkowska, Bartłomiej Urbański, Patryk Walaszkowski, Karolina Walęcik, Błażej Warkocki, Zofia Waślicka, Agnieszka Wiśniewska, Przemysław Witkowski, Sylwia Wodzińska, Katarzyna Wojciechowska, Joanna Wowrzeczka, Dominika Wróblewska, Wawrzyniec Zakrzewski, Marta Zdanowska, Agnieszka Ziętek, Agnieszka Ziółkowska, Wojtek Zrałek-Kossakowski, Artur Żmijewski

KOREKTA Urszula Roman

OKŁADKA I MAKIETA Katarzyna Błahuta

SKŁAD I ŁAMANIE Umre Kate

WYDAWCA Wydawnictwo Krytyki Politycznej / Stowarzyszenie im. Stanisława Brzozowskiego

ZARZĄD STOWARZYSZENIA Sławomir Sierakowski (prezes), Michał Borucki, Dorota Głażewska (dyrektor finansowa), Maciej Kropiwnicki

ADRES Krytyka Polityczna, ul. Foksal 16, p. II, 00–372 Warszawa, tel (+48 22) 505 66 90

E-MAIL redakcja@krytykapolityczna.pl

Supported by grant from Open Society Foundations

Drodzy Czytelnicy! Zachęcamy do wsparcia naszych działań, z góry dziękujemy za pomoc! Darowizny można przekazać, dokonując dobrowolnych wpłat na konto: Stowarzyszenie im. Stanisława Brzozowskiego, Bank DnB NORD Polska S.A. IIIO/Warszawa 92 1370 1037 0000 1701 4446 9300. Tytuł przelewu powinien brzmieć: „Darowizna na rzecz Stowarzyszenia im. Stanisława Brzozowskiego”.

Informujemy, że nie prowadzimy prenumeraty redakcyjnej.

www.krytykapolityczna.pl

SKŁAD WERSJI ELEKTRONICZNEJ Marcin Kapusta

konwersja.virtualo.pl

Śmieszne to jest wojsko: narybek pryszczaty, czasami przygarbiony i otyły, wychuchany przez rodziców. Jakby klasę z gimnazjum zapakować w mundury. Przypominali mi harcerzy. Kadra to studenci. Kierunki: bezpieczeństwo narodowe lub jakieś techniczne na WAT. Mili, spokojni. Typ sympatycznego drużynowego z harcówki.

Dowódca tłumaczy, że Strzelec jest jedną z nielicznych propozycji w Siedlcach. Rodzice chętnie zapisują nastolatków do grupy: „Żeby chłopak nie siedział w domu przed komputerem”. Zamiast grać w Counter Strike’a online, grają w Strzelca w realu.

Ćwiczenia na poligonie. Nasze milusińskie wojsko stęka przy pompkach i zerka na dziewczyny. Średnia wieku – 16 lat. Przy wspólnych ćwiczeniach wyczuwa się ogromne napięcie. Wojsko męskie spogląda na wojsko damskie. Podrywy, zaczepki i uśmieszki. Ożywiają się przy ćwiczeniach – a to trzeba się po kimś przeturlać, na kimś położyć, kogoś ponosić. W powietrzu buzuje od hormonów. Można by nimi wysadzić bocznicę kolejową.

Jest tu kolega filmowiec, pracujemy razem w ciszy. Po jakimś czasie podchodzi do mnie i pyta:
– Jak myślisz, gdyby dowódca powiedział tym dzieciakom, że mają jechać jutro na Ukrainę i walczyć, to ilu by pojechało? Wszyscy? Połowa? Żaden?
– Nie wiem.

Idziemy wiele kilometrów. Wszyscy z malunkiem na twarzach i z atrapami karabinów. Nic nie wolno mówić, komunikacja jedynie za pomocą specjalnych gestów. Gęsiego w dwóch rzędach, skrajami polnej drogi. Co jakiś czas dowódca podnosi rękę i daje znak, by się położyć, jak w czasie ostrzału. Jest prawie jak na filmach o Wietnamie.

Idziemy już długo, powoli zapada zmrok. Potęguje się atmosfera zagrożenia. Pomału mi się nudzi. Zrywam więc dmuchawce i z nudów dmucham przed siebie, czasami dmucham na żołnierzy. Widzę, że są rozbawieni i raczej nie sprowokuję ich do ataku. Całe misternie budowane napięcie prysło. Wojnę szlag trafił.

Adam Curtis, Hypernormalisation, film dokumentalny, BBC 2016
[Jane Fonda porzuciła socjalizm i zaczęła inną rewolucję
Zmienianie świata okazało się zbyt skomplikowane]

Opowiem Wam bajkę. Dawno, dawno temu, chociaż w przyszłości, gdzieś tam daleko, chociaż za progiem…

Wszyscy ludzie są braćmi i siostrami. Bez względu na wiek, płeć, orientację seksualną, rasę, wyznawaną religię – wszyscy są tak samo szanowani i mają takie same możliwości realizowania swoich aspiracji. Każdy może żyć po swojemu, byleby nie szkodził innym, i pojechać dokądkolwiek zapragnie. Gdzieniegdzie na obrzeżach tej uniwersalnej, szlachetnej i przecież sensownej opowieści mieszkają jacyś barbarzyńcy – fundamentaliści religijni, ksenofobi, rasiści, seksiści, homofobi. Od małego trzeba ich wychowywać, aż kiedyś znikną. Zresztą nie są naprawdę tacy, po prostu mają pretensje do społeczeństwa o coś innego, tylko im się pomyliło.

I każdy może brać udział w grze, która nazywa się kapitalizm. Może albo musi, bo w zasadzie inne gry nie istnieją. Nikomu to jednak nie przeszkadza, bo kapitalizm jest jak powietrze, jest konieczny i naturalny. Wierzyć, że to mogłoby się zmienić, to tak jakby wierzyć, że można rzeki zmusić, aby płynęły pod prąd, a żyrafy, żeby latały. Oczywiście zawsze zdarzają się wariaci, którzy wierzą w cuda, ale nie mają oni żadnego znaczenia.

I teraz macie do wyboru dwa dalsze ciągi – A i B. Możecie wybierać.

A. Kapitalizm ma tylko jeden zestaw reguł, wolny rynek. Wolny rynek swoją niewidzialną ręką sprawia, że wszystko pięknie samo się reguluje. Pracowici i zdolni mają więcej, ale pracują dla dobra ogółu. Mniej pracowici i mniej zdolni co prawda mają się gorzej, ale i tak świetnie, bo kapie im z góry. Globalna gospodarka bierze w ramiona cały świat i nie ma już innych różnic niż indywidualna pracowitość i zdolności.

B. Jednak wolny rynek nie wystarcza, okazuje się, że powoduje ogromne nierówności i mnóstwo ich fatalnych konsekwencji. A ludzie pragną nie tylko wolności, ale także, a może jeszcze bardziej, bezpieczeństwa, w tym, a może najbardziej, ekonomicznego. Na szczęście poza kapitalizmem istnieje też polityka. I ona to wszystko naprawi. Podatki, transfery, dochód gwarantowany, szkoły i szpitale, i kluby seniora, kultura dla każdego i darmowy internet – wszystko, czego potrzeba, aby gospodarka i technologie służyły ludziom. Żeby było, jeśli nie po równo, to przynajmniej sprawiedliwie, cokolwiek to oznacza. Rzecz jasna, ponieważ gospodarka jest globalna, to również polityka musi globalna. Państwa narodowe będą więc z czasem zanikać, jako niefunkcjonalny przeżytek, pozostawiając jednak nienaruszoną piękną multi-kulti.

Bajki nie są prawdziwe, ale w nie wierzymy i wpływają one na nasze działania. Na przykład bajka o Panu Bogu ma całkiem sporo nie zawsze najprzyjemniejszych konsekwencji praktycznych. A ta tutaj opowiedziana bajka (możemy nazwać ją też narracją, będzie mądrzej), czy jeszcze wprawia nas w ruch?

W jej ciąg dalszy w wersji A już nawet nie wypada wierzyć. To zupełnie niemodne, a ci, którzy ją opowiadali, zdążyli już to odszczekać.

A czy ktoś jeszcze wierzy w wersję B? Niektórzy wierzą, ale ta opowieść przestaje już działać, straciła swoją społeczną nośność, o ile kiedykolwiek ją naprawdę miała. Nie ma też już potencjału politycznego. To nie jest zła opowieść, całkiem sympatyczna i może nawet do pewnego stopnia dałoby się ją wcielić w życie, tylko ktoś musiałby na nią zagłosować. Można sobie powtarzać, że takie rozwiązania leżą w interesie większości, ale co z tego, kiedy to już zupełnie nie jest sexy?

Opowieść o liberalno-demokratycznym, emancypującym kapitalizmie z socjalną korektą, powszechnie obowiązujących prawach człowieka i polityce, która polega na decydowaniu, jak daleko ma sięgać owo korygowanie kapitalizmu, zdobyła pewną popularność, w pewnym niezbyt długim czasie, na niezbyt wielkim terytorium, i przez moment prezentowała się jako niepodważalna i najważniejsza – ale to się skończyło. W historii nic nie kończy się nagle, więc będzie jeszcze trwała, broniła swoich szańców. Pozostaną po niej pewne zmiany, których nie da się odwrócić, ale bajka się skończyła. I ja tam byłam, miód i wino piłam, po brodzie mi spływało, nic w gębie nie zostało.

Żyjemy dziś nie tylko w innym świecie, ale też w innych opowieściach. Kontrreformacja? Populizm? Kryzys demokracji? Renesans nacjonalizmów i konserwatyzmu? Możemy to nazywać, jak chcemy, ale pozostajemy z pytaniem: jak w tej innej już bajce może politycznie odnaleźć się lewica?

ZMĘCZONY PROMETEUSZ
(przedmowa do wydania szóstego)

Mit Prometeusza można reinterpretować jako scenę z życia aparatu psychicznego współczesnego podmiotu osiągnięć (Leistungssubjekt), który sam na sobie dokonuje gwałtu i sam ze sobą toczy wojnę. Podmiot ten, pełen rojeń o własnej wolności, jest tak naprawdę równie zniewolony jak niegdyś Prometeusz. Orzeł, który pożera jego wciąż odrastającą wątrobę, to alter ego, z którym podmiot ten prowadzi wojnę. Z tej perspektywy relacja Prometeusza i orła to relacja wsobna, relacja samowyzysku. Z kolei ból wątroby, która sama z siebie bólu przecież nie odczuwa, to w rzeczywistości zmęczenie. Prometeusza, jako podmiot wyzyskujący samego siebie, ogarnia więc nieskończone zmęczenie. Jest on archetypem współczesnego społeczeństwa zmęczenia.

W bardzo wieloznacznym opowiadaniu zatytułowanym Prometeusz Franz Kafka dokonuje niezwykle interesującej reinterpretacji tego mitu: „znużyli się bogowie, znużyły się orły, zamknęła się w znużeniu rana”¹. Kafka ma przed oczami wizję innego zmęczenia – uzdrawiającego, które nie rozszarpuje ran, lecz je zabliźnia. I tak jak zmęczenie leczy ranę, tak też poniższy esej prowadzić ma nas ku refleksji o zmęczeniu ozdrowieńczym. Takim, które nie wynika już z niepohamowanego zbrojenia się, lecz właśnie z przyjaznego rozbrojenia.

PRZEMOC NEURONALNA

Każda epoka ma swoje dominujące choroby. I tak mieliśmy kiedyś epokę bakterii, która jednak skończyła się wraz z wynalezieniem antybiotyków. Mimo nieuchwytnego lęku przed pandemią grypy nie żyjemy dziś również w epoce wirusów. Dzięki technologiom wspomagania odporności mamy ją już za sobą. Nasz nowy wiek XXI to, patrząc z perspektywy patologii, nie tyle wiek bakterii czy wirusów, ile wiek neuronów. To choroby układu nerwowego, takie jak depresja, zespół nadpobudliwości z deficytem uwagi (ADHD), zaburzenie osobowości typu borderline czy syndrom wypalenia zawodowego wypełniają krajobraz patologii rozpoczynającego się XXI stulecia. Nie są to infekcje, lecz zawały, uwarunkowane nie przez negatywność czegoś, co immunologicznie inne, lecz przez nadmiar pozytywności. Dlatego wymykają się one wszelkim technikom odpornościowym, nastawionym na obronę przed negatywnością obcego.

Zeszły wiek był stuleciem immunologicznym, a więc epoką, w której jasno rozdzielano wnętrze od zewnętrza, wroga od przyjaciela czy wreszcie swojego od obcego. Tym immunologicznym schematem kierowała się również zimna wojna, zresztą cały immunologiczny paradygmat zeszłego stulecia przepełniony jest zimnowojennym językiem, a także pełen wojskowych urządzeń wiedzy i władzy. Działanie immunologiczne określają bowiem atak i obrona. We wszystkie immunologiczne urządzenia, które wykraczają poza sferę biologii i przechodzą na poziom całego społeczeństwa, wpisana jest pewna ślepota: bronimy się mianowicie przed wszystkim, co obce. Przedmiotem obrony immunologicznej jest bowiem obcość jako taka. Nawet więc jeśli obcy nie ma wrogich zamiarów, nawet jeśli nie grozi z jego strony żadne niebezpieczeństwo, zostanie wyeliminowany na gruncie samej swej obcości.

W ostatnim czasie pojawiły się rozmaite dyskursy społeczne, które wprost posługują się tym immunologicznym schematem interpretacyjnym. Bieżącej obecności dyskursu immunologicznego nie można jednak uznać za dowód, że dzisiejsze społeczeństwo jest bardziej niż kiedyś zorganizowane na sposób immunologiczny. Fakt, że jakiś paradygmat staje się w końcu przedmiotem powszechnej refleksji, często jest oznaką jego zmierzchu. Niepostrzeżenie bowiem, już od jakiegoś czasu, dokonuje się zmiana paradygmatu, w której toku właśnie nastąpił też koniec zimnej wojny². Społeczeństwo w coraz większym stopniu wchodzi w konstelację, która całkowicie wymyka się immunologicznym schematom organizacyjnym i obronnym. Charakteryzuje ją mianowicie zanik inności i obcości. Inność to podstawowa kategoria immunologii – każda reakcja odpornościowa to reakcja na inność. Dziś miejsce inności zajmuje jednak różnica, która nie wywołuje już reakcji odpornościowej. Postimmunologiczna czy postmodernistyczna różnica nie czyni już chorym. Na poziomie immunologicznym jest ona Tym Samym³. Różnicy brakuje znamienia obcości, która wywołałaby pospieszną reakcję odpornościową. Również sama obcość stępia się do poziomu formuły konsumpcyjnej. Ustępuje miejsca egzotyce, do której podróżuje turysta. A turysta czy konsument nie są już podmiotami immunologicznymi.

To wszystko sprawia, że w swej teorii immunitas Roberto Esposito wychodzi od fałszywej przesłanki. Twierdzi on mianowicie, że

w ciągu dowolnego dnia w ostatnich latach mogło się zdarzyć, że w gazetach, nieraz i na tej samej stronie, donoszono o pozornie tylko różnorodnych wydarzeniach. Co bowiem mają ze sobą wspólnego takie zjawiska jak walka z rozprzestrzenianiem się nowej epidemii, odmowa przyjęcia wniosku o ekstradycję zagranicznego dygnitarza oskarżanego o łamanie praw człowieka, wzmocnienie barier przeciwko nielegalnej imigracji i strategie neutralizacji najnowszego wirusa komputerowego? Nic, a przynajmniej tak długo, jak długo odczytujemy je w ramach ich specyficznych, oddzielonych od siebie dziedzin: medycyny, prawa, polityki społecznej czy technologii informatycznych. Sprawy mają się jednak zupełnie inaczej, gdy odniesiemy je do pewnej kategorii interpretacyjnej, której osobliwość właśnie na tym polega, że może ona przecinać wszelkie języki partykularne i wiązać je z jednym wspólnym horyzontem znaczeń. Jak widać po tytule tego tomu, traktuję «immunizację» jako taką właśnie kategorię (…). Wymienione wyżej wydarzenia, niezależnie od swej leksykalnej różnorodności, można wszystkie sprowadzić do reakcji obronnej przeciwko jakiemuś ryzyku⁴.

Żadne z wymienionych przez Esposito wydarzeń nie wskazuje jednak, że żyjemy w ramach epoki immunologicznej. Także tak zwani przybysze nie są dziś immunologicznym Innym, nie są Obcym w ścisłym sensie, z którego strony mogło nadejść jakieś zagrożenie czy którego należałoby się bać. Przybysze czy uchodźcy postrzegani są raczej jako obciążenie niż zagrożenie, podobnie problem wirusów komputerowych nie występuje już na poziomie społecznym z dawną ostrością. Nie jest zatem przypadkiem, że Esposito w swej analizie immunologicznej zajmuje się nie problemami teraźniejszości, lecz bez wyjątku zwraca się ku obiektom z przeszłości.

Paradygmat immunologiczny nie daje się pogodzić z procesem globalizacji. Inność, która wywoływałaby reakcję odpornościową, przeszkadzałaby przecież procesowi znoszenia granic. Zorganizowany w ramach immunologicznych świat ma swoją szczególną topologię. Organizują ją właśnie granice, przejścia i progi, płoty, fosy i mury. Powstrzymują one uniwersalny proces wymiany. Ogólny promiskuityzm, który ogarnia dziś wszystkie sfery życia, i brak wywołującej reakcję odpornościową inności warunkują się zatem wzajemnie. Również hybrydyzacja, która opanowała nie tylko współczesny dyskurs teorii kultury, lecz także codzienne doświadczenie życiowe, jest diametralnie sprzeczna z immunizacją. Przeczulica nie pozwala na hybrydyzację.

Cechą charakterystyczną immunologii jest dialektyka negatywności. To, co immunologicznie inne, jest negatywne, wdziera się bowiem do tego, co swoje, i próbuje to zanegować. To, co swoje, ginie za sprawą negatywności, chyba że samo zdoła ją ze swej strony zanegować. Immunologiczne samoutwierdzenie tego, co swoje, dokonuje się zatem poprzez negację negacji. To, co swoje, utwierdza się w innym poprzez zanegowanie jego negatywności. Również odpornościowa profilaktyka, to znaczy szczepienie, kieruje się tą samą dialektyką negatywności: do tego, co swoje, wprowadzone zostają fragmenty innego, aby wywołać reakcję odpornościową. Negacja negacji dokonuje się w tym przypadku bez zagrożenia śmiercią, gdyż odpornościowy system obronny nie zostaje skonfrontowany z innym w jego pełnej postaci. A zatem: używa się wobec siebie pewnej dawki przemocy, aby ochronić się przed przemocą dużo większą, która byłaby śmiertelna. Zanik inności oznacza jednocześnie, że żyjemy w czasach ubogich w negatywność. Choroby nerwowe XXI wieku również kierują się swoją dialektyką, ale nie jest to dialektyka negatywności, lecz pozytywności. Są to stany patologiczne, które dają się sprowadzić do nadmiaru pozytywności.

Przemoc płynie więc nie tylko ze strony negatywności, ale także ze strony pozytywności, nie tylko ze strony innego czy obcego, ale także od Tego Samego. Właśnie na tę przemoc pozytywności wyraźnie wskazuje Baudrillard, kiedy pisze: „Ten, kto żyje tym samym, od tego samego ginie”⁵. Baudrillard mówi też o „otłuszczeniu wszystkich współczesnych systemów”: informacji, komunikacji i produkcji. Tłuszcz nie wywołuje reakcji odpornościowej. Baudrillard przedstawia jednak – i na tym polega słabość jednej teorii – totalitaryzm tego, co tożsame z perspektywy immunologicznej:

Nie przypadkiem tak żywe zainteresowanie budzą obecnie kwestie odporności, przeciwciał, przeszczepów i odrzutów. W fazie niedoboru podstawowym celem jest wchłanianie i przyswajanie. W czasach przesytu podstawowym problemem staje się wydalanie i odrzucanie. Łatwość komunikacji wraz z nadmiarem informacji stanowią najpoważniejsze zagrożenie dla ludzkich mechanizmów obronnych⁶.

W systemie, w którym panuje tożsame, o zdolności obronnej można mówić jedynie w sensie przenośnym. Obrona immunologiczna zawsze kieruje się przeciwko temu, co inne czy obce w najbardziej podniosłym sensie. To, co tożsame, nie prowadzi przecież do wytwarzania przeciwciał. W systemie opanowanym przez tożsame, wzmacnianie siły obronnej nie ma sensu. Musimy więc rozróżniać pomiędzy odrzuceniem o charakterze immunologicznym i nieimmunologicznym. Ten drugi rodzaj odrzucenia wiąże się z naddatkiem tożsamego, nadmiarem pozytywności, nie wiąże się z nim natomiast żadna negatywność. Nie jest to również wykluczenie, które zakłada przecież istnienie jakiejś immunologicznej przestrzeni wewnętrznej. Do tego wszystkiego odrzucenie o charakterze immunologicznym następuje niezależnie od wielkości dawki, gdyż jest ono reakcją na samą negatywność innego. Immunologiczny podmiot ze swym wnętrzem broni się przed innym i wyklucza inność, nawet jeśli występuje ona choćby w minimalnej ilości.

Przemoc pozytywności, jaka wypływa z nadprodukcji, nadmiernej wydajności czy nadmiaru komunikacji, nie ma już charakteru „wirusowego”. Immunologia nie pozwala nam jej zrozumieć. Odrzucenie nadmiaru pozytywności to nie jest bowiem immunologiczna obrona, lecz trawienno-nerwowa reakcja odrzucenia. Wyczerpanie, zmęczenie i dławienie się w obliczu nadmiaru to nie reakcje immunologiczne, lecz raczej przejawy przemocy neuronalnej, która nie jest wirusowa, gdyż nie daje się sprowadzić do żadnej immunologicznej negatywności. Teoria przemocy Baudrillarda właśnie dlatego pełna jest argumentacyjnych przesunięć i nieścisłości, że próbuje opisać na sposób immunologiczny przemoc pozytywności, względnie przemoc tego samego – a przecież z nią nie wiąże się żadna inność. Pisze on na przykład, że

to wirusowa przemoc, przemoc sieci i tego, co wirtualne. Przemoc miękkiej zagłady, przemoc genetyczna i komunikacyjna; przemoc konsensu (…). Ta przemoc jest wirusowa w tym sensie, że nie działa frontalnie, lecz poprzez zakażanie, reakcje łańcuchowe i zniesienie wszelkiej odporności. Także w tym sensie, że w przeciwieństwie do przemocy negatywnej i historycznej, oddziałuje poprzez nadmiar pozytywności, dokładnie tak jak komórki rakowe, poprzez nieskończone rozrastanie się, narośle i przerzuty. Między wirtualnością a wirusowością zachodzi zatem potajemne pokrewieństwo⁷.

Zgodnie z Baudrillardowską genealogią wrogości wróg w pierwszej fazie pojawia się jako wilk. Jest „wrogiem zewnętrznym, który atakuje i przed którym się bronimy, budując umocnienia i wznosząc mury”⁸. W fazie kolejnej wróg przyjmuje formę szczura. To wróg działający w podziemiu, którego zwalcza się środkami higieny. Po kolejnym stadium robaka wróg przyjmuje wreszcie formę wirusa: „czwarte stadium to wirusy, poruszają się praktycznie w czwartym wymiarze. Przed wirusami dużo trudniej jest się bronić, gdyż tkwią w samym sercu systemu”⁹. Rodzi się w ten sposób „widmowy wróg, przesączający się w każdym miejscu globu, przenikający wszędzie jak wirus, pojawiający się we wszystkich szczelinach potęgi”¹⁰. Wirusowa przemoc pochodzi od tych jednostek, które usadowią się w systemie jako uśpione komórki terrorystyczne i chcą go obalić od środka. Terroryzm jako główna postać wirusowej przemocy, zdaniem Baudrillarda, oznacza powstanie tego, co pojedyncze przeciwko temu, co globalne.

Wrogość, także w formie wirusowej, wciąż kieruje się jednak schematem immunologicznym. Wrogi wirus wdziera się do systemu, który działa tak jak system odpornościowy i broni się przez wirusowym intruzem. Genealogia wrogości nie zbiega się jednak z genealogią przemocy – przemoc pozytywności wcale nie zakłada wrogości. Rozwija się ona w społeczeństwie permisywnym i zadowolonym, dlatego jest mniej widoczna niż przemoc wirusowa. Zamieszkuje ona pozbawioną negatywności przestrzeń tego samego, w którym nie występuje polaryzacja między wrogiem i przyjacielem, wnętrzem i zewnętrzem oraz własnym i obcym.

Pozytywizacja świata sprawia, że powstają nowe formy przemocy. Nie pochodzą one już od immunologicznie innego, są raczej immanentne wobec systemu. I właśnie z racji tej ich immanencji system odpornościowy na nie nie reaguje. Przemoc neuronalna, która prowadzi do chorób psychicznych, to terror immanencji. Różni się on radykalnie od owej trwogi, jaką budzi obcy w sensie immunologicznym. Jego najbardziej ekstremalną formą byłaby zapewne mityczna meduza. Reprezentuje ona radykalną inność, na którą nie można nawet spojrzeć, nie tracąc życia. Przemoc neuronalna z kolei wymyka się wszelkiej optyce immunologicznej, gdyż jest pozbawiona negatywności. Przemoc pozytywności niczego nie odbiera, lecz przesyca, nie wyłącza, lecz wyczerpuje. I dlatego właśnie jest niedostępna bezpośredniemu poznaniu.

Do opisu schorzeń neuronalnych w rodzaju depresji, ADHD czy  s y n d r o m u   w y p a l e n i a  kategoria przemocy wirusowej zwyczajnie się nie nadaje, gdyż realizuje odpornościowy schemat wnętrza i zewnętrza, względnie swojego i innego, a do tego zakłada istnienie jakiejś wrogiej systemowi pojedynczości czy inności. Neuronalna przemoc nie wynika jednak z wrogiej systemowi negatywności. To raczej przemoc systemowa, to znaczy immanentna dla samego systemu. Zarówno depresja, jak też ADHD i syndrom wypalenia wskazują właśnie na nadmiar pozytywności. To ostatnie schorzenie oznacza wypalenie Ja wskutek jego przegrzania, wynikającego z nadmiaru tego samego. A przedrostek „nad-” w nadpobudliwości również nie jest kategorią immunologiczną. Ukazuje on jedynie nagromadzenie pozytywności.

POZA SPOŁECZEŃSTWEM DYSCYPLINARNYM

Społeczeństwo współczesne nie jest już Foucaultowskim społeczeństwem dyscyplinarnym złożonym ze szpitali, domów dla obłąkanych, więzień, koszar i fabryk. Jego miejsce już od dłuższego czasu zajmuje inne – społeczeństwo klubów fitness, biurowców, banków, lotnisk, centrów handlowych i laboratoriów genetycznych. Społeczeństwo XXI wieku nie jest już więc społeczeństwem dyscypliny, lecz społeczeństwem osiągnięć. Jego mieszkańców nie nazywamy już „podmiotami posłuszeństwa”, lecz podmiotami osiągnięć. To menadżerowie samych siebie. Mury instytucji dyscyplinarnych, które odgradzały normalne od nienormalnego, wydają się dziś anachroniczne. Foucaultowska analityka władzy nie jest w stanie opisać zmian psychologicznych i topologicznych, jakie dokonały się w związku z przejściem od społeczeństwa dyscyplinarnego do społeczeństwa osiągnięć. Używane często pojęcie „społeczeństwa kontroli” również nie oddaje tych zmian; zawiera w sobie wciąż zbyt wiele negatywności.

Społeczeństwo dyscyplinarne to społeczeństwo negatywności. Określa je negatywność zakazu. Dominuje w nim fraza „nie wolno”, przy czym słowu „należy” również odpowiada negatywność, związana z przymusem. Społeczeństwo osiągnięć wyzbywa się coraz bardziej tej negatywności, znosi ją postępująca deregulacja. Pozytywną frazą społeczeństwa osiągnięć jest nieograniczone „móc”. Pierwsza osoba liczby mnogiej jego afirmacji – Yes, we can – wyraża właśnie pozytywny charakter takiego społeczeństwa. W miejsce zakazu, nakazu czy reguły wchodzą projekt, inicjatywa i motywacja. Społeczeństwo dyscyplinarne jest jeszcze opanowane przez „nie”, a jego negatywność generuje szaleńców i przestępców. Społeczeństwo osiągnięć produkuje za to ludzi z depresją i nieudaczników.

Zmiana paradygmatu od społeczeństwa dyscyplinarnego do społeczeństwa osiągnięć na jednym poziomie zachowuje pewną ciągłość. Społeczną nieświadomość zamieszkuje mianowicie wyraźne dążenie do maksymalizacji produkcji. Od pewnego poziomu wydajności techniki dyscyplinujące czy szerzej: negatywny schemat zakazu, szybko dochodzą jednak do swoich granic. Aby móc dalej zwiększać wydajność, paradygmat społeczeństwa dyscyplinarnego musi ustąpić paradygmatowi osiągnięć, czy inaczej: pozytywnemu schematowi możliwości. Po prostu od pewnego poziomu wydajności negatywność zakazu działa blokująco i uniemożliwia jej dalszy wzrost. Pozytywność możliwości jest dużo bardziej wydajna niż negatywność powinności. W ten sposób społeczna nieświadomość przełącza się z powinności na możliwość. Podmiot osiągnięć jest szybszy i bardziej produktywny od podmiotu posłuszeństwa. Możliwość nie unieważnia jednak powinności. Podmiot osiągnięć pozostaje wciąż zdyscyplinowany, tyle że stadium dyscyplinarne ma już za sobą. Możliwość dalej podnosi poziom wydajności, który wcześniej udało się uzyskać dzięki technikom dyscyplinarnym poprzez imperatyw powinności. Z punktu widzenia wzrostu wydajności między powinnością a możliwością nie dokonuje się zatem zerwanie, lecz występuje ciągłość.