BREXIT

Wybór i opracowanie: redakcja Krytyki Politycznej

WSTĘP

Tego się nie spodziewaliśmy. Michał Sutowski przed referendum rozważał scenariusze po różnych jego wynikach, ale – bądźmy szczerzy – Brexit wielu zaskoczył. Jak bardzo niespodziewane było rozstrzygnięcie  czerwcowego referendum dobrze oddają spontaniczne reakcje publicystów, komentatorów oraz ruchów społecznych jak Diem25 czy partii Razem. Zebrane w jednym miejscu teksty, które ukazały się na witrynie Dziennika Opinii Krytyki Politycznej, pokazują to, o czym nie wiedziała większość Brytyjczyków głosujących za wyjściem. Są wyrazem troski o przyszłe losy Europy i wynikają z poczucia, że dziś bardziej niż kiedykolwiek potrzeba jej solidarności.

Wciąż nie wiemy, jakie będą konsekwencje decyzji Brytyjczyków, którą zaskoczeni byli sami jej zwolennicy. Z fascynacją i niepokojem obserwujemy zmiany w brytyjskiej polityce – w tym nominację nowej premier czy ministra spraw zagranicznych. Jednego można być jednak pewnym – nad populistyczną dynamiką uruchomioną w referendalnej kampanii nikt nie sprawuje już kontroli. Ale i tak warto wiedzieć, o co w tym wszystkim chodzi.

Michał Sutowski

W tej sprawie jedziemy z PiS-em na jednym wózku

Wyjdą? Nie wyjdą? W Polsce chyba pierwszy raz czujemy, że to, co się dzieje gdzie indziej, naprawdę ma na nas wpływ. To naprawdę nasza sprawa. Niemal dekadę zajęło nam zrozumienie, że nie ma już żadnej Europy, do której dążymy czy aspirujemy i że nie ma już „głównego nurtu”, w którym trzeba się tylko utrzymać. Jest za to polityczny gmach, który my też będziemy przebudowywać, w którym można się przeprowadzić na inne piętro, a można też całość wysadzić w powietrze.

W debacie w sprawie pozostania bądź wyjścia Wielkiej Brytanii w Unii Europejskiej padły już wszystkie możliwe argumenty: „za” (duży biznes, establishment, eurokraci, Torysi, lewica, prezydent Obama, przywódcy państw Commonwealthu), „przeciw” (mały biznes, inni Torysi, inna lewica, inna prawica, Marine Le Pen) i oczywiście „za, a nawet przeciw” (Corbyn i Partia Pracy). Po raz pierwszy wypowiedziano w niej głośno, także na salonach, to, o czym różne opcje szeptały dotąd po kątach bądź na niesalonowych marginesach. Że Unia Europejska jest jak Związek Radziecki – co logicznie wynika z tezy Marine Le Pen, że Brexit będzie jej Murem Berlińskim, a więc symbolicznym początkiem „wolnościowego domina”. Że jeśli Brytyjczycy z UE wyjdą – tak twierdzi Elmar Brok – to będą musieli ucierpieć, żeby innym szantażystom nie dawać złego przykładu. Wreszcie, że nie będzie żadnego aksamitnego rozwodu, żadnych „opcji norweskich” i dostępu do rynku wewnętrznego, bo albo się jest „in” albo „out” – to sam Wolfgang Schäuble. Polityczna europoprawność w mediach poległa już dość dawno, ale dla dyplomatów i polityków tej rangi podobne stwierdzenia bywały zazwyczaj tabu.

Brytyjskie referendum 23 czerwca nie przesądzi może o losach Europy, ale pomoże lub zaszkodzi realizacji tego bądź innego scenariusza. Z polskiego punktu widzenia może on być średni, zły bądź katastrofalny. Nie mam wątpliwości, że Brexit – bynajmniej dziś niewykluczony – uprawdopodabnia scenariusz najgorszy – zamianę Unii Europejskiej na eurazjatycki koncert mocarstw. Gra nie toczy się o to, czy „wszystko zostanie po staremu”, bo na pewno nie zostanie, ale o to, czy nowy podział Europy będzie trwały i czy ci, co zostaną na peronie, zdążą do pociągu wskoczyć kilka lat później.

Unia Europejska bez Wielkiej Brytanii

Jaka więc będzie (dla Polski) Europa po wyjściu Wielkiej Brytanii, a jaka przy pozostaniu wyspiarzy w UE? Ważne są co najmniej dwa plany. Po pierwsze, najłatwiej coś powiedzieć o „UE bez UK” w sensie statycznym, tzn. czego Europie zabraknie, a co może zyskać, jeśli weźmiemy pod uwagę potencjał i dotychczasowe stanowiska Brytyjczyków w różnych sprawach. Ze względu na swą skalę Wielka Brytania oczywiście „robi różnicę”. Problem w tym, że efekt Brexitu może być dużo większy niż tylko „utrata” Wielkiej Brytanii jako elementu zjednoczonej Europy. Referendum, przy takim czy innym wyniku wzmacnia tendencje już w Europie obecne – przyspiesza wielką przebudowę Unii Europejskiej i generuje dynamikę, nad którą żaden podmiot nie ma ścisłej kontroli.

Nie da się czerwcowej decyzji sprowadzić do prostego dylematu, np. UE bardziej liberalna i narodowa czy protekcjonistyczna i federalna. Trudno oprzeć się wrażeniu, że głosowanie w sprawie Brexitu to wielki eksperyment z dziedziny „niezamierzonych konsekwencji”. Eksperyment ciekawy czy wręcz pasjonujący, choć warto pamiętać, że „obyś żył w ciekawych czasach” dla dawnych Chińczyków było jednak klątwą. Ale po kolei. Najpierw statyka, potem dynamika.

Jak zatem wyglądałaby hipotetyczna Unia Europejska bez Wielkiej Brytanii? I jak to się ma do naszych interesów, planów i geopolitycznej wyobraźni?

Najpierw statyka…

W dziedzinie gospodarki i handlu UE bez Wysp to przede wszystkim mniejsze parcie na TTIP – ale tę umowę i tak raczej pogrzebią francuskie elity do spółki z niemiecką opinią publiczną. W kwestii dostępu do wspólnego rynku Brytyjczycy ucierpią zaś dużo bardziej niż reszta UE – już ze względu na efekt skali UE odpowiada za 12 procent brytyjskiego eksportu, dla całej Unii Wielka Brytania waży czterokrotnie mniej. Na silną ochronę celną rynków i tak nie pozwala WTO, ale metodami pozornie technicznymi (normy jakościowe, krzywizny banana…) można poważnie utrudnić „uciekinierom” życie. A zechcą je Brytyjczykom utrudnić zarówno eurokraci („na postrach”), jak i konkretni interesariusze, od niemieckim producentów samochodów, przez francuskich rolników aż po kontynentalne centra finansowe, walczące o udział w rynku. Taki mało aksamitny rozwód (Ulrike Guerot słusznie wskazuje, że po rozstaniu małżonków zazwyczaj toczy się wojna o dzieci, samochód i wspólną polisę) zapewne zmusi wyspiarzy do jakichś reperkusji, choćby na użytek swych sfrustrowanych wyborców. Ewentualne embargo (oczywiście „sanitarne”) na polską szynkę jakoś nasz przemysł przeżyje, ale bariery dla wolnego przepływu osób mogą stanowić już wielki problem. Trudno sobie wyobrazić, by Brytyjczycy wypędzili z powrotem na kontynent milion Polaków, ale mogą utrudnić im życie, choćby ograniczając dostęp do należnych świadczeń i ochrony pracowniczej.

Brutalny wyzysk tanich pracowników to manna z nieba dla pracodawców; ich jednoczesna stygmatyzacja świetnie obsłuży resentymenty klasy pracowników. Dwie kaczki jednym strzałem, jak mówią na Wyspach. W takiej sytuacji część polskich imigrantów zdecyduje się zapewne na powrót, choć niekoniecznie będą mieli do czego; inni pójdą „w obywatelstwo”, a więc rozluźnią więzy z krajem.

Druga rzecz to polityka zagraniczna i obronna. Z silnych rzeczników choć trochę twardszego kursu wobec Rosji zostaną w Europie Niemcy, a właściwie sama Angela Merkel. Jej partyjni koledzy i koalicjanci zaczną jej bowiem pospieszenie tłumaczyć, że samotne, tzn. bez wsparcia Wielkiej Brytanii młotkowanie Węgrów i Włochów, by podpisali się pod sankcjami nie ma sensu i że polskie obsesje to nie jest wystarczający powód, by „niepotrzebnie eskalować konflikt” i „antagonizować kluczowego partnera Unii na wschodzie”. O rosyjskich wpływach za kanałem La Manche można mówić długo – rynek nieruchomości i całe City to akurat bastiony polityki appeasmentu – ale akurat w sprawie Krymu i sankcji David Cameron stał po jaśniejszej stronie mocy.

Z wojskiem sprawa jest bardziej skomplikowana. Wielka Brytania odpowiada za 1/5 budżetu obronnego Unii i obok Francji jest jej jedyną potęgą militarną. Z drugiej strony Brytyjczycy twardo blokowali plany „europeizacji” obronności, naciskając na zaangażowanie w ramach NATO i ścisły „podział pracy”; a przecież w sytuacji, kiedy zaangażowanie USA w Europie nie jest już oczywiste, „europeizacja” to może być jedyne wyjście. Ale z kolei bez Wielkiej Brytanii priorytety europejskiej polityki obronnej wyznaczać będą Francuzi, a im zależy przede wszystkim na unijnym wsparciu interwencji w Afryce Środkowej. Niemcy w tej sytuacji umierać za Kłajpedę nie będą; krótko mówiąc, Brexit oznacza przechył „wyobraźni geopolitycznej” UE na południe – nawet jeśli nasze poglądy na bezpieczeństwo podzielać będą Szwedzi, będzie to wciąż za mało. Afryka zamiast Bałtów i mniejsza rola NATO w Europie, zwłaszcza, jeśli to Marine Le Pen wygra wybory w 2017 roku – perspektywy są w każdym razie dla Polski nieciekawe.

Jest jeszcze kwestia energii. Wielka Brytania broni łupków (dla PiS-u dobrze, dla Polski źle) i naciska na realizację celów emisyjnych (dla PiS-u źle, dla świata dobrze), ale też bardzo mocno domaga się rozdziału dystrybucji energii od jej produkcji. W skrócie: stoi murem za Komisją Europejską wtedy, gdy ta atakuje Gazprom za niedozwolone praktyki monopolistyczne (dla PiS-u dobrze, dla Polski też). Jeśli Brytyjczycy z UE wyjdą, podobnie jak w przypadku sankcji przeciw Rosji spadnie nacisk na kontynuację asertywnej polityki na tym odcinku – bez nich „zielona transformacja” Europy wiązać się będzie ze wzrostem uzależnienia od rosyjskiego gazu.

Redakcja: Sławek Blichiewicz, Julian Kutyła, Michał Sutowski, Agnieszka Wiśniewska

Projekt okładki: Katarzyna Błahuta

Warszawa 2016

Copyright © for this edition by Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2016

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-65369-34-5

www.krytykapolityczna.pl

kontakt: redakcja@krytyka.pl

Książki Wydawnictwa Krytyki Politycznej dostępne są w redakcji Krytyki Politycznej (ul. Foksal 16, Warszawa), Świetlicy KP w Trójmieście (Nowe Ogrody 35, Gdańsk), Świetlicy KP w Cieszynie (ul. Zamkowa 1) oraz księgarni internetowej KP (https://wydawnictwo.krytykapolityczna.pl/).

Skład wersji elektronicznej: Marcin Kapusta

konwersja.virtualo.pl