Szwecja. Przewodnik nieturystyczny

Warszawa 2010

Copyright by Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2010

Wydanie I

ISBN 978–83–61006–88–6

Projekt graficzny i łamanie: xdr

Projekt okładki: Twożywo

Redakcja merytoryczna i wybór tekstów: Zespół KP

Korekta: Anna Sidorek

Wydawnictwo Krytyki Politycznej

ul. Nowy Świat 63

00–042 Warszawa

www.krytykapolityczna.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

WSTĘP

Kraj-raj?

Kinga Dunin

Mówiąc o szwedzkim modelu państwa, zazwyczaj mamy na myśli względną równość ekonomiczną i rozmaite społeczne rozwiązania, które jej służą – wysokie podatki, rozbudowane państwo opiekuńcze, potężne związki zawodowe, zabezpieczenia socjalne od kołyski po grób. Wśród pozytywnych skojarzeń znajduje się też bogactwo, rozwój, wolność obyczajowa. Zdaniem wielu, pod tym ostatnim względem Szwedzi wyprzedzili niemal wszystkie społeczeństwa Zachodu – trudno dziś w to uwierzyć, ale filmy Ingmara Bergmana w latach 50. pokazywano m.in. w amerykańskich… kinach samochodowych. I nie były to dyskusyjne kluby filmowe dla zmotoryzowanych. Mit „seksualnego wyzwolenia” przez wiele lat dominował w wyobrażeniach na temat tego kraju. Dla jednych stanowiło to powód do zazdrości, dla innych niezdrowej ekscytacji lub zgorszenia, rzadko jednak do pogłębionej refleksji dotyczącej podstaw aksjologicznych.

Szwecja. Przewodnik nieturystyczny pozwoli czytelnikom dowiedzieć się i sprawdzić, jak dalece sama Szwecja realizuje swój model, a zwłaszcza leżące u jego źródeł wartości. Pozwoli też odpowiedzieć na pytanie, ile jest prawdy w obiegowej tezie, że model szwedzki zbankrutował i można już mówić o nim jedynie w czasie przeszłym. Pogląd ten rozpowszechniony jest szczególnie w naszym kraju – już od początku transformacji ustrojowej mogliśmy usłyszeć od licznych autorytetów, że pomysł naśladowania modelu szwedzkiego to nie tylko bajkowa utopia, ale wręcz prosta droga do samobójstwa. Szwedzka gospodarka miała się bowiem rychło załamać pod ciężarem rozrośniętej biurokracji, a skandynawski model – odejść w niebyt, uwalniając wreszcie stłamszoną ponoć inicjatywę prywatną. Co miało z kolei dowieść, że w dobie globalizacji żadne „socjalistyczne eksperymenty” nie mają szans powodzenia. Minęło prawie dwadzieścia lat, państwo socjalne – pomimo wielu zmian – wciąż trwa, a Szwedzi ani nie wprowadzili podatku liniowego, ani nie umierają z głodu.

Stwierdzenie, że w Szwecji żyje się lepiej niż w Polsce, na pewno nie kończy dyskusji o wadach i zaletach tego modelu czy o sensowności powoływania się na niego w naszym kraju, dobrze jednak, żeby rozważania te dotyczyły rzeczywistości i faktów, a nie jedynie wyobrażeń. Fakty mają jednak takie oblicze, jakie chcemy zobaczyć. Dla lewicowych krytyków Szwecja nie spełnia wielu z dawnych obietnic – osłabia zabezpieczenia socjalne, nie do końca poradziła sobie z równością kobiet i nie zawsze radzi sobie z problemem emigrantów. Uległa tym samym tendencjom neoliberalnym, zachowała – w zmienionej, choć odświeżonej formie – konserwatywne jądro społecznego porządku i hierarchii, wewnętrzną solidarność okupiła zamknięciem i wykluczeniem radykalnej inności, ksenofobią i rasizmem. Prawicowi krytycy uznają z kolei, że wszelkie kłopoty są świadectwem upadku systemu, który immanentnie skażony był nieracjonalnością, bowiem doskonale racjonalny jest jedynie wolny rynek. Biurokracja, mówią, jest nie tylko niewydolna i nieefektywna, nie tylko tłamsi przedsiębiorczość, ale prowadzi do powszechnego zniewolenia. Szwecjalizm, jak to kiedyś ujęli autorzy „Frondy”, to projekt niemal totalitarny – państwo to narzędzie wszechobecnej kontroli, której celem jest podporządkowanie całego życia, zwłaszcza prywatnego, ideologii lewicowego liberalizmu. Realiści natomiast wskażą na procesy zachodzące w globalnym świecie, z którymi system szwedzki musi się liczyć. Ich argumenty rodzą pytanie: czy socjaldemokratyczne państwo opiekuńcze można zbudować w tylko jednym lub kilku krajach, czy jego funkcjonowanie uzależnione jest od otoczenia? A jeśli tak, to w jakim zakresie? Chodzi nie tylko o powszechny „wyścig do dołu” i globalną walkę innych państw o zatrzymanie kapitału – przez cięcia podatków i kosztów pracy. Tu jeszcze od biedy można powalczyć – Skandynawowie bronią się wydajnością i innowacyjnością w gospodarce. Kwestią kluczową – również dla lewicy – jest to, czy model państwa dobrobytu faktycznie jest „samowystarczalny”, czy może opiera się na wypchnięciu jego kosztów na zewnątrz. Podobnie jak eksportuje się na zewnątrz klientów prostytutek. Mówiąc krótko: czy ludzka twarz „kapitalizmu Ikei” jest możliwa np. bez wyzysku pracowników w fabrykach Trzeciego Świata? Czy zakaz korzystania z usług prostytutek nie zapełnia jedynie promów do Polski? Czy zatem model szwedzki daje się pomyśleć w skali globalnej, czy może z definicji ograniczony jest do niewielkiej wysepki?

Kolejna kwestia to pytanie o warunki społeczno-kulturowe, które muszą być spełnione, aby model taki mógł funkcjonować. Czy „baza” szwedzkiego welfare state może zaistnieć bez kulturowej „nadbudowy” egalitaryzmu, protestanckiego etosu pracy? Co jest pierwsze – jajko czy kura? Czy wystarczy wprowadzić podobne rozwiązania prawne i instytucjonalne, czy wymaga to przemodelowania wspólnoty, której one dotyczą? I czy ona w ogóle da się modelować? Szwedzki folkhemmet (dom ludu) jest wspólnotą tworzoną na szerokich podstawach, znacznie bardziej otwartą niż, powiedzmy, „naród polski”, ale także nieobywającą się bez wykluczeń i silnej kontroli społecznej. Niektórzy twierdzą wręcz, że Szwecja to państwo policyjne w wersji user friendly. Ale czy liberalną różnorodność, duży zakres swobód jednostkowych dla wszystkich i równość da się osiągnąć bez silnej interwencji państwa? Interwencji w gospodarkę, porządek publiczny, życie prywatne?

Mamy nadzieję, że nasza książka nie tylko przybliży czytelniczkom i czytelnikom Szwecję, ale też stanie się impulsem do poważnej debaty o Polsce. Na pewno bowiem nie jest tak, że żyjemy w najlepszym z możliwych światów.

PAŃSTWO I GOSPODARKA

Model szwedzki ma się dobrze

Steven Saxonberg

Szwecja jest raczej małym krajem z niespełna dziewięciomilionową populacją. Osiągnęła jednak międzynarodową sławę ze względu na swoją politykę społeczno-ekonomiczną. Wiele już napisano o „modelu szwedzkim” – jedni autorzy go oklaskują, a inni lekceważą. Już w latach 30. XX wieku jeden z nich chwalił Szwecję za odnalezienie „drogi pośredniej” między faszyzmem i komunizmem¹. Gdy zagrożenie faszyzmem zniknęło, Szwecja uznawana była przez wielu za przykład kraju, który znalazł wart naśladowania demokratyczny kompromis pomiędzy nieograniczonym wolnorynkowym kapitalizmem (z jego społecznymi bolączkami) a bezpieczeństwem socjalnym stagnacyjnych komunistycznych dyktatur. Ponad dekadę przed tym, jak socjolog Anthony Giddens spopularyzował wyrażenie „trzecia droga”, szwedzki minister finansów Kjell-Olof Feldt oświadczył, że socjaldemokraci szwedzcy rozwijają trzecią drogę, która jest alternatywą dla kapitalizmu i państwowego socjalizmu.

Model, który łączy efektywność kapitalistycznych rynków (unikając ich społecznych bolączek) i utrzymuje bezpieczeństwo socjalne reżimów komunistycznych, może się wydawać idealnym rozwiązaniem dla tych postkomunistycznych rządów, które obawiają się, że prywatyzacja i restrukturyzacja doprowadzą do masowego bezrobocia i masowego ubóstwa.

Zamiast „socjalizmu z ludzką twarzą” Dubčeka, Szwecja proponuje „kapitalizm z ludzką twarzą”. Gdy Szwecja we wczesnych latach 70. XX wieku znajdowała się u szczytu swego rozwoju, nawet jej najbardziej zagorzali krytycy przyznawali, że „doskonale” zarządza swoją gospodarką².

Jeżeli więc Szwecja tak dobrze radziła sobie pod względem gospodarczym; jeżeli odniosła sukces w ograniczeniu ubóstwa, bezrobocia i poważnych nierówności ekonomicznych; jeżeli udało się jej zbudować nowoczesną gospodarkę nastawioną na eksport; jeżeli osiągnęła więcej niż inne kraje na drodze ku równości kobiet i mężczyzn, dlaczego kraje postkomunistyczne nie obrały Szwecji za wzór? Jedna z nasuwających się odpowiedzi mówi, że rządy transformacyjne napotykały dużo większe ograniczenia finansowe w porównaniu z państwami z dobrze ugruntowaną i właściwie funkcjonującą gospodarką rynkową. Mimo to można było podjąć debatę o tym, czego można się nauczyć na szwedzkich doświadczeniach i które z rozwiązań modelu szwedzkiego mogłyby zostać zaadaptowane do polskich warunków. Nie stało się tak ze względu na szeroko rozpowszechniony pogląd, że model szwedzki załamał się w latach 90. XX wieku i dlatego nie może już służyć za wzór.

Artykuł ten zaczyna się od rozważenia tego, czym był w rzeczywistości model szwedzki. Następnie opisuje niektóre ze zmian szwedzkiej polityki społecznej w celu stwierdzenia, czy rzeczywiście się ona załamała, czy raczej została zreformowana. Na koniec omówione zostaną przyczyny zmian tej polityki. Czy socjaldemokraci zaczęli wdrażać zmiany ze względu na to, że stary model przestał funkcjonować, czy może stało się tak z powodów ideologicznych – takich jak rosnąca hegemonia poglądów liberalno-rynkowych? Odpowiedź na to pytanie może skłonić nas do ponownej oceny modelu szwedzkiego i tego, czego można się nauczyć z jego doświadczeń.

Czym był model szwedzki?

Różni autorzy patrzyli na ten model z różnych perspektyw i w zależności od tego, którą przyjęli, podkreślali różne aspekty polityki społeczno-ekonomicznej Szwecji. Po raz pierwszy na eksperyment szwedzki zwrócił uwagę Marquis W. Childs w książce Sweden in the Middle Way (Szwecja: droga pośrednia). Książka koncentruje się na ruchu spółdzielczości konsumenckiej, który służy za przykład demokratycznej alternatywy dla kapitalizmu, komunizmu i faszyzmu. Wspomina też jednak o współpracy między socjalistami, kapitalistami i monarchią.

Ekonomiści i historycy gospodarki podkreślali współdziałanie między pracą i kapitałem, centralizację negocjacji między związkami zawodowymi i organizacjami pracodawców i wagę planu Rehna-Meidnera³. Idea tego planu była taka, że związkowcy zgadzali się popierać szybką restrukturyzację i nie przeciwstawiali się zwolnieniom. Za pomocą negocjacji na szczeblu centralnym uzgodniono politykę płacową, która gwarantowała równe płace za taką samą pracę niezależnie od zyskowności poszczególnych przedsiębiorstw. W rezultacie najbardziej efektywne firmy płaciły płace niższe niż wolnorynkowe i mogły się rozwijać jeszcze szybciej, a firmy najsłabsze płaciły płace wyższe niż wolnorynkowe, co prowadziło je szybciej do bankructwa. Pracownicy zmuszani byli tym samym do większej elastyczności i do poszukiwania pracy w firmach bardziej efektywnych. Takie rozwiązania sprawiły, że przemysł szwedzki rozwijał się i unowocześniał szybciej niż w warunkach wolnorynkowych. Spowodowało to też powstawanie nowych miejsc pracy ze względu na wzmocnienie rynku eksportowego, ponieważ firmy szwedzkie szybciej od zagranicznych konkurentów wdrażały nowe technologie.

Rządy socjaldemokratyczne uruchamiały aktywną politykę w celu ułatwienia akceptacji dla elastycznych rozwiązań na rynku pracy. Wprowadzano programy dla bezrobotnych poprawiające ich pozycję na rynku pracy i ułatwiające znalezienie atrakcyjnej posady (w czasie poszukiwania pracy otrzymują oni hojne zasiłki łagodzące związany z utratą posady spadek poziomu życia). Dopóki rząd zapewnia niskie bezrobocie i wysokie zasiłki, związki nie mają powodu przeciwstawiać się restrukturyzacji przemysłu i następującym w jego wyniku zwolnieniom. Dlatego też w Szwecji nie ma tradycji słynnych przywódców związkowych w rodzaju Arthura Scargilla⁴, którzy bronili przestarzałych gałęzi przemysłu w celu zachowania miejsc pracy.

Podczas gdy ekonomiści podkreślali ekonomiczne aspekty modelu Rehna-Meidnera, politologowie koncentrowali się na innej stronie współpracy między pracą i kapitałem – na korporatyzmie lub „neokorporatyzmie”⁵.

Wyjątkową cechą modelu szwedzkiego z tego punktu widzenia jest to, że współpraca między kapitałem i pracą wykraczała daleko poza scentralizowane umowy zbiorowe dotyczące płac i warunków pracy. Przynajmniej do połowy lat 80. XX wieku wielu reprezentantów obu stron zasiadało w różnych radach podejmujących decyzje dotyczące wdrażania polityki państwa. Przykładowo, reprezentanci związków i głównej organizacji pracodawców tworzyli Krajową Radę Pracy, odpowiedzialną za implementację aktywnej polityki rynku pracy, włączając w to prowadzenie biur zatrudnienia⁶. Czasami do ciał tego rodzaju należeli także przedstawiciele innych organizacji – np. rada zarządzająca telewizji szwedzkiej składała się z reprezentantów Kościoła szwedzkiego, związku dziennikarzy, partii politycznych oraz pracodawców.

Zagadnienia korporatyzmu, współpracy między pracą i kapitałem, model Rehna-Meidnera i spółdzielczość konsumencka są interesujące i pokazują pewne wyjątkowe strony szwedzkiego społeczeństwa, niemniej Szwecja jest najbardziej znana ze swojej polityki społecznej, i na niej właśnie koncentruje się ten artykuł. Oczywiście, wszystkie wymienione obszary wpływają na politykę społeczną, ale ograniczoność miejsca nie pozwala na szczegółową analizę każdego z tych tematów.

Główna konkluzja wynikająca z dyskursu o szwedzkiej polityce społecznej jest taka, że socjaldemokraci mogli zdobyć poparcie dla swoich programów dzięki rozwijaniu świadczeń powszechnych. Badania porównawcze pokazują, że świadczenia skierowane wyłącznie do ubogich [means-tested] stygmatyzują swoich odbiorców. Klasa średnia i zamożniejsi obywatele obwiniają świadczeniobiorców za sytuację, w jakiej się znaleźli, i uznają ich za leniwych, żyjących z socjalu „obiboków”, którzy nic nie robią, by znaleźć „prawdziwą pracę”. Państwowa polityka społeczna, której środkiem są świadczenia powszechne, opiera się na zasadzie obywatelstwa socjalnego. Mówiąc zwięźle, prawo do opieki zdrowotnej mam nie dlatego, że jestem bogaty i mam pieniądze, ale dlatego, że jestem chory. Mam prawo do opieki zdrowotnej, przyzwoitego mieszkania, odpowiedniego dochodu itd. – tak jak mam prawo do głosowania w wyborach ze względu na to jedynie, że jestem obywatelem. Polityka społeczna oparta na zasadzie obywatelstwa zdaje się mieć dużo większe poparcie w porównaniu z polityką społeczną skierowaną wyłącznie do ubogich, ponieważ obywatele uważają, że mają prawo do świadczeń pieniężnych i usług społecznych. Gdy biedni i bezrobotni otrzymują zasiłki dopiero po sprawdzeniu, czy są wystarczająco ubodzy, wyborcy z klasy średniej opierają się przed płaceniem wysokich podatków na zasiłki dla tych stygmatyzowanych „ofiar życiowych”. Dobrze prosperująca klasa średnia zakłada, że zawsze będzie się jej powodzić, a więc nie otrzyma nic w zamian za płacone podatki. Gdy jednak chodzi o dzieci, klasa średnia czuje się „uprawniona” do zasiłków wychowawczych [parental leave benefits]. Osoby z tej klasy nie są wygranymi, którzy płacą podatki na przegranych, są raczej wygranymi, którzy ponownie wygrywają, dostając to, co im się należy za zasługi. W taki sposób programy powszechnych świadczeń mogą zdobyć poparcie tej grupy, a programy świadczeń selektywnych jej pogardę. W konsekwencji wyborcy w Skandynawii głosują na partie socjaldemokratyczne i są gotowi płacić wysokie podatki, ponieważ wierzą, że coś za nie dostaną. Z kolei wyborcy w krajach liberalno-rynkowych, takich jak USA, mniej chętnie głosują na lewicowych polityków, gdyż sądzą, że nie będą mieli żadnych korzyści z płacenia wyższych podatków⁷.

Badania empiryczne państwowej polityki społecznej pokazują, że model uniwersalistyczny generuje poparcie klasy średniej, która też chętniej wspiera ubogich. Kraje realizujące ten model mają większy zakres redystrybucji niż kraje modelu liberalnego, a także oferują o wiele hojniejsze wsparcie dla ubogich i najbardziej potrzebujących. W konsekwencji tylko 4,9 proc. ludności w Szwecji żyje poniżej linii ubóstwa, podczas gdy w USA jest to 17,9 proc., a w Wielkiej Brytanii – 13,2 proc.⁸

Wyjaśnia to nie tylko różnicę między krajami liberalnymi a socjaldemokratycznymi, ale także sytuację wewnątrz poszczególnych krajów. Badania sondażowe pokazują, że również wśród obywateli krajów skandynawskich programy powszechne są bardziej popularne od selektywnych. Dlatego też nawet wśród krajów skandynawskich programy powszechne są raczej hojne, podczas gdy selektywne – o wiele skromniejsze pod względem poziomu zabezpieczenia⁹.

W praktyce jednak nie wszystkie transfery w Szwecji mają całkowicie powszechny charakter. W teorii uprawnienie do świadczeń powszechnych nabywa się niezależnie od dochodu. Gøsta Esping-Andersen używał w swoich badaniach wskaźnika „dekomodyfikacji”, tj. zakresu, w jakim dochód zatrudnionych nie zależy od pracy. W tym ujęciu świadczenia są bardziej powszechne, jeżeli podnoszą poziom dekomodyfikacji¹⁰. Wyższy poziom tego wskaźnika uzyskuje się, jeżeli świadczenia pieniężne mają taką samą wysokość. W rzeczywistości większość świadczeń w Szwecji ma charakter ubezpieczenia społecznego działającego zgodnie z „zasadą utraconego dochodu”¹¹. Szwedzi otrzymują dzisiaj, do pewnego progu, 80 proc. utraconych dochodów, jeżeli nie mogą podjąć pracy z powodu bezrobocia, choroby lub urlopu rodzicielskiego. Szwedzkie ubezpieczenie społeczne jest jednak instytucją państwową i powszechną w tym sensie, że takie same zasady obowiązują wszystkich obywateli niezależnie od profesji i miejsca zatrudnienia, dlatego niektórzy nazywają ten model „półpowszechnym”¹².

Co się zmieniło w latach 90.?

Podczas ostatniej dekady dyskurs o polityce społecznej w Europie Zachodniej został zdominowany przez dyskusję o retrenchment¹³. Zapoczątkowali ją Thatcher i Reagan, inicjując radykalne cięcia w wydatkach publicznych. Uwaga komentatorów i badaczy koncentrowała się tu głównie na świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego. Jedną z powszechnie proponowanych konkluzji tej debaty było wskazanie, że retrenchment był największy w krajach anglosaskich ze względu na to, że dominowały tam stygmatyzujące programy świadczeń selektywnych, które nie miały wielu zwolenników. Dużo trudniej było dokonać cięć w programach świadczeń powszechnych, które cieszyły się szerokim poparciem w klasie średniej.

Autorzy ci mieli rację, zauważając, że cięcia w państwowej polityce społecznej Szwecji były bardzo umiarkowane w porównaniu ze Stanami Zjednoczonymi lub Wielką Brytanią. Główne świadczenia z ubezpieczenia społecznego zostały obniżone z 90 proc. dochodu (do pewnego progu) do 75 proc., a potem podwyższone do 80 proc. Zmniejszyły się więc, ale nieznacznie, co trudno uznać za dowód na śmierć modelu szwedzkiego.

W niektórych przypadkach zmiany były bardziej skomplikowane. Przykładowo, ubezpieczenie chorobowe pokrywało również 80 proc. płacy, ale w 1992 wprowadzono jeden dzień oczekiwania [free day] znany w Szwecji jako karensdag. Oznacza to, że przez pierwszy dzień pozostawania w domu nie otrzymuje się żadnego świadczenia. Jest to wyraźnie krok do tyłu, powodujący obniżanie poziomu życia. Badania pokazują, że rozwiązanie to zmniejszyło krótkoterminową absencję, ale wzrosa liczba chorób trwających dłużej. Ludzie chorzy, którzy wcześniej zostaliby w domu, teraz idą do pracy, żeby zmniejszyć stratę dochodu. W rezultacie wzrasta prawdopodobieństwo, że staną się bardziej chorzy i zarażą swoich kolegów. Inne powszechnie stosowane sposoby unikania utraty dochodu to branie dni urlopowych albo dni na opiekę nad chorym dzieckiem (uprawnia to do pełnego dochodu). W obu przypadkach reforma przyniosła negatywne skutki dla świadczeniobiorców. Inne elementy reformy ubezpieczenia chorobowego trudniej zaklasyfikować jako retrenchment. Obecnie pracodawcy płacą za pierwsze trzy tygodnie choroby pracownika, a w planach jest zmniejszenie tego okresu do dwóch tygodni¹⁴. Z jednej strony stwarza to bodźce do poprawy warunków pracy, ponieważ zdrowsi pracownicy oznaczają oszczędności dla zatrudniającego. Z drugiej strony może to pogorszyć sytuację tych, którzy już mają problemy zdrowotne, ponieważ pracodawcy niechętnie zatrudniają ludzi, którzy często chorują. Reforma ta uczyniła instytucję karensdag jeszcze mniej uzasadnioną z punktu widzenia oszczędności funduszy ubezpieczenia społecznego, bo i tak za wszystko płacą pracodawcy. Nie dotyczy to oczywiście zatrudnienia w sektorze publicznym, ale oszczędności i tak są niewielkie.

Kolejnym niejednoznacznym przykładem jest reforma emerytalna. Popierający reformę twierdzą, że będzie ona korzystna dla klasy pracującej, ponieważ każdy kolejny rok pracy zwiększa całkowitą wysokość emerytury, a w poprzednim systemie była ona kalkulowana na podstawie dziesięciu lat z największymi dochodami (o ile staż pracy wynosił trzydzieści lat). Niektórzy naukowcy utrzymują, że rezultaty reformy trudno przewidzieć, ale przyznają, że prawdopodobnie emerytury wielu osób będą wyższe, gdyż zostały powiązane z rynkiem papierów wartościowych, a ich ceny mocno wzrastają w długim okresie. Większość Szwedów doświadcza jednak reformy emerytalnej jako pogorszenia swojej sytuacji. Wcześniej każdy wiedział, jaką będzie miał emeryturę, a jej wysokość była zagwarantowana na wysokim poziomie. Teraz emerytury zależne są od dynamiki wzrostu gospodarczego, rynku kapitałowego i inflacji, a nikt nie wie, jak będą się kształtowały w przyszłości. Ogólnie rzecz biorąc, panuje odczucie, że celem reformy jest oszczędzanie pieniędzy, co oznacza niższe emerytury.

Podczas gdy poziom świadczeń z ubezpieczeń społecznych ogólnie, ale umiarkowanie, obniżył się, to polityka rodzinna stała się bardziej hojna w ostatniej dekadzie. Koszt opieki dziennej nad dziećmi obniżył się, gdy rząd wprowadził ograniczenie maksymalnej wysokości opłat za te usługi. Innym usprawnieniem opieki dziennej jest to, że rodzice mają teraz prawo do tych usług w wymiarze co najmniej piętnastu godzin w tygodniu nawet wtedy, gdy są bezrobotni albo przebywają na urlopie rodzicielskim na inne dziecko. Powodem tego jest ochrona dzieci przed nagłym zerwaniem kontaktów społecznych, które nawiązały w instytucjach opieki dziennej.

Inne zmiany w polityce rodzinnej to wzrost liczby miesięcy płatnego urlopu rodzicielskiego z dwunastu do trzynastu i wprowadzenie miesiąca ojcowskiego, zarezerwowanego wyłącznie dla ojca. Oznacza to, że wszyscy ojcowie mają bodźce do pozostania w domu ze swoimi dziećmi przynajmniej na miesiąc, ponieważ jeżeli tego nie zrobią, stracą przysługujący za ten miesiąc zasiłek wychowawczy. Gdy liczba miesięcy urlopu rodzicielskiego wzrosła do trzynastu, zwiększono też liczbę miesięcy ojcowskich do dwóch¹⁵.

Jeżeli ktoś spojrzy tylko na ubezpieczenia społeczne i politykę rodzinną, stwierdzi wówczas, że pewne zmiany zaszły, ale podstawy modelu szwedzkiego nie zostały naruszone. Inna konkluzja może być taka, że zmiany te nie były zbyt radykalne, a chociaż oznaczały cięcia w niektórych obszarach, to w innych następowała poprawa. W dyskusjach tych pomija się jednak to, że największe ograniczenia nie dotyczyły poziomu świadczeń socjalnych, ale usług społecznych. W latach 90. XX wieku nastąpiły poważne cięcia w sektorze publicznym, a szczególnie w obszarach usług zdrowotnych, ochrony zdrowia psychicznego i opieki dla ludzi starszych, ponieważ liczba zatrudnionych przez władze miejskie i gminne zmniejszyła się z prawie 1,3 mln w 1990 do mniej niż 1,1 mln w 1998¹⁶.

Przykładowo, odsetek osób starszych potrzebujących opieki, które otrzymywały pomoc domową od władz miejskich, zmniejszył się z 46 proc. w 1990 roku do 33 proc. w 1999¹⁷. W dodatku realna wartość opłat wzrosła tak, że „w końcu lat 90. przeciętnie jedna na sześć osób potrzebujących pomocy w wieku 75 lat i więcej zrezygnowała z niej ze względu na koszty”¹⁸. W rzeczywistości odsetek osób starszych otrzymujących pomoc domową zmniejszył się z 15,5 proc. w 1990 roku do 8,4 proc. w 1997¹⁹. Jedno z badań pokazało, że 41 proc. władz miejskich wycofało się ze świadczenia pewnych usług pomocy domowej dla osób starszych mieszkających samodzielnie²⁰. Dodatkowo ponad połowa miast zmieniła strukturę tej pomocy – 58 proc. przestało dostarczać pomocy w gotowaniu, 22 proc. – w spacerach, a 17 proc. – w wyjściach do sklepu.

Zmiany te dotknęły również dzieci. Liczba nauczycieli na 100 uczniów zmniejszyła się z 9,4 proc. w 1991 do 7,6 proc. w 1999²¹, co doprowadziło do skarg na przeludnione klasy w większych miastach. Spadła nawet jakość opieki nad dziećmi, mimo tak dużego nacisku na politykę rodzinną. Liczba dzieci otrzymujących opiekę dzienną lub po szkole wzrosła z 532 tys. do 720 tys. między rokiem 1990 i 1999, ale liczba dzieci na zatrudnionych w pełnym wymiarze czasu znacząco wzrosła²². W przedszkolach wskaźnik ten wzrósł w tym czasie z 4,2 do 5,4. W opiece poszkolnej wzrost ten był nawet bardziej dramatyczny – z 8,3 dzieci na zatrudnionego opiekuna do 17,5²³.

Największe cięcia nastąpiły prawdopodobnie w sektorze opieki zdrowotnej. Różne są w tym zakresie szacunki, ale przynajmniej 60 tys. miejsc pracy zostało zlikwidowanych, a największe redukcje dotyczyły pielęgniarek i personelu pomocniczego²⁴. Liczba lekarzy jednak wzrosła. Wykres 1 przedstawia ogólny spadek zatrudnienia w sektorze zdrowotnym. Dostęp do opieki zdrowotnej zmniejszył się, szczególnie w mniejszych miastach, ponieważ wiele małych szpitali lokalnych i przychodni zostało zamkniętych. Liczba łóżek w stacjonarnej opiece medycznej zmniejszyła się o 50 proc. w latach 1990²⁵. Wykres 2 pokazuje, że spadek dostępności łóżek był największy w opiece psychiatrycznej i w szpitalach.

WYKRES 1: ZMIANY W ZATRUDNIENIU W SEKTORZE OPIEKI ZDROWOTNEJ

Źródło: Socialstyrelsen, Halso-och sjukvardsstatistik arsbok 2002, http://www.sos.se//FULLTEXT/46/2002-46-1/2002-46-1.htm, s. 130, 140.

Reformy decentralizujące i deinstytucjonalizujące opiekę nad osobami niepełnosprawnymi i chorymi psychicznie prowadzą również do cięć, ponieważ władz lokalnych nie stać na zapewnienie opieki dla wszystkich potrzebujących. „Ewaluacja reform w zakresie niepełnosprawności i psychiatrii pokazuje, że mniej osób korzysta z usług, niż tego oczekiwano”²⁶. W rzeczywistości tylko około połowy z tych, którzy mieli z nich korzystać, miała dostęp do tych usług.

WYKRES 2: ZMIANY W LICZBIE OŚRODKÓW ZDROWIA I LICZBIE ŁÓŻEK

Źródło: Socialstyrelsen, Halso-och sjukvardsstatistik arsbok 2002, dz. cyt., s. 132, 133, 138.

Badania opinii publicznej pokazują, że obywatele są raczej krytycznie nastawieni do cięć. W jednym z sondaży przeprowadzonym w zachodniej Szwecji w 1999 roku 28 proc. respondentów czuło, że jakość usług publicznych, z których korzystali w ciągu poprzednich dwóch–trzech lat, obniżyła się, a tylko 4 proc. stwierdziło, że się poprawiła (67 proc. utrzymywało, że nic się nie zmieniło)²⁷. Tymczasem 47 proc. utrzymywało, że jakość tych usług pogorszyła się, a tylko 3 proc. uznało, że się poprawiła (50 proc. wybrało odpowiedź, że nie uległa zmianie). Różnice w odsetkach uważających, że jakość usług publicznych się pogorszyła, może być spowodowana tym, że nie każdy respondent korzystał z nich w ciągu ostatnich dwóch–trzech lat, co oznacza, że odpowiedzieli oni, iż jakość tych usług, z których korzystali osobiście, nie zmieniła się. Z powodu cięć w usługach publicznych gazety zamieszczają coraz więcej wiadomości o protestach przeciwko obniżaniu jakości, zamykaniu szpitali, instytucji dla umysłowo chorych i innych²⁸.

W kolejnym badaniu Lennart Nillson pokazał, że zadowolenie z jakości prawie wszystkich usług publicznych zmniejszało się w latach 90. XX wieku²⁹. Wyjątkiem były usługi biblioteczne i projekty związane z ochroną środowiska. Istotne jest jednak, że wzrastające niezadowolenie z usług publicznych nie powinno być uznane za wskaźnik załamywania się modelu szwedzkiego. Z 25 kategorii usług, jakie uwzględniono w tym badaniu, Szwedzi byli życzliwie nastawieni do wszystkich poza „możliwością znalezienia pracy”. W ciągu trzech lat (1993, 1996 i 1999) Szwedzi oceniali dość negatywnie jakość opieki dla osób starszych i usług socjalnych³⁰. W kolejnym artykule Nillson dodaje, że od 1996 do 2000 zadowolenie z ośrodków zdrowia zmniejszyło się z +49 do +37 punktów (na skali –100 do +100), podczas gdy zadowolenie z ośrodków zdrowia dla dzieci zmniejszyło się z +33 do +12, a ze szkół podstawowych – z +27 do +13³¹. Szwedzi są więc nadal zadowoleni z tych usług , choć zmniejszył się poziom tego zadowolenia.

Reforma podatkowa i kryzys gospodarczy

Dotąd argumentowałem, że szwedzki model opiekuńczości pozostał zasadniczo nienaruszony. Świadczenia socjalne są wciąż relatywnie hojne, chociaż ich poziom nieznacznie się obniżył. Cięcia w sektorze usług społecznych były jednak dużo większe i spowodowały, że wyborcy stawali się coraz bardziej niezadowoleni z systemu. W konsekwencji socjaldemokraci stracili sporą część poparcia, a wzrosła popularność Partii Lewicy (przed 1989 Partia Eurokomunistyczna). Podczas gdy socjaldemokraci otrzymali 45,3 proc. głosów w wyborach 1994 i 36,4 proc. cztery lata później, Partia Lewicy uzyskała odpowiednio 6,2 proc. i 12,0 proc.³². Poza tym wzrosła liczba osób niebiorących udziału w wyborach, ponieważ wyborcy socjaldemokratyczni o skłonnościach bardziej lewicowych nie chcą głosować na swoją partię, która w porównaniu z latami 80. idzie bardziej na prawo, a boją się też głosować na byłych komunistów i ostatecznie zostają w domu. Należy jednak zauważyć, że obecnie Socjaldemokratyczna Partia Pracy znów przesunęła się na lewo od czasu flirtu z nurtem liberalno-rynkowym na początku lat 90.

Pozostaje pytanie, dlaczego socjaldemokraci zainicjowali cięcia w sferze społecznej. W wiedzy potocznej utrzymuje się przekonanie, że Szwecja „żyła ponad stan”. Przynajmniej na pierwszy rzut oka wydaje się jednak, że przed reformami podatkowymi przeprowadzonymi w latach 90. gospodarka szwedzka i finanse publiczne miały się całkiem dobrze. Latem 1990 roku bezrobocie wynosiło 1,1 proc., nadwyżkę zanotowano zarówno w budżecie centralnym, jak i w funduszach ubezpieczeniowych³³. Krótko po reformie podatkowej przemysł budowlany znalazł się w kryzysie, cztery z pięciu największych banków zbankrutowały, stopa bezrobocia błyskawicznie wzrosła do 8 proc., a nadwyżka budżetowa zamieniła się w największy po greckim deficyt w Europie³⁴.

Logicznie rzecz biorąc, należałoby zacząć analizę kryzysu gospodarczego od liberalno-rynkowej reformy podatkowej. Hegemonia poglądów neoliberalnych stała się jednak tak absolutna, że nawet w szwedzkim dyskursie traktowano jako dziwaków ludzi, którzy sugerowali istnienie związku między obniżaniem podatków a kryzysem gospodarczym. Jeżeli widzisz, że ktoś biegnie za kimś na ulicy i zadaje mu cios nożem, a ten pada martwy, niekoniecznie świadczy to o tym, że śmierć nastąpiła w wyniku pchnięcia nożem. Być może spowodował ją atak serca, który zdarzył się dokładnie w tym samym momencie. Mogło być nawet tak, że cios nożem nie byłby śmiertelny, gdyby nie równoczesny atak serca. Wciąż jednak niezbyt dziwne byłoby zachowanie policji, która wszczynając dochodzenie na temat przyczyn tej śmierci, przyjęłaby, że jej powodem było pchnięcie nożem. Z jakichś powodów politycy, dziennikarze i intelektualiści patrzą na kryzys gospodarki szwedzkiej przez neoliberalne okulary, które sprawiają, że nie są zdolni zobaczyć związku między pchnięciem nożem a śmiercią.

Ten artykuł zmierza w przeciwnym kierunku i odrzuca te okulary. Punktem wyjścia analizy jest hipoteza o winie reformy podatkowej. Może wydawać się to bardzo radykalne, ale trzeba pamiętać, że nawet najbardziej liberalno-rynkowi ekonomiści w Szwecji niechętnie przyznają, że obniżanie podatków było bezpośrednią przyczyną kryzysu gospodarczego. Nie krytykują oni samej idei cięć w podatkach i wydatkach publicznych, ale przyznają, że czas i sposób ich wprowadzenia nie były właściwe. Czas nie był dogodny przede wszystkim ze względu na to, że większość świata zachodniego wchodziła wówczas w recesję. Oznaczało to, że popyt na szwedzkie towary się zmniejszał, a więc cięcia w sektorze publicznym nastąpiły, gdy firmy szwedzkie zaczynały raczej zwalniać, niż zatrudniać nowych pracowników.

Ponadto działania reformatorskie podejmowano w złej kolejności³⁵. Kilka lat wcześniej, w roku 1985, rząd socjaldemokratyczny dokonał deregulacji rynków finansowych i kapitałowych. W rezultacie inwestorzy i korporacje szwedzkie zaczęli wycofywać pieniądze z rynku narodowego i inwestować je w mocniejsze waluty. Gdy rząd obniżył podatki, proces ten jeszcze się nasilił, w wyniku czego rząd został zmuszony do przeprowadzenia radykalnej dewaluacji korony. Według tej argumentacji działania należało podjąć w odwrotnej kolejności. Najpierw obniżyć podatki, aby uczynić inwestowanie w Szwecji bardziej atrakcyjnym, a dopiero potem dokonać deregulacji rynków kapitałowych i finansowych.

W rzeczywistości reforma podatkowa była bardziej skomplikowana i miała więcej wad. Po pierwsze deregulacja rynków kapitałowych i finansowych z lat 80. doprowadziła do fali spekulacji na rynku mieszkaniowym. Zniesienie ograniczeń na praktyki bankowe w zakresie pożyczek znacznie ułatwiło zaciąganie kredytów. Gazety donosiły, że nawet bezrobotni mogli brać duże kredyty na zakup mieszkań. W konsekwencji ceny mieszkań błyskawicznie wzrosły. Wzrost cen wydał się nie mieć ograniczeń, ponieważ łatwo było pożyczyć wystarczającą sumę na zakup mieszkania czy domu. Pożyczanie pieniędzy było korzystne ze względu na to, że stopy procentowe i inflacja były wysokie, a kredyty mieszkaniowe w znacznym stopniu subsydiowane. Dlatego też realna stopa oprocentowania kredytów hipotecznych była dużo niższa od inflacji i oficjalnych stóp procentowych. Oznaczało to, że pożyczający pieniądze miał z tego zysk³⁶. Ingemar Ståhl i Kurt Wickman stwierdzili, że realne stopy procentowe dla małych właścicieli domów wzrosły z –1,5 proc. w 1985 do +7,1 proc. w 1992³⁷. Reforma podatkowa radykalnie zmieniła sytuację. Po to, żeby sfinansować obniżkę podatków, poddano cięciom niektóre subsydia, w tym mieszkaniowe. Dodatkowo rząd zmienił swoje priorytety monetarne i uznał walkę z inflacją za ważniejszą od ograniczania bezrobocia. Ponadto zdecydował się na powiązanie korony z ECU. W rezultacie, gdy zniknęły subsydia mieszkaniowe, inflacja znacznie się zmniejszyła³⁸.

Nic dziwnego, że reforma podatkowa spowodowała pęknięcie spekulacyjnej bańki. Niemal w ciągu jednej nocy załamał się rynek mieszkaniowy. Ceny mieszkań spadły, popyt na budowę nowych budynków prawie całkowicie zniknął, a sytuacja finansowa pożyczkobiorców sprawiła, że wielu przestało spłacać swoje kredyty. Bezrobocie w przemyśle budowlanym gwałtownie wzrosło z 2 proc. w 1990 do blisko 30 proc. w 1993³⁹.

W 1991 kryzys gospodarczy i utrata wiary tradycyjnych wyborców socjaldemokratycznych, którzy już „nie rozpoznawali swojej partii”, wyniosła do władzy centroprawicowy rząd po raz pierwszy od 1982 i dopiero po raz trzeci od 1932. Nowy rząd i liberalna partia socjaldemokratyczna uzgodniły, że kamieniem węgielnym polityki gospodarczej ma być utrzymywanie stabilnej korony. Bank centralny miał za zadanie skupować korony zawsze wtedy, gdy było to konieczne dla utrzymania na nie popytu. Inwestorzy zauważyli jednak, że załamanie rynku mieszkaniowego radykalnie osłabiło gospodarkę szwedzką, co zniechęcało ich do inwestowania w Szwecji czy do trzymania koron. W konsekwencji zaczęło się drenowanie waluty szwedzkiej przez międzynarodowych spekulantów, którzy zaczęli liczyć na dewaluację. Rząd i bank centralny stoczyły z nimi przegraną bitwę. Ostatecznie rząd się poddał, ale dopiero po tym, jak wydał miliardy dolarów na próżno i pozwolił, aby krótkoterminowe stopy procentowe osiągnęły pamiętny poziom 500 proc.!

O ile pierwotne reformy osłabiły system bankowy, o tyle wysiłki w celu ochrony szwedzkiej waluty doprowadziły go na krawędź całkowitego załamania. Wielu pożyczkobiorców z klasy niższej i średniej zbankrutowało, gdy zmniejszyła się inflacja, a subsydia mieszkaniowe zostały obcięte. Wstrząs, w wyniku którego podniosły się stopy procentowe, doprowadził do bankructwa wielu z nawet najbardziej wypłacalnych kredytobiorców. W krótkim okresie zbankrutowały cztery z pięciu szwedzkich banków. Zmusiło to liberalno-rynkowy rząd centroprawicowy do znacjonalizowania kilku banków, aby zapobiec totalnemu chaosowi na rynku finansowym, potem zostały one sprzedane sektorowi prywatnemu. Oczywiście w efekcie deficyt budżetu wzrósł jeszcze bardziej. Były minister finansów Kjell-Olof Feldt stwierdził, że do momentu sprzedaży banku Nordbanken kryzys bankowy kosztował Szwedów 60 miliardów koron (około 30 miliardów złotych po obecnym kursie)⁴⁰.

Trudno obliczyć, ile dokładnie rząd szwedzki wydał, próbując ratować koronę i banki, ale jest jasne, że działania te o wiele bardziej przyczyniły się do deficytu budżetowego niż wydatki generowane przez przeciążone państwo opiekuńcze. Niektórzy ekonomiści szacują, że na obronę narodowej waluty wyrzucono w błoto 30 miliardów koron (około 15 miliardów złotych po obecnym kursie)⁴¹. W następstwie tego nadwyżka budżetowa zmieniła się w deficyt rzędu 110 miliardów koron. Załamanie sektora bankowego kosztowało nawet więcej. Prawdziwsze niż klisza mówiąca o Szwedach „żyjących ponad stan” wydaje się twierdzenie, że to reformatorzy liberalno-rynkowi wydawali więcej, niż mieli, a wszystko po to, żeby uratować bardzo nieudaną obniżkę podatków i monetarystyczną politykę finansową.

Doprowadziłoby to do ruiny nawet najzdrowszą gospodarkę, ale kolejne działania w połączeniu z cięciami podatków były jak gaszenie ognia benzyną. Liberalno-rynkowy zwrot opierał się również na wierze w to, że powinno się decentralizować usługi społeczne, i przekazywano władzom lokalnym instytucje (w tym szkoły) uprzednio prowadzone przez państwo. Wzrosły więc kompetencje i wydatki samorządów, ale jednocześnie zakazano im podwyższać podatki⁴². Już wcześniej za dużą część usług społecznych odpowiadały szwedzkie samorządy, ale po reformach aż trzy czwarte wszystkich pracowników sektora publicznego było zatrudnionych przez władze miejskie i gminne⁴³.

Zakaz podwyższania podatków lokalnych uzasadniono ochroną „dynamizujących” skutków cięć podatków centralnych, które to skutki mogłyby zniknąć, gdyby władze lokalne podniosły krańcową stopę podatkową o tyle, o ile obniżył ją rząd centralny. Ostatecznie obniżka podatków nie byłaby wówczas żadną obniżką, ale raczej przekazaniem władzy. Dlatego rząd socjaldemokratyczny uchwalił całkowity zakaz podnoszenia podatków lokalnych. Było to posunięcie tak radykalne, że władze Sztokholmu znalazły się w kryzysie koalicyjnym, gdy zakazano im wprowadzenia opłat od samochodów z przeznaczeniem na ochronę środowiska, a była to część umowy socjaldemokratów z Partią Zielonych. Socjaldemokraci zawarli kolejną koalicję, tym razem z liberałami i konserwatystami. Postawiono na budowę autostrad, a nie na ochronę środowiska. Zakaz podnoszenia podatków lokalnych objął więc nawet podatki ekologiczne, zmuszające producentów i konsumentów do pokrywania kosztów społecznych związanych z ich działalnością, spowodował zerwanie współpracy socjaldemokratów z innymi ugrupowaniami lewicowymi i zmusił ich do współpracy z centroprawicą.

Poza reperkusjami politycznymi (socjaldemokraci ponownie „nie poznawali swojej partii”) obniżka podatków rozpoczęła gospodarczą spiralę upadku. Ze względu na to, że koszty prowadzenia państwowych instytucji przekazanych władzom lokalnym okazały się wyższe niż rekompensaty otrzymywane przez nie od rządu, a władze lokalne nie mogły podnosić podatków, nastąpiły cięcia w usługach społecznych. To jednak wciąż rząd centralny wypłacał ubezpieczenia społeczne, co jeszcze bardziej pogłębiało sprzeczności. Oznaczało to, że jeżeli władze lokalne zwolniły pracownika, który dostawał wynagrodzenie 100 tys. koron miesięcznie, to gdy dodamy składki na ubezpieczenie społeczne (ponieważ zatrudniający płacił składkę w całości), płynące stąd oszczędności wynosiły około 145 tys. koron. Rząd centralny musiał wypłacać zasiłki z tytułu ubezpieczenia od bezrobocia na poziomie 90 proc. płacy, co w tym przypadku wynosiło 90 tys. koron. W ten sposób społeczeństwo oszczędzało na tym zwolnieniu jedynie 55 tys. koron (145 tys. minus 90 tys.), a władze lokalne – 145 tys. koron. Wynika stąd, że władze lokalne były silniej motywowane do zwalniania pracowników w porównaniu z rządem centralnym, gdyż koszt zwolnień przerzucany był na ten ostatni.

To z kolei napędzało spiralę: im więcej bezrobotnych, tym mniejsza baza podatkowa władz lokalnych. Im mniejsza baza podatkowa, tym więcej ludzi musiało zostać zwolnionych, co znowu ją zmniejszało i powodowało konieczność następnych zwolnień. Spirala upadku była silnie wzmacniana tym, że bezrobocie i tak gwałtownie rosło ze względu na załamanie mieszkalnictwa, budownictwa i sektora bankowego. Niezamierzonym skutkiem reformy podatkowej wprowadzonej na poziomie narodowym było więc to, że władze lokalne zmuszone były do zwolnienia wielu pracowników sektora publicznego.

Przykład ten pokazuje, jak organizacja państwa szwedzkiego przyczyniła się do tego, że cięcia w sektorze usług były większe niż w ubezpieczeniach społecznych. Władze lokalne są odpowiedzialne za większość usług publicznych, a państwo odpowiada za ubezpieczenia społeczne, dlatego władze lokalne nie biorą pod uwagę kosztów ubezpieczenia od bezrobocia tych, których zwalniają.

Organizacja państwa szwedzkiego sprzyja większym cięciom w sektorze lokalnych usług publicznych niż w ubezpieczeniach społecznych również z innych powodów. Najważniejszym z nich jest równoczesność wyborów centralnych i lokalnych. Oznacza to, że w kampanii wyborczej dominują sprawy ogólnokrajowe. Ze względu na to, że poparcie dla usług publicznych jest wysokie, żaden rząd nie chce być obwiniany o pogorszenie ich stanu. Jedno z badań pokazało, że wyborcy chętniej głosują przeciwko rządowi, gdy uznają, że nastąpiło pogorszenie w zakresie usług publicznych, niż wtedy, gdy uważają, że pogorszyła się ich sytuacja materialna⁴⁴. Jeżeli rząd ogłasza zmniejszenie poziomu państwowej opieki, natychmiast zostaje potępiony. Jeżeli jednak władze lokalne zamierzają zamknąć szpital, wyborcy są mniej skłonni obwiniać o to rząd centralny.

Dlatego w szwedzkim systemie wyborczym jest mniej prawdopodobne, że władze lokalne zostaną ukarane przez wyborców za zamknięcie szpitala – w porównaniu z tymi systemami, gdzie wybory krajowe i lokalne odbywają się w innym czasie (np. w Niemczech). Przeważająca większość wyborców nie jest świadoma spraw lokalnych i głosują oni tak jak w wyborach krajowych. W czasie wyborów media bardziej koncentrują się na kwestiach ogólnokrajowych niż na lokalnych. Ponadto rządy krajowe były od 1932 roku zdominowane przez socjaldemokratów (poza latami 1976–1982 i 1991–1994), niemniej w wielu miejscach władzę lokalną sprawowały koalicje centroprawicowe. Tym samym wyborcy biorący pod uwagę lokalne cięcia w usługach, mogli głosować przeciwko centroprawicy, co oznacza, ni mniej, ni więcej, że w pewnych sytuacjach socjaldemokraci zyskiwali na tym, że zmuszają władze lokalne do trudnych wyborów finansowych.

Innym czynnikiem sprzyjającym cięciom w usługach jest to, że są one mniej widoczne niż cięcia w ubezpieczeniach społecznych. Gdy rząd ogłosi, że cięcia w zakresie tych ostatnich spowodują obniżenie świadczeń z 90 proc. do 75 proc. płacy, każdy zda sobie sprawę z tego, co to znaczy i że kiedyś jego również to dotknie. Jeżeli zaś zamknięty zostanie lokalny szpital, w krótkim okresie wpłynie to na sytuację jedynie lokalnych mieszkańców. Oczywiście skumulowanie się takich lokalnych działań będzie miało krajowe reperkusje, ale jest to powolniejszy i dłuższy proces niż cięcia w ubezpieczeniach społecznych.

Nie należy traktować tej analizy jako gloryfikacji modelu szwedzkiego. Należy przyznać, że istnieją pewne problemy. Inflacja jest tu wyższa niż w krajach ościennych, co skutkuje ciągłą presją na koronę⁴⁵. Może być to jednak spowodowane nie tyle szwedzką polityką pełnego zatrudnienia, ile porzuceniem tej polityki przez jej sąsiadów i uznaniem tam za priorytet celów monetarnych, a nie walki z bezrobociem. Według tego argumentu polityka pełnego zatrudnienia będzie się lepiej sprawdzać na poziomie europejskim niż krajowym. Można utrzymywać, że w niektórych obszarach wolność wyboru konsumentów powinna być większa – było to zresztą w późniejszych latach 90. celem kolejnych reform, które nie naruszały jednak podstaw modelu szwedzkiego⁴⁶. Zdaniem niektórych zbyt mało zrobiono dla wyeliminowania nierówności płci, jednak późniejsze reformy szły właśnie w tym kierunku. Jeszcze inny zarzut dotyczy wykluczenia społecznego imigrantów na rynku pracy. Można nawet podnosić argument, że kolejki oczekujących na niektóre zabiegi chirurgiczne są zbyt długie, ale który z krajów uprzemysłowionych nie przechodzi obecnie kryzysu służby zdrowia? Mimo tej krytyki dowody wskazują na to, że kryzys gospodarczy początku lat 90. nie był spowodowany nadmiernymi wydatkami socjalnymi, ale nadmiernymi obniżkami podatków, które nie zostały sfinansowane, dobrze skoordynowane i właściwie zaplanowane. To właśnie te działania były nożem, którym uderzono w szwedzkie państwo opiekuńcze. Być może miało ono drobne kłopoty zdrowotne, ale niezależnie od programów społecznych i wysokości wydatków socjalnych nóż cięć podatkowych obaliłby nawet najzdrowsze państwo opiekuńcze.

Czy model szwedzki jest martwy?

Pozostało pytanie, czy model szwedzki zmarł zasztyletowany przez neoliberałów. Z pewnością pozostały mu blizny po tym ataku. Poziom wielu usług społecznych obniżył się. Sam model pozostał jednak żywy i ma się dobrze. Szwecja wciąż ma najbardziej hojne programy socjalne na świecie. Stopa bezrobocia jest niższa niż w większości krajów uprzemysłowionych⁴⁷, wskaźniki zatrudnienia są wyższe, inflacja jest niższa od średniej europejskiej i wahała się w granicach 0–1 proc. w latach 1996–2000, wzrosła do 2 proc. w latach 2001–2002⁴⁸. Kondycja finansów państwa należy do najlepszych na świecie. W tym samym czasie liberalne USA mają olbrzymi deficyt (odkąd Bush Junior zaczął uprawiać „ekonomię wudu”, którą tak bardzo krytykował ongiś jego ojciec⁴⁹). Z kolei konserwatywne Niemcy i Francja mają problemy z utrzymaniem deficytu na poziomie kryteriów z Maastricht, które same narzuciły reszcie Europy. Szwecja miała w latach 1998–2002 nadwyżkę budżetową, chociaż w roku 2003 wystąpił niewielki deficyt⁵⁰. Wskaźniki bezrobocia obniżyły się od czasu recesji z początku lat 90. i są niższe niż średnia europejska. W 2002 było to 4 proc., a w latach 2003 i 2004 prognozowano nieznaczny wzrost tego wskaźnika do 4,5 proc.

Jest to wciąż więcej niż przed reformą podatkową z początku lat 90., ale na tle innych państw europejskich jest to bardzo dobry wynik. Przemysł jest w dobrej kondycji, Szwecja pozostaje w czołówce krajów przodujących w dziedzinie nowych technologii (np. telefonii komórkowej), a Szwedzi mają jedne z najwyższych wskaźniki komputeryzacji gospodarstw domowych i korzystania z internetu. Ponadto stopa wzrostu gospodarczego była w Szwecji od 1994 roku wyższa od średniej w UE (z wyjątkiem roku 2001, gdy była tylko nieco niższa).

Wskaźniki społeczne OECD pokazują również, że Szwecja radzi sobie całkiem dobrze w porównaniu z najbogatszymi liberalnymi i konserwatywnymi konkurentami. W tabeli nr 1 widzimy, że stopa ubóstwa dzieci jest zasadniczo niższa w Szwecji niż w liberalnej Kanadzie, Wielkiej Brytanii czy Stanach Zjednoczonych i dużo niższa niż w konserwatywnej Holandii, Francji czy Niemczech. Podobnie wskaźniki zatrudnienia, szczególnie kobiet, są dużo wyższe niż u konkurentów. Pod względem wskaźników zdrowotnych Szwecja jest na szczycie, z wyjątkiem wskaźnika samobójstw wśród młodzieży. Warto jednak zauważyć, że wskaźnik samobójstw jest tam dużo niższy niż w USA czy w Kanadzie (w tych krajach jest on najwyższy), niższy niż we Francji i w Niemczech, a nieco tylko wyższy niż w UK i Holandii. Mitem jest więc pogląd, że to opiekuńcza polityka społeczna Szwecji powoduje, że ludzie popełniają tam więcej samobójstw.

Model szwedzki ma się nadal dobrze i może być wzorem w wielu dziedzinach, co jednak nie znaczy, że jest w doskonałej kondycji. Nadal nie może zintegrować imigrantów na rynku pracy. Jak reszta Europy staje w obliczu problemów demograficznych, chociaż wskaźnik urodzeń jest jednym z najwyższych na kontynencie. Wielka dewaluacja, którą wywołała wymuszona obniżka podatków, spowodowała, że Szwecja w rankingu według PKB na głowę przesunęła się nieco w dół⁵¹. W rankingach biorących pod uwagę również inne aspekty jakości życia pozostała na najwyższych miejscach. W raporcie o rozwoju ludzkim na świecie z 2003 znalazła się na trzecim miejscu po Norwegii i Islandii, które realizują ten sam model socjaldemokratycznej i powszechnej opiekuńczości⁵². Warto dodać, że Jeffrey D. Sachs, znany w krajach postkomunistycznych jako guru radykalnych reform wolnorynkowych i „terapii szokowej”, przyznaje dzisiaj, że

pod względem prawie każdego wskaźnika społecznego, czy to będzie dochód na głowę, zdrowie, demokracja, konkurencyjność gospodarcza, świadomość ekologiczna albo uczciwość, świat skandynawski Islandii, Norwegii, Danii i Finlandii z pewnością błyszczy⁵³.

Dodaje on ponadto:

różni autsajderzy przewidywali, iż wysokie podatki w krajach nordyckich zdławią rozwój sektora prywatnego, wbrew temu region cieszy się godną pozazdroszczenia innowacyjnością oraz zyskami płynącymi z nowych technologii⁵⁴.

W tym samym numerze „Newsweeka” redaktorzy uznali Szwecję za kraj, w którym najlepiej się żyje na świecie!

Tabela nr 1: Wskaźniki społeczne, 2001.

Stopa ubóstwa dzieci

Wskaźniki zatrudnienia

Wskaźnik zatrudnienia kobiet

Utracone lata życia na 100 tys. (mężczyźni)

Oczekiwane trwanie życia z uwzględnieniem sprawności

Wskaźniki samobójstw dla osób poniżej 25 lat

Urodzenia przez nastolatki na 1000

model liberalny

Kanada

14,2

70,9

66

4818

69,9

7,4

20,2

W. Brytania

18,6

71,3

64,7

4766

69,6

3,3

30,8

USA

23,2

73,1

67,1

6678

67,6

5,8

52,1

model socjaldemokratyczny

Szwecja

2,7

75

73,5

3773

71,8

4,0

6,5

model konserwatywny

Holandia

9,1

72,1

62,6

4297

69,9

3,1

6,2

Francja

7,1

62

55,2

5759

71,3

4,4

9,3

Niemcy

10,6

65,9

58,6

5087

70,2

4,4

13,1

Źródło: OECD, Society at a Glance, dz. cyt., s. 31, 53, 63, 67, 75 i 81.

Mimo wielkich zniszczeń, jakie spowodowała liberalno-rynkowa obniżka podatków, Szwecja była w stanie się odbudować. Zabrało to jednak trochę czasu. Po powrocie do władzy socjaldemokraci musieli dokonać pewnych cięć i dostosowań w zakresie zatrudnienia w sektorze publicznym i świadczeń socjalnych, aby doprowadzić finanse publiczne do ładu. Niektóre podatki czy składki na pewien czas musiały wzrosnąć. Przykładowo, obecnie zatrudnieni muszą płacić niewielką część składki na ubezpieczenie społeczne, a przedtem robił to wyłącznie zatrudniający. Ponadto krańcowa stopa podatkowa dla najwyżej zarabiających wzrosła z 50 proc. do 55 proc. Najważniejszy morał z tej historii wydaje się taki, że hojne państwa opiekuńcze mogą się utrzymać, o ile dbają o porządek w swoich finansach. Państwa z dużym sektorem publicznym są szczególnie narażone na duże deficyty, ponieważ nacisk na cięcie wydatków może zmusić rządy do zwalniania większej liczby pracowników publicznych niż w krajach z niskimi podatkami i małym sektorem publicznym (gdzie jest mniej ludzi do zwolnienia).

Mówiąc inaczej: sekularne państwo opiekuńcze w Szwecji działa lepiej w warunkach pragmatycznej polityki finansowej niż w okresach eksperymentów spod znaku ekonomii wudu.

Przełożył Ryszard Szarfenberg

Im bardziej rzeczy się zmieniają, tym bardziej pozostają takie same? Model szwedzki po zwycięstwie wyborczym centroprawicy w 2006 roku

Steven Saxonberg

Zdecydowane zwycięstwo wyborcze szwedzkiej centroprawicy w 2006 roku mogło być podstawą do obwieszczenia końca socjaldemokratycznej hegemonii, a wraz z tym również szwedzkiego modelu hojnej i powszechnej polityki socjalnej. Wyniki socjaldemokratów były najgorsze od czasu wprowadzenia powszechnego prawa wyborczego (34,6 proc. głosów)⁵⁵, można jednak z łatwością pokazać, że wybory tylko potwierdziły tę hegemonię! Szwedzcy politolodzy i komentatorzy polityczni w zasadzie zgadzają się, że socjaldemokraci nie przegrali wyborów dlatego, że wyborcy odwrócili się od socjaldemokratycznego modelu polityki społecznej, ale raczej dlatego, że uznali, iż ten model jest przez socjaldemokratycznych polityków zaniedbywany (np. w zakresie polityki pełnego zatrudnienia). Wykorzystali to konserwatyści (nazywani w Szwecji Umiarkowaną Partią Koalicyjną), odchodząc od programu reform rynkowych, który popierali w przeszłości, i występując jako nowa partia pracownicza!

Uwarunkowania gospodarcze i polityczne zwycięstwa centroprawicy

W latach 80. inspiracją dla umiarkowanych była polityka Thatcher i Reagana, a kiedy doszli do koalicyjnej władzy w 1991 roku, ich przywódca Carl Bildt krytykował socjaldemokratyczne hasło „trzeciej drogi”, twierdząc, że jest tylko „jedna droga”, czyli rynkowy liberalizm. Wpływy tej ideologii były widoczne nawet wśród socjaldemokratów, którzy razem z Partią Ludową wprowadzili w życie liberalną reformę podatkową. Miała ona spowodować powstanie większej liczby miejsc pracy i udało się to w przypadku jednego tylko zawodu: doradców zawodowych w urzędach pracy! Bezrobocie szybko wzrosło z 1,1 proc. do 8 proc., co utorowało drogę do zwycięstwa centroprawicy. Mimo to bezrobocie pozostało na wysokim poziomie, podobnie jak deficyt budżetowy, jeden z najwyższych w Europie zaraz po greckim, choć przed reformą w szedzkim budżecie występowała nadwyżka⁵⁶.

Wobec niepowodzenia centroprawicowej koalicji w przywróceniu równowagi gospodarczej socjaldemokraci wspierani przez inne ugrupowania lewicowe oraz zielonych łatwo wygrali wybory w 1994 roku. W tym czasie rynkowy liberalizm utracił jakiekolwiek poparcie wśród socjaldemokratycznych przywódców. Skupili się oni na przywracaniu równowagi gospodarczej za pomocą podnoszenia podatków pośrednich, prywatyzacji części firm państwowych i cięć w usługach społecznych. W innym tekście pokazywałem, że te działania stanowiły w pewnej mierze ograniczenie polityki społecznej, ale system świadczeń socjalnych pozostał w zasadzie bez zmian, a wydatki na politykę rodzinną w rzeczywistości wzrosły.

Rządy socjaldemokracji osiągnęły sukces w przywracaniu równowagi gospodarczej. Budżet od 1998 roku notował systematycznie nadwyżki (z wyjątkiem lat 2003 i 2004⁵⁷), a inflacja przez dziewięć lat do czasu objęcia władzy przez centroprawicę w 2006 roku wyniosła niewiele ponad 1,1 proc.⁵⁸

Socjaldemokratyczne sukcesy dotyczyły nie tylko odzyskania kontroli nad inflacją i budżetem, ale również widoczne były w wysokim wzroście gospodarczym. Wyniósł on średnio aż 3,3 proc. w latach 1999–2006, a w roku wyborczym 2006 osiągnął 4,1 proc.⁵⁹

Piętą achillesową socjaldemokratów było bezrobocie. Tradycyjny model szwedzki utrzymywał je na niskim poziomie przy wysokich wskaźnikach zatrudnienia. Pod koniec lat 80. bezrobocie wynosiło 1,6 proc., a wśród osób w wieku 16–64 zatrudnionych było ponad 80 proc.⁶⁰ Do roku 1997 ten ostatni wskaźnik zmniejszył się do 70,7 proc. i mimo że wzrósł do 75,3 proc. w 2001 r., trzy lata później zmniejszył się do 73,4 proc. Szczyt bezrobocia Szwecja zanotowała w 1993 r., gdy wyniosło ono 8,2 proc. – do roku 2002 zmniejszyło się do 4 proc., ale od tego czasu rośnie i na dwa miesiące przed wyborami w 2006 roku osiągnęło 6 proc.⁶¹, co dla większości ludności jest poziomem trudnym do zaakceptowania. Pozwoliło to partiom centroprawicowym przejąć kwestię bezrobocia od lewej strony sceny politycznej.

Mimo bezrobocia wahającego się w ostatnich latach między 4 a 6 proc. rządy socjaldemokratyczne odniosły sukcesy gospodarcze, co sprawiło, że rynkowy liberalizm Partii Umiarkowanej stał się mało przekonujący dla wyborców. W wyborach 2002 roku głosowało na nich zaledwie 15,3 proc. elektoratu wobec 21,9 proc. w 1991 roku. Po tej klęsce przywódca partii podał się do dymisji i władzę przejęło nowe pokolenie o bardziej pragmatycznych poglądach. Przypomina to historię odnowy brytyjskiej Partii Pracy w latach 90. „Nowi umiarkowani” na wzór nowej Partii Pracy, która zrezygnowała z socjalistycznego hasła upaństwowienia gospodarki, porzucili ideę „zmiany systemu” i przyznali, że po dekadach hegemonii socjaldemokratycznej nigdy nie zdołają przekonać wyborców do odrzucenia welfare state⁶².

Umiarkowani zrezygnowali też z prób radykalnych reform niektórych z głównych filarów szwedzkiego modelu rynku pracy, np. nie chcą już likwidacji Narodowej Rady Pracy odpowiedzialnej za wdrażanie aktywnych programów rynku pracy ani rozluźnienia ochrony zatrudnienia w zakresie m.in. zasady zwalniania pracowników z najdłuższym stażem dopiero po zwolnieniu innych pracowników⁶³. Zamiast domagać się radykalnych obniżek podatków, które trudno sfinansować, partia ogłosiła kurs propracowniczy i zaczęła domagać się obniżenia ich dla najmniej zarabiających pracowników⁶⁴. Poza tym, że umiarkowanych postrzegano jako partię dogmatyczną, której jedynym hasłem jest cięcie podatków, drugim problemem centroprawicy była niezdolność do rządzenia koalicyjnego. Pierwszy taki rząd w latach 70. (składający się z trzech partii) nie przetrwał ani pierwszej kadencji, ani też kolejnej. Po zwycięstwie centroprawicy w 1991 roku było to już możliwe, ale kosztem rozszerzenia koalicji o kolejną partię i prowadzenia pełnej sprzeczności polityki, która spowodowała, że deficyt budżetowy wymknął się spod kontroli.

W celu zyskania zaufania wyborców partie centroprawicowe postanowiły w 2004 roku zawiązać sojusz. Polegał on na powołaniu wspólnych zespołów, które wypracowały platformę programową dla przyszłego rządzenia⁶⁵. Miało to wywołać w wyborcach wrażenie, że tym razem prawica będzie gotowa odpowiedzialnie rządzić. Gdy prawica zaczęła wyglądać na bardziej zjednoczoną niż kiedyś, lewica uległa nieznanej dotąd dezintegracji. Socjaldemokraci tradycyjnie uzyskiwali wynik wyborczy na poziomie 45 proc., co pozwalało im rządzić, jakby mieli większość, a to ze względu na „towarzysza 4 proc.”. Nazwa wzięła się od szwedzkiego progu wyborczego. Sympatycy socjaldemokratów głosowali ze względów taktycznych na partię komunistyczną. Celem był bądź to nacisk na politykę socjaldemokratycznych rządów z lewej strony, bądź też obawa przed tym, że w razie braku komunistów w parlamencie prawicy uda się stworzyć większość koalicyjną. Z kolei dla partii komunistycznej było jasne, że głosowanie przeciwko socjaldemokratycznym propozycjom odbierze im sympatię takich wyborców i nie wejdą do parlamentu w kolejnych wyborach. Z tego też względu można było liczyć na ich poparcie nawet bez zawiązywania z nimi koalicji.

Sytuacja zaczęła się zmieniać w latach 90. ze względu na nowe dynamiczne przywództwo w partii komunistycznej. Objęła je Gudrun Schyman, uchodząca za najbardziej przekonującego szwedzkiego polityka. Z nazwy partii usunięto komunizm i stała się Partią Lewicy. W programie przesunięto akcenty na kwestie ponowoczesne, takie jak feminizm i środowisko. Wszystko to sprawiło, że partia zyskała nowy wizerunek lewicy nowoczesnej i demokratycznej, czemu pomogło też obsadzenie najwyższych stanowisk partyjnych przez reformatorów. W wyborach 1998 roku poparcie skoczyło z 5 do 12 proc.⁶⁶ Nawet po spadku do 8,4 proc. w wyborach 2002 roku wciąż było ono na tyle silne, że socjaldemokraci musieli traktować komunistów poważnie i negocjować z nimi swoje propozycje.

Nie tylko Partia Lewicy zaczęła zagrażać monopolowi socjaldemokratów, od 1988 roku prawie w każdych wyborach do parlamentu wchodziła również Partia Ekologiczna. W związku z tym poparcie dla Partii Socjaldemokratycznej spadło z 45,5 proc. w 1994 roku do 36,4 proc. w 1998 i do 39,9 proc. w 2002⁶⁷. Pojawiły się więc dwie partie, z którymi trzeba było się układać w celu utrzymania władzy.

Stosunki międzypartyjne na lewicy stały się napięte, gdy nienawykli do dzielenia się władzą socjaldemokraci odmówili ekologom stanowisk w rządzie po wyborach w 2002 roku. W konsekwencji ci ostatni zaczęli negocjować z centroprawicą, a wobec niepowodzenia tych prób i tak zmuszeni byli do popierania głównej partii lewicy – rezultat nie satysfakcjonował nikogo. Partia Zielonych była upokorzona i osłabiona, a Partia Lewicy wydawała się jeszcze słabsza, gdyż nawet nie zażądała miejsc w rządzie. Choć socjaldemokratom udało się samodzielnie sformować rząd, zdali sobie sprawę, że w przyszłości będą musieli pójść na kompromisy z Zielonymi. Partia Lewicy stała się mniej strawna, gdy jej przywódczyni musiała ustąpić w atmosferze osobistych skandali i zastąpił ją Lars Ohly. Nie tylko brakowało mu jej charyzmy i umiejętności komunikacyjnych, ale zdecydował się też na powrót do tradycyjnego wizerunku partii komunistycznej. Reformatorzy zostali odsunięci, a ster przejęła stara kadra. W związku z tym nie tylko zmalało poparcie dla partii wśród elektoratu, ale również spadła jej atrakcyjność dla potencjalnych koalicjantów. Propozycję rządowych posad dla Zielonych i jednoczesny brak podobnej oferty dla drugiej partii lewicowej trudno było wyjaśnić, nawet gdyby komuniści twierdzili, że nie interesuje ich udział w rządzie. Kolejnym problemem dla ewentualnej lewicowej koalicji było to, że zarówno Zieloni, jak i komuniści szwedzcy są eurosceptykami – ci pierwsi w odróżnieniu od ugrupowań o podobnym profilu z reszty kontynentu. Wszystko to sprawiało, że socjaldemokraci nie wykluczali koalicji nawet z którąś z partii prawicowych. Role na scenie politycznej całkiem się odwróciły. Tradycyjnie wyborcy mieli do wyboru silny rząd socjaldemokratyczny albo niestabilną i podzieloną prawicę, teraz był to wybór między zjednoczoną prawicą a niepewną i skłóconą lewicą.

W Partii Socjaldemokratycznej nastąpił też kryzys przywództwa. Persson wydawał się zmęczony rządzeniem w trudnej sytuacji politycznej. Mówiono, że planuje przekazać przywództwo w ręce bardzo inteligentnej, utalentowanej i powszechnie szanowanej Anny Lindh, która była ministrem spraw zagranicznych. Niestety została zamordowana jesienią 2003 roku i perspektywa odnowienia partii oddaliła się⁶⁸. Zmęczony lider miał też przeciwko sobie oskarżenia o to, że nie potrafił sprostać skutkom tsunami, które w grudniu 2004 roku zabiło w Tajlandii wielu Szwedów. Uderzało to w wizerunek partii socjaldemokratycznej jako najlepiej radzącej sobie ze sprawnym rządzeniem państwem.

Żaden z wyżej wymienionych powodów porażki wyborczej socjaldemokratów nie był związany ze spadkiem poparcia dla hojnej polityki społecznej. Utrzymuje się ono na bardzo wysokim poziomie – w jednym z niedawnych badań opinii 80 proc. ludności twierdziło, że władze lokalne i regionalne powinny działać na rzecz poprawy jakości opieki nad dziećmi, a tylko 15 proc. sądziło, że zamiast tego powinno się obniżyć podatki. Jeszcze większy odsetek wybierał działania władz lokalnych na rzecz wzrostu poziomu usług dla osób starych czy poprawy jakości służby zdrowia zamiast obniżki podatków (ponad 90 proc. do kilku)⁶⁹. W takiej sytuacji nie powinien być zaskoczeniem szybki spadek poparcia dla centroprawicy. Już cztery miesiące po wyborach blok lewicowy prowadził w sondażach o 7,4 proc., a w kwietniu 2008 roku zwiększył przewagę do 16 proc., co byłoby zwycięstwem rekordowym⁷⁰. Co może zrobić centroprawica, gdy wygrywa wybory bez mandatu do przeprowadzenia radykalnych zmian? Koalicja nie wygrała dlatego, że wyborcy chcieli niższych podatków i cięć w sektorze publicznym. Przeciwnie, elektorat preferuje większe inwestycje w jakość usług społecznych, a wybrał prawicę ze względu na to, że przejęła tradycyjny dla socjaldemokratów program skupiony na tworzeniu miejsc pracy. Zwycięstwo wyborcze dało centroprawicy możliwość przeprowadzenia pewnych zmian w ramach systemu, ale nie jego radykalnych reform. Poniżej przedstawię sytuację w obszarze podatków, służby zdrowia, emerytur i polityki rodzinnej.

Polityka w sprawach podatków i pracy

Umiarkowani uznali za swój priorytet walkę z bezrobociem i między innymi dzięki temu wygrali wybory. Wywodzący się z tej partii minister finansów, Anders Borg, szybko wprowadził kilka instrumentów mających przynieść wzrost zatrudnienia. Wśród nich była umiarkowana obniżka podatków, która miała zachęcić ludzi o niskich dochodach do podejmowania pracy. Wynosiła ona od 1241 do 3066 koron szwedzkich miesięcznie w zależności od wysokości dochodów. W praktyce oznaczało to obniżkę o 6,5 proc. dla zarabiających mniej niż 100 tys. koron rocznie oraz o 2,9 proc. dla zarabiających ponad 500 tys. koron⁷¹. W październiku 2007 roku zaproponowano dalszą obniżkę podatków o 550–1200 koron⁷² (około 190–420 zł miesięcznie), ale w rzeczywistości gospodarstwa domowe niewiele na tym zyskały, ponieważ inne rozwiązania zmniejszyły ich dochody. Chodzi na przykład o wzrost składki na ubezpieczenie od bezrobocia i odebranie możliwości odpisania jej od podatku dochodowego. Jeden z raportów związku miast szacował, że przeciętne miejskie gospodarstwo domowe, w którym mężczyzna pracuje jako mechanik, a kobieta jest pielęgniarką, zaoszczędzi łącznie tylko 181 koron miesięcznie (około 170 zł)⁷³. Praktyka dawania jedną ręką i zabierania drugą jest jeszcze wyraźniejsza w przypadku podatku od własności. Jest to ulubiony podatek ekonomistów i jednocześnie najbardziej znienawidzony przez wyborców. Ci pierwsi lubią go dlatego, że w porównaniu z podatkami dochodowymi trudniej go unikać za pomocą zmiany zachowań ekonomicznych. Z kolei podatnicy bardzo często nie rozumieją, dlaczego mają być „karani” za to, że coś posiadają, w związku z tym pojawia się u nich poczucie niesprawiedliwości. Sprawę pogarszają jeszcze nagłaśniane medialnie historie, w których starsi ludzie muszą sprzedawać swoje domy, bo nie stać ich na podatki. Stąd też obietnica wyeliminowania tego rodzaju podatków może przyczynić się do wzrostu popularności rządu w kraju, gdzie większość posiada na własność domy i mieszkania.

Rząd jednak nie wykorzystał nadarzającej się okazji zdobycia popularności, przekształcając jedynie ową daninę w podatek lokalny. Co prawda zmniejszono jego stawkę, ale wycofano inne rozwiązanie, polegające na zwolnieniu z podatku od zysku ze sprzedaży mieszkań, o ile sprzedawca nabył inne mieszkanie. Do tego zwiększono ocenę wartości około 11 proc. domów w kolejnym roku. Wszystko to sprawiło, że podatek od zysków wzrósł z 20 do 22 proc., była to jednak mniejsza podwyżka od zaplanowanej (do 25–30 proc.)⁷⁴. W związku z tym tylko 26,1 proc. ludności uważało, że zmiany w zakresie opodatkowania własności przyniosły im korzyści⁷⁵.

Kolejnym instrumentem przyjętym przez koalicję było zmniejszenie zasiłków dla bezrobotnych w celu wywarcia większej presji na ich odbiorców, aby bardziej intensywnie poszukiwali pracy. Obecnie okres wypłacania zasiłku dla osób z dziećmi poniżej 18 roku życia wynosi maksymalnie 450 dni, a dla pozostałych bezrobotnych 300. Za pierwsze 200 dni otrzymuje się 80 proc. wynagrodzenia, za następne 70 proc., a po wyczerpaniu okresu pobierania wprowadzono nowy program „gwarancji pracy” z zasiłkiem na poziomie 65 proc. Mimo to system tych zasiłków w porównaniach międzynarodowych nadal jest jednym z bardziej hojnych. Największa zmiana dotyczyła jednak nie limitów procentowych, ale dochodowych. Maksymalną wysokość zasiłku zmniejszono z ponad 900 do 680 koron. Główny ekonomista jednego ze związków zawodowych (LO) szacował, że pełne 80 proc. płacy dostaną jedynie ci, którzy zarabiają do 16 tys. koron miesięcznie, a więc tylko co dziesiąty pracownik⁷⁶. Obniżenie pułapu zasiłku może ograniczyć poparcie klasy średniej dla welfare state, gdyż zmniejszy się jej wiara, że ona również odnosi korzyści z polityki społecznej.

Ostatnia ze wspomnianych zmian może przynieść pogorszenie sytuacji większości ludności, ale jest znacznie łatwiejsza niż zmiany parametrów procentowych w stosunku do dochodów. W związku z tym można oczekiwać, że po ewentualnym zwycięstwie w kolejnych wyborach nowa lewicowa koalicja podniesie próg maksymalnej wysokości zasiłku dla bezrobotnych.

Dla zwolennika uniwersalistycznej polityki społecznej zmiany w ubezpieczeniu od bezrobocia mogą być problematyczne, gdyż grożą zmniejszeniem poparcia pracowników z klasy średniej dla takiej polityki. Inne rozwiązania zaproponowane przez centroprawicę mógłby on jednak śmiało poprzeć, np. ustawę umożliwiającą osobom, które przebywają na zwolnieniu lekarskim powyżej trzech miesięcy, wzięcie urlopu w wymiarze do dziewięciu miesięcy na poszukanie pracy, która będzie lepiej dostosowana do ich potrzeb rehabilitacyjnych⁷⁷.

Kolejnym nowym programem jest gwarancja pracy i rozwoju dla osób, które otrzymują zasiłek dla bezrobotnych dłużej niż 300 dni lub które go nie otrzymują i są bez pracy nieprzerwanie od osiemnastu miesięcy. W pierwszej fazie doradcy zawodowi z urzędów zatrudnienia szczegółowo badają warunki kandydata i opracowują plan działań. W ciągu 150 dni doradcy muszą zorganizować staż lub kurs zawodowy dla bezrobotnego⁷⁸. Na razie zbyt wcześnie na oceny tej reformy, ale ostatnie raporty pokazują, że do tej pory już ponad 10 tys. ludzi dostało pracę dzięki temu programowi⁷⁹.

Koalicja zaproponowała także obniżenie składek dla pracodawców zatrudniających młode osoby poniżej 25 roku życia oraz odliczenia podatkowe na zakup usług dla gospodarstwa domowego. Ten ostatni pomysł jest w szwedzkim kontekście kontrowersyjny, ponieważ partie lewicowe twierdzą, że w ten sposób dochodzi do pogłębiania różnic klasowych. Ludzie z klasy średniej zatrudniają niewykształcone kobiety do sprzątania swoich domów zamiast robić to samemu czy szkolić je po to, aby dostały pracę wymagającą wyższych kwalifikacji. Z pozycji lewicowych można jednak argumentować, że starsze imigrantki z krajów „trzeciego świata” raczej nie mają szans na lepszą pracę, więc lepiej, żeby zajmowały się sprzątaniem domów na rynku pracy, niż pobierały zasiłki, siedząc bezczynnie w domu.

Trudno ocenić wpływ tych reform na rynek pracy ze względu na krótki czas, jaki od ich wprowadzenia upłynął, a także dlatego, że nieznacznie zmieniły się sposoby liczenia bezrobotnych oraz stopy zatrudnienia. Zgodnie ze wskazówkami UE za bezrobotnych uznano studentów poszukujących pracy, zmniejszono też liczbę miejsc przekwalifikowywania, co spowodowało zwiększenie liczby osób całkowicie bezrobotnych. Sytuacja na rynku pracy ogólnie się jednak poprawia, ale ten trend widoczny był jeszcze na kilka miesięcy przed wyborami i zapewne dalej tak będzie po ewentualnej wygranej socjaldemokratów.

Reforma służby zdrowia

Główną inicjatywą centroprawicowej koalicji dotyczącą służby zdrowia było stworzenie możliwości, aby władze lokalne płaciły prywatnym lekarzom i szpitalom za usługi świadczone dla mieszkańców. Ponadto uchylono prawo, które zakazywało zakładom opieki zdrowotnej działanie dla zysku. Ich uzasadnieniem było przekonanie, że prywatne szpitale lub inne jednostki służby zdrowia mogą mieć za mało zleceń od państwa i stąd nie będą wykorzystywane ich pełne możliwości usługowe⁸⁰. W ten sposób zwiększono prawdopodobieństwo, że bardziej zamożni obywatele będą mogli kupić sobie usługę zdrowotną bez potrzeby czekania, a innym pozostanie kolejka. Może to powodować, że chęć do płacenia podatków na służbę zdrowia zmniejszy się w górnych grupach dochodowych, gdzie już płaci się za usługi prywatne. Z kolei ci niżej w hierarchii dochodowej mogą być niezadowoleni ze względu na to, że do ich sytuacji zdrowotnej przywiązuje się mniejszą wagę. Może to spowodować zmniejszenie solidarności w obszarze systemu zdrowia, ale nadal wszyscy obywatele mają prawo do wysokiej jakości opieki zdrowotnej, niezależnie od tego, czy udziela jej publiczna czy prywatna klinika.

Kolejną rządową inicjatywą był plan zmniejszenia kolejek do usług zdrowotnych⁸¹. W ramach tego programu każde centrum zdrowia miało ogłaszać listy oczekujących na poszczególne zabiegi. W rejonie Sztokholmu wprowadzano sztywne pułapy oczekiwania na wizytę u lekarza ogólnego (do 5 dni) oraz konsultacje u specjalisty (do 30 dni). Gwarancjami tego rodzaju objęto nawet usługi o charakterze psychiatrycznym. Od 2009 roku pacjenci mający określone schorzenia (np. stawu biodrowego lub kataraktę) mogą wybrać dowolną klinikę w kraju. Jeżeli wybiorą usługodawcę spoza danego okręgu, refundacja kosztów pójdzie za nimi, a więc ich własny okręg te pieniądze straci. Ma to być bodziec ekonomiczny dla gmin, aby działały na rzecz zmniejszenia kolejek. O ile więc decyzja o dopuszczeniu usługodawców prywatnych do udzielania usług za środki publiczne wydaje się naruszać uniwersalistyczny model szwedzki, to zmniejszanie czasu oczekiwania na leczenie raczej go wzmocni, jeżeli działania reformatorskie przyniosą oczekiwane skutki.

Reforma emerytalna

W tym obszarze centroprawica i socjaldemokraci przeprowadzili reformy we wczesnych latach 90. We wcześniejszym systemie każdy wiedział, jaka będzie jego przyszła emerytura, wynosiła ona 65 proc. dochodu z dziesięciu najlepszych lat (z uwzględnieniem inflacji). Wymagany staż pracy do pełnej emerytury wynosił trzydzieści lat. W wyniku reformy utrzymano z niewielkimi zmianami emeryturę podstawową, która gwarantuje każdemu stałe świadczenie niezależnie od dochodu. Radykalnie zmieniono za to drugi filar, który obecnie zależy od dochodu z całego okresu pracy. Obliczanie tej części emerytury jest dużo bardziej skomplikowane niż w przeszłości. Ponadto 2,5 proc. podstawy wymiaru emerytury zasila indywidualne konta zarządzane przez konkurujące ze sobą fundusze emerytalne. Jeżeli obywatel nie wybierze żadnego z prywatnych funduszy, środki automatycznie są kierowane do funduszu zarządzanego przez państwo. Ekonomiści twierdzą, że nowy system będzie bardziej efektywny i w większym stopniu samofinansujący, a politycy zapewniają, że emerytury się nie zmniejszą. Obserwatorzy zewnętrzni myślą podobnie i nie traktują tych reform jako ograniczenia welfare state⁸². Wyraźnie było jednak widać, że rzeczywistym celem reformy są oszczędności, a były socjaldemokratyczny premier przyznał, że politycy wiedzieli o tym, iż przeciętna emerytura po reformie będzie niższa.

Interesującym aspektem tych zmian jest to, że Szwedzi raczej nie są entuzjastycznie nastawieni do tego, co liberalni ekonomiści nazywają „wolnością wyboru”. Pierwotnie tylko połowa dorosłych Szwedów aktywnie wybrała prywatne fundusze emerytalne, a teraz tylko jeden z dziesięciu ma w nich konto emerytalne⁸³. Może to spowodować w przyszłości poważne problemy ekonomiczne prywatnych funduszy, gdyż będą wypierane przez ten zarządzany przez państwo. Jak dotąd fundusze państwowe mają też dużo mniejsze koszty administracyjne w porównaniu z prywatnymi⁸⁴.

Jeśli chodzi o wcześniejsze emerytury, rząd koalicyjny dokonał zmian ograniczających ich wysokość. Celem tego posunięcia było zachęcenie ludzi, aby pracowali dłużej. Jeżeli ktoś przechodzi dzisiaj na emeryturę w wieku 55–60 lat, może stracić 500 koron miesięcznie (około 175 zł), w przypadku osób młodszych strata wyniesie nawet 2000 koron (około 700 zł).

W wyniku tych reform wzrosły obawy ludności o poziom życia na emeryturze. Na podstawie niedawnego sondażu obawy takie żywiło dwie trzecie Szwedów⁸⁵. W ten sposób podważone zostało poczucie bezpieczeństwa socjalnego, które wcześniej mieli, co też wpłynęło na bardziej pesymistyczne myślenie o przyszłości.

Polityka rodzinna

Kamieniem węgielnym szwedzkiej polityki rodzinnej jest to, co Sainsbury nazwał kiedyś modelem „indywidualnej kariery zarobkowej”, w którym oboje rodzice opiekują się dziećmi i są niezależni ekonomicznie od współmałżonka⁸⁶. Wszystkie szwedzkie partie zgadzają się, że najważniejszym zadaniem jest zachęcanie ojców do większego udziału w wychowywaniu dzieci. Korzystają na tym zarówno dzieci, jak i kobiety, które mogą w bardziej wyrównany sposób konkurować z mężczyznami, co też poprawia efektywność działania gospodarki. Mimo że Szwecja ma największy odsetek mężczyzn biorących urlopy wychowawcze (około 20 proc. w 2005 roku), nadal jest to o wiele mniej niż 50 proc. Centroprawicowy rząd zaproponował specjalne ulgi podatkowe dla rodzin, które w bardziej równy sposób dzielą urlop wychowawczy. W jednym z niedawnych raportów rządowych znalazło się następujące zdanie: „wzrost równości może przyczyniać się do zacieśniania więzi z dziećmi, jak również zmniejsza nierówność szans na karierę zawodową kobiet i mężczyzn”⁸⁷.

Jedno z niedawnych badań zdaje się potwierdzać te założenia⁸⁸. Związki, w których ojciec spędzał więcej czasu z dziećmi, były bardziej trwałe, a gdy nie brał on urlopu wychowawczego, bardziej prawdopodobne było zerwanie (w przypadku kohabitacji) lub rozwód (w przypadku małżeństw).

Chrześcijańscy demokraci naciskali jednak na wprowadzenie zasiłku na opiekę nad dzieckiem w wieku 1–3 lat. Rodzice niewysyłający swoich dzieci do placówek finansowanych ze środków publicznych otrzymują nieopodatkowane 3 tys. koron (około 1055 zł) miesięcznie. Mogą oni wykorzystać te pieniądze, zostając w domu z dziećmi lub kupując opiekę prywatnie⁸⁹. Ten program finansowany jest i administrowany przez władze lokalne⁹⁰. Do niedawna tylko 20 proc. z nich zgodziło się wprowadzić go w życie, a więc tylko część rodzin została objęta programem⁹¹. Kolejny problem polega na tym, że zasiłek jest niski, więc jest mało prawdopodobne, aby wiele rodzin chciało z niego skorzystać, a jeśli już zdecydują się na to, będą go pobierać najwyżej przez kilka miesięcy. Socjaldemokraci twierdzą ponadto, że rozwiązanie tego rodzaju zachęca kobiety, aby stały się gospodyniami domowymi⁹². Obiecują więc, że je zlikwidują, tak jak to zrobili po wyborach w 1994 roku.

Ze względu na liberalną Partię Ludową rząd wprowadził „równościowy bonus”, co miało nieco zrównoważyć stronnicze płciowo prodomowe oddziaływanie zasiłku na opiekę nad dzieckiem. Rodzic zostający w domu otrzymuje świadczenie w czasie urlopu wychowawczego przez większość dni w danym roku, do tego dochodzi bonusowe 100 koron za każdy dzień, gdy drugi rodzic zostaje w domu. Dwa miesiące zarezerwowane dla każdego z rodziców nie są przy tym brane pod uwagę. Toteż im równiej rodzice dzielą czas pozostawania na urlopie wychowawczym, tym większą korzyść finansową odnosi ich gospodarstwo domowe. Osiąga ona maksimum przy podziale całkowicie równym (wtedy bonus płacony jest młodszemu z rodziców)⁹³. Bonus równościowy zapewne nie zostanie zlikwidowany przez socjaldemokratów, gdyż zgadza się on z celami ich polityki równości między płciami⁹⁴.

Kolejną reformą centroprawicy, która zostanie zapewne utrzymana przez socjaldemokratów, jest zwiększony nacisk na pedagogikę przedszkolną. Kursy dla nauczycieli przedszkolnych zniknęły w 2001 roku, a koalicja postanowiła je przywrócić⁹⁵. Uprzednie rządy socjaldemokratyczne przeniosły kompetencje w zakresie edukacji przedszkolnej z Ministerstwa Spraw Społecznych do Ministerstwa Edukacji. W 1997 roku zaczęto wymagać, aby przedszkola wysyłały swoje programy do ministerstwa. Nastąpiła też zmiana oficjalnej nazwy: „centra opieki dziennej” (daghem) zostały zastąpione przez „przedszkola” (förskolor). Pozwolono również na to, aby w szkołach podstawowych mogły się odbywać zajęcia ostatniego roku edukacji przedszkolnej.

Uczymy się od Szwecji

Przykład szwedzki pokazuje, że dopóki finanse publiczne są pod kontrolą, można połączyć wysokie podatki i hojne świadczenia społeczne z wysokim wzrostem gospodarczym. W krajach, które prowadzą taką politykę, obywatele cieszą się wysokim poziomem życia. Przykładowo, Szwecja w ostatnim rankingu Human Development Index zajęła szóste miejsce – przed państwami rynkowo-liberalnymi, takimi jak Szwajcaria, USA i Wielka Brytania oraz przed Francją, Holandią i Niemcami, które hołdują modelowi konserwatywnemu. Dwa pierwsze miejsca zajęły Islandia i Norwegia, co oznacza, że na sześć najlepszych krajów w tym rankingu trzy były nordyckimi państwami opiekuńczymi⁹⁶.

Powszechna polityka społeczna cieszy się poparciem ludności, gdy większość wierzy, że korzysta z jej świadczeń i ma do nich prawo. Z badań postaw wobec państwa opiekuńczego wynika, że poparcie to zmniejsza się, gdy warunkiem uzyskania świadczeń jest ubóstwo; ci, którzy ich nie otrzymują, nie chcą też płacić na nie podatków⁹⁷. Nawet w krajach o modelu socjaldemokratycznym i rynkowo-liberalnym zawsze bardziej popierane są rozwiązania uniwersalistyczne⁹⁸. Od ponad dekady bada się problematykę ograniczania państwa opiekuńczego. Szwecja wciąż jest przykładem potwierdzającym hipotezę, że najtrudniej wychodzi to w krajach, które mają uniwersalistyczną politykę społeczną. Poparcie dla niej jest tu tak silne, że radykalne próby reform skazują siły polityczne, które za nimi stoją, na polityczne samobójstwo⁹⁹.

Rynkowi liberałowie mogą mieć rację, gdy twierdzą, że oczekiwania Szwedów wobec usług społecznych rosną. Dzisiejsza ludność Szwecji jest coraz bardziej zróżnicowana, ponieważ jej 20 proc. stanowią pierwsze i drugie pokolenie imigrantów, ale niezależnie od tego w zaawansowanych społeczeństwach „postmaterialistycznych” obywatele chcą bardziej zindywidualizowanej opieki, która uwzględni ich specyficzne potrzeby. Poparcie dla mniej standardowych rozwiązań niekoniecznie oznacza jednak, że ludzie pragną większej wolności wyboru w zakresie tego, kto im będzie usługi świadczył. Jak pokazała reforma emerytalna, większość ludzi nie chce tracić czasu na drobiazgowe porównywanie konkurencyjnych ofert, dotyczących każdego wyboru, jakiego dokonują w życiu. Zdobywanie informacji jest kosztowne i niewielu ludzi pragnie poświęcać swój wolny czas na analizowanie kursów giełdowych, wyników funduszy oraz cen wszystkiego – od energii elektrycznej przez ogrzewanie mieszkań aż do linii kolejowych itd.

Deregulacja i prywatyzacja nie bardzo sprawdziły się w Szwecji również z powodu problemów z uzyskaniem wiarygodnej informacji. Przykładowo, jedno z badań wykazało, że deregulacja doprowadziła do wzrostu cen w pięciu obszarach na sześć (elektryczność, usługi pocztowe, lotnictwo pasażerskie, koleje i usługi taksówkowe). Sprawdziła się ona głównie w telekomunikacji, gdyż ceny rosły tam wolniej niż inflacja, chociaż zwiększały się nominalnie¹⁰⁰. Podobnie jak w przypadku funduszy emerytalnych, niewielu ludzi decyduje się na zmianę dostawcy energii elektrycznej (zmieniło go tylko 10 proc. użytkowników)¹⁰¹. W opinii publicznej dominuje przekonanie, że deregulacja przyniosła wzrost cen i pogorszenie jakości usług. Przykładem może być kolej. Gdy rząd zdecydował się na wprowadzenie konkurencyjnych przetargów na linie kolejowe, wiele połączeń zlikwidowano, często też trzeba było zmieniać firmy przy przesiadkach, co może utrudniać podróżowanie i zwiększać jego koszty.

Rynkowi liberałowie zawsze mogą krytykować Szwecję z czysto ideologicznego punktu widzenia, twierdząc, że powszechność świadczeń oraz publiczne zapewnianie dóbr ogranicza naszą wolność. We współczesnych społeczeństwach ludzie są jednak bardziej pragmatyczni (o ile nie mamy do czynienia z jakimś poważnym kryzysem). Znaczna większość Szwedów jest szczęśliwa, że płacą połowę tego co Amerykanie na ochronę zdrowia i dostają przeciętnie lepszej jakości usługi, nawet jeżeli oznacza to, że tracą w ten sposób „wolność” wyboru firmy ubezpieczeniowej. Nawet w USA wiele umów o pracę ma już klauzulę o ubezpieczeniu zdrowotnym, a więc i tam wybór nie jest oczywisty, nie mówiąc już o tym, że wielu obywateli tego kraju nie stać na ubezpieczenie zdrowotne albo się im go odmawia ze względu na ich stan zdrowia. Czterdzieści milionów Amerykanów pozostaje zatem bez żadnego zabezpieczenia na wypadek choroby, co stanowi pięciokrotność wszystkich mieszkańców Szwecji. Szwedzi, jak i większość innych społeczeństw, wolą system działający w miarę efektywnie, który daje usługi dobrej jakości za niską cenę, od systemu, który pod względem efektywności wygląda słabo, ale lepiej spełnia założenia doktrynalne rynkowo-liberalnej ideologii.

Mój artykuł przedstawia Szwecję w pozytywnym świetle, nie znaczy to jednak, że nie ma tam żadnych problemów. Największym z nich jest skrajna dyskryminacja imigrantów na rynku pracy. Centroprawica niechętnie obarcza odpowiedzialnością sektor prywatny i koncentruje się na motywowaniu imigrantów do szybkiego podejmowania pracy, zamiast zachęcać firmy do zatrudnienia ich większej liczby. Socjaldemokraci widzą rozwiązanie w szkoleniach zawodowych i w nauce języka dla imigrantów. Obie strony mają więc skłonność do koncentrowania się na imigrantach, a nie na dyskryminujących ich przedsiębiorstwach. Jest to złożony problem i zasługuje na osobny artykuł.

Homogeniczność Polski sprawia, że akurat ta kwestia raczej nie będzie miała wpływu na polską politykę w przyszłości. Polacy mogą nauczyć się od Szwecji tego, że mitem jest twierdzenie, jakoby nie można było podnosić podatków i zapewniać hojnych świadczeń społecznych bez szkodzenia wzrostowi gospodarczemu. Przeciwnie, inwestycje publiczne w zdrowie, wykształcenie i sprzyjające zatrudnieniu ludności zwiększają poziom kapitału ludzkiego i dlatego prawdopodobnie przyczyniają się do zwiększania wzrostu. Ponadto ważniejsza od ogólnego poziomu podatków wydaje się stabilność. Szwedzkie liberalno-rynkowe reformy zawierające też zmiany w podatkach doprowadziły do zapaści gospodarczej i odpływu inwestycji. Po odzyskaniu równowagi finansowej i kontroli nad inflacją kapitał powrócił, ponieważ ważniejsze od poziomu podatków są zdolności dobrze wykształconych pracowników, dobra infrastruktura i stabilność gospodarcza.

Przełożył Ryszard Szarfenberg

Folkhemmet w erze globalizacji

Anna Delick

Choć Szwedzi bynajmniej nie są wolni od dewiacji nacjonalizmu, sam termin nation (naród) używany jest tu bardzo rzadko i tylko przy szczególnie uroczystych okazjach. W codziennym języku używa się słów folk (lud; także: ludność, ludzie) i samhälle (społeczeństwo)¹⁰².

Zupełnie fundamentalny dla współczesnej historii Szwecji termin folkhemmet (dom ludu) – nieustannie dyskutowany w ciągu ostatnich osiemdziesięciu dwóch lat (sic!) – wbrew pozorom nie jest wynalazkiem socjaldemokracji. Jako pierwszy użył go Manfred Björkquist, przywódca ruchu odnowy (ungkyrkorörelsen) w luterańskim Kościele szwedzkim (Svenska kyrkan) i późniejszy biskup diecezji sztokholmskiej. Od niego zapożyczył ów termin bardzo konserwatywny polityk i politolog uniwersytetu w Uppsali (bardziej zresztą ceniony w Niemczech niż w Szwecji), Rudolf Kjellén.

Ernst Wigforss, jeden z czołowych teoretyków raczkującej wówczas szwedzkiej socjaldemokracji (późniejszy minister finansów do roku 1949) wysłuchał kilku wykładów Kjelléna i zapoznał z tym terminem Per Albin Hanssona (późniejszego premiera w latach 1932–46). Hansson – zdający sobie sprawę, jak wielką rolę odgrywa w polityce wizja – właśnie szukał jakiejś zgrabnej metafory, która połączyłaby wymarzony, sprawiedliwy „dom” z nacjonalizmem i socjalizmem. Początkowo myślał o „domu obywateli” (medborgarhemmet), ale ostatecznie zdecydował się na folkhemmet. Po raz pierwszy użył tego określenia w czasie parlamentarnej debaty w roku 1928. Mówił wtedy o zastąpieniu Szwecji podzielonej klasowo Szwecją folkhemmet, o budowie wspólnego, rodzinnego domu, w którym nie będzie bękartów ani podziału na grabiących i grabionych.

Ponieważ Szwecja jest w Polsce krajem dość mitycznym, konieczna jest tu jedna uwaga. Wśród elity tworzącej szwedzką socialdemokrację nie były popularne teorie o konieczności rewolucji, dyktatury proletariatu itd. Gdy student nauk przyrodniczych uniwersytetu w Uppsali Hjalmar Branting wygłaszał swoją sławną mowę w robotniczym klubie w Gävle (1886), wyraźnie mówił o opanowaniu państwa drogą demokratyczną i parlamentarną, a nie przy pomocy zamieszek ulicznych. Na Brantinga duży wpływ miał niemiecki Kathedersozialismus (Schmoller, G.F. Knapp, Adolph Wagner) – tę nazwę członkom Verein für Sozialpolitik nadali ich przeciwnicy: liberałowie, gdyż socjalizm ów kwitł na uniwersyteckich katedrach. Branting podkreślał, że to Gustav von Schmoller namówił Bismarcka do wprowadzenia pierwszych ubezpieczeń socjalnych. Na późniejszych szwedzkich socjaldemokratów wielki wpływ miał też kompletnie dziś zapomniany guild-socialism oraz Fabian Society – przypomnę, że towarzystwo nazwę swą wzięło od Fabiusa Cunctatora, który też nie był zwolennikiem czynów pośpiesznych. Gdy Beatrice Webb opublikowała swoją historię związków zawodowych, pracę tę natychmiast przetłumaczył na szwedzki Fredrik Sterky, który w trzy lata później został wybrany na pierwszego przewodniczącego LO (Organizacji Krajowej) szwedzkich związków zawodowych. Ernst Wigforss i Malte Jacobson już w czasach studiów na uniwersytecie w Lund fascynowali się fabianizmem. Wigrofss, entuzjasta guild-socialismu opublikował na jego temat pracę Industriell demokrati (1920). Później, już jako docent, zafrapował się amerykańskim pragmatyzmem i propagował prace Johna Deweya.

I tu mamy drugą różnicę między szwedzką a np. rosyjską socjaldemokracją. Nie chodzi o to, że wielu szwedzkich twórców socjaldemokracji pochodziło z najwyższych warstw społecznych (wspomniany Sterky z rodziny milionerów, Branting był synem profesora), gdyż to zdarzało się i w innych krajach. Ważne, że wszyscy założyciele byli ludźmi bardzo wykształconymi. Wprawdzie August Palm, Per Albin Hansson i Gustav Möller byli samoukami o wielkiej wiedzy, ale otaczali ich ludzie dogłębnie wykształceni na świetnych uczelniach, znający świat i języki. Pełne wyższe wykształcenie mieli też kolejni przywódcy szwedzkiej socjaldemokracji: Tage Erlander, Olof Palme i Ingvar Carlsson. Dopiero w naszych czasach na czele partii stanęli inni ludzie: Göran Persson, który studiów nie ukończył, i Mona Sahlin, która nigdy nie studiowała. Aczkolwiek nie fetyszyzuję wyższego wykształcenia, nie mogę pominąć faktu, że jego brak ma znaczenie dla części coraz lepiej wykształconego elektoratu. Hasło Fabian Society: Agitate, propagate, educate! spowodowało, że szwedzkim socjaldemokratom od początku bliska była idea kształcenia robotników i że niestety wykazywali predylekcję do tzw. inżynierii społecznej. Z kształceniem nie było problemu, gdyż Szwecja od początku XVIII wieku nie miała analfabetów. Przyczyniła się do tego dość nieprzyjemna procedura „przesłuchań domowych” (husförhör) – księża (präster) Svenska kyrkan chodzili po prostu po domach swojej parafii i sprawdzali umiejętność czytania Biblii oraz katechezy Lutra z komentarzami. Od roku 1868 działały już w Szwecji charakterystyczne tylko dla państw nordyckich, a przeznaczone głównie dla chłopskiej młodzieży, ludowe szkoły wyższe (folkhögskolor) – zresztą do dnia dzisiejszego istnieje ich aż 148. Socjaldemokraci zdawali sobie jednak sprawę, że od robotnika nie można wymagać, aby na kilka zimowych miesięcy przerwał pracę zarobkową i poszedł na semestr ludowej szkoły wyższej. Dlatego już w roku 1912 stworzyli pierwszą własną organizację samokształceniową, ABF (Arbetarnas bildningsförbund) z jej sławnymi studiecirklar (kółkami studyjnymi) – w roku 2008 w ABF działało 91 330 studiecirklar, w których brało udział 749 124 uczestników (na 9 354 000 mieszkańców Szwecji), a trzeba dodać, że ABF jest tylko jednym z dziewięciu związków samokształceniowych.

Budowa domu

Per Albin Hansson był premierem od roku 1932 do 1946, kiedy to, wracając do domu, zmarł na przystanku tramwajowym (poruszał się właśnie tym środkiem lokomocji). Od początku lat 30. XX wieku ruszyła więc budowa folkhemmet. W roku 1935 wprowadzono folkpension – gwarantowana emerytura dla tych wszystkich, którzy nie pracowali i nie wypracowali sobie normalnych świadczeń. W roku 1938 – dwutygodniowy urlop dla każdego zatrudnionego (dziś jest to 5 tygodni płatnego urlopu). W roku 1948 – barnbidrag, zasiłki na każde dziecko, niezależne od dochodów rodziców. Socjaldemokratyczna idea transferów horyzontalnych („dla każdego”) jest bardzo trudna do zrozumienia dla Polaków. Byłam kiedyś świadkiem narzekań polskiego imigranta, że taki sam barnbidrag dostaje dziecko milionera i bezrobotnego. Przysłuchująca się tej jeremiadzie zwykła szwedzka kobieta wyjaśniła oburzonemu Polakowi, że to bardzo proste: gdyby zasiłek ten przysługiwał tylko biednym, byłby jałmużną, a dzieci nie wolno stygmatyzować.

W roku 1955 przyszedł czas na rozbudowę publicznej służby zdrowia i powszechne ubezpieczenie zdrowotne: przysługuje ono każdemu mieszkańcowi Szwecji, niezależnie od tego, czy pracuje, czy nie. Ponieważ o szwedzkiej służbie zdrowia opowiadane są w Polsce jakieś bajeczki, należy może to wreszcie wyjaśnić. Służba zdrowia utrzymywana jest przez władze wojewódzkie (landsting). W tej chwili w województwie sztokholmskim wizyta u lekarza ogólnego kosztuje 150 koron, a u specjalisty – 300 koron (zlecone badania są z reguły darmowe) – resztę dopłaca kasa ubezpieczeń. Jednak w ciagu roku można na usługi lekarskie wydać tylko 900 koron (ca 350 zł), potem otrzymuje się frikort, kartę upoważniającą do bezpłatnych wizyt u wszelkich lekarzy. Ponieważ w Sztokholmie zatrudniona legalnie sprzątaczka zarabia 18,5–19 tys. koron miesięcznie, nikt nie może powiedzieć, że 900 koron    r o c z n i e    to opłata wygórowana. Koszt wizyty u lekarza jest zawsze taki sam, niezależnie czy jest to publiczna służba zdrowia, czy praktyka prywatna. Podobnie dofinansowywane są lekarstwa – po przekroczeniu pewnej sumy otrzymuje się frikort i wszystkie lekarstwa dostajemy gratis.

W połowie lat 50. XX wieku, wobec likwidacji części kolektywnych domów starców, zaczęto rozbudowywać hemtjänsten – gminną pomoc dla staruszków w ich własnych domach bądź mieszkaniach. Wobec bardzo wysokiej przeciętnej długości życia Szwedów potrzeby te rosły lawinowo. W połowie lat 50. XX wieku gminy zatrudniały tylko około pięciu tysięcy takich pomocników; w roku 1989 – już sto dziesięć tysięcy. Choć dziś zakres hemtjänsten zależy od ocenianej przez komisję kondycji staruszka, to i tak służba ta stanowi z reguły największą pozycję w budżecie każdej gminy, wyższą niż szkolnictwo (choć w szwedzkich szkołach dzieci dostają za darmo podręczniki i wszelkie materiały piśmiennicze, a najczęściej także darmowe lunche).

Stopniowo wdrażano też szereg bezpłatnych ułatwień dla inwalidów, choć dopiero w roku 1972 przyjęto hojny program Samhälle för alla (Społeczeństwo dla wszystkich). Dziś inwalidzi mają osobistych asystentów (w razie potrzeby przez całą dobę). Jeżeli inwalida pracuje, jego miejsce pracy jest stosownie zaadaptowane, a asystenci jeżdżą z nim oczywiście do pracy, ale także na urlop i wyjazdy rekreacyjne. Sama mam przyjaciółkę ze stwardnieniem rozsianym – gdy wyjeżdża na rehabilitację na Wyspy Kanaryjskie (Szwecja ma tam własne ośrodki), towarzyszą jej zawsze dwie asystentki. Adaptacja mieszkań (łóżka z podnośnikami, specjalna toaleta, podnoszony i opuszczany piecyk kuchenny itp.) jest też bezpłatna.

Wprowadzono również pomoc dla studentów (studiemedel). Nawiasem mówiąc, o mentalnościowej różnicy między Polską i Szwecją może świadczyć to, że żaden przedstawiciel szwedzkiej prawicy nawet nie śmiał zaproponować, by szwedzkie studia dla mieszkańców Szwecji mogły być płatne. Dziś studiemedel składa się z części bezzwrotnej (studiebidrag), jak gdyby daru państwa dla każdego studenta, i części zwrotnej (studielån), a więc właściwej pożyczki studenckiej. W chwili obecnej i w przeliczeniu na złotówki ta część bezzwrotna to 1118 zł miesięcznie, a część zwrotna – 2140 zł miesięcznie. Mając tanie mieszkanie, można za te pieniądze skromnie wyżyć, ale oczywiście nie wystarcza to na wakacje, a więc wtedy szwedzcy studenci pracują. Niezaliczenie semestru skutkuje natychmiastowym wstrzymaniem wypłaty studiemedel. W roku 2009 studiemedel otrzymywało 412 tysięcy osób, co kosztowało 18,5 miliardów koron.

Prawie wszystkie te reformy zapoczątkował najbliższy współpracownik premiera Hanssona, wieloletni minister spraw socjalnych Gustav Möller, w społeczeństwie ubóstwiany i nazywany Social-Sveriges skapare (twórca socjalnej Szwecji). W formie ciekawostki nadmienię, że Möllerowi podlegała też tajna policja bezpieczeństwa. To właśnie Möller – będący pod wpływem duńskich socjaldemokratów (C.V. Bramnæs, K.K. Steincke) – był zwolennikiem wcale rozsądnej tezy, że finansowana z wysokich podatków polityka socjalna tylko wtedy będzie miała powszechne poparcie, gdy nie będzie punktową dobroczynnością, ale gdy będą korzystać z niej wszyscy.

Ekonomista z Wrocławia

Rudolf Meidner¹⁰³ (1914–2005) urodził się w ówczesnym Breslau w zamożnej rodzinie doktora praw. Jak to wówczas często bywało, chłopiec z mieszczańsko-inteligenckiej rodziny został socjaldemokratą. Po dojściu Hitlera do władzy znalazł się w Sztokholmie, gdzie studiował matematykę (pozostała ona jego wielką pasją), ekonomię i filozofię. Znalazł się oczywiście pod wpływem sławnej sztokholmskiej szkoły ekonomicznej, a po dyplomie Gunnar Myrdal zaproponował mu asystenturę w Instytucie Badania Koniunktury. Meidner wolał jednak pójść do sektora prywatnego. W roku 1945 Meidnera spotkał młody związkowy ekonomista Gösta Rehn i zaproponował mu współpracę nad modelowaniem rynku pracy. Tak narodził się sławny model Rehna-Meidnera, zaprezentowany w napisanej w 1951 roku pracy Fackföreningsrörelsen och den fulla sysselsättningen (Ruch związków zawodowych i pełne zatrudnienie), który rządząca socjaldemokracja przyjęła wkrótce za podstawę swojej polityki. Przyczynił się do tego Gunnar Sträng, legendarny w Europie szwedzki minister finansów, pełniący tę funkcję przez dwadzieścia jeden lat (sic!), który wcześniej też był działaczem związków zawodowych. Mówiąc najogólniej, model Rehna-Meidnera opiera się na czterech filarach.

1) Solidarna polityka płacowa – lika lön för lika arbete (za taką samą pracę taka sama płaca we wszytkich firmach na terenie kraju). Meidner argumentował, że jest to nie tylko zgodne z elementarnym poczuciem sprawiedliwości, ale oczyszcza gospodarkę – firmy gorsze, zmuszone do płacenia wynagrodzeń takich jak firmy lepsze, albo podniosą swoją efektywność, albo wypadną z rynku przez bankructwo. Równocześnie centralne rokowania płacowe, ustalające jeden limit podwyżki płac, uniemożliwiały pracownikom z najefektywniejszych branż i firm domagania się wyższych poborów.

2) Aktywne kształtowanie rynku pracy (kursy zawodowe i przekwalifikowujące, dziś kupowane nawet na wyższych uczelniach; zwrot wszystkich kosztów przeprowadzki „za pracą” itd.).

3) Dość egalitarna polityka płacowa. Także w dzisiejszej Szwecji, gdy np. syn wykwalifikowanego elektryka ukończy studia humanistyczne, dość prawdopodobne jest, że czeka go finansowa deklasacja, gdyż często będzie zarabiał mniej niż papa elektryk.

4) Solidarny rynek pracy i wysokie ubezpieczenia od bezrobocia.

Zauważmy tu jedną osobliwość. Rządzące Szwecją elity zawsze były świadome ekstremalnego uzależniania Szwecji od eksportu. Dlatego model Rehna-Meidnera gwarantował pracownikom trygghet på arbetsmarknaden (bezpieczeństwo na rynku pracy), co bynajmniej nie jest tym samym, co anställningstrygghet (bezpieczeństwo zatrudnienia). Model ten był zbliżony do dzisiejszej duńskiej flexicurity. Szwedzki pracobiorca mógł być znacznie łatwiej zwolniony niż niemiecki, nie mówiąc już o francuskim. Tyle tylko, że z Kasy Bezrobocia otrzymywał 80 proc. swoich poborów, a państwo zapewniało mu uzyskanie nowych kwalifikacji i ewentualną przeprowadzkę „za pracą”. Dopiero w końcu lat 70., gdy na skutek kryzysu energetycznego także w Szwecji wzrosło bezrobocie, związki zawodowe przekonały się, że szanse znalezienia pracy przez pięćdziesięciopięciolatka z chorym sercem czy pięćdziesięciolatki z bolącym kręgosłupem są żadne. W dodatku kasy bezrobocia były wówczas administrowane przez związki zawodowe, które były wręcz materialnie zainteresowane, aby ubezpieczenia od bezrobocia wypłacać jak najkrócej. Wtedy to szwedzkie związki zawodowe wywalczyły sobie LAS (Lagen om anställningsskydd – Prawo o ochronie zatrudnienia), oparte na zasadzie: sist in – först ut (ostatni przyszedł – pierwszy pójdzie). W myśl tej zasady, jeżeli już firmy muszą zwalniać pracowników, to w pierwszej kolejności tych o najkrótszym stażu pracy. Obowiązujący od roku 1982 LAS uderza przede wszystkim w młodzież, gdyż ze względów biologicznych ma ona najkrótszy staż pracy, ale też dwudziestopięcioletnia dziewczyna ma wielokrotnie większe szanse znalezienia pracy niż ta wspomniana pięćdziesięciolatka ze skłonnością do wypadania dysków kręgowych.

Odejście w Szwecji od centralnych negocjacji płacowych – zachowała je tylko Norwegia – do negocjowania branżowych układów zbiorowych zmniejszyło nieco egalitaryzm płacowy (dziś jest on najwyższy w Norwegii i Danii), co uderzyło w związki słabe, zwłaszcza grupujące kobiety (warto pamiętać, że Szwecja ma najwyższy procent pracujących kobiet na świecie). Jest on jednak nadal znacznie wyższy niż w Niemczech czy Francji, nie mówiąc już o krajach anglosaskich.

Pro domo sua

Profesor Princeton University, Jonas Pontusson, zauważył kiedyś – jeszcze gdy był profesorem na Cornell – że budowa folkhemmet wymagała kilku przesłanek istniejących tylko w państwach nordyckich. Przesłanki te odnotowano zresztą w szeregu prac innych autorów. Oto one:

Szwecja jest luterańskim społeczeństwem chłopskim i z genealogii tej Szwedzi są bardzo dumni. Polskie pogardliwe połajanki (wsiok, burak itp.) są wręcz nieprzetłumaczalne na język szwedzki¹⁰⁴. Szwecja nigdy nie znała poddaństwa, choć istniejący do roku 1944 system fornalski (statarsystemet) nie był żadnym rajem¹⁰⁵. Gdy polskich chłopów sprzedawano razem z wioskami jak bydło, szwedzcy bönder zasiadali w parlamencie. Wiejskie luterańskie zbory (forsamlingar) cechował też bardzo silny duch solidaryzmu.

Szwedzi od dziecka są trenowani w pracy zespołowej, co bardzo dziwi polskich imigrantów. Indywidualizm nigdy nie był ceniony w tym kraju. Wprawdzie pojęcie Jantelagen¹⁰⁶ („nie wyobrażaj sobie, że jesteś kimś”) jest wynalazkiem duńskiego pisarza, ale w Szwecji było ono zawsze silnie obowiązującą normą. Szwecja jest na pewno jednym z najbardziej egalitarnych krajów na świecie. Nie chodzi o współczynnik Giniego – który dziś jest korzystniejszy dla Danii, Finlandii i Norwegii – ale o to coś, „co wisi w powietrzu”. Szwedzka inteligencja nie była szlacheckiego, ale mieszczańskiego pochodzenia: nie miała poczucia narodowej misji i nie cierpiała za miliony. Szwedzki robotnik nie czuje się gorszy od profesora uniwersytetu (bo w zespole potrzebna jest praca i jednego, i drugiego) i bez najmniejszego skrępowania wchodzi w odzieży roboczej na lunch do knajpki, gdzie już pożywiają się wyżsi urzędnicy. W Szwecji już w latach 30. XX wieku nie było mentalnych pozostałości feudalizmu, które w niektórych kręgach polskiej inteligencji błąkają się do tej pory. Trenowanie od dziecka do pracy w zespole sprzyja wzrostowi kapitału społecznego – powiedzenie, że dwóch Szwedów to przedstawiciele czterech lub pięciu stowarzyszeń nie jest bynajmniej żartem.

Budowa folkhemmet byłaby niemożliwa bez stworzenia silnych, bogatych i politycznie wpływowych związków zawodowych. Jeszcze dziś należy do nich 72 procent wszystkich zatrudnionych. Rolę związków zawodowych doskonale rozumieli autorzy polskiej transformacji, którzy wpierw użyli „Solidarności” do osłony planu Balcerowicza, a potem świadomie złamali związkom kręgosłup. Oparty o redystrybucję folkhemmet nie byłby przecież możliwy bez specjalnie wyszkolonej, sprawnej i nieprzekupnej biurokracji. Sprawność szwedzkiej biurokracji zawsze budziła podziw Niemców, a to już wiele mówi.

Reasumując, choć jestem przekonana, że niektóre szwedzkie rozwiązania byłyby możliwe do zastosowania w Polsce, to warto pamiętać, że folkhemmet wywołuje instynktowną nienawiść u większości polskich imigrantów w Szwecji. Choć sami radośnie korzystają z różnych transferów, nie mogą znieść, że korzysta z nich także ich sąsiad, a już zwłaszcza imigranci o innym kolorze skóry. Ponadto do furii doprowadza ich stosunkowo płaska struktura szwedzkich płac.

Trup w szafie

W roku 1921 – na zgodny wniosek wszystkich partii w Riksdagu (niestety także socjaldemokratów) – powstał w Uppsali Państwowy Instytut Biologii Rasy (Statens institut för rasbiologi). Jego dyrektorem został bardzo zasłużony rasista, profesor medycyny Herman Lundborg, który już w roku 1914 opublikował standardowe „dzieło” Rasbiologi och rashygien. Lundborg był później niezwykle ceniony w III Rzeszy i sam Hitler zadbał o przyznanie mu doktoratu honoris causa uniwersytetu w Heidelbergu (1936). Lundborg był wyjątkowo radykalnym rasistą, gdyż uważał, że ze Szwecji powinien być „wyeliminowany materiał genetyczny” wszystkich ciemnowłosych, którzy – jego zdaniem – mieli wrodzone skłonności do czynów kryminalnych. Było to oczywiście niemożliwe, gdyż nawet po odliczeniu Samów, ciemne włosy miała jakaś jedna trzecia populacji etnicznych Szwedów. Nawiasem mówiąc, w tym samym roku 1921 na wniosek Margaret Sanger powstała w USA American Birth Control League.

Choć terminu „eugenika” użył po raz pierwszy brytyjski teoretyk Francis Galton, ta pseudonauka rozwijała się szczególnie bujnie w USA. Nie można jednak ukrywać, że to w czasie rządów socjaldemokratów wdrożono w Szwecji program masowych sterylizacji (zwłaszcza kobiet) – w latach 1934–76 (sic!) wysterylizowano 63 tysiące osób, z czego mniej więcej połowę przymusowo – i że wielkimi zwolennikami sterylizacji było małżeństwo Myrdalów. Jednak Alva i Gunnar Myrdal (późniejsi laureaci Nobla) w swojej głośnej pracy Kris i befolkningsfrågan propagowali sterylizację nie ze względów rasowych (byli przeciwnikami rasizmu), ale socjalnych – zwłaszcza osobników, którzy przerywają szkołę, alkoholików itd.

Oczywiście masowe sterylizacje nie były żadną szwedzką specjalnością, sterylizowano także w USA, Szwajcarii, Australii, Holandii, Kanadzie. W Szwecji ze szczególną gorliwością sterylizowano tzw. tattare (Tatarów). Ta idiotyczna nazwa nie oznaczała prawdziwych Tatarów czy Romów, tattarna i Romowie często wchodzili w ostre konflikty. „Tatarzy” mieli z reguły jakieś miejsce zamieszkania, ale utrzymywali się z obwoźnego handlu, rzemiosła czy handlu końmi. W każdym razie, gdy ktoś miał ciemne włosy i prowadził częściowo wędrowny tryb życia, miał sterylizację raczej pewną.

Rosnąca bieda w folkhemmet

Zajmujący się problematyką biedy ekonomista z uniwersytetu w Lund Daniel Rauhut wyróżnia aż trzynaście sposobów mierzenia oraz definiowania biedy. Nie wchodząc w szczegóły, nadmienię tylko, że w Europie najczęściej klasyfikuje się jako biedne te osoby, które dysponują dochodem niższym niż 50 lub 60 procent średniego dochodu w danym kraju. W Szwecji najczęściej za biednych uznaje się tych, którzy dysponują dochodem niższym niż tzw. norma socjalna, upoważniająca do pobierania zasiłku socjalnego.

W okresie 1995–2005 liczba tych mieszkańców Szwecji, którzy dysponują dochodem niższym niż 60 proc. mediany, wzrosła z 7 do 10 proc., a w roku 2008 wynosiła już 11. W tym samym roku 2008 zasiłek socjalny – w dzisiejszym żargonie biurokratycznym zwany försörjningsstöd – otrzymywało 4,5 proc. szwedzkiej ludności. Oczywiście nie wszyscy, którzy mają dochód poniżej normy socjalnej, starają się o zasiłek. Jednym nie przysługuje on z definicji, np. studentom (skoro się uczą, to nie są do dyspozycji rynku pracy); inni wolą zbierać puszki, prosić o paczki żywnościowe w Armii Zbawienia czy Kościele szwedzkim i wynajmować się do dorywczych prac na czarno, niż starać się o zasiłek, który w szwedzkim społeczeństwie jest powodem bardzo silnej stygmatyzacji; jeszcze inni starają się, ale go nie otrzymują. Raport Fattigdom i folkhemmet, opracowany przez IFAU (Institutet för arbetsmarknadspolitisk utvärdering) wykazał, że osoby w wieku 19–29 lat znacznie łatwiej otrzymują zasiłek niż osoby powyżej 50 roku życia, a samotni – łatwiej niż ludzie żyjący w związkach. Łatwiej otrzymać pomoc socjalną i jest ona hojniejsza w gminach biednych i prowincjonalnych niż dużych miastach.

Należy podkreślić, że zasiłek socjalny jest ostatnią deską ratunku przed nędzą. Większość szwedzkich bezrobotnych otrzymuje pieniądze z nieznanego w Polsce ubezpieczenia od bezrobocia, z jednej z Kas Bezrobocia. Aby jednak do A-kassan należeć i płacić składki, trzeba wcześniej pracować. Osoby, które jeszcze na rynek pracy nie weszły – przede wszystkim absolwenci i imigranci – skazane są na znacznie niższy od ubezpieczenia zasiłek socjalny. Mogą otrzymać go tylko wtedy, gdy nie posiadają żadnych dóbr: oszczędności, mieszkania czy domu, samochodu, łodzi itd. Naturalnie życie na szwedzkim zasiłku socjalnym to nie jest odczłowieczająca nędza Polaków skazanych na pomoc społeczną swojego kraju. Biuro opieki płaci delikwentowi cały czynsz (a są one w Szwecji bardzo wysokie) i przyznaje niewielkie sumy na koszty utrzymania, przy czym są to sumy różne w różnych gminach. Przykładowo w gminie Sztokholm osoba samotna otrzymuje (w przeliczeniu na złotówki) 1410 zł miesięcznie; para bezdzietna – 2320 zł miesięcznie, dodatki na dzieci zależne są od ich wieku. Pieniądze te mają teoretycznie starczyć na wyżywienie, środki czystości, skromne ubranie, ubezpieczenie mieszkania, telefon, TV, internet i prenumeratę dziennika. Reszta zależy od uznania asystentki socjalnej, która może przyznać np. dodatek na okulary czy dentystę, ale nie musi. Trzy lata temu rządząca prawica wycofała z normy socjalnej Sztokholmu dość wysoki koszt biletu miesięcznego komunikacji publicznej (276 zł), motywując to tym, że biedacy nie muszą opuszczać swojej dzielnicy, a w jej obrębie mogą poruszać się na rowerze. Argumentacja ta jest całkowicie schizofreniczna, gdyż równocześnie odbiorcy pomocy społecznej są zobowiązani przepisami do szukania pracy na terenie całego Wielkiego Sztokholmu, gdzie odległości rzędu 50–60 km nie są niczym niezwykłym. Dość łatwo zgadnąć, kto przede wszystkim otrzymuje zasiłki socjalne – bezrobotna młodzież, imigranci i samotne matki. Zdarza się wcale często, że samotna matka pracuje w niepełnym wymiarze godzin, a ponieważ ze swoich poborów nie jest w stanie wyżyć, biuro opieki musi jej dopłacać część zasiłku. Zresztą nie jest dobrze również wtedy, gdy matka pracuje nawet na całym etacie, ale ma niską pensję. W rozmowie z „Dagens Nyheter” jeden z urzędników ujął to następująco: „Gdy w gospodarstwie domowym jest jeden niski dochód, a więcej niż jedna gęba do wyżywienia, nie można uniknąć biedy”.

W chwili gdy piszę te słowa, Centralne Biuro Statystyczne Szwecji (SCB) podaje, że szwedzkie bezrobocie wynosi 9,2 procent (z czego 35,9 proc. to osoby bezrobotne długoterminowo) – wysoka to liczba dla Szwecji, która przez dziesięciolecia miała pełne zatrudnienie (a więc bezrobocie poniżej 3 proc.). Jednak znacznie tragiczniejsze jest, że wśród osób poniżej 24 roku życia bezrobocie wynosi aż 28,1 proc. Dorasta cała generacja z opóźnionym wejściem w życie, gdyż bezrobotny nie jest w stanie otrzymać żadnego kredytu ani nawet wynająć mieszkania czynszowego.

W ostatnich trzech dekadach obserwujemy stałe zaostrzanie zasad przyznawania zasiłków socjalnych. Socialtjänstlagen z roku 1982 było ostrzejsze od przepisów wcześniejszych, a w dodatku posługiwało się bardzo mętną kategorią „godziwy poziom życia” – ponieważ nie była ona zdefiniowana, określenie tej „godziwości” zależało od humoru asystentki socjalnej. Socialtjänstlagen z roku 1998 jest jeszcze bardziej restryktywne niż przepisy z roku 1982.

Trzeba przyznać, że rządzący Szwecją prawicowy duet: Fredrik Reinfeldt – Anders Borg zasługuje na piątkę z socjotechniki. W roku 2002 ówczesny przywódca moderatów Bo Lundgren obiecywał obniżkę podatków o 130 miliardów koron w czteroletniej kadencji i utrzymanie usług sektora publicznego na tym samym poziomie. Ponieważ Szwedzi nie wierzą w bajki, moderaci dostali straszliwe baty wyborcze i Lundgren odszedł w polityczny niebyt. Reinfeldt i Borg szli do wyborów z ustami pełnymi zachwytu dla folkhemmet i obietnic jego utrzymania. Po zdobyciu władzy Borg obniżył podatki o łączną kwotę 102 miliardów koron – jest to największa w historii obniżka podatków, jaką w tak krótkim czasie kiedykolwiek przeprowadził jakikolwiek rząd demokratycznego kraju. Wprowadzony jobbavdrag (obniżka podatku, będąca niejako nagrodą za pracę) spodował, że emeryci i renciści płacą dziś procentowo wyższe podatki niż pracujący Szwedzi. Jobbavdraget jest zresztą głęboko niesprawiedliwy: dla ludzi o niskich uposażeniach są to grosze, dla uposażeń wysokich – całkiem miłe sumki. Rencistów jest coraz mniej, gdyż Kasa Ubezpieczeń bezwzględnie odbiera renty i zasiłki chorobowe, wysyłając do pracy nawet ludzi z nowotworami¹⁰⁷ czy poruszających się na wózkach. Szczególnie oburzający jest tzw. RUT-avdrag, czyli finansowanie z naszych podatków części kosztów sprzątania i innych prac domowych. Dotychczas z tej możliwości skorzystało 20 588 gospodarstw domowych, wyłącznie o wysokich dochodach – biedni sprzątają sami, ale finansują prace w domach bogaczy.

Wspomniany Daniel Rauhut zauważył, że wśród klasy średniej zaostrzają się także negatywne uczucia wobec osób otrzymujących zasiłki socjalne. Do końca lat 70. XX wieku przedstawiciele grupy dochodowej 2 (średniej) nie uważali się za coś wyraźnie lepszego od grupy 3 (najniższej), a gdy ktoś spadał na dno – czyli na zasiłek socjalny – budził raczej współczucie i chęć pomocy. Dziś ludzie z grupy 2 identyfikują się w marzeniach z grupą 1 (najwyższą), uważając, że biedacy sami są sobie winni. Przyczyniła się do tego niewątpliwie postępująca segregacja mieszkaniowa oraz to, że tylu biedaków reprezentuje inne grupy etniczne. Gdy nie widzimy biedaków, a jedynie czytamy o nich w gazetach, łatwo uwierzyć, że reprezentują oni „gorszy” typ ludzi i „sami są sobie winni”.

Utrata duszy

Na początku ostatniego kryzysu finansowego Marcus Wallenberg (ur. 1956) – będący jeszcze wówczas dyrektorem sztabowej firmy „imperium Wallenbergów”, Investor¹⁰⁸ – wyraził opinię, że absurdalne w wielu firmach oczekiwania rocznego zysku rzędu 15–20 procent od własnego kapitału nie tylko prowadzą do pogorszenia się kondycji samych przedsiębiorstw, ale mogą być przyczyną kolejnego kryzysu. Przy okazji Wallenberg skrytykował szokujące bonusy, sugerując powrót do wysokich, ale stałych wynagrodzeń najwyższej kadry. Po tej wypowiedzi zapadła głucha cisza. Ze strony biznesu była ona zrozumiała, gdyż polemika z „właścicielami Szwecji” – Wallenbergami jest u nas równie niemożliwa, jak w Polsce polemika z konserwatywnymi poglądami Karola Wojtyły. Zastanawiać natomiast musi cisza ze strony socjaldemokracji i związków zawodowych. Archetypowy wręcz arcykapitalista krytykuje chciwość, a lewica ignoruje tę wypowiedź, zamiast mu przyklasnąć? Przypomnę, że w dotychczasowej historii gospodarowania zysk zawsze kształtował się w granicach 3–4 procent powyżej oprocentowania obligacji państwowych (te dodatkowe procenty były nagrodą za ryzyko zakupu akcji), w Szwecji było to najczęściej 5+4 = 9 procent.

W numerze 4 (2009) poważnego pisma branżowego „Ekonomisk debatt” ukazał się artykuł Założenia zysku firm jednym z powodów kryzysów finansowych¹⁰⁹. Jego autorem jest wysoko w Szwecji ceniony ekonomista praktyk, Thomas Franzén, były wicedyrektor szwedzkiego banku centralnego Riksbanken (odpowiadał za tzw. cel inflacyjny), były dyrektor Riksgälden (National Debt Office), a obecnie wiceprzewodniczący Nasdaq OMX Exchanges. Franzén postawił pytanie o konsekwencje osiągania dwudziestoprocentowych zysków w gospodarce, której PKB rośnie (przed kryzysem) w tempie 2–3 procent rocznie, a inflacja od lat wynosi poniżej 2 procent. Nader zasadne to pytanie.

Wiosną 2010 roku 29 największych notowanych na giełdzie firm ogłosiło, że rozdzieli wśród swoich akcjonariuszy 120 miliardów koron. Stało się to w warunkach trwającego kryzysu, wysokiego bezrobocia i zaproponowanego przez pracodawców zerowego wzrostu uposażeń zatrudnionych pracowników. Trudno o dobitniejszy przykład konfliktu między pracą a kapitałem. Nie trzeba być ekonomistą, aby po prostu widzieć, jakie są konsekwencje osiągania tak wysokich zysków akcjonariuszy: drakońskie cięcia funduszu płac, outsourcing, najniższe inwestycje własne (z ograniczaniem nakładów na badnia i rozwój włącznie) i wszelkiej działalności, która nie przynosi dużych zysków. Jest bardzo charakterystyczne, że reakcją również na artykuł Franzéna była głucha cisza, nie odezwali się nawet ekonomiści związków zawodowych.

Wybitny szwedzki ekonomista, profesor Lars Calmfors, zauważył kiedyś sarkastycznie, że wprawdzie ekonomiści na ogół nie rozumieją, co się dzieje i dlaczego, ale zawsze są zachwyceni proponowanymi przez siebie receptami. Calmfors dodał, że rozumienie rzeczywistości wymaga nie tylko uwzględniania w analizie tego, co w dyskursie publicznym jest obecne, ale przede wszystkim tego, czego w nim nie ma, co jest świadomie przemilczane.

Najgorsze jest to, że nie tylko szwedzcy, ale i europejscy socjaldemokraci jakby nie zdawali sobie sprawy, że w erze globalnych korporacji obrona modelu działającego w obrębie własnego państwa narodowego jest bardzo trudna, jeżeli w ogóle możliwa. Szwedzkie związki zawodowe – potężne i bogate – nie potrafią współpracować ponad granicami nawet w ramach jednego koncernu. Jonas Sjölander opisał w swojej dysertacji próby nieudanej współpracy między związkowcami Szwecji i Kolumbii w tym samym koncernie Ericsson. Autor sugeruje, że fiasko spowodowane było szwedzkim paternalizmem, z niewątpliwymi podtekstami rasistowskimi. Socjolożka z uniwersytetu sztokholmskiego Adrienne Sörbom przeprowadziła dla potrzeb przygotowywanej książki o żółwim tempie globalizacji politycznej wywiad z przewodniczącą dystryktu LO w Emmaboda, zwanej „najczerwieńszą gminą Szwecji”. Ponieważ część miejsc pracy z tej gminy została przerzucona do Polski, Sörbom logicznie zapytała, czy wobec tego próbowano nawiązać współpracę z polskimi związkowcami. W odpowiedzi usłyszała jeden wielki lament, że tam nie ma LO, ale różne centrale związkowe, że nie ma z kim rozmawiać, że tak daleko im do naszych standardów, może dojdą za dziecięciolecia, my tak daleko w przodzie… To prawda, że w kraju pierwszej „Solidarności” związki zawodowe są na kolanach, a przestrzeganie prawa pracy budzi szyderczy śmiech, ale czy z tego powodu szwedzcy związkowcy muszą każdy mecz z kapitalistami oddawać walkowerem? Gdy „Dagens Nyheter” odmówiły druku płatnego ogłoszenia „Solidarności” w sprawie ochroniarzy z polskiej filii Ikei, potężna centrala LO nawet nie pisnęła.

W czasie studiów zawsze największą przyjemność sprawiała mi matematyka. Gdy więc niektórzy moi koledzy jęczeli nad równaniami, uważałam, że są jakąś zgrają leniuchów i matołów, którzy powinni gotować asfalt, a nie zajmować miejsce na uczelni. Sama jestem więc ilustracją trywialnej prawdy, że punkt widzenia zależy od punktu siedzenia.

W przeciwieństwie do innych socjaldemokratów nie mam pretensji do Mony Sahlin, że urodziny spędzała na luksusowym przyjęciu w towarzystwie szwedzkich celebrytów czy że nosi torebkę wartości trzech pensji wykwalifikowanego robotnika przemysłowego. Czy jednak ona – której miejsce w parlamencie zaproponowano w wieku 22 lat (odczekała trzy lata i została posłanką w wieku 25 lat), która w wieku 33 lat została ministrem, a w wieku lat 37 wicepremierem, która zawsze była „socjaldemokratyczną księżniczką” przygotowywaną do najwyższych stanowisk – może zrozumieć, że dla kobiet istnieje jakiś szklany sufit w korporacjach? Ona przecież zawsze wszystko mogła. Laudacje, jakie Mona wygłasza pod adresem entrepreneurs, nie są tylko ukłonem w kierunku przyszłego koalicjanta – Zielonych, którzy w Szwecji są w kwestiach gospodarczch partią prawicową. Mona mówiła to zawsze. Czy ona – która w wypadku wygranej bloku czerwono-zielonego już zapowiedziała istotną podwyżkę podatków – sądzi, że ci entrepreneurs będą na nią głosować? Cała nadzieja w tym, że może zagłosują na Zielonych.

Były socjaldemokratyczny minister sprawiedliwości, Thomas Bodström – ponadto wzięty adwokat i autor „kryminałów” – zawsze tak dużo mówił o obowiązkach obywateli. Czy jednak on – wychowany w nobliwej mieszczańskiej dzielnicy syn socjaldemokratycznego ministra spraw zagranicznych i ambasadora Lennarta Bodströma – może zrozumieć, że w Szwecji istnieją ciężko pracujący, biedni ludzie, którzy chcieliby też korzystać z pewnych praw folkhemmet?

¹ Był to główny temat klasycznej książki Marquisa W. Childsa, Sweden the Middle Way, Yale University Press, New Haven 1947 (drugie wydanie).

² Główny temat książki Rolanda Huntforda, The New Totalitarians, Allen Lane, London 1971.

³ Zob. np. Roger Axelsson, Karl Gustaf Löfgren i Lars-Gunnar Nilsson, Den svenska arbetsmarknadspolitiken under 1900-talet, Prisma, Stockholm 1987 (czwarte wydanie), s. 67 i nast. [Gösta Rehn i Rudolf Meidner – ekonomiści związkowi oraz ich koncepcje z okresu po II wojnie światowej, interesujące, że tyle u nas się pisało o niemieckim modelu polityki gospodarczej, a tak mało wiemy o szwedzkim – przyp. tłum.].

⁴ Przywódca strajku górników angielskich w latach 1984–1985 [przyp. tłum.].

⁵ Zob. Bo Rothstein, Den korporativa staten, Nordstesdts Juridik, Stockholm 1992; PerOla Öberg, Särintresse och allmänintresse: Korporatismens ansikten, Acta Universitatis Upsaliensis, Uppsala 1994 i Michele Micheletti, Swedish Corporatism at a Crossroad: The Impact of New Politics and Social Movements, „West European Politics”, vol. 13, s. 255–276.

⁶ Zob. Bo Rothstein, Den social-demokratiska staten: Reformer och förvaltning inom svensk arbetsmarknads- och skolpolitik, Arkiv, Lund 1986 (zwłaszcza rozdziały 5 i 6).

⁷ Dużo pisano na ten temat. Jedną z najsłynniejszych książek jest Gøsta Esping-Andersen, The Three Worlds of Welfare Capitalism, Polity Press, Cambridge 1990. Z ostatnio napisanych tekstów zob. na przykład Walter Korpi i Joakim Palme, The Paradox of Redistribution and Strategies of Equality: Welfare State Institutions, Inequality, and Poverty in the Western Countries, „American Sociological Review”, 1998, vol. 653, październik, s. 661–687.

⁸ Korpi i Palme, The Paradox of Redistribution…, dz. cyt., s. 674.

⁹ Zob. Finn Diderischsen, Market Reforms in Health Care and Sustainability of the Welfare State: Lessons from Sweden, „Health Policy”, 1995, vol. 32, s. 147 i Stefan Svallfors, Välfärdsstatens moraliska ekonomi: välfärdsopinionen i 90-tals Sverige, Boréa, Umeå 1996, s. 55–56. Przypadek Norwegii, zob. P.A. Pettersen, Welfare State Legitimacy: Ranking, Rating, Paying. The Popularity and Support for Norwegian Welfare Programmes in the Mid 1990s, „Scandinavian Political Studies”, 2001, vol. 24, nr 1, s. 27–49.

¹⁰ Gøsta Esping-Andersen, dz. cyt. (zwłaszcza rozdział 2).

¹¹ Alex Davidson, Two Models of Welfare: The Origins and Development of the Welfare State in Sweden and New Zealand, 1888–1988, Acta Universitatis Upsaliensis, Uppsala 1988, przypis 29: „spośród najważniejszych świadczeń pieniężnych istniejących w 1983 62 proc. było powiązanych z dochodami, 31 proc. było takich samych dla wszystkich, a 7 proc. zależało od kryteriów dochodowych”. Źródłem był w tym przypadku Åker Elmér, Svensk socialpolitik, Liber Läromedel, Lund 1986 (wydanie szesnaste), s. 99. [Wysokość świadczenia pieniężnego bezpośrednio zależy od utraconego dochodu, np. zasiłek dla bezrobotnego to 80 proc. płacy, którą utracił – przyp. tlum.].

¹² Maurizio Ferrera, The Four „Social Europes”: Between Universalism and Selectivity, [w:] The Future of European Welfare: A New Social Contract?, red. Martin Rhodes i Yves Mény, MacMillan, London 1998, s. 91.

¹³ Zob. Paul Pierson, Dismantling the Welfare State? Reagan, Thatcher, and the Politics of Retrenchment, Cambridge University Press, Cambridge 1994 i Bonoli Giuliano, Vic George, Peter Taylor-Gooby, European Welfare Futures: Towards a Theory of Retrenchment, Blackwell Publishers, London 2000 [Retrenchmentoznacza ograniczanie kompetencji i wydatków państwowej polityki społecznej zapoczątkowane w latach 80. XX wieku w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii – przyp. tłum.].

¹⁴ http://www.regeringen.se/sb/d/2921/a/16861.

¹⁵ Najbardziej aktualne informacje pod adresem: http://social.regeringen.se/ansvar/familj/index.htm.

¹⁶ Åke Bergmark, Joakim Palme, Welfare and the Unemployment Crisis: Sweden in the 1990s, „International Journal of Social Welfare”, 2003, vol. 12, s. 109–110.

¹⁷ Joakim Palme i in., Welfare in Sweden: The Balance Sheet for the 1990s, Ministry of Health and Social Affairs, Stockholm 2002, s. 75.

¹⁸ Tamże, s. 78.

¹⁹ Anna-Lena Immo, Sparande som kan bli dyrt, „Kommunaktuellt”, nr 36, listopad 2000, s. 19.

²⁰ Anna-Lena Immo, Nedrustad hemtjänst varken städar eller lagar mat, „Kommunaktuellt”, nr 36, listopad 2000, s. 18.

²¹ Joakim Palme i in., dz. cyt., s. 103.

²² Tamże, s. 99.

²³ Tamże, s. 100.

²⁴ Tamże, s. 109.

²⁵ Tamże, s. 110.

²⁶ Tamże, s. 113.

²⁷ Stefan Kumlin, The Personal & the Political: How Personal Welfare State Experiences Affect Political Trust and Ideology, praca doktorska, Department of Political Science, Göteborg University, 2002, s. 159.

²⁸ Typowe przykłady nagłówków: 2 444 underskrifter mot nedskärningar(podpisano 2444 petycje przeciwko cięciom [w opiece nad osobami starszymi w dwóch małych miastach]), „Dalademokraten” z 17 grudnia 2003; Psykvården i Mora måste finnas kvar(ośrodki zdrowia psychicznego muszą pozostać w Mora), „Dalademokraten” z 16 czerwica 2003.

²⁹ Lennart Nilsson, Välfärd i obalans, [w:] Det nya samhället, red. Sören Holberg i Lennart Weibull, SOM-rapport nr 24, Göteborg 1999, s. 264–265.

³⁰ Tamże, s. 264. Na skali od –100 do +100 te dwie kategorie otrzymały pozycję od –2 do –6 dla tych lat. W dodatku w 1998 usługi społeczne miały –1, chociaż postawy wobec opieki dla osób starszych w tamtym roku były nieznacznie pozytywne: +2.

³¹ Lenart Nilsson, Förnyad polarisering i välfärdspolitiken, [w:] Land, Du välsignade?, red. Sören Holberg i Lennart Weibull, SOMrapport nr 26, Göteborg 2000, s. 80.

³² Swedish Institute, The Swedish Political Parties, „Fact Sheets on Sweden”, październik 2001.

³³ Informacje o stanie funduszy ubezpieczeniowych, zob. „The Swedish Example: International Newsletter”, 1994, vol. 1, nr 1, s. 3.

³⁴ Dane dotyczące Szwecji zob. Åke Bergmark, Joakim Palme, dz. cyt., s. 109–110.

³⁵ Ekonomiści liberalni Ingemar Ståhl i Kurt Wickman użyli takiego rozumowania w książce Suedo-sclerosis, Timbro, Stockholm 1993.

³⁶ Przykładowo, przy 10 proc. inflacji rocznej po upływie roku odpowiednikiem 1000 koron jest 1100 koron. Załóżmy, że stopa procentowa wynosi 12 proc., ale stopa oprocentowania kredytu hipotecznego (po 50 proc. subsydiach) tylko 6 proc. Pożyczając więc 1000 koron, za rok musimy oddać 1060, a nie 1100. Oznacza to, że pożyczkobiorca zarabia na pożyczce 40 koron.

³⁷ Ingemar Ståhl i Kurt Wickman, dz. cyt., s. 67.

³⁸ Powróćmy do przykładu z przypisu 36 – jeżeli wycofamy subsydia, to za roczną pożyczkę o wysokości 1000 koron trzeba będzie zapłacić 1120 koron. Spadek inflacji z 10 proc. do 1 proc. oznaczać będzie, że za pożyczone 1000 koron za rok będziemy musieli zapłacić 1010. W efekcie zamiast zysku w wysokości 40 koron pożyczkobiorca poniesie stratę w wysokości 110 koron (1010 – 1120). Rzeczywisty system subsydiowania kredytów mieszkaniowych jest bardziej skomplikowany niż w przykładzie, ale logika pozostaje taka sama.

³⁹ Ingemar Ståhl, Kurt Wickman, dz. cyt., s. 63.

⁴⁰ Kjell-Olof Feldt, Rädda välfärdsstaten!, Nordstedts, Stockholm 1994, s. 49.

⁴¹ Ingemar Ståhl, Kurt Wickman, dz. cyt., s. 27.

⁴² Zob. Michael I. Harison, Johan Calltorp, The Reorientation of market-oriented reforms in Swedish Health-Care, „Health Policy”, 2000, vol. 50, s. 222.

⁴³ Lennart Nilsson, Välfärd i obalans, dz. cyt., s. 262. Niestety nie znalazłem tam informacji, jaki był udział zatrudnienia w lokalnym sektorze publicznym przed reformami.

⁴⁴ Stefan Kumlin, dz. cyt., s. 166.

⁴⁵ Tom Notermans utrzymuje, że był to powód, dla którego socjaldemokraci porzucili swoją tradycyjną politykę makroekonomiczną, zob. The Abdication from National Policy Autonomy: Why the Macroeconomic Policy Regime Has Become So Unfavorable to Labor, „Politics and Society”, 1993, vol. 21, nr 2, s. 133–167.

⁴⁶ Patrz np. Michael I. Harrison i Johan Calltorp, The Reorientation of Market-Oriented Reforms in Swedish Health-Care, „Health Policy”, 2000, vol. 50, s. 236 i Sten Wiktorsson, Från monopol till ohanterlighet, „Socialpolitik”, 2001, nr 4–5 (dostępny pod adresem: http://www.socialpolitik.com/gamlanummer/arkiv2001/004-5/s10_fran_monopol_till.html). Wiktorsson twierdzi jednak, że mimo poprawy w zakresie swobody wyboru i efektywności w ochronie zdrowia do połowy 1990 dalsza prywatyzacja może spowodować stopniowe pogarszanie sytuacji pod tymi względami.

⁴⁷ Według danych OECD, w 2001 bezrobocie w Szwecji wynosiło 5,1 proc., a średnio dla wszystkich krajów OECD było to 6,7 proc., a dla UE – 6,2 proc. Zob. OECD, Society at a Glance: OECD Social Indicators,OECD, Paris 2002, s. 33.

⁴⁸ Regeringkansliet, Våra pengar, s. 7 (tekst dostępny na stronie www.finans.regeringen.se).

⁴⁹ Chodzi o zbiór wierzeń, który można streścić następująco: obniżka podatków spowoduje wzrost gospodarczy, ponieważ przedsiębiorcy zainwestują wynikające stąd oszczędności, w związku z czym będą powstawały nowe miejsca pracy, wzrośnie wydajność i większe będą zyski, co paradoksalnie przyczyni się do tego, że wpływy z podatków będą większe mimo ich obniżonej stopy. Bush Senior nazywał tak recepty gospodarcze Reagana w kampanii wyborczej 1980 roku [przyp. tłum.].

⁵⁰ Regeringkansliet, dz. cyt., s. 17.

⁵¹ W 1990 roku Szwecja była na szóstym miejscu w światowym rankingu PKB na głowę według parytetu siły nabywczej. W 2002 zajmowała miejsce szesnaste. Zob. Lena Hagman i Leif Munters, Svensk ekonomi i historiskt och internationellt perspektiv, [w:] Välfärd och ofärd på 90-talet, red. Svante Öberg, SCB, Stockholm 2003, s. 23.

⁵² Human Development Report 2003, http://hdr.undp.org/reports/global/2003/pdf/hdr03_HDI.pdf, s. 237.

⁵³ Jeffrey D. Sachs, The Best Countries of the World, „Newsweek”, 2004, nr 26, s. 28.

⁵⁴ Tamże, s. 29.

⁵⁵ Dane dotyczące wyborów pochodzą ze Statistiska centralbyrån, Historisk statistik över valåren 1910–2006. Procentuell fördelning av giltiga valsedlar efter parti och typ av val, http://www.scb.se/templates/tableOrChart____32065.asp. W ostatnich wyborach przed upowszechnieniem praw wyborczych w 1918 roku socjaldemokraci uzyskali 32,3 proc. głosów.

⁵⁶ Zob. Steven Saxonberg, Model szwedzki ma się dobrze, w niniejszym tomie, s. 12.

⁵⁷ Tamże, dla lat 1998–2003, oraz Regeringkansliet, Årsredovisning för staten 2006, http://www.finans.regeringen.se/sb/d/8969 dla lat 2004–2007 i Statistiska centralbyrån, Offentliga sektorns sparande och bruttoskuld enligt EU:s konvergenskriterier, http://www.scb.se/statistik/NR/NR0108/2008A03A/EDP_April2008_Tables_finalfilledrev.xls.

⁵⁸ Własne obliczenia autora na podstawie Statistiska centralbyrån, Inflation i Sverige 1831–2007, http://www.scb.se/Statistik/PR/PR0101/2007M12/PR0101_2007M12_DI_06-07_SV.xls#Data!A1.

⁵⁹ Statistiska centralbyrån, BNP årlig förändring i procent (1951– ), http://www.scb.se/Statistik/NR/NR0103/2007K04A/NR0103_2007K04A_DI_01_SV_BNP1950.xls#Data!A1.

⁶⁰ Statistiska centralbyrån, Sysselsättning och arbetslöshet 1976–2004, 11 listopada 2005, http://www.scb.se/statistik/AM/AM0401/Sysselsattning_och_arbetsloshet_1976-2004.pdf, s. 15, 7.

⁶¹ Statistiska centralbyrån, Arbetskraftsundersökningen, juli 2006: Fortsatt förbättring på arbetsmarknaden, http://www.scb.se/templates/pressinfo____176559.asp.

⁶² Podobne analizy przeprowadzał Bo Rothstein, Valet en triumf för socialdemokraterna, „Dagens Nyheter”, 20 września 2006.

⁶³ Gunnar Jonsson, Moderatstrid om arbetsrätten, „Dagens Nyheter”, 26 sierpnia 2005.

⁶⁴ Dyskusja kwestii podatkowych, zob. Ander Lindblom, The Swedish Conservative Party and Welfare State: Institutional Change and Adopting Preferences, Arbetsrapport, Institute för Framtidsstudier, Stockholm 2006, s. 12; Anders Widfeldt, The Swedish Parliamentary Election of 2006, „Electoral Studies”, 2007, nr 26, s. 797–837; oraz Nicholas Ayott i Niklas Bolin, Towards a Two-Party System? The Swedish Parliamentary Election of September 2006, „West European Politics”, 2007, vol. 30, nr 3, s. 621–633.

⁶⁵ Zob. Kari Molin, Gemensam budget från alliansen, „Dagens Nyheter”, 2 maja 2006.

⁶⁶ Dane pochodzą ze Statistiska centralbyrån, Historisk statistik över valåren 1910–2006, dz. cyt..

⁶⁷ Tamże.

⁶⁸ Ten temat omawiają m.in.: Barbro Hedvall, Vakansen efter Anna Lindh, „Dagens Nyheter”, 29 listopada 2003; Göran Persson, Min väg, mina val, Bonniers, Stockholm 2007; Anders Widfeldt, dz. cyt., s. 797–837.

⁶⁹ Sondaż został przeprowadzony przez firmę Synovate i zamówiony przez Związek Szwedzkich Władz Miejskich i Regionalnych (SKL) S-114952 Svenska folket om finansiering av välfärden (4–7 lutego 2008), http://www.skl.se/MediaBinaryLoader.axd?MediaArchive_FileID=606be616-1ac0-4782-b1b9-7bdb031caddc.

⁷⁰ Obliczenia własne autora na podstawie: Synovate, Väljarbarometer, http://www.synovate.se/Templates/Page____195.aspx.

⁷¹ Finansdepartementet, Exempel på jobbskatteavdragets storlek, http://www.regeringen.se/sb/d/8648/a/90779.

⁷² Finansdepartementet, Ytterligare sänkt jobbskatt gör det lönsammare att arbeta, press release, 24 października 2007.

⁷³ Några typhushåll, „Dagens Nyheter”, 4 grudnia 2006.

⁷⁴ Johan Schlück, Alliansen sjabblade bort en vinnarfråga, „Dagens Nyheter”, 29 października 2007.

⁷⁵ Maria Crofts, Småhusägarna missnöjda med nya fastighetsskatten, „Dagens Nyheter”, 14 listopada 2007.

⁷⁶ Dan Andersson, Arebetslöshetsförsäkring omvandlas till socialbidrag, „Dagens Nyheter”, 17 listopada 2006.

⁷⁷ Arbetsmarknadsdepartementet, Ny lag för att underlätta för sjukskrivna att återgå i arbete, 29 kwietnia 2008, http://www.regeringen.se/sb/d/10495/a/104160.

⁷⁸ Bosse Andersson, Ny Ams-garanti med tuffare krav, „Dagens Nyheter”, 19 czerwca 2007.

⁷⁹ TT wire services, 10.000 arbetar efter jobbgaranti, „Dagens Nyheter”, 29 kwietnia 2008.

⁸⁰ Regeringens proposition 2006/07:52, discussed in Socialdepartementet, „Faktablad”, nr 7, luty 2007.

⁸¹ Filippa Reinfeldt, Birgitta Rydberg, Gustav Andersson, Pia Lidwall, Vi satsar 250 miljoner på att korta vårdköerna, „Dagens Nyheter”, 26 kwietnia 2008.

⁸² Zob. Bonoli Giuliano, Vic George, Peter Taylor-Gooby, European Welfare Futures: Towards a Theory of Retrenchment, Blackwell Publishers, London 2000.

⁸³ Anna Björe, PPM slår inkomstpensionen, „Dagens Nyheter”, 1 grudnia 2006.

⁸⁴ Peter Wolodarski (Stötande sparande, „Dagens Nyheter”, 8 listopada 2007) napisał, że fundusz publiczny pobiera 0,15 proc. na koszty administracyjne, natomiast w przypadku funduszy prywatnych jest to od 1 do 2 proc.

⁸⁵ Gabriel Wermstedt, Unga kvinnor mest oroliga för pensionspengarna, „Dagens Nyheter”, 16 lipca 2007.

⁸⁶ Diane Sainsbury, Gender and Social-Democratic Welfare States, [w:] Gender and Welfare State Regimes, red. Diane Sainsbury, Oxford University Press, Oxford 1999, s. 75–117.

⁸⁷ Szwedzkie Ministerstwo Spraw Społecznych, Jämställdhetsbonus: Familjepolitisk reform, DS 2007:50, s. 7. Sciślej: gdy rodzic, który najdłużej zostawał w domu, otrzymuje ulgę podatkową po powrocie do pracy, aby drugi z rodziców mógł zostać w domu.

⁸⁸ Karina Nilsson i Mattias Strandh, A longitudinal study of separation and stability among Swedish new parents – The impact of role balance and specialization, referat zaprezentowany na ESA-Conference, RN Sociology of Families and Intimate Lives, Session 7, 5 września, Glasgow 2007.

⁸⁹ TT wire services, God ekonomi krävs för vårdnadsbidrag, „Svenska dagbladet”, 27 marca 2008.

⁹⁰ Regerings proposition 2007/08:91 Vårdnadsbidrag – familjepolitisk reform.

⁹¹ Lena Hennel, Var femte kommun inför vårdnadsbidrag, „Svenska dagbladet” 7 maja 2008.

⁹² Zob. komentarz redakcji Ta ledningen, Mona Sahlin, „Aftonbladet”, 5 października 2007 oraz Veronica Palm i Gunn Karin Gjul Ett bidrag som stänger ute människor, „Aftonbladet”, 18 marca 2008.

⁹³ Regerings proposition 2007/08:93, Jämställdhetbonus – familjepolitisk reform.

⁹⁴ W związku z propozycją wprowadzenia zasiłku na opiekę nad dzieckiem i bonusu równościowego niektórzy socjaldemokraci deklarowali, że mogą poprzeć to drugie rozwiązanie, ale pod warunkiem, że pierwsze zostanie wycofane. Zob. Susanna Vidlund, Införandet av ett hemmafru-bidrag är patetiskt, „Aftonbladet”, 4 września 2007.

⁹⁵ Fredrik Reinfeldt, Maud Olofsson, Jan Björklund i Göran Hägglund, Ny lag gör att förskolan blir mer som en vanlig skola, „Dagens Nyheter”, 18 kwietnia 2008.

⁹⁶ Human Development Report 2007/2008: Fighting climate change: Human solidarity in a divided world, Palgrave Macmillan, Houndmills 2007, s. 209.

⁹⁷ Najsłynniejszą pracą na ten temat była książka Gøsty Esping-Andersena, The Three Worlds of Welfare Capitalism, Polity Press, Cambridge 1990. Nowsze artykuły na ten temat zob. Walter Korpi i Joakim Palme, The Paradox of Redistribution and Strategies of Equality: Welfare State Institutions, Inequality, and Poverty in the Western Countries, „American Sociological Review”, vol. 63, nr 5, październik 1998, s. 661–687.

⁹⁸ Jonas Edlund, Trust in Government and Welfare Regimes: Attitudes to Redistribution and Financial Cheating in the USA and Norway, „European Journal of Political Research”, 1999, vol. 35, nr 3, s. 341–370.

⁹⁹ Zob. Paul Pierson, Dismantling the Welfare State? Reagan, Thatcher, and the politics of retrenchment, Cambridge University Press, Cambridge 1994; Guliano Bonoli, Vic George, Peter Taylor-Gooby, dz. cyt.

¹⁰⁰ Svenskt näringsliv, Avreglering i motvind? – Perspektiv på regelutredningens uppdrag rörande marknaderna för el, tele, post, flyg, järnväg och taxi, grudzień 2004, s. 9.

¹⁰¹ Monika Selahn, Elmarknadens avreglering, Riksdagens revisorer: Förstudie beslutad av revisorna i plenum 2000-11-30R, s. 2.

¹⁰² Samhälle ma jeszcze inne znaczenie: mniejsza aglomeracja.

¹⁰³ Ograniczona miejscem, pomijam tu ideę Meidnera utworzenia tzw. löntagarfonder, zwanych z angielska EIF (Employee Investment Funds), gdyż ma ona wyłącznie znaczenie historyczne. A szkoda!

¹⁰⁴ Rzeczownik lantis jest żartobliwym zdrobnieniem (końcówka -is) i dotyczy raczej cech kulturowych, np. braku prawa jazdy, problemów w obsłudze komputera etc.

¹⁰⁵ Bogaty farmer rekrutował rodzinę fornalską z reguły na rok („nowa miotła lepiej zamiata”). Fornale otrzymywali mieszkanie i część wynagrodzenia w naturze. Praca, zwłaszcza dla kobiet, była bardzo ciężka, np. dojenie krów nazywano „białą chłostą”.

¹⁰⁶ Jantelagen jest określeniem z powieści duńskiego pisarza Aksela Sandemose, w której odmalował on miasteczko Nykøbing, zwane w powieści Jante.

¹⁰⁷ Prasa opisywała szokujące przypadki, np. kobiety z usuniętym na skutek choroby nowotworowej płucem i z przerzutami, której Kasa Ubezpieczeń kazała pracować dwie godziny dziennie, czy programisty o bezwładnych nogach, któremu kazano pracować przez sieć z łóżka.

¹⁰⁸ Dziś Marcus Wallenberg jest „tylko” chaiman of the board finansowego koncernu Wallenbergów, SEB. Założony w roku 1916 Investor jest najstarszą szwedzką investment company, za pośrednictwem której kontrolują Wallenbergowie swoje firmy swojego imperium: połowę ABB Ltd, Electrolux, Ericsson, Scania, Saab, połowę AstraZeneca, Atlas Copco, Gambro, SEB, WM-Data i inne.

¹⁰⁹ Thomas Franzén, Bolagets vinstmål är en orsak till finanskriser, „Ekonomisk debatt”, 2009, nr 4, s. 86–96.

¹¹⁰ W niniejszym tekście wykorzystałem wiele wątków i danych z mojego wcześniejszego artykułu Między urzędem a rynkiem, który ukazał się w kwartalniku „Obywatel”, 2010, nr 1 (48 ).

¹¹¹ Eva Jeppsson Grassman, What is the role of the third sector in Nordic care for elderly people?, [w:] Nordic civic society organizations and the future of welfare services, red. Alla-Leena Matties, Nordic Council of Ministers, Kopenhaga 2006.

¹¹² Por. Agnieszka Graff, Magma i inne próby zrozumienia, o co tu chodzi, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2010, s. 92–113.

¹¹³ Wanda Nowicka, NGO-sy od wewnątrz. Społeczeństwo nie chce się organizować, „Gazeta Wyborcza” z 12 stycznia 2010.

¹¹⁴ Michelle Micheletti, Civil Society and State Relations in Sweden, Ashgate Publishing, Farnham 1995.

¹¹⁵ Rafał Bakalarczyk, dz. cyt.

¹¹⁶ Steven Saxonberg, Model szwedzki ma się dobrze, w niniejszym tomie, s. 12.

¹¹⁷ Walter Korpi, The Working Class In Welfare Capitalism: Work, Unions and Politics in Sweden, Routledge & Paul Kegan, London, 1978, s. 60.

¹¹⁸ Tamże, s. 61.

¹¹⁹ W marcu 2001 roku SAF połączyła się z inną federacją pracodawczą (Industriförbund, powstałą w 1910 roku), formując Federację Szwedzkich Przedsiębiorstw (Svenskt Näringsliv). Zrzesza ona obecnie 50 organizacji członkowskich i ponad 54 tys. przedsiębiorstw.

¹²⁰ Walter Korpi, dz. cyt., s. 63.

¹²¹ Tamże, s. 80 i przypis 7, s. 392.

¹²² Lars Magnusson, Economic History of Sweden, Routledge, London 2000, s. 241.

¹²³ Tamże, s. 234.

¹²⁴ Tamże, s. 241.

¹²⁵ Pierwsze centralne porozumienie zostało podpisane w 1952 roku.

¹²⁶ Lars Magnusson, dz. cyt., s. 237.

¹²⁷ Christer Thornqvist, The Decentralization of Industrial Relations: The Swedish Case in Comparative Perspective, „European Journal of Industrial Relations”, 1999, vol. 5, nr 1, s. 78–80.

¹²⁸ Szersza analiza wyników tej instytucji: Philip Whyman, An Analysis of Wage-Earner Funds In Sweden: Distinguishing Myth from Reality, „Economic and Industrial Democracy”, 2004, vol. 25, nr 3. Zob. też Tadeusz Kowalik, Systemy gospodarcze: efekty i defekty reform i zmian ustrojowych, Fundacja Innowacja, Warszawa, 2005, s. 165–168.

¹²⁹ Peter Lange, Michael Wallerstein, Miriam Golden,The End of Corporatism? Wage Setting in the Nordic and Germanic Countries, [w:] The Workers of Nations, red. Sanford Jacoby. Oxford University Press, New York 1995. Cyt za: Lane Kenworthy, Wage-Setting Coordination Scores, http://www.u.arizona.edu/~lkenwor/WageCoorScores.pdf, s. 62.

¹³⁰ Changing Industrial Relations in Europe, red. Anthony Ferner, Richard Hyman, Blackwell, Malden 1998. Cyt. za: Lane Kenworthy, dz. cyt., s. 63.

¹³¹ Kerstin Ahlberg, Committee proposes enhanced authority for mediators and restrictions on right to strike, European Industrial Relations Observatory (EIRO, Eurofund), document ID: SE9812129F, 1998.

¹³² Annika Berg, The National Mediation Office seeks to improve wage-formation process, EIRO, document ID: SE0105195F, 2001. Nie było to całkiem nowe ciało, zastąpiło ono już istniejącą instytucję National Conciliator’s Office.

¹³³ Dla polskiego czytelnika zapewne zaskakujące jest, że układy zbiorowe nie tylko określają poziom płac minimalnych (w Szwecji nie ma ustawowej płacy minimalnej), ale również takie kwestie, jak wiek emerytalny.

¹³⁴ Zob. Annika Berg, 10 years of EU labour law examined from a Nordic perspective, EIRO, document ID: SE0502103F, 2005.

¹³⁵ Spoglądając na dane dotyczące długotrwałego bezrobocia młodzieży (16–24 lata, średnie w okresie 2005–2007) w UE-27, Szwecja miała najlepszy wynik! Stopa bezrobocia długotrwałego młodzieży w tym okresie wynosiła tam średnio 4,7 proc., dla Niemiec –31,4 proc., Wielkiej Brytanii –13,9 proc. Employment in Europe 2009, European Commission 2009, s. 77.

¹³⁶ Opracowanie własne, dane za: Stoppages of work in Sweden, private and public sector, National Mediation Office.

¹³⁷ Jelle Visser, Database on Institutional Characteristics of Trade Unions, Wage Setting, State Intervention and Social Pacts, Amsterdam Institute for Advanced Labour Studies AIAS, University of Amsterdam, Amsterdam 2009, s. 6.

¹³⁸ Opracowanie własne, dane za: ICTWSS.

¹³⁹ Opracowanie własne, dane za: ICTWSS.

¹⁴⁰ Opracowanie własne, dane za: Synthetic Indicators of Employment Protection, OECD.

¹⁴¹ Dane dla 2005 r. Riccardo Rovelli, Randolph Bruno, Labor Market Policies, Institutions and Employment Rates in the EU-27, IZA Discussion Paper No. 3502, May 2008, s. 36.

¹⁴² Opracowanie własne, dane za: Lyle Scruggs, Welfare State Entitlements: A Comparative Institutional Analysis of Eighteen Welfare States, wersja 1.1, 2005.

¹⁴³ Potwierdzenie tej hipotezy znajdziemy również, przeglądając raport European Company Survey 2009, wydany w marcu 2010 roku przez European Foundation for the Improvement of Living and Working Conditions (Eurofund). W pierwszej jego części dotyczącej różnych aspektów elastyczności czasu pracy Szwecja w prawie wszystkich zestawieniach wskaźników miała wyniki podobne do duńskich.

¹⁴⁴ Opracowanie własne, dane za: Distribution of gross earnings of full-time employees, OECD.

¹⁴⁵ Opracowanie własne: dane za Employment Outlook 2007, OECD.

¹⁴⁶ Opracowanie własne, dane za LFS by sex and age – indicators, OECD.

¹⁴⁷ Opracowanie własne, dane za: Incidence of unemployment by duration, OCDE.

¹⁴⁸ Wnioski z przeglądu badań, którego dokonał Robert J. Flanagan, Collective Bargaining and macroeconomic performance, w: International Handbook of Trade Unions, red. John T. Addison, Claus Schnabel, Edward Elgar, Cheltenham, 2003.

¹⁴⁹ Zob. Ryszard Szarfenberg, Reformy rynku pracy – wiele dróg do sukcesu, „Dialog. Pismo Dialogu Społecznego”, 2007, nr 2.

¹⁵⁰ Rafał Bakalarczyk, Socjalizm bez socjalizmu, „Obywatel”, 2009, nr 2.

¹⁵¹ W okresie II wojny światowej rządziło porozumienie koalicyjne najważniejszych partii, aczkolwiek pod wodzą socjalistycznego premiera Per Albina Hanssona. Później jeszcze w latach 1951–57 socjaliści rządzili wspólnie z Partią Chłopską.

¹⁵² Gøsta Esping-Andersen, Trzy Światy Opiekuńczego Kapitalizmu, przeł. Kazimierz W. Frieske, maszynopis, s. 132.

¹⁵³ Tamże.

¹⁵⁴ Anders Lindbom, Swedish Conservative Party and the Welfare State. Institutional Change and Adapting Preferences, Institute for Future Studies, Uppsala 2006, s. 15.

¹⁵⁵ Więcej na temat szwedzkich konserwatystów w XXI wieku, zob. Steven Saxonberg, Im bardziej rzeczy się zmieniają, tym bardziej pozostają takie same? Model szwedzki po zwycięstwie wyborczym centroprawicy w 2006 roku, w niniejszym tomie, s. 40.

¹⁵⁶ Więcej na ten temat zob. Michał Sutowski, Kontrola społeczna – nadzór i represje w imię dobrobytu?, w niniejszym tomie, s. 163.

¹⁵⁷ Nelson Mandela’s Farewell. Address to the Swedish Parliament, 18 marca 1999, http://www.nnn.se/n-model/foreign/mandela.htm.

¹⁵⁸ Palme krytykował również otwarcie ZSRR za interwencję w Afganistanie.

¹⁵⁹ Cytaty za: Per Ahlmark, Palme’s Legacy 15 Years On, 21 lutego 2001, http://www.project-syndicate.org/commentary/ahlmark2/English.

¹⁶⁰ Palme’s Legacy…, dz. cyt. Z drugiej strony należy w tym miejscu podkreślić, że Ahlmark reprezentuje stanowisko zdecydowanie proamerykańskie i proizraelskie. Był gorącym zwolennikiem inwazji USA na Irak w 2003 roku. Nigdy nie krytykuje Izraela za politykę, jaką rząd tego państwa prowadzi na ziemiach okupowanych.

¹⁶¹ Stanowiska obu ugrupowań wobec problematyki międzynarodowej zrekonstruowałem na podstawie: Alan Burke, Worlds Apart. Two Distinctly Different Foreign Policies, listopad 1998, http://www.nnn.se/n-model/foreign/apart.htm.

¹⁶² Na początku lat 90. rząd Bildta wycofał się z pełnionej dotychczas przez Szwecję funkcji mediatora w konflikcie bliskowschodnim. Rola ta została wówczas przejęta przez norweskich socjaldemokratów.

¹⁶³ David Roodman, Cindy Prieto, Eben Lazarus, Sweden. Commitment to Development Index 2009, Center for Global Development, Washington 2009, s. 4.

¹⁶⁴ W raporcie wskazuje się również na słabe punkty szwedzkiej polityki rozwojowej: „W dziedzinach inwestycji, bezpieczeństwa i technologii wyniki Szwecji zaniżane są przez stosunkowo niekorzystne (z punktu widzenia państw rozwijających się) rozwiązania w zakresie inwestycji, wysoki poziom eksportu broni do ubogich i niedemokratycznych państw oraz słabe wsparcie dla upowszechniania technologii” (Sweden. Commitment to…, dz. cyt., s. 1). Kwestia eksportu broni do państw niedemokratycznych to kolejna rysa na wizerunku szwedzkiej polityki międzynarodowej jako realizacji humanitarnych ideałów.

¹⁶⁵ Shared Responsibility: Sweden’s Policy for Global Development. Government Bill 2002/03:122, Stockholm 2003, s. 1.

¹⁶⁶ A Global Agenda for Freedom: Democracy and Human Rights in Swedish Development Cooperation Policy and Practice, Stockholm 2007, s. 9–10.

¹⁶⁷ Amartya Sen, Rozwój i wolność, przeł. Jerzy Łoziński, Zysk i S-ka, Poznań 2002, s. 33.

¹⁶⁸ Tamże, s. 33.

¹⁶⁹ Amartya Sen, Democracy as a Universal Value, „Journal of Democracy” 1999, vol. 10, no. 3, s. 10.

¹⁷⁰ Tenże, Rozwój i wolność, dz. cyt, s. 173–174.

¹⁷¹ Preventing Violent Conflict. Swedish Policy for the 21st Century, Ministry for Foreign Affairs, Stockholm 2009, s. 41.

¹⁷² Np. grant w wysokości 20 tys. dolarów na projekt badawczy dotyczący międzynarodowych operacji policyjnych.

¹⁷³ Human Rights in Swedish Foreign Policy. Government Communication 2003/04:20, Stockholm 2003, s. 10.

¹⁷⁴ Ze względu na stosunkowo mały rynek wewnętrzny Szwecji tamtejsze przedsiębiorstwa muszą w dużym stopniu internacjonalizować swoją aktywność (np. w celu uruchomienia produkcji masowej i uzyskania korzyści skali). Dlatego szwedzkie przedsiębiorstwa mają bardzo wysokie wskaźniki „transnarodowości” (zob. na przykład World Investment Report 2008. Transnational Corporations and the Infrastructure Challenge, UNCTAD, New York – Geneva 2008, s. 12). Rząd kładzie więc silny nacisk na problematykę CSR ze względu na fakt, że operujące za granicą szwedzkie przedsiębiorstwa stają się jednym z podmiotów uczestniczących w realizacji polityki zagranicznej tego kraju, kształtują wizerunek Szwecji i pełnią funkcję swoistych ambasadorów (np. casus Ikei).

¹⁷⁵ Images of Sweden Abroad. A Study of the Changes, the Present Situation and Assessment Methods, Stockholm 2005, s. 11.

¹⁷⁶ Małgorzata Bielecka, Role międzynarodowe państwa, [w:] Wstęp do teorii polityki zagranicznej państwa, red. Ryszard Zięba, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2005, s. 181.

¹⁷⁷ Tamże, s. 181–182.

¹⁷⁸ Joseph S. Nye jr., „Soft Power”. Jak osiągnąć sukces w polityce światowej, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2007, s. 35.

¹⁷⁹ Martin Wolf, The Lure of the American Way, „Financial Times”, 1 września 2000.

¹⁸⁰ W innym miejscu Wolf pisze na temat modelu skandynawskiego w następujący sposób: „Nie ma dowodów na to, że te silnie opodatkowane kraje doświadczają potężnego jednostronnego odpływu kapitału. Wniosek jest następujący: w krajach skandynawskich, o wysokim poziomie opodatkowania, nie mamy do czynienia z brakiem konkurencyjności. Szczególnie ważny do odnotowania jest fakt, że kraje te nie doświadczają odpływu kapitału czy też wysoko wykwalifikowanych pracowników” (Martin Wolf, Why Globalization Works, Yale University Press, New Haven 2004, s. 240).

¹⁸¹ Uwaga ta dotyczy nie tylko polityki zagranicznej. Innym przykładem może być norweski państwowy fundusz majątkowy (sovereign wealth fund, SWF) – Norwegian Government Pension Fund. Kristin Halvorsen, norweska minister finansów, w następujący sposób wyjaśnia zasady zarządzania aktywami zgromadzonymi w funduszu: „Chcemy być odpowiedzialnym inwestorem i w związku z tym ustanowiliśmy etyczne zasady dla naszego funduszu. Zarządzanie funduszem opiera się na dwóch zobowiązaniach etycznych: po pierwsze, zapewnienie finansowych zwrotów, które umożliwią przyszłym pokoleniom korzystanie z norweskiego bogactwa w postaci ropy naftowej; po drugie, respektowanie podstawowych praw tych, którzy odczuwają skutki działań spółek, w których fundusz jest udziałowcem. Ponieważ uważamy, że w dłuższym horyzoncie czasowym postępowanie zgodnie z powszechnie akceptowanymi normami etycznego działania pozytywnie wpłynie na zwroty z inwestycji, toteż, naszym zdaniem, pomiędzy tymi dwoma celami nie występuje sprzeczność” (Kristin Halvorsen, Norway’s Sovereign Fund Sets an Ethical Example, „Financial Times”, 15 lutego 2008). Norweski SWF wyróżnia się kilkoma pozytywnymi cechami: inwestycje mają długi horyzont czasowy, nie stosuje się tu dźwigni finansowej, nie ma presji na szybkie wycofywanie funduszy. Wśród norm, które mają być przestrzegane przez spółki, gdzie udziałowcem jest fundusz, znajdują się zasady określane m.in. przez OECD, UN Global Compact oraz Międzynarodową Organizację Pracy.

¹⁸² David Owen, Green metropolis: why living smaller, living closer, and driving less are keys to sustainability, Riverhead Books, New York 2009.

¹⁸³ Alexander Ståhle, Compactness and parks are the future of the city, „Sustainability”, 2009, nr 3.

¹⁸⁴ Cas Poldermans, Sustainable Urban Development – The Case of Hammarby Sjöstad, Kulturgeografiska Institutionen, Stockholms Universitet, Stockholm 2006.

¹⁸⁵ Christian Ekberg, Waste is what is left behind when imagination fails, „Sustainability”, 2009, nr 3.

¹⁸⁶ Więcej o inwestycjach MISTRY i FORMAS można przeczytać na stronach internetowych: http://www.mistra.org/ i http://www.formas.se/. Informacja o polskich nakładach na B+R pochodzi z raportu The Information Technology and Innovation Foundation (ITIF), The Atlantic Century. Benchmarking EU & U.S. Innovation and Competitiveness. Wypada też chyba dodać, że szwedzki budżet B+R w 2006 był ponad trzykrotnie wyższy niż polski.

¹⁸⁷ World Commission on Environment and Development, Our Common Future, Oxford University Press, Oxford 1987.

¹⁸⁸ Katarina Eckerberg, Sweden: Progression Despite Recession, [w:] William M. Lafferty, James R. Meadowcroft, Implementing sustainable development: strategies and initiatives in high consumption societies, Oxford, University Press, Oxford 2000.

¹⁸⁹ LennartLundqvist, Sweden and ecological governance: straddling the fence, Manchester University Press, Manchester 2004.

¹⁹⁰ Måns Nilsson, Katarina Eckerberg, Environmental policy integration in practice: shaping institutions for learning, Earthscan, London 2007.

¹⁹¹ Jej ślady możemy obserwować w popularnej dziś idei Zielonego Nowego Ładu.

¹⁹² Tzw. green procurement. Może się to wydawać banalne, ale co roku Szwedzi przeznaczają na zakupy publiczne 300 miliardów koron. Wygląda więc na to, że już sama władza jest w stanie wytworzyć potężny rynek na zielone dobra.

¹⁹³ Katarina Eckerberg, Sweden: Progression Despite Recession, [w:] William M. Lafferty, James R. Meadowcroft, Implementing sustainable development: strategies and initiatives in high consumption societies, Oxford, University Press, Oxford 2000.

¹⁹⁴ Autorzy książki Nudge: Improving Decisions about Health, Wealth, and Happiness, prawnik Cass R. Sunstein i ekonomista Richard Thaler, nazywają to libertariańskim paternalizmem.

¹⁹⁵ A należy wspomnieć, że znalazłoby się ich więcej. W cytowanych przeze mnie źródłach można przeczytać o innych rysach na szwedzkiej polityce ekologicznej.

¹⁹⁶ Adam Kersten, Historia Szwecji, Ossolineum, Wrocław, 1974.

¹⁹⁷ Erik O. Wright, Working-Class Power, Capitalist-Class Interest and Class Compromise, American Journal of Sociology, Vol 105, nr 4, 2000.

¹⁹⁸ Max Koch, Roads to Post-fordism. Labour Markets and Social Structures in Europe, Ashgate Publishers, 2006, s. 71.

¹⁹⁹ Dane ILO, obliczenia własne.

²⁰⁰ Max Koch, dz. cyt., s. 72–73.

²⁰¹ Encyclopedia of Bioethics, red. Stephen G. Post, Gale, New York 2004, t. 2, s. 978.

²⁰² Pauline Mazumdar, Eugenics, Human Genetics and Human Failings. The Eugenics Society, its Origins and its Critics, Routledge, London – New York 1992, s. 1.

²⁰³ Dane zaczerpnięte z wprowadzenia do książki Artura Hojana, Dr Bielawski i eugenika (maszynopis, obecnie przygotowywany do druku).

²⁰⁴ Historia życia prywatnego, red. Antoine Prost, Gérard Vincent, przeł. Katarzyna Skawina i in., Ossolineum, wyd. II, Wrocław 2006, t. 5, s. 685.

²⁰⁵ http://www.systembolaget.se/Applikationer/Knappar/InEnglish/.

²⁰⁶ The link to a life free of crime x., Kriminalvården – Swedish Prison and Probation Service: About Prison and Probation Service, Norrköping 2002, s. 14–15.

²⁰⁷ Stephen G. Selinger, Toward a realistic reorganization of the penitentiaries. „The Journal of Criminal Law, Criminology, and Police Science”, 1969, vol. 60, nr 1, s. 56.

²⁰⁸ John Snortum, Sweden „special” prisons. Correctional trends and cultural traditions, „Criminal Justice and behavior”, 1996, vol.3, no. 2, s. 151–168.

²⁰⁹ Täby corerctional institution. Information from The National Bard of Public Building and The National Prison and Probation Administration. (brak daty wydania).

²¹⁰ John Snortum, dz. cyt., s. 152–154.

²¹¹ Warto też spojrzeć na system z jeszcze innej perspektywy. Ustawy eugeniczne wprowadzone w Szwecji w 1934 roku zostały zniesione dopiero w 1976. W międzyczasie tysiące osób uznano z racji ich narodowości, miejsca urodzenia, nałogu, słabego zdrowia czy słabych wyników w nauce za niepełnowartościowych ludzi i poddano przymusowej sterylizacji. W czasie, gdy świat potępiał Niemców, Szwedzi w Narodowym Instytucie Biologii Rasowej pracowali nad gatunkowo poprawionym człowiekiem. Dopiero w 1958 roku znajdujący się na uniwersytecie w Uppsali Instytut przemianowany został na Instytut Genetyki. Eugenika nie dotyczyła tylko Szwecji. Była nie mniej obecna w Norwegii, Finlandii, Stanach Zjednoczonych.

²¹² Annika Snare, Work, War, Prison and Welfare: Control of the Laboring Poor in Sweden, University of California. Berkeley 1977, s. 356–376.

²¹³ Współczesne więzienia, którym przyświecała idea resocjalizacji, zorganizowano w Stanach Zjednoczonych na wzór europejskich domów poprawy prowadzonych przez kwakrów. Pierwsze tego typu więzienie, tzw. Walnutt Prison w Filadelfii, otwarte zostało w 1791 roku. Pomysł przeniesiono następnie z powrotem na kontynent europejski.

²¹⁴ Nie rozważano takich subtelności, że nie każdy oskarżony był winny zarzuconego mu czynu, a powodzenie na wolności zależało od stopnia pozytywnego stosunku ludzi na wolności do tych, którzy na nią wychodzili.

²¹⁵ Monika Płatek, Systemy penitencjarne państw skandynawskich, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2007, s. 442.

²¹⁶ Tamże, s. 449.

²¹⁷ Eugene Doleschal, Rate and Length of imprisonment. How Does The United States Compare with Netherlands, Denmark and Sweden?, „Crime and Delinquency”, 1977, vol. 23, nr 1, s. 51–56.

²¹⁸ Robert Erricson, Jan O. Jonsson, Can Education be Equalized?: The Swedish Case in Comparative Perspective, Westview Press, Boulder 1997.

²¹⁹ Ides Nicaise, Gosta Esping-Andersen, Beatriz Pont, Pat Tunstall, Equity in education. Sweden. Country Note, OECD Thematic Review, OECD 2005.

²²⁰ Tamże.

²²¹ Education at a Glance. OECD Indicators 2009.

²²² Tamże.

²²³ Mikołaj Herbst, Jan Herczyński, Anthony Levitas, Finansowanie oświaty w Polsce – diagnoza, dylematy, możliwości, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2009, s. 83.

²²⁴ Tamże, s. 84.

²²⁵ Funding of the Swedish school system (fact sheet), Ministry of Education and Research, Stockholm 2008.

²²⁶ Por. też Anna Delick, Folkhemmet w erze globalizacji, w niniejszym tomie, s. 60.

²²⁷ Ides Nicaise i in., dz. cyt., s. 15.

²²⁸ Elena Dingu Kyrklund, Inclusion and education in European Countries. Final report: Sweden, Lepelstraat 2009, s. 32.

²²⁹ With another mother tongue – students in compulsory school and the organisation of teaching and learning. A SUMMARY OF REPORT 321 2008, Skolverket. Swedish National Agency for Education.

²³⁰ Robert Erricson, Jan O. Jonsson, dz. cyt.

²³¹ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2091rank.html

²³² Maciej Gdula, Łukasz Raciborski, Zdrowie – wyzwanie polityczne, „Krytyka Polityczna”, nr 14, zima 2007/2008, s. 398–399.

²³³ http://www.telemedicus.pl/content/wydatki-na-ochronę-zdrowia-wg-oecd.

²³⁴ http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/4460098.stm.

²³⁵ Dla porównania, według statystyk polskiej policji w 2009 roku ofiarami przemocy domowej było 79 811 kobiet. W 2007 zgłoszono na policję niewiele ponad 2000 przypadków gwałtów, choć tzw. ciemna liczba może być znacznie większa – według danych Niebieskiej Linii w Polsce może dochodzić nawet do 200 gwałtów dziennie.

²³⁶ Stało się ono później podstawą koncepcji folkhemmet (domu ludu).

²³⁷ Nie ulega wątpliwości, że polski Kościół katolicki doskonale zdaje sobie sprawę z niebezpieczeństw związanych z wprowadzeniem do szkół religioznawstwa zamiast nauki religii katolickiej.

²³⁸ Z przeprowadzanych wśród uczniów badań wynika, że chcieliby mieć więcej lekcji właśnie o buddyzmie.

²³⁹ Carl Reinhold Bråkenhielm, Världsbild och mening, AIT Falun 2001.

²⁴⁰ Jacek Podsiadło, Pigułki Krummeliusa, „Tygodnik Powszechny”, http://www.tygodnik.com.pl/numer/274507/podsiadlo-felieton.html.

²⁴¹ Jacek Borowski, Lolita Pończoszanka, „Wprost”, http://www.wprost.pl/ar/10785/Lolita-Ponczoszanka/?I=976.

²⁴² Ciocia Juanitta, O Mamma Mia! – czyli dlaczego geje lubią Abbę?, http://www.homiki.pl/modules.php?name=News&file=article&sid=2613.

²⁴³ Wojciech Orliński, Potop szwedzki, http://serwisy.gazeta.pl/tv/1,47060,4362414.html.

²⁴⁴ Zob. Richard Williams, Phil Spector: Out of His Head, Omnibus Press, London 2003, zwłaszcza rozdz. 5: Little Symphonies for the Kids.

²⁴⁵ Nigdy nie robię wielkich planów. Wywiad z Aleksandrem Bardem, http://kultura20.blog.polityka.pl/?p=585

²⁴⁶ Daniel Ekerotch, Szwedzki death metal, Kagra, Poznań 2008, s. 13.

²⁴⁷ Anna Delick, Cnota o świeżości jesiotra, http://www.krytykapolityczna.pl/Zerkanie-w-gore-mapy/Cnota-o-swiezosci-jesiotra/menu-id-221.html.

²⁴⁸ Tamże.

²⁴⁹ Paweł Wawrzyniak, Książki zbójeckie (i złe) SoLL, http://horrorstory.blox.pl/2009/06/Re-Ksiazki-zbojeckie-i-zle-SoLL.html.

²⁵⁰ Dlaczego feministki kochają Larssona?, rozmowa redakcyjna, „Krytyka Polityczna”, 2010, nr 20–21, s. 91.

²⁵¹ Bartosz Kuźniarz, F...k you all, „Krytyka Polityczna”, 2010, nr 20–21, s. 99.

²⁵² Slavoj Žižek, Henning Mankell – artysta paralaksy, przeł. Julian Kutyła, „Krytyka Polityczna”, 2010, nr 20–21, s. 139.

²⁵³ Göran Stockenström, Strindberg’s Dramaturgy, University of Minnesota Press, Minneapolis 1988, s. 4.

²⁵⁴ Walter Benjamin, Paryż II Cesarstwa według Baudelaire’a, przeł. Hubert Orłowski, [w:] tenże, Anioł historii, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1996, s. 337.

²⁵⁵ Por. Tadeusz Szczepański, Zwierciadło Bergmana, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2002, s. 240.

²⁵⁶ Tadeusz Szczepański, dz. cyt., s. 43.

²⁵⁷ Por. Marc Gervais, Ingmar Bergman: Magician and Prophet, McGill-Queens University Press, Montreal 1999, s. 120.

²⁵⁸ Tę własną filmową genealogię Bergman najwyraźniej ukazuje w Tam, gdzie rosną poziomki. Główną rolę, profesora Borga, odtwarza w filmie Victor Sjöstrom, najważniejszy autor niemego kina szwedzkiego, tzw. szkoły szwedzkiej w filmie. Sny Borga, kluczowe dla charakterystyki postaci, są z kolei kręcone jak filmy należące do surrealistycznej lub ekspresjonistycznej tradycji.

²⁵⁹ Por. Frank Gado, The Passion of Ingmar Bergman, Duke University Press, Durham 1986, s. 346 i nast.

²⁶⁰ Andrew E. Kramer, Ikea Tries to Build Public Case Against Russian Corruption, „New York Times”, 12 września 2009.

²⁶¹ Andrew E. Kramer, Ikea Fires 2 Officials in Russia Bribe Case, „New York Times”, 16 lutego 2010.

²⁶² Ten slogan oczywiście lepiej brzmi po angielsku: „You can take IKEA out of Småland, but you can’t take Småland out of IKEA”.

²⁶³ Magnus Blomstrom, Art Kokko, Sweden, [w:] Governments, Globalization, and International Business, red. John H. Dunning, Oxford Univeristy Press, Oxford 2003, s. 359.

²⁶⁴ Flat-pack accounting, „The Economist”, 11 maja 2006.

KRYTYKA POLITYCZNA

„Krytyka Polityczna” powstała z ambicją ożywienia tradycji polskiej inteligencji zaangażowanej. Naszą działalność rozwijamy w trzech głównych sferach: nauki, kultury i polityki, starając się jednocześnie eliminować sztuczne podziały między nimi. Wierzymy, że naukę, sztukę i politykę dzielą jedynie środki wyrazu, łączy zaś wpływ na kształt życia społecznego.

Naszym podstawowym celem jest wprowadzenie i umocnienie w sferze publicznej lewicowego projektu walki z ekonomicznym i kulturowym wykluczeniem. Wychodzimy z przekonania, że nie będzie szans dla lewicowej polityki bez stworzenia wcześniej w sferze publicznej miejsca na lewicowy dyskurs i projekt społeczny. Dlatego obok pracy czysto akademickiej (tłumaczenie, wydawanie książek i opracowań, dyskusje, seminaria i warsztaty) angażujemy się w debatę publiczną, a także aktywnie działamy na polu literatury, teatru i sztuk wizualnych, pojawiamy się w mediach głównego nurtu, publikujemy w dziennikach i tygodnikach opinii. Budujemy kolejne instytucje (wydawnictwo, instytut naukowy), współpracujemy z najpoważniejszymi ośrodkami kulturalnymi i badawczymi w Polsce i za granicą. Środowisko „Krytyki Politycznej” tworzą dziś młodzi naukowcy, działacze społeczni, publicyści, ale także pisarze, krytycy literatury i sztuki, dramaturgowie, filmoznawcy i artyści.

Stworzyliśmy Wydawnictwo Krytyki Politycznej. Naszym celem jest wprowadzenie w polski obieg idei najważniejszych prac z filozofii i socjologii politycznej, teorii kultury i sztuki. Publikujemy przekłady, prace polskich autorów i ważne wznowienia. Do końca czerwca 2010 ukazało się 70 tytułów w sześciu seriach wydawniczych (Przewodniki Krytyki Politycznej, Seria Idee, Seria Kanon, Seria Publicystyczna, Seria Literacka, Seria Ekonomiczna, Seria Historyczna, Pisma Jacka Kuronia) oraz poza seriami.

W latach 2006–2009 w centrum Warszawy prowadziliśmy otwartą REDakcję – ośrodek wymiany myśli, dyskusji, prezentacji prac artystycznych, projektów społecznych i politycznych. Miejsce stało się punktem codziennych spotkań środowiskowych i bazą dla organizowanych na zewnątrz akcji społecznych. REDakcja na trwałe wpisała się w mapę kulturalną stolicy. W styczniu 2008 roku REDakcja otrzymała nagrodę kulturalną „Wdechy 2007” w kategorii Miejsce Roku przyznaną przez warszawski dodatek „Gazety Wyborczej”. Przez trzy lata w świetlicy odbyło się kilkaset spotkań otwartych – dyskusji literackich, warsztatów, seminariów, pokazów filmowych. Gościliśmy ważnych aktorów sceny społecznej, politycznej, literackiej i artystycznej, wśród nich wielu gości zagranicznych. W REDakcji realizowaliśmy jeden z najważniejszych ideowych celów środowiska Krytyki Politycznej, czyli zniesienie granic między polem nauki, sztuki i polityki.

6 listopada 2009 w centrum Warszawy otworzyliśmy interdyscyplinarne Centrum Kultury „Nowy Wspaniały Świat” – miejsce spotkań artystycznych i naukowych, pokazów filmowych, przestrzeń wystawienniczą i kawiarnię kulturalną. Na parterze Centrum Kultury powstała księgarnia, salonik prasowy i główne miejsce wydarzeń artystycznych: premier książkowych, debat, slamów poetyckich, festiwali filmowych, koncertów. Na piętrze – Uniwersytet Krytyczny z zajęciami wybitnych polskich i zagranicznych intelektualistów. Projekt realizowany jest we współpracy m.in. z Instytutem Teatralnym, Fundacją Galerii Foksal, Nowym Teatrem, Muzeum Sztuki Nowoczesnej, Instytutem Kultury Polskiej UW, Instytutem Nauk o Człowieku.

Nie ograniczamy się tylko do Warszawy, dzięki działaniom naszych sympatyków i współpracowników w innych miastach Polski powstały Kluby Krytyki Politycznej. Do tej pory powstało 20 lokalnych ośrodków w Białymstoku, Bydgoszczy, Cieszynie, Głogowie, Gnieźnie, Jeleniej Górze, Kaliszu, Kielcach, Krakowie, Lesznie, Lublinie, Łodzi, Pile, Poznaniu, Rzeszowie, Siedlcach, Szczecinie, Tarnobrzegu, Toruniu, Trójmieście, Włocławku, Wrocławiu, Zielonej Górze i na Śląsku. Prowadzimy świetlice w Gdańsku i Cieszynie.

Wszystko to robimy po to, by stworzyć fundament dla uczciwej i nowoczesnej lewicy, która odwołując się do najnowszych osiągnięć filozofii politycznej i świetnych tradycji polskiej myśli politycznej, znajdzie adekwatną odpowiedź na wyzwania czekające Polskę, ale też Europę i świat.

O naszych działaniach i wydarzeniach informujemy na bieżąco na stronie:

www.krytykapolityczna.pl.

Zespół „Krytyki Politycznej”:

Agata Araszkiewicz, Michał Bilewicz, Magda Błędowska, Zygmunt Borawski, Michał Borucki, Jakub Bożek, Anna Delick (Sztokholm), Paweł Demirski, Karol Domański, Kinga Dunin, Joanna Erbel, Bartosz Frąckowiak, Maciej Gdula, Dorota Głażewska, Agnieszka Graff, Agnieszka Grzybek, Krzysztof Iszkowski, Adam Jelonek, Tomek Kitliński, Małgorzata Kowalska, Karolina Krasuska, Maciej Kropiwnicki, Roman Kurkiewicz, Julian Kutyła, Adam Leszczyński, Jarosław Lipszyc, Jakub Majmurek, Piotr Marecki, Adam Mazur, Kuba Mikurda, Bartek Modzelewski, Paweł Mościcki, Maciej Nowak, Adam Ostolski, Joanna Ostrowska, Janusz Ostrowski, Jakub Pawlak, Konrad Pustoła, Magda Raczyńska (Londyn), Joanna Rajkowska, Przemysław Sadura, Sławomir Sierakowski (redaktor naczelny), Jan Smoleński, Andreas Stadler (Nowy Jork), Kinga Stańczuk, Beata Stępień, Igor Stokfiszewski, Michał Sutowski (sekretarz redakcji pisma), Agata Szczęśniak (wicenaczelna pisma), Kazimiera Szczuka, Barbara Szelewa, Jakub Szestowicki, Eliza Szybowicz, Magdalena Środa, Olga Tokarczuk, Joanna Tokarz, Krzysztof Tomasik, Justyna Turkowska, Karolina Walęcik, Błażej Warkocki, Agnieszka Wiśniewska, Katarzyna Wojciechowska, Wawrzyniec Zakrzewski, Wojtek Zrałek-Kossakowski, Artur Żmijewski (redaktor artystyczny pisma).

Lokalni koordynatorzy klubów KP:

Białystok: Łukasz Kuźma, Bydgoszcz: Emilia Walczak, Maciej Twardowski, Gniezno: Paweł Bartkowiak, Jelenia Góra: Wojciech Wojciechowski, Kalisz: Mikołaj Pancewicz, Kielce: Łukasz Kozera, Kraków: Sebastian Liszka, Lublin: Jakub Szafrański, Łódź: Wiktor Marzec, Opole: Borys Cymbrowski, Piła: Łukasz Dymek, Poznań: Maciej Szlinder, Rzeszów: Michał Golemo, Siedlce: Andrzej Sędek, Śląsk: Stanisław Ruksza, Szczecin: Joanna Giza-Stępień, Tarnobrzeg: Michał Majka, Toruń: Marta Buraczyńska, Trójmiasto: Katarzyna Fidos, Włocławek: Katarzyna Pietrucha, Damian Przekwas, Wrocław: Łukasz Andrzejewski, Michał Syska.

Wydawca: Stowarzyszenie im. Stanisława Brzozowskiego.

Zarząd: Sławomir Sierakowski (prezes), Maciej Gdula, Dorota Głażewska (dyrektor finansowy), Agata Szczęśniak.

Kontakt:

Redakcja „Krytyki Politycznej”

e-mail:

redakcja@krytykapolityczna.pl

www.krytykapolityczna.pl

PRZEWODNIKI KRYTYKI POLITYCZNEJ

Reader (przewodnik) to popularna formuła używana na całym świecie w odniesieniu do ważnych obszarów humanistyki. Prezentuje wybrane zagadnienie lub dorobek twórcy, wyznaczając całościową i oryginalną perspektywę rozumienia danej tematyki.

Przewodniki poświęcamy filozofom, artystom oraz złożonym problemom społecznym i politycznym. Książki zawierają wybór najistotniejszych tekstów polskich i zagranicznych poświęconych interesującym nas tematom i osobom, a także wywiady, przegląd prac autorskich, słowniki ważnych pojęć. Celem każdego Przewodnika jest nie tylko przekrojowe przedstawienie danego problemu, ale też umieszczenie go w nowym kontekście, wolnym od zniekształceń instytucji rynku, akademii i mediów masowych.

W serii ukazały się:

Krytyki Politycznej przewodnik lewicy

Sasnal. Przewodnik Krytyki Politycznej

Slavoj Žižek, Lacan. Przewodnik Krytyki Politycznej

Chantal Mouffe, Polityczność. Przewodnik Krytyki Politycznej

Piotr Kletowski, Piotr Marecki, Żuławski. Przewodnik Krytyki Politycznej

Maciej Pisuk, Paktofonika. Przewodnik Krytyki Politycznej

Polityka narkotykowa. Przewodnik Krytyki Politycznej

Kryzys. Przewodnik Krytyki Politycznej

Žižek. Przewodnik Krytyki Politycznej

Sławomir Masłoń, Coetzee. Przewodnik Krytyki Politycznej

Piotr Marecki, Barański. Przewodnik Krytyki Politycznej

Alain Badiou, Etyka. Przewodnik Krytyki Politycznej

Agnieszka Berlińska, Tomasz Plata, Komuna Otwock. Przewodnik Krytyki Politycznej

Jarosław Hrycak, Iza Chruślińska, Ukraina. Przewodnik Krytyki Politycznej

Ekologia. Przewodnik Krytyki Politycznej

Rajkowska. Przewodnik Krytyki Politycznej

Agamben. Przewodnik Krytyki Politycznej

Uniwersytet zaangażowany. Przewodnik Krytyki Politycznej

Herzog. Przewodnik Krytyki Politycznej

Skolimowski. Przewodnik Krytyki Politycznej

W przygotowaniu:

Janion. Przewodnik Krytyki Politycznej

Żmijewski. Przewodnik Krytyki Politycznej