NORWEGIA

PRZEWODNIK NIETURYSTYCZNY

WSTĘP

Hanna Gill-Piątek
Powrót do Norwegii,
w której nigdy nie byłam

Zaczął się przeszukaniem na warszawskim lotnisku. Być może uwagę strażniczki przyciągnęły moje pancerne buty, może wzrost – nie wiem. Stojąc w skarpetkach na baczność na oczach kolejki przeciskającej się przez bramki, czułam, jak ręce tej niewielkiej kobiety z surowo zaciśniętymi ustami fachowo przesuwają się po moim ciele. Ta uzasadniona zasadami bezpieczeństwa, ale dotkliwa opresja odebrała mi komfort spokojnego bycia sobą, odarła z polskiej codzienności, zresetowała do jakiejś pierwotnej, cielesnej warstwy.

Może dlatego po przylocie inaczej czułam przestrzeń. Najpierw doświadczyłam jej rękoma, ciągnąc dziewiętnastokilogramową torbę na kółkach. Mój bagaż stał się jakby nieważki, toczył się grzecznie po równych chodnikach, lekko pokonywał niewysokie krawężniki i perony idealnie dopasowane do poziomu podłogi w pociągu. Wcześniej w Warszawie ta sama torba prawie wyrwała mi stawy, kiedy targałam ją przez maksymalnie skomplikowane i nieprzyjazne bebechy Dworca Centralnego, chyba specjalnie zaprojektowanego do fizycznej eksterminacji słabszych podróżnych. Na norweskiej ziemi dzielna walizeczka tylko dwa razy fiknęła koziołka na lodzie, ale przynajmniej w dobrej sprawie, bo ekologiczni Norwegowie nie solą chodników. Posypują je tylko grubym czarnym żwirem.

Wiele wyjaśniła mi wizyta w Narodowym Muzeum Architektury i Wzornictwa, gdzie z wypiekami na twarzy mogłam przez godzinę zatopić się przetłumaczonej na angielski norweskiej prasie branżowej. Już wiem, co ciekawego aktualnie się w Norwegii buduje, wybudowało lub planuje wybudować. Zdecydowana większość prezentowanych projektów to niekomercyjne obiekty publiczne: sale gimnastyczne, skateparki, skwery, centra kultury czy park mający zbliżyć dwie dzielnice – tę zamieszkiwaną przez klasę średnią i tę, w której żyją imigranci. Przeczytałam artykuł na temat polityczności architektury, w którym autor zastanawiał się nad przekładaniem pojęcia „dobrego życia” na planowaną przestrzeń. Zobaczyłam też, że pojęcia zrównoważonego rozwoju, ekologicznych technologii lub rewitalizacji społecznej traktuje się tu absolutnie poważnie. Te zagadnienia w norweskiej architekturze są punktem wyjścia, a nie ozdóbką do deweloperskiego folderu reklamującego tony betonu wylane na lewo przy Jeziorku Czerniakowskim. Nic dziwnego, że kultura organizowania przestrzeni publicznej stoi tutaj na wysokim poziomie.

Nasza wyprawa była poświęcona poszukiwaniom ciekawej norweskiej sztuki alternatywnej. Alternatywnej w znaczeniu, jakie przyjmuje się w Polsce: kontestującej, przekraczającej, offowej. I tu zaczęły się prawdziwe przygody. Odwiedziliśmy w tym celu wiele polecanych miejsc: Hausmanię – miejsce pracy niezależnych artystów i alternatywny teatr, Blitz – jedyny squat w Oslo, feministyczne radio, alternatywny koncert i rewolucyjną księgarnię. Potem chyba straciliśmy nadzieję. Zamiast oczekiwanych ekscesów lub przynajmniej sztuki krytycznej odnaleźliśmy spokojne instytucje: luźniejszy dom kultury z teatrem rozwijającym myśl Artauda, wegańską knajpę z wyćwiekowaną obsługą, zwykłe radio, dwoje Norwegów męczących rozstrojone gitary oraz elegancki sklepik z publikacjami o sztuce. Wiele spodziewaliśmy się po niezależnym festiwalu odbywającym się w czyimś mieszkaniu – i trafiliśmy na koncert mis tybetańskich. Także poszukiwania w muzeach i galeriach nie dały spodziewanego rezultatu. Najmocniejsze współczesne prace pochodziły głównie z zagranicy.

Już po kilku dniach zrozumieliśmy, że trudno o kontestację w społeczeństwie spełnionym. Istnieją jeszcze pola, gdzie w Norwegii pozostało coś do zrobienia: prawa zwierząt czy sprawy imigrantów, jak historia wydalonej Marii Amelie, ale są to już tylko marginesy. Szybko też poznaliśmy przyczynę naszych niepowodzeń. Kultura jest w Norwegii dziedziną bardzo zadbaną i każda ciekawa inicjatywa uzyskuje, właściwie natychmiast, potrzebne dofinansowanie. To z kolei sprzyja instytucjonalizacji i poszukiwaniom skierowanym w stronę apolitycznej „czystej sztuki”, niewadzącej się z nikim. Przez cały wyjazd doświadczałam czegoś w rodzaju flashbacku z wczesnych lat 90. w Polsce, kiedy artyści uwolnieni z opresji poprzedniego systemu uciekali na gwałt od wszelkiego zaangażowania i polityczności.

Spokojni Norwegowie za wszelką cenę unikają wyróżniania się. Widać to na każdym kroku: w uporządkowanej przestrzeni, w skromnym stroju, w sposobie komunikowania, w końcu – we współczesnej sztuce. Eksces praktycznie nie istnieje. Nawet Varg Vikernes, lider black metalowej grupy Burzum o otwarcie faszyzujących oglądach, który w 1993 roku zabił gitarzystę innego zespołu i podpalił kilka kościołów, po zwolnieniu warunkowym osiadł na wsi i zadeklarował powrót do spokojnego życia. Nie oznacza to jednak, że nic nas w Norwegii nie zdziwi. Wędrując po Oslo, wszędzie można natknąć się na golasy. Oczywiście nie takie zwykłe, różowe i miękkie, bo te są po uszy zakutane w płaszcze i szaliki. Chodzi o golasy niemarznące, z brązu lub gipsu. Wśród licznych rzeźb tylko te przedstawiające prawdziwe osoby mają jakieś wdzianka. Na przykład zwinięta w paragraf Kate Moss jest w bikini. Reszta dotyka lodowatego powietrza nagimi stopami, pupami i całą szczegółowo oddaną resztą. Jakby Norwegowie lubili symbolicznie mierzyć się z niemożnością wyskoczenia z gatek przy temperaturze minus 17 stopni. Czasem golas jest samotny, czasem spleciony z innym. Lub w grupie. Albo w jednej wielkiej lodowato-golasowej orgii, która odbywa się w słynnym Parku Vigelanda.

I choć byłam w Norwegii po raz pierwszy, to tak naprawdę do niej wracałam. Ósma część mnie pochodzi właśnie stamtąd za sprawą mojego pradziadka Roberta Andersena. W dzieciństwie w mojej głowie Norwegia była na poły mityczną krainą, miejscem bojowych czynów moich przodkiń i przodków, które opowiadano mi przed zaśnięciem. A tu proszę, nikt nie lata w rogatej czapce, a w pociągu – przysięgam – wisi naklejka z przekreślonym toporem. Ta cała Norwegia to po prostu spokojne miejsce, zapraszające, by w nim żyć, zestarzeć się i nie wyrywać sobie stawów, kiedy chce się gdzieś przewieźć bardzo ciężką torbę.

POLITYKA

Nina Witoszek
Najlepszy kraj na świecie

NORWESKIE MARZENIE

Na jednym z najbardziej magicznych obrazów współczesnej norweskiej idylli widzimy chór starszych panów, którzy stoją na plaży na tle wzburzonego zimowego morza i śpiewają sentymentalne pieśni o swojej ojczyźnie. Nie przejmują się ani szalejącym dookoła wiatrem i śniegiem, ani lodowatym zimnem. Śpiewają ze szronem na brwiach i heroicznymi soplami smarków wiszącymi z nosów.

Taki jest motyw przewodni Heftig og begeistret (Mocarnych i nawiedzonych, 2001), najważniejszego „plemiennego” filmu w historii norweskiej kinematografii. To nie jego treść jest fascynująca, lecz reakcja publiczności – długotrwała kolektywna katharsis. Wszyscy śmieją się i płaczą równocześnie – i to w cynicznych czasach, gdy patriotyczne łzy są raczej rzadkością. Dzieje się tak nie dlatego, że chór męski z Berlevåg jest spektakularny, pieśni urzekające, a natura nie z tej ziemi. Jest raczej odwrotnie. Chór składa się głównie ze starszawych, całkiem zwyczajnie wyglądających mężczyzn. Pieśni są wykonywane z imponującym zapałem, który tuszuje niedoskonałości, natura zaś jest surowa i nieprzyjazna. Jednak starsi panowie z Berlevåg pieszczą norweską duszę, bo są dowodem na to, że zwykli ludzie są nadzwyczajni, świat peryferii jest OK, a życie jest wspaniałe – nawet jeśli jest się po sześćdziesiątce i na bezrobociu. Stoją więc sobie na tle wzburzonych fal i śpiewają – jak jakiś chór z Titanica – dumni, pełni patriotycznej werwy i przekonani, że mieszkają w najlepszym z najlepszych światów.

Mocarni i nawiedzeni to film ojczyźniany, który wykorzystuje wszystkie obowiązkowe obrazy i sztampowe symbole nordyckości: muzykę w przyrodzie i przyrodę w muzyce, wyobrażenie Norwegów jako „dzieci natury”, heroizm dnia codziennego w najodleglejszych zakątkach kraju oraz socjalistyczne i seksualne fantazje. Sednem filmu jest Norweskie Marzenie: baśniowy scenariusz à la „z chłopa król”, w którym zwyczajni ludzie, zarówno metaforycznie, jak i dosłownie, obejmują rząd dusz. Mocarni i nawiedzeni dowodzą, że aby zostać królem, nie trzeba być Arnoldem Schwarzeneggerem; można być zwykłym facetem z brzuchem i zakolami – nie mówiąc o prozaicznych tęsknotach.

Niniejszy pamflet jest wynikiem mojej fascynacji Norwegian Dream i jego metamorfozą w XXI wieku. Podobnie jak American Dream – jedna z najbardziej charyzmatycznych i mobilizujących opowieści w historii ludzkości – Norwegian Dream, choć dotąd „nieskodyfikowany” tak, jak ten amerykański, jest konkurencyjnym mitem, który zasługuje na uwagę. W The Epic of America (Amerykańskiej epopei, 1931) James Truslow Adams pisze:

[…] marzenie o kraju, w którym życie miało być dla wszystkich lepsze, bogatsze i bardziej kompletne, z możliwościami dla każdego, w zależności od zdolności i osiągnięć. Europejskiej klasie wyższej trudno jest to marzenie odpowiednio zinterpretować, zbyt wielu z nas jest nim zmęczonych i straciło do niego zaufanie. Nie jest to marzenie wyłącznie o samochodach i wyższej pensji, lecz o społecznym porządku, w którym każdy mężczyzna i każda kobieta mogą w pełni się zrealizować i zyskać uznanie innych za to, kim są, niezależnie od przypadkowych okoliczności związanych z narodzinami czy pozycją społeczną.

Od Deklaracji Niepodległości, przez literaturę narodową, do kultury popularnej Amerykanie lansowali obraz samych siebie jako ludzi wybranych, dla których nic nie jest niemożliwe: podbój kolejnych terytoriów, walka z lokalnymi i międzynarodowymi złoczyńcami oraz nieskończone bogactwo i władza. Niezmienne przesłanie brzmiało: i ty możesz zostać Rockefellerem, gwiazdą Hollywood lub amerykańskim prezydentem, nawet jeśli jesteś jednonogim Albańczykiem chorym na AIDS.

W ostatnich dziesięcioleciach American Dream został skompromitowany – jeśli nie trwale okaleczony – z powodu przygód supermocarstwa, bezmyślnej kultury konsumpcyjnej i chciwości Wall Street. W powstałej w ten sposób próżni wyrosło Norweskie Marzenie – łagodniejsza, etycznie bardziej akceptowalna wersja projektu mającego na celu stworzenie a great good place on Earth („wspaniałego miejsca na Ziemi”). Podobnie jak Amerykanie, Norwegowie chcą uwieść świat historią ukochaną przez wszystkich: o drodze Kopciuszka z biedy do bogactwa. W przeciwieństwie jednak do Amerykanów – którzy zachłysnęli się snem o nieograniczonym dobrobycie, sławie, miłości, władzy i szczęściu – Norweskie Marzenie mówi o świecie z ograniczeniami i niedostatkami, świecie, który toleruje dyktat miernoty i wyśmiewa wyczyny Supermana. Czy Norweskie Marzenie jest odpowiedzią na tęsknotę człowieka za bezpieczeństwem, pokojem i szczęściem? Co jest jego siłą napędową? Czy jest wolne od hybris, tej tragicznej skazy, która spowodowała upadek Ikara, skłoniła Doktora Fausta do zaprzedania duszy diabłu, stała się przyczyną klęski Napoleona i Hitlera i doprowadziła prezydenta Busha do katastrofy w Iraku?

LA BELLE ÉPOQUE

W roku 1976, kiedy Europa Wschodnia nadal znajdowała się pod sowieckim butem, Wisława Szymborska napisała takie oto strofy o utopii:

Wyspa, na której wszystko się wyjaśnia.

Tu można stanąć na gruncie dowodów.

Nie ma dróg innych oprócz drogi dojścia.

Krzaki aż uginają się od odpowiedzi.

Rośnie tu drzewo Słusznego Domysłu

o rozwikłanych wiecznie gałęziach.

Olśniewająco proste drzewo Zrozumienia

przy źródle, co się zwie Ach Więc To Tak.

Im dalej w las, tym szerzej się otwiera

Dolina Oczywistości.

Jeśli jakieś zwątpienie, to wiatr je rozwiewa.

Echo bez wywołania głos zabiera

i wyjaśnia ochoczo tajemnice światów.

W prawo jaskinia, w której leży sens.

W lewo jezioro Głębokiego Przekonania.

Z dna odrywa się prawda i lekko na wierzch wypływa.

Góruje nad doliną Pewność Niewzruszona.

Ze szczytu jej roztacza się Istota Rzeczy.

Mimo powabów wyspa jest bezludna,

a widoczne po brzegach drobne ślady stóp

bez wyjątku zwrócone są w kierunku morza.

Jak gdyby tylko odchodzono stąd

i bezpowrotnie zanurzano się w topieli.

W życiu nie do pojęcia¹.

Wiersz Szymborskiej dotyczy świata, w którym socjalizm stał się sceną największej masowej ucieczki z Utopii. Tak jakby najlepszą rzeczą, jaką można było zrobić w tym najlepszym ze wszystkich światów, był exodus mieszkańców. Warto się zastanowić nad faktem, że gdy poetka starała się uchwycić przerażające rozczarowanie dyktaturą szczęścia, kilka tysięcy kilometrów na północ rosło jedyne w swoim rodzaju, utopijne, prawdziwie socjalistyczne królestwo – świat, który był dla swoich obywateli domem, a nie więzieniem.

Na początku XXI wieku Norwegia wydaje się krajem, który jest blisko spełnienia najważniejszych postulatów europejskiej lewicy z ostatnich dwóch stuleci: równouprawnienia, wolności, sprawiedliwości – i bogactwa. Podstawą bajecznego dobrobytu są nie tylko główne źródła energii: ropa, gaz i woda, oraz jeden z najwyższych na świecie produktów narodowych brutto na mieszkańca. Jest nią także długa tradycja pokojowego rozwoju, rola wspólnoty i społeczeństwa obywatelskiego, mądra polityka reform, która stworzyła jeden z najlepszych na świecie systemów opieki społecznej, urzekający krajobraz oraz tożsamość oparta na partnerstwie z naturą.

W oczach świata Norwegia XXI wieku to ideał piękna, bogactwa, społecznej sprawiedliwości oraz oświeconego samarytanizmu. Kraj, który lansuje – symbolicznie i politycznie – zrównoważony rozwój – od jego koncepcji stworzonej przez Gro Harlem Brundtland do gigantycznych dotacji dla krajów rozwijających się. Norwegia inwestuje namiętnie w akcje pokojowe, szerzenie praw człowieka i proces demokratyzacji w krajach mniej uprzywilejowanych. Jest poniekąd największym światowym eksporterem dobra dla wszystkich. Jest również jednym z największych na świecie eksporterów broni, lecz w tym eseju odłożymy to na bok i poczekamy na bardziej mroczny moment w dalszej części książki. Dzisiaj, jeśli wojna jest problemem, Norwegia jest rozwiązaniem. Kraj ten ma obecnie największą liczbę pokojowych mediatorów, wszechobecnych na Bliskim Wschodzie i w Ameryce Łacińskiej, w Sudanie, Erytrei, Tanzanii i na Sri Lance. Na początku nowej ery norwescy stratedzy polityczni i media przekonali zarówno swoich obywateli, jak i na społeczność międzynarodową, że ojczysty kraj Ibsena stanowi ucieleśnienie odwiecznego marzenia ludzkości o sprawiedliwości i dobroci.

Żaden inny kraj nie odniósł tak wielkiego sukcesu w dziedzinie autoreklamy (branding). Weźmy parę epizodów z moralnej biografii Norwegii jako współczesnej utopii: 10 stycznia 2002 roku „International Herald Tribune” cytowało doradcę prezydenta Busha, który wyraził nadzieję, że „the Norwegian countries would function as peace brokers in Afghanistan” („kraje norweskie mogą spełnić funkcję mediatorów w Afganistanie”). Czyli nie Szwecja albo nawet Skandynawia – ale Norwegian countries (sic!). 5 kwietnia tego samego roku „London Times” wydrukował list znanego profesora filozofii Laurence’a Goldsteina, który argumentował, że najlepszym sposobem na rozwiązanie konfliktu na Bliskim Wschodzie byłoby oddanie Jerozolimy w ręce Norwegii na następne dwadzieścia lat. W wyświetlonym w 2002 roku programie BBC o Sri Lance wojujące strony, reprezentowane przez skwaszonego Tamila i melancholijnego Syngaleza, pozostają w cieniu promiennego norweskiego mediatora, który pedagogicznym, śpiewnym norwego-angielskim odczytuje pompatyczne oświadczenie o radościach pokoju. 8 lipca 2002 roku w „Time Magazine” można było przeczytać artykuł Little Fish in a Big Pond. How Tiny-Though Rich-Norway Became a Master in the Art of International Diplomacy (Mała rybka w dużym stawie. O tym, jak niewielka, ale bogata Norwegia stała się mistrzem w sztuce międzynarodowej dyplomacji). W roku 2008 nawet CNN i BBC pokazywały prognozy pogody, w których figurowało Oslo, a nie Sztokholm. No i Sir Crispin Tickell, brytyjski parlamentarzysta, który twierdzi, że „Norwegowie zagarnęli dla siebie wszystkie szlachetne cele i są teraz Robin Hoodem naszej planety. Szczerze mówiąc, nas, Brytyjczyków, trochę to irytuje, zważywszy że niegdysiejsi barbarzyńscy wikingowie skradli nam naszą cywilizacyjną misję!”. Jakby tego było mało, obecny minister spraw zagranicznych Jonas Gahr Støre założył narodowe „forum reputacji”, mające na celu dalszą poprawę międzynarodowej opinii o Norwegii. Oto tylko część materiału dowodowego, który pokazuje, że Norwegia pełni zarówno funkcję Eldorado, jak i moralnego supermocarstwa. Takiego połączenia nie spotyka się w światowej geopolityce, jest to raczej historia z bajek. Na mitycznej mapie świata bogacze figurują jako bad boys. Z wyjątkiem Norwegii – najlepszego kraju świata.

Lecz to nie koniec historii.

NORDIC MODEL UNLIMITED

Profesor André Sapir, wybitny badacz globalizacji i państw dobrobytu, wyróżnia nordyckie, anglosaskie, kontynentalne i śródziemnomorskie modele dobrobytu. Model anglosaski kładzie nacisk na efektywność, lecz społecznie jest bezwzględny. We francuskim etatyzmie egocentryczne związki zawodowe blokują efektywne wykorzystanie zasobów społecznych. Model śródziemnomorski wypracował styl i strukturę, gdzie żadne prawe uczynki nie pozostają bez kary i gdzie efektywność i sprawiedliwość są równie rzadkie jak trufle. Z tych czterech modeli, podsumowuje Sapir, tylko nordycki potrafi łączyć równość, efektywność, wysokie zatrudnienie i względny brak biedy.

Do niedawna najwięcej uwagi na arenie międzynarodowej przyciągał „model szwedzki”. Po II wojnie światowej Szwecja stanowiła cnotliwy wzór pozytywnej współczesności. Pod koniec XX stulecia mit o szwedzkim folkhemmet („dom ludu”) uległ kompletnej dekonstrukcji; idealne państwo dobrobytu zostało zdemaskowane jako kraj, który „normalizował” swoich mieszkańców za pomocą różnych podejrzanych środków: od inwigilacji klasy średniej do zbiurokratyzowanego zarządzania. Szwedzkie elity okazały się „dziwkami rozumu” (Jan Myrdal), różne badania zaś wykazały zasadniczą bezsilność jednostki w społeczeństwie kiedyś uważanym za najbardziej demokratyczne na świecie. W orgii narodowego samobiczowania w latach 90. mówiło się nawet o szwedzkim „wariancie faszyzmu z domu ludu”, po ujawnieniu informacji o licznych zabiegach sterylizacyjnych przeprowadzanych w imię zdrowia ludu w okresie największej świetności socjaldemokracji.

Dzisiejsza Szwecja przestała być niekwestionowanym wzorcem moralności dla Zachodu – lub może nigdy nim nie była. Bogiem a prawdą, nie była nim też Norwegia. Również tu do początku lat 60. praktykowano lobotomię „na rzecz zdrowia narodu”, a Cyganów sterylizowano aż do roku 1977. Tak to już jednak jest, że mroczna przeszłość narodu jest zawsze bardziej eksponowana w czasach kryzysu – i mniej widoczna w okresach świetności.

Teraz pora na „model norweski”. Jest on bardziej atrakcyjny od szwedzkiego, ponieważ wydaje się mniej autorytarny i słabiej naznaczony szacunkiem dla aparatu władzy. Norwegia oferuje światu dobrobyt bardziej elastyczny i cieplejszy, a także pokazuje, w jaki sposób można wykorzystać ogromne bogactwo w nowej mission civilisatrice, kwestionującej stare brytyjskie i francuskie projekty imperialne. Dowodzi, że we współczesnym świecie lepiej jest dawać niż brać – i kosztuje to mniej więcej tyle samo.

Kim więc są te anielskie istoty, które pełnią rolę współczesnych stróżów północnej Utopii? Na oficjalnym zdjęciu czerwono-zielonego rządu widzimy grupę roześmianych młodych ludzi ubranych nieformalnie w kurtki, norweskie „reniferowe” swetry i czerwone anoraki. Mówią: jesteśmy tacy jak ty! Żadnych krawatów czy biznesowych garniturów, żadnych czarnych limuzyn. Symbole władzy starannie usunięto z rządowych stron internetowych, podobnie jak z norweskiego krajobrazu. Aby zobaczyć zamki i katedry, trzeba przejechać tysiące kilometrów, a nowa, rewelacyjna Opera Królewska przypomina senną łódź podwodną lub łagodnie lodowato-białe zbocze do połowy zanurzone w wodach fiordu. Ministrowie w anorakach uśmiechają się i obiecują jeszcze wyższe pensje, jeszcze krótsze dni pracy, jeszcze dłuższe urlopy i jeszcze wyższe ceny benzyny.

Najbardziej uderzającą oznaką norweskiego sukcesu nie są jednak dane dotyczące przemysłu naftowego czy promocja pokoju na świecie, ale dobrobyt samych mieszkańców. Jeśli wierzyć ostatnim wynikom badań szczęścia narodowego brutto (Gross National Happiness), Norwegia jest żywym dowodem na to, że za pieniądze można kupić szczęście. Badacz Ottar Hellevik i jego sztab przeprowadzili wywiady z 40 tysiącami Norwegów i stwierdzili, że szczęście – „poczucie dobrobytu i zaspokojenia oraz brak materialnych kłopotów” – jest w norweskim społeczeństwie coraz bardziej powszechne (W pogoni za norweskim szczęściem, 2008). Norweski kryzys tożsamości z początku lat 80., wywołany niepokojem, że dobrobyt demoralizuje, wydaje się zażegnany. To samo dotyczy niepohamowanej konsumpcji. Hellevik sugeruje, że w roku 2003 nastąpiła zmiana systemu wartości z materialistycznego na bardziej idealistyczny: „Możliwe, że dla wielu ludzi nie ma już więcej rzeczy godnych pożądania. Przypuszczalnie więcej osób niż wcześniej przywiązuje też wagę do ogromnej przepaści między panującą w wielu krajach biedą i cierpieniem a dobrobytem, który mamy w Norwegii. Czują moralny dyskomfort. Do tego dochodzi zaniepokojenie klimatem i środowiskiem”.

Norwegowie są tak szczęśliwi, że gazety narzekają, że ludzie narzekają za mało. Na dodatek nowsze badania wykazują, że 70 proc. mieszkańców „płaci swoje podatki z entuzjazmem i jest w stanie płacić nawet więcej” („Aftenposten”², 2 maja 2008). Czy to jedna wielka autoiluzja, czy też mamy do czynienia ze wzorem odpowiedzialności obywatelskiej? A może z masochizmem? Piękną fasadą, za którą kryje się mroczny świat smutku i utraty? Czy tez stoimy wobec autentycznego szczęścia, kiedy pieniądze nie stanowią już problemu?

NORWESKI KOSZMAR

Istnieje już cały batalion skwaśniałych domowych krytyków, zazdrosnych wschodnich Europejczyków i upokorzonych pięknoduchów z krajów muzułmańskich, którzy demaskują Norwegię jako upadłą krainę Sorii Morii³. W Strategach narodowych (1998) Rune Slagstad dokonał analizy rozpadu unikalnego modelu „demokratycznego kapitalizmu” oraz triumfu kapitalizmu bezdusznego, pazernego i technokratycznego. W krytycznej antologii Norwegia. Diagnoza (2008) autorzy pokazują, jak dalece mit o Norwegach jako dobrych i szczęśliwych obywatelach nie zgadza się z rzeczywistą sytuacją w kraju. Księga skarg i zażaleń jest długa: janteloven („prawo Jante”, będące wyrazem pogardy dla elit), dyskryminacja rasowa, fatalny stan edukacji, podejrzane inwestycje w skorumpowanych krajach dyktatorskich i żałośnie krótka lista zasług w zakresie ochrony środowiska (sic!). Kto demaskuje szczęśliwych Norwegów? Czy szukające sensacji media? A może elity intelektualne, które zawsze szukają dziury w całym?

Elity są podejrzane. Od Woltera przez Sartre’a i dalej, do Ortegi y Gasseta klasy wykształcone nienawidziły wulgarnego gustu mas. Ludzie, których zadowala niewymagająca praca i którzy wolą Taniec z gwiazdami od Platona, zawsze byli postrzegani przez intelektualistów jako Untermenschen. Z drugiej strony mediom też nie zawsze można ufać: czasami mówią prawdę, czasami zmyślają, żeby coś sprzedać, a jeszcze innym razem konspirują z partią rządzącą. A co z ludźmi?

Kiedy we wrześniu 2008 roku leciałam samolotem z Krakowa do Oslo, siedziałam obok rozmownego starszego pana. Zapytał mnie: „Czy to ty jesteś tą polską Niną, która tak brzydko pisze o Norwegii?”. Przytaknęłam trochę niespokojnie, przygotowana na pedagogiczną tyradę. „Co teraz czytasz?”, zapytał. Pokazałam mu książkę leżącą na moich kolanach: Norwegia. Diagnoza. Spojrzał na nią sceptycznie i powiedział: „Ale Norwegia ma diagnozę. Jest nam dobrze”.

Wygląda na to, że sytuacja Norwegii jest beznadziejna, ale nie poważna. Nie jest poważna, ponieważ większość białych Norwegów ma się świetnie i koniec. A także dlatego, że z międzynarodowej perspektywy nawet Telenor okazuje się jedną z najbardziej odpowiedzialnych społecznie firm świata. Jednocześnie sytuacja jest beznadziejna, ponieważ książki takie jak Norwegia. Diagnoza są stratą czasu. Norwegia pokazuje, że Gross National Happiness nie ma nic wspólnego z dobrymi szkołami czy kwitnącymi bibliotekami. „Nie nauczyłaś się jeszcze, że za dużo myślenia sprawia, że człowiek staje się zagubiony i nieszczęśliwy?”, zapytał mnie mój sąsiad z samolotu. „We in Norway don’t want the brains to go to our heads” („W Norwegii nie chcemy, żeby mózgi uderzyły nam do głowy”).

OD WELFARE STATE DO LEISURE STATE

Norweskie Marzenie niekoniecznie opiera się na złudzeniach. Tak jak inne mity, jest to dydaktyczny moralitet opowiadający nie o tym, jacy jesteśmy, ale kim chcielibyśmy być. To, że Norwegia wydała dwa razy tyle na wojnę w Afganistanie, ile na działania pokojowe, nie odgrywa tu roli. Bez znaczenia jest także nasze zdziwienie nietaktownym zachowaniem norweskich ekspertów od pokoju i pomocy na Sri Lance czy w Bangladeszu. Narodowe aspiracje – i oczekiwania zewnętrznego świata – żeby ujrzeć Norwegię jako kraj ucieleśniający wszystko, co najlepsze: pokój, prawa człowieka, zrównoważony rozwój i demokrację, są tak wielkie, że Norwegowie musieli dorosnąć do roli światowej mekki praworządności i umiaru.

Pragnę jeszcze dodać, że tym, co czyni Norwegię szczególnie atrakcyjną w postmodernistycznym świecie, jest osobliwa kulturowa schizofrenia. W rzeczywistości istnieją dwie różne mityczne „Norwegie”, które nadal ze sobą konkurują: cnotliwo-biedna Norwegia – dumny naród z wzorowymi tradycjami równości, solidarności i ludowej mądrości – zderza się z nową „mamoniczną” Norwegią, z piraniami rynku finansowego, kultem pazerności i samozadowoleniem. To Thorstein Veblen, socjolog norweskiego pochodzenia oburzony amerykańskim marnotrawstwem, wymyślił kiedyś pojęcie conspicuous consumption. Świnia przedstawiająca satyrycznie budżet państwowy radzi: „Postaraj się wyglądać zarówno chudo, jak i grubo”. To nie tylko żart: to obraz rozdwojonej norweskiej psychiki z pierwszej dekady XXI wieku. To Norwegia jako biedny-bogaty kraj o dziewiczej podświadomości. Jak powiedział Picasso: „Marzę o tym, żeby być biedakiem z gigantyczną kasą”. Powszechne moralne oburzenie, które towarzyszy rewelacjom o przekrętach finansowych, pokazuje, ze cnotliwo-biedna Norwegia jeszcze nie zginęła. Wystarczy wymienić narodową burzę po ujawnieniu informacji o inwestycjach StatoilHydro w naftowe pola Kanadzie, nielegalnym zatrudnianiu dzieci u poddostawców Telenor w Bangladeszu czy astronomicznie wysokich pensjach i bonusach przyznawanych dyrektorom dużych przedsiębiorstw. Publiczne oburzenie, które towarzyszy tym sensacjom, dowodzi, że w oczach Norwegów kapitalizm i operacje militarne mają być moralne. Norwescy kapitaliści mają być przyzwoitymi self-made men i jeśli chcą żyć jak królowie – powinni robić to za granicą. Raz na jakiś czas przymyka się ich w więzieniu, gdzie mają organizować imprezy z pizzą dla strażników. Norwescy piloci myśliwców mają być „mili” i spuszczać wyłącznie grzeczne bomby, które nie zabijają ludzi, tylko „przyczyniają się do narodowego bezpieczeństwa”. Dlaczego? Ponieważ Norwegia chce być tym, czym była, kiedy chciała być tym, czym jest teraz. I ponieważ „bycie dobrym” jest typowo norweskie. Nie ma żadnego znaczenia, że definicja narodowej kultury i tożsamości sformułowana przez byłą premier Gro Harlem Brundtland – „To typowo norweskie być dobrym” – jest po cichu wyśmiewana. Definicja ta utrwaliła się na tyle mocno, ze prości ludzie w nią uwierzyli. Narodowe zafiksowanie na dobroci, dobrobycie i „przytulności” (kos) jest na tyle powszechne, że pozwala wznieść się ponad różne gospodarcze i kulturowe skandale. Norwegia ma więcej łóżek szpitalnych na mieszkańca niż jakikolwiek inny kraj, ale kolejki w służbie zdrowia wciąż rosną i kraj ma problem z pacjentami leżącymi na korytarzach. Roczne wynagrodzenie irlandzkiego profesora wynosi między 800 tysiącami a 1,1 miliona koron, podczas gdy wynagrodzenie norweskiego profesora jest mniej więcej o połowę niższe. Pomimo prawie pełnego zatrudnienia kobiet mówi się, że zbyt mało z nich pracuje na stanowiskach kierowniczych. Norwegia dobrobytu pełna jest absurdów. W oczekiwaniu na mieszkanie komunalne z Urzędu Pracy i Opieki Społecznej (NAV) sześcioosobowa rodzina zostaje na trzy miesiące umieszczona w hotelu, ponieważ nie można znaleźć lokum, które kosztuje mniej niż 8 tysięcy koron na miesiąc. Rozwiązanie: państwo płaci 100 tysięcy koron miesięcznie za hotel, podczas gdy rodzina czeka i czeka.

Oczywiście w perspektywie porównawczej takie potknięcia są tylko przysłowiowym szukaniem dziury w całym. W roku 2011 Norwegia to kraj, który można porównać ze Zjednoczonymi Emiratami Arabskimi albo Katarem, gdzie wkrótce nie trzeba będzie robić nic poza cieszeniem się życiem. Kraj w drodze z welfare state do leisure state, jak opisuje to Atle Midttun, profesor Wyższej Szkoły Biznesu (BI). Do tego Norwegia ma również bardzo dynamiczną sferę publiczną. Szpalta Opinie i debaty w największym dzienniku „Aftenposten” jest przykładem, jak dzięki sprytnej nawigacji pomiędzy ortodoksją, głosami odszczepieńców i czystą prowokacją redaktorzy z dużym sukcesem potrafią nie tylko wszcząć dyskusję wokół kluczowych pytań, ale także uczynić Kronikk⁴ najbardziej prestiżową stroną w norweskiej prasie. Cała norweska elita i imigrancka inteligencja marzy o opublikowaniu swojej krytyki Norwegian Dream w Kronikk. Niżej podpisana, która przyznaje bez bicia, że kultywuje polemiczne pióro, nie może wyjść z podziwu nad setkami listów i maili, jakie otrzymuje od zmartwionych lub zachwyconych czytelników w odpowiedzi na swoje artykuły. Stwierdzenie, że Norwegowie są tylko bogaci i zadufani w sobie, jest więc ryzykowne; ideał odpowiedzialnego obywatela przejętego dobrem kraju jest nadal aktualny

Prawdę powiedziawszy, połączenie dobroci i szczęścia jest nieco mdlącą mieszanką. Ale tak właśnie jest, że niektórzy ludzie na tym świecie muszą znosić zarówno bogactwo, jak i szczęście. Dzisiejsza Norwegia jest idealnym przeciwieństwem Utopii opisanej przez Szymborską. Młodzi i inteligentni Norwegowie mają odwagę pisać: „Dzięki dobremu zarządzaniu i sporej dozie szczęścia Norwegia jest pierwszym społeczeństwem w historii, które może sobie pozwolić na system dobrobytu naprawdę czyniący wszystkich wolnymi. My, którzy żyjemy dziś, jesteśmy bliżej spełnienia swoich marzeń niż ktokolwiek wcześniej. Nasza produktywność przekracza wszystko, co świat kiedykolwiek widział. Mamy więcej pieniędzy i czasu wolnego niż nasi bliźni w reszcie świata. Dlaczego nie potraktować poważnie faktu, że wolność jest warunkiem dobrego życia? (Martin Sandbu, „Aftenposten”, 21 lipca 2008).

No właśnie. Dlaczego nie?

ŹRÓDŁA NORWEGIAN DREAM

Historia każdego kraju jest sumą geopolityki, mądrości narodowych strategów, szczęścia oraz siły przebicia mitów i przypowieści tworzących i utwierdzających jego własny obraz. Uważam, że istnieje jeden mit, który nie tylko podsumowuje wszystkie składniki norweskiego marzenia, ale który też, w mojej opinii, w dużej mierze zadecydował o światowym sukcesie Norwegii. Mit opowiada o tym, jak można stać się bogatym, szczęśliwym i popularnym bez jednoczesnego wyrządzania szkody naturze albo utraty człowieczeństwa. Jest to oczywiście baśń o Askeladdenie⁵. Jej bohater to uroczy leniuch, który całymi dniami przesiaduje przed kominkiem, grzebiąc i dłubiąc w popiele. Georg Sverdrup zauważył, że Askeladden jest zaskakująco uniwersalną postacią w międzynarodowym folklorze: jest spokrewniony z niemieckim Aschenbrödel (Aschenputtel, Aschenguttel itd.), szkockim Ashpit i Assipete oraz z francuskim Cendreuille lub Cendrillon. Wszystkich ich łączy uwielbienie dla dolce far niente – słodkiego lenistwa – i osiągają wiele przy niewielkim wysiłku. W światowych baśniach obecni są w różnych wersjach, jako rosyjski Iwan-duraczok, francuski guignol, angielski Robin Hood, północnoamerykańskie kojoty. Antropolodzy mają dla nich imię: tricksters albo underdogs; ci, którzy wspinają się na szczyt, wykorzystując spryt lub solidarność ze słabszymi.

Pomimo że genealogicznie jest to kulturowy „bękart”, norweska kultura zaanektowała Askeladdena jako rzecznika narodu. Jest on wyjątkowo norweskim chłopcem: ma wszystkie cnoty cieszące zbiorową duszę i wszystkie ukochane przez dzieci wady. Askeladden nie jest żadnym supermanem. To geniusz w przebraniu wiejskiego głupca – jedyny rodzaj geniuszu, jaki Norwegowie tolerują. Jego lenistwo wymaga szacunku, bo może w każdej chwili zmienić się w fantazyjne i odważne wyczyny. Mimo że jest wiejskim nierobem, należy traktować go z honorem, ponieważ w środku kryje się pełna współczucia dusza. Czuje więź ze słabymi i potrzebującymi; wielkich i ważnych ustawia w kącie. Troszczy się o cały bajkowy Trzeci Świat – biedną głodną żonę, gołąbka, który utknął na gałęzi, łososia wyrzuconego na brzeg. Styl Askeladdena nie jest ani romantyczny, ani idealistyczny; jest pragmatyczny i plebejski. Jeśli ubiega się o pracę u króla, to nie dlatego, że jest zakochany w królewnie; szuka po prostu „przyzwoitej roboty, w której można by sobie wędrować po lesie, polach i wzdłuż grządek truskawek, włóczyć się za stadem zajęcy i spać, i lenić się na słonecznych wzgórzach”. Baśniowy król, który mieszka nie w pałacu, ale w wiejskiej zagrodzie – bo to mimo wszystko Norwegia PR (Przed Ropą) – jest prześladowany przez złośliwe zjawiska natury. Temu, kto rozwiąże jego problemy, obiecuje w nagrodę rękę swojej córki. Starsi bracia Askeladdena wyruszają, aby wykonać zadanie za pomocą technokratycznych metod – to znaczy bezwzględnej rywalizacji i sztywnych rozwiązań. Po ich porażce na scenę wkracza Askeladden i dzięki wyjątkowemu, ekologicznemu sposobowi działania zdobywa królewnę i połowę królestwa. Askeladden triumfuje, bo:

1) oszczędza energię i wykonuje zadanie, nie starając się zbyt mocno;

2) traktuje naturę jak partnera; zawsze jej słucha i korzysta z jej rad;

3) wierzy w innowacje i inwestuje w niekonwencjonalne rozwiązania;

4) okazuje współczucie i gotowy jest pomóc biednym i potrzebującym;

5) wierzy we własne szczęście.

Morał z tego taki, że wszystko jest możliwe, jeśli tylko nie jest się nadgorliwym. Cały czas chodzi o to, żeby działać w zgodzie z naturą, która troszczy się o zmienne potrzeby człowieka i udziela pomocy, kiedy to konieczne. Także w sensie filozoficznym moralność Askeladdena wskazuje tę właściwą drogę – norweską wersję tao.

Jeśli weźmiemy pod uwagę, że na początku XX wieku Norwegowie należeli do biednych społeczeństw Europy i że przez ostatnie dwieście lat norweskie dzieci były wychowywane na tej budującej opowieści o prostym chłopcu, który stał się bogaty dzięki wierze we własne szczęście, to współczesna Norwegia okaże się uderzającym przykładem tego, że historie, które opowiadamy sobie nawzajem, tworzą nasz świat. Mit o Askeladdenie to słowo, które stało się ciałem. Aż do dziś spadek po Askeladdenie nie stracił ani odrobiny swojej magicznej mocy. Kiedy książę Haakon wygłaszał swoją pierwszą mowę tronową, porównał się do swojego mitycznego przodka: „Chłopca, który z czujnością wkracza w życie i nie odrzuca niczego, zanim tego dokładnie nie zbada” („Aftenposten”, 25 sierpnia 2001). Świat chłopskich domów, skąd pochodzi Askeladden, był światem ograniczonych zasobów, gdzie każdy miał trudności ze zdobyciem czegoś do garnka. Dlatego oszczędność, umiar, zdolność przewidywania, a także umiejętność odstąpienia od sztywnych reguł na rzecz twórczych rozwiązań powinno się przestudiować na nowo w kontekście globalnego kryzysu klimatycznego. Askeladden jest bohaterem, który czeka, aby go odkryć i wprowadzić do podręczników szkolnych, reklamy i programów telewizyjnych – i pokazać, że świat opierający się na zrównoważonym rozwoju może być sexy.

DEKADENCJA, CNOTA CZY WOLONTARIAT?

Jakie możliwe wersje przyszłego państwa dobrobytu kryje Norweskie Marzenie? Odpowiedź jest oczywiście przedmiotem spekulacji, ale odważę się przedstawić trzy różne scenariusze. Jeden z nich sugeruje spóźnioną norweską dekadencję. Jak zaobserwował Monteskiusz, dekadencja jest wyrazem przesadnego dobrobytu powiązanego ze zmierzchem i przemęczeniem. Istnieją pewne cechy charakterystyczne dla dekadenckich społeczeństw, które studiowali tacy myśliciele, jak Carlyle, Nietzsche i Croce. Podsumowując je, można określić dekadencję jako okres, w którym:

1) wiara w to, że chciwość jest the name of the game, ma powszechną społeczną akceptację;

2) pod wpływem dobrobytu kult ego znacząco rośnie (pojawia się „generacja ja”);

3) pojawia się sceptycyzm w stosunku do konieczności obrony wartości własnej kultury;

4) mężczyźni postrzegani są jako „płeć słabsza”;

5) polityka i życie publiczne zaczynają bardziej przypominać teatr niż moralne działania;

6) w sztuce i badaniach naukowych krytyka góruje nad kreatywnością;

7) chowanie głowy w piasek staje się strategią polityczną.

Paradoksalnie, scenariusz dekadencki jest w równym stopniu owocem demokracji konsumpcyjnej, jak i produktem pomysłów radykalnej lewicy. Jej walka na rzecz dobra wszystkich doprowadziła zarówno do stworzenia prawdziwego państwa dobrobytu, jak i do wzrostu liczby osób żyjących na zasiłkach. Feministyczne ideały zrodziły niesłychane możliwości awansu społecznego, jednocześnie zasiewając lęk wśród męskiej części populacji. Relatywizm zasilił wzniosłe projekty ONZ, lecz przyczynił się również do postrzegania przez elity patriotyzmu jako przeżytku, a nacjonalizmu jako dzieła szatana. Radykalna krytyka nie tylko paraliżuje kreatywne i wizjonerskie myślenie; prowadzi również do tego, że oddziały reakcyjnej Partii Postępu (Fremskrittspartiet) przechwytują najlepsze lewicowe pomysły. Efektem tych wszystkich procesów jest romans norweskiego społeczeństwa z prawicą i stopniowa zdrada „Reżimu Dobroci”⁶. Gloryfikacja bezpieczeństwa prowadzi do obojętności wobec politycznych i ekonomicznych zagrożeń. Kiedy Rosja zaatakowała Gruzję w sierpniu 2008 roku, Norwegia jak zwykle była na wakacjach. Jedynie „Dagsavisen”⁷ uchwycił istotę typowego dla baśniowego Askeladdena lenistwa: „Premier Jens Stoltenberg i Lars Sponheim są na polowaniu. Minister rybołówstwa, Helga Pedersen, jest na jagodach”.

Drugi scenariusz dotyczy dalszych o inwestycji w norweską cnotę, tudzież jej eksportu do innych krajów. Norwegia będzie wtedy musiała podwoić albo potroić pomoc dla krajów rozwijających się, budować szkoły dla pokojowych mediatorów, kupić cały las równikowy, wprowadzić na rynek nową superczystą technologię, rozwinąć ekologiczną żeglugę i przekształcić Ministerstwo Spraw Zagranicznych i Uniwersytet w system zarządzania norweską pomocą dla świata. Taka cudowna kraina nie jest nieprawdopodobna. Kiedy Hans Magnus Enzensberger w 1982 roku stwierdził, że „Norwegia jest laboratorium przyszłości Europy”, miał na myśli właśnie zdolność tego kraju do stania się społecznym i politycznym cutting edge (czołówką). Nie wspomniał tylko o wyzwaniach związanych z tą fantastyczną rolą przewodniczącego planety Ziemia. Aby wymienić tylko dwa z nich: Norwegowie wygłaszający kazania o wojnie i pokoju są trochę jak katoliccy księża, którzy wykładają o małżeństwie i seksie, chociaż mają małe doświadczenie w obu dziedzinach. Istnieje również niebezpieczeństwo, że status Norwegii jako niepokalanej „Madonny” w grzesznym świecie wzmocni mit o norweskim moralnym dziewictwie. Jak wiadomo, dziewictwo zawsze zarówno pociągało, jak i odpychało. Pociągało, ponieważ kojarzy się z moralną samowystarczalnością, ekskluzywnością i oporem. Zachęcało do zachowania dystansu, ponieważ sugeruje nadmierną miłość do samego siebie, chciwość, zarozumiałość i podejrzliwość wobec namiętności innych. Podsumowując, dziewictwo jest problematyczną cnotą w globalnej przyszłości naznaczonej swobodą seksualną. Nie tylko dlatego, że, jak mówią Włosi, pod pępkiem nie ma ani religii, ani prawdy. Również dlatego, że kult cnoty stwarza niebezpieczeństwo zagubienia się w świecie fantazji, gdzie przecenia się swoje kosmiczne znaczenie lub gdzie człowiek łatwo staje się zabawką w rękach złoczyńców i piratów.

Istnieje jeszcze trzeci scenariusz. Zaproponował go już na początku XIX wieku francuski naukowiec Jean-Gabriel Tarde, próbując odkryć mechanizm innowacji. W przeciwieństwie do Schumpetera, który twierdził, że warunkiem innowacyjnych przełomów jest „twórcza destrukcja”, Tarde uważał, że najlepszą przesłanką do powstawania nowych pomysłów jest społeczna interakcja, którą nazwał coopération de rencontre inter-cérébrale. Nowa wiedza i twórcze rozwiązania nie są efektem konfliktu czy konkurencji, ale rezultatem interakcji między ludźmi i spotkania intelektów. Mimo że takie twórcze procesy często są powolne i zamiast rewolucyjnych przełomów niosą za sobą ewolucyjne zmiany, nierzadko prowadzą do powstania trwalszych innowacji służących ludzkiej cywilizacji. W Norwegii ta komunikatywna współpraca ma długą tradycję i nazywa się dugnad (społeczny wolontariat). Jest to obustronny system wsparcia, który zapewnia lepsze, bardziej elastyczne rozwiązywanie problemów. Nie mówię tu o dobrowolnych projektach organizowanych w spółdzielniach mieszkaniowych, które w 2004 roku uczyniły wolontariat męczącym narodowym sloganem. Mam na myśli wolontariat jako modus operandi opierający się na partnerstwie zbudowanym wokół wspólnego celu. Występuje on w Naszej wspólnej przyszłości, raporcie o zrównoważonym rozwoju przygotowanym przez komisję Brundtland. Stanowił on również siłę napędową budowy norweskiej współczesności. Norweski model partnerstwa – między ludźmi i naturą, mężczyznami i kobietami, władzą i przemysłem, związkami zawodowymi i biznesem – został utrwalony przez złoty okres socjaldemokracji. Norwegia wolontariatu, kraj zbudowany przez mądrych „strategów narodowych”, których studiowali Rune Slagstad i Francis Sejersted – to kraj, w którym nie chodzi o geniuszy czy bohaterską odwagę ani o estetyczne osiągnięcia, ale o zmobilizowanie wszystkich pokoleń do wspólnej pracy dla dobra społeczeństwa.

Stąd też trzy centralne pytania w tym pamflecie: 1) kim są współcześni twórcy, pośrednicy i przeciwnicy norweskiego marzenia i jakie są stosunki między nimi? 2) Czy rozkwitająca Norwegia zawiera ziarno rozpadu, czy może kraj ten jest prototypem ogólnoziemskiego wolontariatu, który uzdrowi planetę? 3) W jaki sposób my inni – goście w najlepszym kraju świata – możemy pomóc Norwegii snuć ciekawsze i mniej utopijne marzenia o samej sobie?

przełożyła Anna Schmidt

Michał Syska
Czerwono-czerwona koalicja, czyli odrodzenie socjaldemokracji

Dziesięć lat temu norwescy socjaldemokraci ponieśli jedną z najdotkliwszych porażek wyborczych w swojej ponadstuletniej historii. Dzięki mobilizacji dołów partyjnych i presji ze strony związków zawodowych dokonali programowej rewizji, wyszli z kryzysu i dwukrotnie wygrali wybory. Od 2005 roku Norweska Partia Pracy (Arbeiderpartiet, Ap) współtworzy czerwono-czerwono-zieloną koalicję z radykalną Socjalistyczną Partią Lewicy (Sosialitisk Venstreparti, SV) i Partią Centrum (Senterpartiet, Sp). Pogrążone w kryzysie ugrupowania socjaldemokratyczne z innych krajów Starego Kontynentu szukają inspiracji w doświadczeniach norweskiej lewicy. Przyjrzyjmy się więc jej bliżej.

HISTORYCZNA KLĘSKA PARTII PRACY

Pod koniec lat 90. ubiegłego stulecia większość zachodnioeuropejskich partii lewicowych za swój ideowy i programowy kompas uznała tezy Manifestu socjaldemokratycznego Tony’ego Blaira i Gerharda Schroedera. Kurs na centrum politycznego spektrum i pogodzenie się z neoliberalnym kapitalizmem – takiej reorientacji podlegały główne ugrupowania lewicy. I choć Norweska Partia Pracy oficjalnie nie zaadaptowała głównych idei blairyzmu i nie odrzuciła nordyckiego modelu welfare state, to „trzecia droga” stała się przedmiotem publicznych debat – i przyczyną obaw bazy partyjnej i związkowej.

Jens Stoltenberg, wybrany wiosną 2000 roku szef frakcji parlamentarnej Ap, a potem, w latach 2000–2001, premier, był przedstawiany przez media jako „norweski Tony Blair”. Rozpatrywane przez jego gabinet cięcia niektórych wydatków socjalnych oraz plan częściowej prywatyzacji państwowego koncernu Statoil wzbudziły opór związków zawodowych oraz potwierdziły obawy tych, którzy spodziewali się po rządzie Stoltenberga odejścia od socjaldemokratycznych wartości. W partii narastał spór pomiędzy „modernizatorami” (których kojarzono z urzędującym premierem) a „tradycjonalistami” (którzy skupili się wokół przewodniczącego Ap Thorbjorna Jaglanda).

Wybory parlamentarne we wrześniu 2001 roku okazały się katastrofalne dla Norweskiej Partii Pracy. Socjaldemokraci zdobyli 24 proc. poparcia, co było najgorszym wynikiem od siedemdziesięciu siedmiu lat. Ap straciła przede wszystkim głosy młodzieży i swojego tradycyjnego elektoratu. Tylko 56 proc. osób, które zagłosowały na socjaldemokrację w 1997 roku, uczyniło to samo cztery lata później. Na Ap zagłosowało też zaledwie 33 proc. związkowców, podczas gdy w poprzednich wyborach socjaldemokratów poparło 54 proc. członków centrali Landsorganisasjonen i Norge (LO). I tak Norweska Partia Pracy, która położyła podwaliny pod nordycki model państwa dobrobytu, znalazła się w głębokim kryzysie.

JAK SOCJALDEMOKRACJA BUDOWAŁA PAŃSTWO DOBROBYTU

W 1935 roku Ap sformowała mniejszościowy rząd dzięki poparciu Partii Farmerów (dzisiejsza Partia Centrum). W tym samym roku centrale związkowe zawarły z organizacjami pracodawców porozumienie, które stało się historycznym kompromisem między pracą a kapitałem. Polegał on na ustaleniu zasad rozwiązywania konfliktów i zawieraniu zbiorowych porozumień na poziomie krajowym, branżowym i zakładowym.

Po II wojnie światowej socjaldemokraci sprawowali władzę – z krótkimi przerwami – przez czterdzieści pięć lat. Współpracując ze związkami zawodowymi, stworzyli podstawy, a następnie rozwijali Nordic welfare state – państwo opiekuńcze, które dzięki finansowaniu z podatków zapewnia wszystkim mieszkańcom satysfakcjonujący poziom życia. System ten opiera się na publicznej służbie zdrowia i edukacji, zapewnia opiekę nad dziećmi, wspiera studiującą młodzież. Państwo gwarantuje też minimalną emeryturę (volkspension) i świadczenia socjalne finansowane z podatków od konsumpcji.

Fundamenty pod norweskie państwo opiekuńcze pierwszy położył po II wojnie światowej socjaldemokratyczny premier Einar Gerhardsen. To wtedy klasa robotnicza zyskała wpływ na życie polityczne, rozwój gospodarczy i społeczny. Kolejne lewicowe gabinety pod przewodnictwem Trygve Bratelliego oraz Odvara Nordliego dokonały reform, które znacząco poprawiły jakość życia Norwegów.

Z kolei rządy Gro Harlem Brundtland (1986–1989 oraz 1990–1996), charyzmatycznej przywódczyni Partii Pracy, stały pod znakiem modernizacji Nordic welfare state i – przede wszystkim – zwiększenia roli kobiet w norweskim społeczeństwie. Wprowadzono systemy kwotowe w partiach politycznych, administracji i państwowych przedsiębiorstwach. Priorytetem dla Brundtland, matki czwórki dzieci, było zlikwidowanie wszelkich barier stojących przed kobietami na rynku pracy oraz upowszechnienie dostępu do usług opiekuńczych (zwłaszcza całodziennej opieki nad dziećmi). Konsekwentna realizacja tych zamierzeń oraz widoczne rezultaty reform sprawiły, że jej nazwisko stało się synonimem sukcesu. Gdy w 1996 roku Brundtland zrezygnowała z urzędu, motywując swoją decyzję przyczynami osobistymi, socjaldemokraci mieli nie lada kłopot ze znalezieniem równie popularnego i charyzmatycznego lidera. Była to także jedna z przyczyn klęski wyborczej w 2001 roku.

ZWIĄZKI ZAWODOWE BIORĄ SPRAWY W SWOJE RĘCE

Cechą charakterystyczną państw skandynawskich jest bardzo bliska współpraca związków zawodowych i partii socjaldemokratycznych. Norwegia nie jest tu wyjątkiem. Największą centralą związkową – LO – oraz Partię Pracy określa się często mianem „bliźniąt syjamskich”. Jednak od lat 90. ubiegłego wieku w szeregach związkowców rosło niezadowolenie ze współpracy z Ap, którego przyczyną były pomysły komercjalizacji i prywatyzacji wielu usług publicznych.

Przełom w stosunkach LO i Partii Pracy nastąpił w 2003 roku. W Trondheim, trzecim co do wielkości norweskim mieście, związki zawodowe przedstawiły partiom politycznym listę dziewiętnastu postulatów. Od ich poparcia uzależniły swoją postawę w zbliżających się wyborach samorządowych. Związkowcy domagali się także, by na podstawie udzielonych odpowiedzi jeszcze przed wyborami uformowała się przyszła koalicja rządząca miastem. Głównym postulatem związkowców było wycofanie się z procesów prywatyzacyjnych, które rozpoczęła prawicowa większość w radzie miejskiej. Lokalne wybory okazały się sukcesem Partii Pracy i Socjalistycznej Partii Lewicy, które zawiązały potem koalicję z mniejszymi ugrupowaniami. W kolejnych wyborach czerwono-zielona koalicja znów zyskała społeczny mandat do rządzenia, ponieważ udało się jej zrealizować prawie wszystkie z dziewiętnastu postulatów związków zawodowych.

Tę samą metodę wpływania na życie polityczne i program lewicy związki zawodowe powtórzyły na szczeblu ogólnokrajowym. We wrześniu 2004 roku ogłosiły akcję „długa kampania wyborcza”, której celem było ustanowienie większościowej lewicowej koalicji rządowej po wyborach parlamentarnych. Do członkiń i członków organizacji związkowych rozesłano ankietę, pytając, jakie są ich oczekiwania wobec przyszłego lewicowego gabinetu. Na podstawie odpowiedzi sformułowano listę pięćdziesięciu dziewięciu postulatów dotyczących polityki społecznej, gospodarki i spraw międzynarodowych. Podobną strategię przyjęły także różne ruchy społeczne, ekologiczne i alterglobalistyczne. Związkowcy i aktywiści byli przekonani, że samodzielny rząd Partii Pracy nie spełni tych żądań – może to zapewnić tylko koalicja Ap z Socjalistyczną Partią Lewicy. Jednak ze względu na fakt, że SV byłaby słabszym partnerem w takim hipotetycznym gabinecie, potrzebna była silna presja ze strony ruchów pracowniczych i społecznych. W konsekwencji związki zawodowe i ruchy społeczne miały znaczący wpływ na programu wyborczy Ap, SV i Partii Centrum oraz odegrały zasadniczą rolę w mobilizowaniu wyborców podczas zwycięskich dla lewicy wyborów we wrześniu 2005 roku.

ALLE SKAL MED!, CZYLI MOBILIZACJA SOCJALDEMOKRATÓW

Porażka wyborcza w 2001 roku nasiliła wewnętrzne dyskusje socjaldemokratów na temat programu i politycznej strategii. Zaczęły się oddolne próby rewizji dotychczasowej polityki Ap i stylu działania liderów. Członkinie i członkowie lokalnej struktury partyjnej w Sør-Trøndelag opublikowali wspólne stanowisko, w którym skrytykowali brak wewnątrzpartyjnej komunikacji, arogancję przywódców i pomysły prywatyzacji usług publicznych, jakie formułowali w mediach niektórzy politycy Ap. Dokument ten stał się podstawą oficjalnej uchwały tej regionalnej struktury Ap, w której domagano się odnowy ugrupowania, powrotu do socjaldemokratycznych wartości i rozwoju Nordic welfare state opartego na „kolektywnych rozwiązaniach” finansowanych z podatków.

Pod wpływem takich oddolnych działań i presji ze strony LO Partia Pracy dokonała programowego zwrotu na lewo. Zadeklarowała ścisłą współpracę ze związkami zawodowymi, odrzuciła koncepcję prywatyzacji usług publicznych, podkreślała rolę państwa w strategicznych przedsiębiorstwach państwowych oraz wykluczyła obniżkę podatków od luksusowej konsumpcji. W ten sposób został wykonany wielki krok w stronę czerwono-czerwono-zielonej koalicji.

JAK POWSTAŁA LEWICOWA KOALICJA?

W pierwszych latach powojennych Norweska Partia Pracy miała w parlamencie większość i mogła rządzić samodzielnie. Tak było też później, gdy tworzyła gabinety mniejszościowe. Jednak na początku XXI wieku polityczne realia się zmieniły. Realizacja socjaldemokratycznego programu wymagała stabilnej większości, a tę zapewnić mogła tylko koalicja z innymi partiami.

W marcu 2004 roku Jens Stoltenberg zapowiedział podczas posiedzenia komitetu centralnego Ap (Landsstyret), że socjaldemokraci są otwarci na współpracę z innymi partiami. Wykonał też pojednawczy gest wobec Socjalistycznej Partii Lewicy, mówiąc, że dotychczasowe kłótnie pomiędzy obiema partiami osłabiają obie formacje. „Zamiast takich dyskusji, debatujmy z rządzącą prawicą” – nawoływał. Ociepleniu relacji między Ap i SV służył też układ miejsc zajmowanych przez posłów w norweskim parlamencie (Storting). W przeciwieństwie do polskiego Sejmu deputowani nie zasiadają tam zgodnie z przynależnością do danej frakcji, ale według okręgów wyborczych, z których zostali wybrani. Dzięki temu lider Partii Pracy zasiadał w ławie razem z Kirstin Halvorsen, przewodniczącą SV. Szybko się przekonali, że doskonale się rozumieją. Wkrótce rozpoczęły się nieformalne spotkania parlamentarzystów Ap i SV, podczas których pracowano nad wspólnym programem wyborczym. Do rozmów dołączyła następnie Partia Centrum.

Celem wszystkich trzech formacji było nie tylko zawarcie powyborczej koalicji rządowej, ale także wspólna kampania wyborcza. Zadanie to nie było łatwe z uwagi na różnice programowe. SV powstała w 1961 roku (pod nazwą Socjalistyczna Partia Ludowa) z inicjatywy byłych członków Partii Pracy, którzy sprzeciwiali się członkostwu Norwegii w NATO. W 1975 roku do ugrupowania dołączyli socjaldemokraci niechętni przystąpieniu Norwegii do wspólny europejskiej oraz ekolodzy, środowiska feministyczne i rozłamowcy z partii komunistycznej. Z kolei ekologiczno-agrarna Partia Centrum była zwykle ugrupowaniem „obrotowym”, od czasu do czasu wchodziła też w sojusze z prawicą.

W kwestiach związanych z polityką społeczną, równym statusem kobiet i mężczyzn czy ochroną środowiska nie było większych kontrowersji między partnerami przyszłej koalicji. Największe różnice dotyczyły spraw międzynarodowych i polityki zagranicznej. Udało się jednak osiągnąć kompromis, który opierał się na trzech filarach: Partia Pracy zaakceptowała propozycję, że do końca trwania koalicji Norwegia nie zostanie członkiem Unii Europejskiej. SV zgodziła się, że w tym samym okresie Norwegia będzie nadal w NATO i Europejskiej Strefie Ekonomicznej (EEA). Również Partia Centrum zgodziła się na dalsze członkostwo Norwegii w EEA. W czerwcu 2005 roku Ap, SV i Sp oficjalnie zaprezentowały na konferencji prasowej 155 punktów programowych, co do których osiągnęły porozumienie.

WYBORCZY SUKCES LEWICOWEJ KOALICJI

Wybory we wrześniu 2005 roku były sukcesem lewicowej koalicji, zwłaszcza dla Partii Pracy, która uzyskała prawie 33 proc. głosów. Socjaldemokraci zdobyli trzykrotnie większe poparcie wśród głosujących niż cztery lata wcześniej. Odzyskali też swój tradycyjny elektorat (o 20 proc. poprawili notowania wśród związkowców z LO w porównaniu z rokiem 2001) oraz zyskali popularność wśród kobiet. Przesunięcie się Partii Pracy na lewo wpłynęło na słabszy wynik SV, która osiągnęła 8,8 proc. (15,5 proc. w 2001 roku). Lewicowa koalicja w sumie zdobyła osiemdziesiąt siedem miejsc w parlamencie, a opozycja osiemdziesiąt dwa.

Miesiąc po wyborach liderzy Ap, SV i Sp przedstawili szczegółowy program działania nowego rządu, który opierał się na 155 punktach przedstawionych w trakcie kampanii. Na siedemdziesięciu czterech stronach zawarto dokładny opis przedsięwzięć, których podejmie się nowy gabinet. W wielu kwestiach agenda ta było dużo bardziej lewicowa niż dotychczasowe deklaracje Partii Pracy. Celem czerwono-czerwono-zielonej koalicji było zastopowanie komercjalizacji i prywatyzacji usług publicznych oraz zwiększenie ich efektywności, modernizacja („modernizacja zamiast prywatyzacji”) przedsiębiorstw państwowych (np. Statoil, Telenor), wprowadzenie genderowego systemu kwotowego (40 proc.) w zarządach państwowych i prywatnych firm.

Premierem nowego rządu został lider socjaldemokratów Jens Stoltenberg. Na dziewiętnaście ministerstw dziesięć przypadło Ap, pięć SV, a cztery Sp. Kirstin Halvorsen z Socjalistycznej Partii Lewicy objęła prestiżową tekę ministra finansów i z sukcesem stawiła czoło kryzysowi dzięki publicznym inwestycjom w ochronę miejsc pracy i działania w sektorze bankowym. Rząd spełnił też obietnicę zapewnienia opieki przedszkolnej wszystkim dzieciom od drugiego roku życia. Wprowadzono również mechanizmy integrujące dzieci i młodzież z rodzin imigranckich (zwiększył się odsetek uczniów-imigrantów kończących szkoły, poprawiła się jakość kształcenia w placówkach, do których uczęszczają dzieci z mniejszości etnicznych). Zwiększono państwową kontrolę w kilku ważnych dla norweskiej gospodarki przedsiębiorstwach.

Wybory w 2009 roku przyniosły kolejny wzrost poparcia dla Partii Pracy, która zdobyła 35,4 proc. głosów. Partia Centrum utrzymała swój stan posiadania (6,2 proc.), znów straciła natomiast SV, która uzyskała 6,2 proc. głosów. Socjalistyczna Partia Lewicy w przeciwieństwie do socjaldemokratów nie stała się beneficjentem czerwono-czerwono-zielonej koalicji. Zwrot na lewo Ap odebrał jej na pewno część bardziej umiarkowanych wyborców. Z kolei udział w rządzeniu i związane z tym kompromisy mogły zniechęć najbardziej radykalnych zwolenników. Jednak w powyborczych analizach stwierdzono, że koalicyjny rząd prowadzi politykę bliską ideałom SV i dobrą dla Norwegii. Dylemat socjalistów polegał więc na tym, że to, co służyło społeczeństwu, nie służyło ich ugrupowaniu. Uznali jednak, że nie jest to powód do opuszczania rządu. Po ostatnich wyborach parlamentarnych w Norwegii nadal rządzi koalicja Ap, SV i Sp.

Norwegia. Przewodnik nieturystyczny

Warszawa 2011

© Copyright for this edition by Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2011

Wydanie I

ISBN 978-83-62467-29-7

Redakcja: Zespół Krytyki Politycznej

Korekta: Magdalena Jankowska

Podziękowania: Dorota Polska, Anna Schmidt

Zdjęcia: Agnieszka Wiśniewska

Projekt graficzny i łamanie: rzeczyobrazkowe.pl

Projekt okładki: xdr

Wydawnictwo Krytyki Politycznej

ul. Nowy Świat 63

00-042 Warszawa

redakcja@krytykapolityczna.pl

www.krytykapolityczna.pl

Publikacja wydana przy wsparciu Urzędu Miejskiego w Gdańsku.

Publikacja wydana przy wsparciu Islandii, Liechtensteinu oraz Norwegii poprzez dofinansowanie ze środków Mechanizmu Finansowego Europejskiego Obszaru Gospodarczego oraz Norweskiego Mechanizmu Finansowego.

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

¹ Wisława Szymborska, Poezje, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1989, s. 204.

² „Aftenposten” to jedna z najpopularniejszych norweskich gazet (przyp. tłum.).

³ Wcześniej byli wrodzy katolicy z Europy Południowej, którzy wykorzystywali nordycką statystykę samobójstw jako dowód, że państwo dobrobytu nie jest jednak takie dobre (Soria Moria to zamek z norweskiej baśni, symbol idealnej szczęśliwości – przyp. tłum.).

⁴ Charakterystyczny dla skandynawskiej prasy obszerny opiniotwórczy esej, pisany przeważnie przez osobę niezatrudnioną w gazecie, ale posiadającą specjalistyczną wiedzę na dany temat, na przykład przez naukowca czy intelektualistę lub kogoś mającego szczególny związek z daną sprawą (przyp. tłum.).

⁵ Askeladden – bohater norweskich baśni ludowych, biedny, ale wiele zyskujący dzięki swojemu sprytowi (przyp. tłum).

⁶ Nina Witoszek, The Origins of the Regime of Goodness, Universitetsforlaget, Oslo 2011.

⁷ Jeden z czołowych norweskich dzienników (przyp. tłum.).

⁸ UFF – U-landshjelp fra Folk til Folk, założona w 1979 roku norweska organizacja dobroczynna (przyp. tłum.).

⁹ Don DeLillo, Podziemia, przeł. Michał Kłobukowski, Libros, Warszawa 2001.

¹⁰ Garbologia – dziedzina nauki zajmująca się badaniem odpadów (przyp. tłum.).

¹¹ Nasjonal Samling – norweska partia nazistowska, założona w 1933 roku przez Vidkuna Qusilinga (przyp. tłum.).

¹² Stiklestad – miejsce historycznej bitwy w 1030 roku, w której stracił życie król Olav Haraldsson i która uznawana jest za przełomową dla wprowadzenia chrześcijaństwa w Norwegii. W 1941 roku nazistowska partia Nasjonal Samling postawiła tam pomnik upamiętniający bitwę. Pomnik usunięto po zakończeniu II wojny światowej (przyp. tłum.).

¹³ Regres gospodarczy spowodowany odkryciem i intensywną eksploatacją złóż surowców naturalnych (przyp. red.).

¹⁴ Ogłoszenie parlamentarne to raport sporządzany przez rząd norweski dla norweskiego parlamentu, opisujący prace wykonane na szczególnym obszarze lub rozważania na temat przyszłej polityki (przyp. tłum.).

¹⁵ Peter Handke – austriacki pisarz, kontrowersyjny ze względu na swoje poglądy o roli, jaką Serbia odegrała w trakcie wojny (przyp. tłum.).

¹⁶ Høyre – prawicowa partia norweska, założona w 1884 roku (przyp. tłum.)

¹⁷ Charterfeber – norweskie reality show, nadawane od marca 2006 roku, przedstawia przygody ludzi wyjeżdżających na egzotyczne wakacje (przyp. tłum.).

¹⁸ Fragment szwedzkiej kołysanki dla dzieci Byssan lull autorstwa Everta Taube (przyp. tłum.).

¹⁹ NRK – Norsk rikskringkasting, norweska państwowa spółka telewizyjno-radiowa (przyp. tłum.).

²⁰ PSA – antygen swoisty dla prostaty. Gdy jego stężenie przekracza normę, zachodzi podejrzenie raka prostaty (przyp. red.).

²¹ Spark – model wysokich sanek, popularny na terenie Skandynawii (przyp. tłum.).