ISLANDIA

PRZEWODNIK NIETURYSTYCZNY

WSTĘP

Zespół Krytyki Politycznej
PO KRYZYSIE

Dlaczego Islandia? Kratery, gejzery, Björk i połowy dorsza to jeszcze za mało na cały przewodnik – zwłaszcza Krytyki Politycznej. Wyspie pod kołem podbiegunowym warto się przyjrzeć z innych powodów. W ciągu ostatnich 20 lat stała się ona prawdziwym laboratorium świata. Przy całej swej wyjątkowości (mały, odległy, podobny-zupełnie-do-niczego) kraj ten ukazuje nam trendy uniwersalne – bańkę finansową, rynkowy mechanizm przełożenia lokalnej odrębności na logo… Jednak czy to wystarczy, by Islandią zainteresowało się środowisko, którego celem jest opisanie świata tak, by móc go zmienić na lepsze? O kryzysie, spekulacji, kulturowym kapitalizmie i neoliberalizmie napisano już setki artykułów i książek – czy warto patrzyć na Islandię pod tym kątem? Warto dlatego, że Islandia – i w tym tkwi jej wyjątkowość – zarazem pozbawia złudzeń i daje nadzieję. Paradoks pochodzi stąd, że islandzka historia ostatniego dwudziestolecia obala dwa najważniejsze mity początku XXI wieku – naiwny mit neoliberalizmu i, co chyba ważniejsze i zarazem mniej oczywiste, sceptyczny mit kapitalizmu, Lewiatana, który na dobre czy na złe pochłonie każdą sferę życia, zawłaszcza każdy bunt i podporządkuje sobie każdą ludzką aktywność.

Złożoność wyspiarskiego fenomenu – różnorodność kulturowa Islandii, wzorce zachowań społecznych rozpięte pomiędzy ostentacyjnym indywidualizmem a solidarną wspólnotą, wahania między ścisłymi związkami z przyrodą (rybacy!) a przejściem w przestrzeń wirtualną (spekulanci!) – nie dają się oczywiście zredukować do symptomów płynnego kapitalizmu. Redukcja tego typu nie jest zresztą celem tej książki. Pragniemy przekroczyć poziom zbioru ciekawostek i eseistycznych impresji. Dlatego piszemy opowieść o partykularnej specyfice Islandii, o tym, jak wchłonął ją uniwersalny trend, jak Islandia się z niego wywikłała i co z tego wynika.

Najpierw złudzenia i ich kres. Islandczycy z gorliwością i wiarą w neofitów skoczyli w turbokapitalizm na główkę. Dopiero spóźniony ból – entuzjazm, jak wiadomo, dobrze znieczula – uświadomił im siłę zderzenia. Od początku lat 90. Islandczycy zaangażowali całą swą determinację, upór i pewność siebie – ale także kreatywność, fantazję i świeże pomysły – w budowę Nowego Wspaniałego Świata, w którym zysk może tylko rosnąć, a samorealizację osiąga się tylko na wolnym rynku. W 2003 roku przekroczyli Rubikon i rozpoczęli ekspansję w sferze najbardziej obiecującej – spekulacji finansowej. Islandia w trzy, cztery lata stała się globalnym supermocarstwem finansowym – do czasu pęknięcia (ze sporym hukiem) osławionej bańki spekulacyjnej. Zarówno w polityce makroekonomicznej, jak i w jednostkowych zachowaniach, w regulacjach prawnych i w etyce codzienności Islandczycy wzięli sobie dogmaty nowej ideologii do serca. Dosłownie i z wielką skrupulatnością przestrzegali reguł, zwłaszcza naczelnej: greed is good, jak mawiał Stone’owski Gordon Gekko z Wall Street. Do chłodu zasady czerpania zysku przy każdej okazji dodali swoistą fantazję – naddatek radości z wolności spekulacji. Można powiedzieć, że padli ofiarą własnego sukcesu – krach nie był skutkiem pojedynczego błędu, ale rozrośnięcia bankowych aktywów do tak horrendalnych rozmiarów, że ich wartość stała się… niewiarygodna. Islandia zanadto zidentyfikowała się z doktryną permanentnego wzrostu – wyspiarze potraktowali serio pomysł liberalnych radykałów, że znajomość skomplikowanych instrumentów finansowych plus odrobina ułańskiego szaleństwa to droga do raju. Okazało się, że taka „wolność” prowadzi na skraj przepaści…

Czy aby na pewno? Dochodzimy tu do drugiego mitu – że system finansowy to kosmos, a logika zysku musi z konieczności ogarnąć cały świat. Nie ma kultury, nie ma społeczeństwa, na końcu zostaje czysty kapitał – i dlatego nic nie da się zrobić. Wyzysk i kryzysy, cykle koniunkturalne i załamania – wszystko tak samo naturalne jak eksplozja wulkanu albo fala powodziowa. Tak mówią sceptycy, którym nasz świat niezbyt się podoba, ale i tak uważają go za najlepszy z możliwych. Historia Islandii daje nadzieję, że się mylą. W kategoriach PKB, długu prywatnego i publicznego, kursu waluty, indeksów giełdowych wyspę dotknął morderczy kataklizm. Zapowiadano emigrację jednej trzeciej ludności i bankructwo państwa. Tymczasem? Islandczycy żyją. Niektórzy, to prawda, z niespłaconymi hipotekami, a kilku nawet wysadziło swoje range rovery. Ale nie umierają z głodu, a wyspy nie pochłonęło morze. Można rzecz strywializować i powiedzieć, że to dlatego, iż nie zdążyli w ostatnim dwudziestoleciu zdemontować całej siatki zabezpieczenia społecznego. To jednak tylko część prawdy. Dużo ważniejsze jest co innego. Po pierwsze – krach systemu wyzwolił niesłychaną energię społeczną i polityczną. O ile gdzie indziej „konieczność zaciśnięcia pasa” przyjmowano z pokorą, o tyle Islandczycy doprowadzili do zmiany władz i zmusili je do stawienia oporu niesprawiedliwym roszczeniom z zewnątrz. „Nie będziemy płacić za wasz kryzys” – to nie lewacki slogan, tylko głos protestu i zarazem intuicji, że możliwy jest prymat polityki nad ekonomią. Upadł „system”, społeczeństwo żyje dalej.

Upadł system, nie upadła – o dziwo – kultura. O dziwo, gdyż sfera działalności twórczej zdawała się być w Islandii całkowicie wchłonięta przez logikę komercyjną. Światowej jakości popkultura, ale także zjawiska offowe stały się marketingiem, wspaniałą promocją i snobizmem nowo wzbogaconych bankierów. To w Islandii – jak się nam wydawało przez długi czas – do skrajności doprowadzono symbiozę kultury z gospodarką. Gigantycznych rozmiarów przemysł kulturalny i globalne marki artystyczne miały potwierdzać ponowoczesną wizję, zgodnie z którą ludzka kreatywność ma służyć kapitalizmowi. Okazało się jednak, że bankructwo sponsorów sprzyjać może odrodzeniu – nie tylko bezinteresownych nisz, ale też spontanicznego uczestnictwa obywateli i niekomercyjnej twórczości poza przemysłami kreatywnymi, czyli życia kulturalnego w ogóle. Islandzki krach pokazał, że system gospodarczy nie zawsze kolonizuje cały nasz świat albo kolonizuje go tylko pozornie. Pod powierzchnią produkcji symbolicznej ujawniły się ogromne pokłady ludzkiego zaangażowania, pozarynkowych więzi, nieutowarowionych wartości.

Skąd czerpią je Islandczycy? Skąd energia, wizje, idee i wola działania pomimo „największego kataklizmu w dziejach”? Jaka historia, jaka tożsamość, jaka kultura i jakie więzi dają szansę nie tylko przetrwać krach, ale także wyjść z niego z podniesioną głową? Próbujemy odpowiedzieć na te pytania. I mamy nadzieję, że Islandia nie jest aż tak niepowtarzalna, jak się czasem wydaje.

KULTURA

Z islandzką minister kultury Katrín Jakobsdóttir rozmawia Igor Stokfiszewski
KULTURALNE OBLICZA ISLANDII

Igor Stokfiszewski, Krytyka Polityczna: Czy mogłaby pani opisać, jak zorganizowana jest islandzka kultura? W jakich sektorach kultury dominuje Ministerstwo Kultury albo inne instytucje państwowe – na przykład rady miejskie, a w jakich instytucje prywatne?

Katrín Jakobsdóttir: W Islandii działalnością kulturalną i artystyczną zajmują się przede wszystkim zwykli ludzie i organizacje samorządowe, państwo nie interweniuje ani w treść, ani w formę ich prac. Dotyczy to sztuki, sportu i wielu innych działań na polu kultury. Jednak w każdym z tych sektorów istnieje jedna duża instytucja kulturalna finansowana z państwowego budżetu: Teatr Narodowy, Narodowa Galeria Sztuki, Islandzka Orkiestra Symfoniczna, Islandzki Instytut Tańca i Narodowe Centrum Filmowe. Ale poza prowadzeniem podobnych instytucji państwo stara się przede wszystkim zapewnić przyjazne środowisko dla niezależnych inicjatyw kulturalnych. Właśnie w tę stronę idą porozumienia, które moje ministerstwo zawiera z władzami samorządowymi. Dodatkowo dysponujemy specjalnymi funduszami przeznaczonymi na wspieranie działalności kulturalnej prowadzonej przez organizacje pozarządowe czy po prostu zwyczajnych Islandczyków. Niektóre rady miejskie dofinansowują teatry i inne przedsięwzięcia. Mamy też kilka instytucji prywatnych, na przykład Operę Islandzką, która jest organizacją typu non profit. Wszystkie wydawnictwa także znajdują się w prywatnych rękach.

W Ministerstwie Edukacji, Nauki i Kultury kładziemy duży nacisk na autonomię państwowych instytucji kultury. Kontrakty, które z nimi podpisujemy, bazują na kryterium wydajności, każda z instytucji musi wyznaczyć konkretne cele i podać priorytety. Fundusze, którymi administruje ministerstwo, są przyznawane za profesjonalizm, a nie uznaniowo – jedną z zasad, do których się stosujemy, jest utrzymywanie rozsądnego dystansu między władzą a twórcami kultury.

Jeśli dobrze rozumiem, islandzka kultura jest w takim razie dotowana przede wszystkim przez państwo? Jaka jest relacja między prywatnym i publicznym finansowaniem kultury?

Tak, pieniądze przeznaczone na kulturę islandzką pochodzą przede wszystkim z budżetu. Ale samorządy również łożą na działalność kulturalną. Od późnych lat 90. aż do wybuchu kryzysu firmy prywatne coraz chętniej sponsorowały różne instytucje i przedsięwzięcia kulturalne. Niektóre firmy wciąż to robią, chociaż na znacznie mniejszą skalę.

Jaki procent budżetu Islandii jest przeznaczony na kulturę?

Około 2 procent. W 2010 roku wszystkie wydatki budżetowe wyniosły 560,7 mld koron islandzkich (ISK), z czego Ministerstwu Edukacji, Nauki i Kultury przypadło 60,4 mld. 16,8 procent tych pieniędzy (10,1 mld ISK) zostało przeznaczonych na działalność kulturalną. Odliczając abonament radiowo-telewizyjny, którym zarządza Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji, ministerstwo otrzymało około 6,9 mld ISK na kulturę.

Czy mogłaby pani opisać, w jaki sposób Ministerstwo Kultury przekazuje pieniądze sektorom, które nie są kontrolowane przez państwo (na przykład sektorowi wydawniczemu)? Czy jest to system grantowy, w którym o pieniądze konkurują ze sobą niezależne fundacje i organizacje pozarządowe?

W każdym z sektorów istnieje fundusz, którego zadaniem jest dofinansowanie instytucji, których działalność jest zgodna z ogólnymi założeniami islandzkiej polityki kulturalnej. Dzięki temu wielu ludzi otrzymuje szansę na profesjonalne zaangażowanie się w sferę sztuki i kultury. W dodatku Ministerstwo Kultury przyznaje też różnorodne granty mające zapewnić artystom i twórcom kultury bezpieczne warunki pracy, co gwarantuje, że nie muszą się oni obawiać o zabezpieczenie materialne. Robimy to, ponieważ uważamy, że artystyczna kreatywność i wolność ekspresji są równie ważne jak chociażby badania naukowe.

Każdym z funduszy zarządza rada wybierana przez przedstawicieli Ministerstwa Kultury spośród kandydatów nominowanych przez związki twórców działających w poszczególnych sektorach kultury. W skład rad wchodzą też reprezentanci ministerstwa, którzy oczywiście nie przechodzili przez proces selekcji. Czasami rada samodzielnie przyznaje fundusze na działalność kulturalną, a czasami po prostu doradza Ministerstwu Kultury, które podejmuje decyzje w sposób bardziej sformalizowany.

Literaturą zajmuje się Fundusz Literacki, do którego zadań należy wspieranie wydawnictw publikujących islandzką prozę oraz książki promujące islandzką kulturę, a także przekłady wartościowych pozycji z zagranicy. Grant mogą też otrzymać osoby, które chciałyby wydać swoją własną książkę.

Jaki był wpływ kryzysu gospodarczego na islandzką kulturę? Czy zmniejszyły się możliwości jej finansowania, czy zaszła potrzeba zamknięcia niektórych instytucji, czy kryzys zmusił państwo do przedefiniowania systemu transferu pieniędzy na kulturę albo do zmiany priorytetów polityki kulturalnej?

W tym roku budżet kultury faktycznie uległ zmniejszeniu, większość funduszy również została obcięta. W kolejnym roku ilość pieniędzy, które państwo przeznacza na kulturę, będzie mniejsza o kolejne 9 procent. Ponieważ cięcia nie będą równomierne, niektóre instytucje będą musiały zostać zlikwidowane, a inne dostaną mniej pieniędzy i będą zmuszone do zwolnień. Jak dotąd ministerstwo nie zlikwidowało żadnej z instytucji kulturalnych. W przyszłości może jednak zajść potrzeba połączenia niektórych.

Jakie są obecnie najważniejsze programy realizowane przez Ministerstwo Kultury?

Aktualnie zwiększamy ilość pieniędzy przeznaczonych na pensje dla artystów, to chyba jeden z nielicznych funduszy, który nie został obcięty w wyniku kryzysu. Uważamy, że to najbardziej efektywna metoda na wsparcie sztuki. Kończymy też nową salę koncertową, z początku ten projekt był realizowany na zasadach partnerstwa publiczno-prywatnego, ale po kryzysie państwo i władze Rejkiawiku zdecydowały, że skończą budowę na własną rękę. Wygląda więc na to, że Islandia będzie miała własną, pierwszą salę koncertową. Chciałabym też wspomnieć, że Islandia będzie gościem honorowym frankfurckich targów książki w 2011 roku – to wielka szansa dla islandzkiej literatury i islandzkich pisarzy.

Czy uważa pani, że dziś islandzka kultura koncentruje się głównie na sprawach wewnętrznych (tożsamości i historii), czy też może kieruje się ona ku problemom szerszym, globalnym?

Islandzka kultura zawsze była i będzie brała pod uwagę i jedne, i drugie. Wydaje mi się, że można powiedzieć, iż ostatnio w naszej kulturze obserwujemy wzmożone zainteresowanie problemami społecznymi, zarówno na skalę lokalną, jak i globalną.

Jakie tematy są najczęściej podejmowane w islandzkiej literaturze, sztuce, teatrze?

By wymienić kilka najważniejszych: tożsamość narodowa, kwestie środowiska, gender i problemy miejskie.

Czy w pani ocenie jest obowiązkiem kultury finansowanej ze środków publicznych krytycznie analizować rzeczywistość, nawet jeśli kłóci się to z interesem państwowym lub politycznym?

Uważam, że artyści dysponują ważnym krytycznym głosem i – na szczęście – korzystają z niego. Zarazem nie sądzę, że minister kultury powinien mówić im, czym by się mieli zajmować.

W Polsce zdarza się, że artyści (np. tworzący sztuki wizualne albo spektakle teatralne) mają wpływ na debaty toczące się w sferze publicznej. Czy to samo dzieje się w Islandii? Jeśli tak, czy mogłaby pani podać jakiś przykład?

Tak, oczywiście jest to możliwe. Bardzo dużo dyskutowało się u nas o filmie Kraina marzeń¹, rozpoczął on burzliwą debatę na temat problemów ekologicznych, był także bardzo krytyczny w stosunku do poczynań poprzedniego rządu.

Czy mogłaby pani powiedzieć, czy ostatnio polityk publicznie skrytykował artystę, pisarza albo kuratora za jego działalność?

Nie, nie przypominam sobie.

Wiem, że jako minister kultury nie powinna się pani wypowiadać na temat tego, co jest najważniejsze w islandzkiej kulturze. Dlatego zapytam panią jako osobę prywatną. Jakich islandzkich pisarzy, reżyserów teatralnych i filmowych, artystów lubi pani najbardziej?

Trudno powiedzieć! Ale jestem magistrem kulturoznawstwa, a tematem mojej pracy magisterskiej były islandzkie kryminały. Jestem więc ekspertką od kryminałów. Uważam jednak, że islandzcy artyści są niesłychanie postępowi, czy to w muzyce, literaturze, filmie, teatrze, tańcu, sztukach wizualnych i wszystkich innych dziedzinach!

Eiríkur Örn Norðdahl
ZDEGENEROWANA LITERATURA W PIĘKNYM ŚWIECIE, CZYLI LITERATURA ISLANDZKA O KRYZYSIE GOSPODARCZYM

I

(Praktycznie) w każdym tekście politycznym oprócz samej prezentacji treści odnajdujemy jakąś formę wyrokowania, to znaczy „zajęcia strony”. Klasyczne realistyczne pisarstwo społeczeństwa kapitalistycznego nie tylko przedstawia klasy uciskane, ale przedstawia je w opozycji do ich śmiertelnego wroga, burżuazji. Literatura narodowa nie tylko przedstawia dany kraj i naród, ale przedstawia je jako różne (wyjątkowe) od innych krajów i innych narodów. Pisarstwo feministyczne przedstawia kobiety w konfrontacji z męską dominacją. Literatura postkolonialna przeciwstawia „rdzennych” lub „imigrantów” „kolonialistom”, „miejscowym” lub „narodowym”. Literatura pacyfistyczna przeciwstawia tych, którzy chcą „być pokojowi”, tym, którzy agresję traktują jako jedyny sensowny sposób działania. Ponowoczesna literatura kapitalistyczna przeciwstawia „jednostkę” alienującym dystopicznym okropieństwom społeczeństwa (i pyta: czy zasługuję na to, by być kimś samolubnym?). I – przynajmniej teoretycznie, jeśli nie w praktyce – zawsze mamy też do czynienia z analogiczną sytuacją po drugiej stronie (np. Ayn Rand przeciwstawia „energetycznego” burżua „leniwym” klasom, które pozwalają się wykorzystywać).

(Praktycznie) cała literatura islandzka przedstawia Islandię, niezależnie od faktycznych intencji autora bądź autorki. Sam rozmiar populacji (320 tys. osób) stwarza sytuację, w której cokolwiek zostaje powiedziane na głos, staje się przede wszystkim „islandzkie”, a to, co naprawdę zostaje powiedziane, jest wobec tego faktu po prostu wtórne, co samo w sobie jest już wystarczająco specyficzne, by przykuć waszą uwagę – statystycznie rzecz biorąc, tylko około 0,0046 procent wszystkich wypowiedzianych (lub napisanych) słów na świecie jest powiedziane (lub napisane) po islandzku. Islandzka opinia jest zatem rzadkością niczym Wielka Stopa lub Człowiek Śniegu – tak rzadka, że w rzeczywistości przeciętny człowiek, który miał z nią kontakt, nie jest pewien, czy na pewno ten kontakt miał, i zastanawia się, czy to, co widział, to może w rzeczywistości naprawdę duża krowa lub naprawdę mały Duńczyk. Gdy książki autora bestsellerowych powieści kryminalnych Arnaldura Indriðasona są sprzedawane w Niemczech, na ich okładce jest najpewniej obraz starej islandzkiej farmy i może konia, mimo że książki te opowiadają o kryminalnych okropieństwach życia w wielkim mieście (o tyle, o ile Rejkiawik – z populacją 120 tys. – można uznać za „wielkie miasto”), to znaczy: narkotykach, alienacji, samotności i morderstwie.

Nie ogranicza się to wyłącznie do książek pisanych na rynek obcy – kondycja islandzka to ciągła świadomość (śmiesznej doprawdy) wielkości kraju i populacji posługującej się tym a nie innym językiem oraz ograniczeń, jakie to ze sobą niesie. Literatura islandzka zatem przede wszystkich dąży do tego, by przedstawiać Islandię Islandczykom, a to prowadzi nas wstecz do (laureata literackiej Nagrody Nobla – a jakże!) Halldóra Kiljana Laxnessa uczącego islandzkich rolników podstaw higieny (bo sądził, że są brudni) i rozpowszechniającego literacki mit, który prowadzi wstecz do sag, mit głoszący, że pierwsi Islandczycy byli upartymi niezależnymi ludźmi, którzy ani myśleli się podporządkować. Choć Laxness niekoniecznie wychwalał te cechy, w przeciwieństwie do sag (i pewnej części literatury nowożytnej), niemniej jednak utrzymywał, że cechy te faktycznie istniały, co pokutuje dzisiaj tym, że Islandczycy nie mogą z definicji być „zadowoleni z siebie”, „ulegli” i „przystępni” – mimo że codzienne doświadczenie świadczy o czymś dokładnie przeciwnym. Weźmy pod uwagę choćby narodową ekstazę z powodu „sukcesu” naszych „finansowych wikingów” (znaną jako „outwazja” – Islandia najeżdża cały świat zewnętrzny, dokonuje outwazji na świat) bądź pomstowanie na protestujących przed i po bezpośredniej wrzawie związanej z krachem finansowym lub całkiem łatwą zgodę na osłabione prawa obywatelskie, która ma wyplenić „niepożądane” organizacje (takie jak The Hell’s Angels) lub umożliwić bazom danych genetycznych będących w prywatnych rękach przechowywanie medycznych informacji o nas wszystkich, lub też aktualny narodowy lunatyzm, towarzyszący stwierdzeniom, że można zmniejszyć wydatki na zdrowie, kulturę i edukację, jednocześnie skacząc z radości, że „wreszcie mamy lewicowy rząd”.

Islandczycy mają własną agendę, są indywidualistami, którzy odrzucają swoją wspólną tożsamość. Lub jest tak przynajmniej zgodnie z naszym narodowym mitem. Ale ktoś taki jak ja może jednocześnie twierdzić (z goryczą albo z pianą na ustach), że Islandczycy to tak naprawdę zgraja owieczek, którymi łatwo manipulować.

II

Aż do kryzysu wiele instytucji finansowych w Islandii odgrywało wobec artystów niemalże medyceuszowską rolę patrona i używało image’u artystów do reklamowania swoich pożyczek, czeków bez pokrycia, kont oszczędnościowych i planów emerytalnych w narodowych kampaniach reklamowych i pieczołowicie wyreżyserowanych wydarzeniach medialnych, z ogromnymi tekturowymi czekami, uściskami dłoni i pozowanymi fotografiami. Wszyscy (mniej lub bardziej) w to grali. Były sponsorowane skłoty dla artystów i objęcia z europejskimi celebrytami, łącznie z żoną prezydenta Dorritt Moussaieff i baronesą Francescą von Hapsburg – znaczna część młodej sceny w Rejkiawiku w ten sposób miała bezpośredni dostęp do wielu najbardziej wpływowych ludzi na europejskiej scenie artystycznej. A instytucje finansowe – zwłaszcza Landsbanki Íslands – rzucały jałmużnę artystom (włączając mnie i moich przyjaciół), którzy okazali się więcej niż chętni do prostytuowania się za sumki, które w rzeczywistości były psimi pieniędzmi.

Doskonałym symbolem tej sytuacji jest seria reklam wyprodukowanych dla Landsbanki Íslands, w których duża grupa ludzi gra w piłkę nożną – czy to wewnątrz banku, czy to na zewnątrz, na boisku. Reklama to prawdziwe who’s who islandzkiej sztuki, literatury, kultury i muzyki. Wszyscy w tym uczestniczyli. Nawet samozwańcze organizacje rewolucyjne takie jak Nýhil (w której założeniu i działaniach miałem duży udział) były na sprzedaż – przy założeniu, że (a) wszyscy inni to robili, (b) dostawanie pieniędzy, żeby prowadzić ten niedochodowy interes, jest OK, (c) to nie oni mają kontrolę, oni tylko dają kasę. Wszystko to, jak się okazało, były złudzenia. Niektórzy (choć niewielu) faktycznie odmówili uczestnictwa, te małe kwoty, które dostaliśmy, wcale nam nie pomogły (byliśmy nadgorliwi i dosłownie prawie zbankrutowaliśmy, a pozbawiło to nas w znacznym stopniu wiarygodności) i niezależnie od tego, czy „kontrolowaliśmy”, czy nie, to, co mówiliśmy… nigdy otwarcie nie zostaliśmy skrytykowani. Być może bankowcy nie kupili naszego milczenia – ale kupili naszą przyjaźń lub przynajmniej życzliwość.

Przed krachem jedynie delikatna zanikająca szara linia oddzielała to, co malarz Tolli Morthens nazwał kiedyś „dwoma z największych zainteresowań ludzkości” – sztukę i rynek finansowy.

Po zapaści o sytuacji tej ledwie się mówiło, nie wspominając już o dyskusji na ten temat na jakimkolwiek poważnym poziomie – artyści, o których mowa, w rozmaity sposób zaprzeczali swojemu udziałowi (nawet jeśli nadal to samo robili w zagranicznych mediach), wskazywali na innych, którzy „byli jeszcze gorsi” lub usiłowali zabić każdą próbę poruszania tej kwestii, stwierdzając, że ma to na celu tylko napaść i „gierki w obwinianie się”. W przypadku islandzkiej sceny literackiej, gdy dochodzi już do zbiorowej dyskusji na jakikolwiek kontrowersyjny temat, od razu przywołuje się wspomnienia „wielkiego rozpadu” z wczesnych lat 80., gdy Związek Pisarzy podzielił jakiś spór, którego już nikt tak naprawdę nie pamięta – wszyscy zatem są w tej sytuacji przekonani, że, jak mówi powiedzenie, milczenie jest złotem (a wszystko inne nim nie jest).

III

Bezpośrednio po hrun (krachu) – po której nastąpiła kreppa (kryzys) i garnkowa rewolucja (nazwana tak od trzasku garnków i misek w czasie protestów) – w kołach artystycznych cisnęły się na usta pytania o naturze estetycznej. Co to oznacza dla literatury? Dla muzyki? Dla sztuk wizualnych? Jaka będzie odpowiedź? A było tak dlatego, że kilka lat przez krachem sztuka i artyści stawali się coraz bardziej polityczni, mimo że w większości przypadków dotyczyło to raczej kwestii ekologii niż ekonomii bądź sprawiedliwości społecznej i mniej miało związku z ich sztuką, a więcej z poboczną aktywnością (jak granie koncertów na rzecz ratowania przyrody jako coś przeciwstawnego pisaniu piosenek przeciwko hutom aluminium).

Gdy krytyk Valur Gunnarsson mówił, że ludzie przywiązywali więcej wagi do „poważnej” sztuki i (przynajmniej częściowo) odwrócili wzrok od błahej kultury popularnej, wyrażał powszechne odczucie. Choć niekoniecznie coś takiego zawiera się w słowach Valura, często miałem wrażenie, że odczucie to zawierało w sobie lekceważenie dla sztuki eksperymentalnej, awangardowej czy zupełnie „dziwacznej”, która w historii niekiedy opisywana była jako sztuka „zdegenerowana”, pozbawiona społecznych celów, zarówno „piękna”, jak i „przekazu”. Przed krachem mogła istnieć pewnego rodzaju „bezprzedmiotowość”, obsesyjne nakierowanie na siebie samego, częste dla sceny artystycznej, na której twórcy rytualnie badają możliwości i granice sztuki samej w sobie – raz po raz zadając to samo (ważne?) pytanie: „Czym jest sztuka?”. A po krachu można było odczuć rosnącą pogardę dla takich happeningów artystycznych jak sprzątanie mieszkania lub stanie przez tydzień na rogu ulicy – nienawiść bezprzedmiotowości w sztuce, o którą zdaniem niektórych właśnie chodzi w uprawianiu sztuki, która jest prawdziwą magią zen sztuki, tym, co oddziela ją od nakierowania na cel właściwego dla wszystkiego innego w świecie. Dlaczego tym ludziom się płaci – pytano – za robienie głupków z ludzi, z podatników często z pustymi portfelami, w tym samym czasie, gdy rząd zamykał szpitalne oddziały i zwalniał „prawdziwych” pracowników? I, podobnie jak w każdym społeczeństwie (względnego) niedostatku, artyści muszą faktycznie zadawać sobie to same pytanie: dlaczego im się płaciło, gdy ludzie potrzebowali szpitalnych łóżek?

Valur przepowiadał również, że outwazja islandzkich artystów dojdzie do momentu, gdy będzie musiała się zatrzymać, tak jak outwazja islandzkich biznesmenów, i że kolejne pokolenia będą bardziej rozwścieczone niż ich „mili” poprzednicy – „miły” to dość uwłaczające określenie w odniesieniu do takich muzyków, jak: Björk, Sigur Rós, Amiina, Múm i im podobnych. Niekoniecznie okazało się to prawdą, choć trudno to stwierdzić w krótkim planie czasowym, bo wydaje się, że młodzi islandzcy muzycy nadal podbijają świat – i choć być może na scenie nie ma nowej Björk, to nie ma to żadnego związek z kryzysem. Jeśli chodzi o literaturę, Islandia ma być gościem honorowym na frankfurckich targach książki w 2011 roku, co oznacza, że zagraniczne zainteresowanie islandzkim pisarstwem jest prawdopodobnie większe niż kiedykolwiek.

IV

Co ciekawe, podobnie jak artyści pełnili funkcję w outwazji, odgrywali również rolę w garnkowej rewolucji – gromadnie występując wśród protestantów, przede wszystkim w licznie wywoływanych zadymach. Większość szanujących się artystów upewniała się, że dobrze widać ich na placu Austurvöllur, jak walą w garnki i miski – towarzyszył im w tym różny stopnień ironii, od „wchodzenia w to na całego”, i na pozór szczerego zaangażowania w ważną sprawę, do zupełnego trafiania kulą w płot, gdy robili sobie przerwę od gazu łzawiącego i masowych zamieszek, by wziąć udział w ekskluzywnym szampańskim party z baronową von Habsburg w pobliskim teatrze (a wielu tak właśnie robiło). Mieszkałem za granicą, więc wziąłem udział tylko w jednym z tych protestów – w spokojną wczesnogrudniową niedzielę, gdy wydawało się, że rozgorzał rewolucyjny ogień. Był to dzień, gdy grupa młodych chłopaków wspięła się na balkon parlamentu (na którym na ogół wieszało się transparenty protestacyjne), ale tym razem „chuliganami” byli nie protestanci, lecz mało znana grupa rockowa, która wykorzystała po prostu moment, by zareklamować swoją stronę na Myspace. Innym razem słyszałem o islandzkim raperze, słynnym za swoją „postawę rewolucyjną”, któremu zrobiono zdjęcie w czasie oblężenia banku centralnego – tuż przed tym, jak wybrał się załatwiać ważniejsze dla siebie sprawy. Było wiele podobnych przypadków, gdy artyści usiłowali „używać” protestów, by wyrobić sobie swój image w przestrzeni publicznej… w dość nieuczciwy sposób.

Gdy media zawiodły w oczach większości protestantów (i, jak sądzę, w oczach społeczeństwa), uruchomiony został webzine Nei. Prowadził go poeta, pisarz, filozof i filmowiec Haukur Már Helgason. Webzin ten stał się istnym centrum, zarówno jeśli chodzi o (rzetelną) informację, jak i pogłębiony komentarz i pierwszoosobowy przekaz od razu po danym zdarzeniu. Głównym organizatorem protestów na placu Austurvöllur, zaczynając zadymę z kilkoma osobami tuż po krachu, był weteran w tych sprawach Hölður Torfason – bard i aktywista walczący o prawa gejów, najbardziej wpływowy w latach 70. i 80. Głównym mówcą na Austurvöllur był poeta i pisarz Einar Már Goðmundsson, który przemawiał trzykrotnie, a wśród innych mówców był Lárus Páll Birgisson, wcześniej „najzabawniejszy człowiek w Islandii”, Við Þorsteinsson, wcześniej menedżer kolektywu artystycznego Nýhil, Þráinn Bertelssib, pisarz i filmowiec, Ragnheiður Gestsdóttir, autor książek dla dzieci, Andri Snær Magnason, pisarz, działacz thinktankowy i poeta, Kristín Helga Gunnarsdóttir, autorka książek dla dzieci, Illugi Jökulsson, pisarz, Stefán Jónsson, reżyser teatralny, Gerður Kristný, poetka i pisarka, Halldóra Guðrún Ísleifsdóttir, projektantka graficzna, Guðmundur Andri Thorsson, pisarz, Viðar Hreinsson, nauczyciel literatury i Katrín Snæhólm Baldursdóttir, artystka.

Z 47 przemówień na Austurvöllur od 11 października 2008 do 21 stycznia 2009 roku aż 22 mowy wygłaszane były przez artystów lub ludzi bezpośrednio związanych z artystami. Pewnego razu słynnego pisarza Hallgrímura Helgasona widziano, jak walił pięściami w dach samochodu premiera – media donosiły, że robił to w „szale”. Po garnkowej rewolucji co najmniej dwóch artystów, którzy brali udział w protestach, zostało wybranych do parlamentu jako członkowie nowo utworzonej Bargarahreyfing (Ruchu Obywatelskiego) – niedługo po tym odłączyli się, a frakcja parlamentarna została przemianowana na Hreyfinging (Ruch). Byli to poetka Birgitta Jónsdóttir oraz pisarz i filmowiec Þráinn Bertelsson. Oprócz „oficjalnych artystów” na placu podczas protestów można było dostrzec twórczych rewolucjonistów – ludzi, którzy angażowali się w działalność artystyczną na przykład przez ubieranie pomnika Jóna Sigurðssona (bohatera niepodległościowego) w różowe wdzianko, mówiąc w ten sposób „do widzenia” wartościom męskim na rzecz wartości żeńskich. Podobny wyraz miały utrzymane w punkowej poetyce powiedzenia jak Helvitis fokking fokk („Pieprzone pieprzenie pierdół”), które stało się sloganem wyrażającym niezadowolenie i rozczarowanie ludzi, nie wspominając innych oznakowań, przebrań i happeningów, od rozdawania jedzenia, kakao i kawy (o publicznym dawaniu czegoś w Islandii nie myśli się raczej jako o prawdziwie oryginalnym działaniu artystycznym) po zawieszenie „Bonus Pigflag” (symbolu sklepu z tanim jedzeniem będącego w posiadaniu „finansowych wikingów”) na maszcie parlamentu i opakowanie w papier toaletowy samego parlamentu.

V

Niełatwo określić, jaka literatura zalicza się do „literatury kryzysowej”. Do pewnego stopnia (praktycznie) cała literatura tworzona w czasie kryzysu (i tuż po nim) jest „literaturą kryzysową” – a nawet całkiem spora część literatury pisanej w czasie boomu ekonomicznego, przed kryzysem. Wiele książek mówiło o kryzysie, krachu i/lub protestach – po prostu dostosowywało opowieść do swoich czasów. Nie sposób było uciec od tego, że większość książek, w których można było przeczytać o kryzysie, nie było w ogóle o kryzysie jako takim – ani się do niego nie odwoływały, ani nie stanowiły do niego komentarza. Następnie mamy książki, które wcale nie wspominają o kryzysie, ale w pewien sposób czynią do niego ciągłe aluzje – tutaj mowa przede wszystkim o książkach poetyckich, które łatwiej interpretować w dowolnym kierunku i można w nich znaleźć, cokolwiek się szuka. W końcu mamy mnóstwo bezpośrednich odwołań publikowanych zarówno w sieci, jak i na transparentach protestacyjnych w czasach kryzysu – to maleństwa, od urywków przemówień na wideo do remiksów klasyki islandzkiego wiersza modernistycznego i premodernistycznego, które pasowały do sytuacji. Wiele z tego było bez podpisu, przy czym praktycznie nic z tego nie miało spójności uzasadniającej takie specyficzne potraktowanie, z wyjątkiem tego, że jako całość było to zjawisko społeczne – było to nie tyle wiele wierszy, ile jeden wielki wiersz.

Z wyjątkiem nieliterackich książek o kryzysie jak Biała księga Einara Már Guðmundssona proza literacka zajmuje się kryzysem w pewnym sensie jedynie peryferyjnie. Powieści są w gruncie rzeczy o czymś innym – stają wobec kryzysu i zwracają swoje spojrzenie gdzie indziej. Bankster Guðmundura Óskarssona, zdobywca Islandzkiej Nagrody Literackiej w 2010 roku, jest na przykład przede wszystkim opowieścią o bezrobociu i samoponiżeniu, samooskarżeniu, utracie tym samym kontroli nad własnym życiem. Bohater jest pracownikiem banku, który upada, i traci w ten sposób pracę. Przez resztę książki nuża się w raskolnikowskiej introwersji, bez winy – i traci w ten sposób swoje życie, jego żona odchodzi i tak dalej. W tym samym momencie dosłownie koło jego domu odbywają się wielkie protesty, ale on z trudem je w ogóle dostrzega – a pewnego razu zagłębia się w nie i od razu ucieka z chaosu z powrotem do swojego wewnętrznego świata na duchowe wygnanie.

Píslarvottar án hæfileika (Męczennicy bez talentu) Kári Tulinius poświęcone jest grupie młodych ludzi o silnych tendencjach rewolucyjnych pragnących założyć komórkę terrorystyczną. To ludzie młodzi, z problemami właściwymi dla młodych – miłość, ideały itd. – pragnący odnaleźć jakieś oparcie w życiu. Pierwsza część kończy się w październiku 2008 roku, kilka dni przed krachem, gdy dwoje z bohaterów jako wolontariusze wyjeżdża do Palestyny z misją humanitarną. Druga część rozpoczyna się w listopadzie, gdy wolontariusze wracają. Zamiast rzucić się w rewolucyjnego ducha Austurvöllur, wycofują się (podobnie jak bohater Bankster) na skutek osobistej tragedii: przypadkowej (choć okrutnej) śmierci jednej z głównych postaci w Palestynie.

Trzecia powieść, Vormenn Íslands (Islandzcy ludzie wiosny) Mikaela Torfasona, mówi o byłym asystencie wikingów finansowych, który opowiada swoją przeszłość – ale autor zamiast zajmować się latami tej asystentury, przeskakuje je i skupia się zwłaszcza na dzieciństwie bohatera. Czwarta, Paradísarborgin (Rajskie miasto) Óttara Martina Norðfjörða, jest narracją w stylu Saramago, choć bardziej zorientowaną na science fiction, a mniej na wymiar stylistyczny niż teksty portugalskiego laureata Nagrody Nobla – to opowieść o grzybku rosnącym pod Rejkiawikiem, który zaczarowuje umysły ludzi niczym szamański narkotyk. Być może to jedyna powieść, która w najbardziej bezpośredni sposób mówi o kryzysie, jedyna, która wydaje się wychodzić mu naprzeciw, ale czyni to za pomocą metafory, prawdopodobnie zbyt słabej i zbyt ogólnej w sposobie przedstawienia, i zbyt wyraźnej w jej interpretacji.

Tak więc ci autorzy, których powieści dotykają najbardziej bezpośrednio kryzysu ze wszystkich powieści opublikowanych w Islandii od momentu krachu², unikają zajmowania się wydarzeniami na Austurvöllur lub samym kryzysem, ale okrążają je czy też raczej stawiają im czoło. Tuż po tym, gdy rzucają na niego krótkie spojrzenie, gwałtownie się od niego odwracają ku kwestiom osobistym, z daleka od rzeczy ogólnych, mas, tego, co otwarcie polityczne.

Można to również interpretować w sensie symbolicznym jako całkowitą porażkę w obliczu „rzeczywistości życia”. W prywatnej korespondencji poeta i pisarz Haukur Már Helgason wyznał mi, że po napisaniu Nei (Nie) odczuwał o wiele większą potrzebę pracy nad tekstem niż chęć bezpośredniego wpływu na świat – i być może ten brak kryzysu w literaturze kryzysowej jest przede wszystkim symptomem innego kryzysu, mianowicie braku działania we współczesnej literaturze, która zbyt długo zajęta była swoim własnym pępkiem… i teraz po prostu nie wie, co robić.

VI

Co ciekawe, powieść, która w najbardziej nieustępliwy sposób dotyka kryzysu, została napisana przed nim i opublikowana tuż po tym, gdy upadły banki. Kobiety (Konur) Steinara Bragiego to symboliczne przeczucie czegoś złego – opowiada historię młodej kobiety Ewy, powracającej do Islandii z USA, zamieszkującej apartament pożyczony od bogatego przyjaciela³. Mieszkanie – efektowne, drogie, w złym guście nouveau riche – okazuje się (prawie) żywe, jest czymś żyjącym własnym życiem, co zaczyna sadystycznie manipulować życiem Ewy, coraz bardziej i bardziej popychając ja ku śmierci, gdy dosłownie zostaje wessana w ściany.

Jednym z głównych symboli „lat obfitości” w Rejkiawiku było budowanie domów (w ogromnej części rękami polskich robotników). Całe osiedla zostały zbudowane bez ani jednej osoby, która by w nich mieszkała, bogaci zburzyli swoje pałace, by zbudować lepsze pałace, dla ludzi w podeszłym wieku zbudowano apartamentowce przeznaczone dla osób o większym dochodzie, które stoją puste, podczas gdy kontrahenci zbudowali tuż obok apartamentowce dla osób o mniejszym dochodzie, na które „starsi” mogli sobie pozwolić; pewna kobieta nie mogła trzymać psa w swoim apartamencie, bo potrzebowała pisemnej zgody 20 innych mieszkańców mieszkań w tym budynku, które były puste itd. Pożyczki na budowę były przyznawane jak leci, a działki przydzielano z bezprecedensową łatwością (z wyjątkiem społeczności islamskiej, która musiała czekać na działkę pod meczet od późnych lat 90.).

Łatwo zatem można pojąć, dlaczego Kobiety są w istocie skonstruowane jako powieść kryzysowa. W książce nowo wybudowany dom nuworyszów, należący do „wikinga finansowego”, zwraca się wprost do swojej mieszkanki, zaczyna ją torturować, a w końcu ją dosłownie (i symbolicznie) pożera. Jest to wprawdzie powieść o czasach przedkryzysowych, ale udaje się jej pokazać zaczyn samozniszczenia miasta i kraju – pokazuje to samozniszczenie, roztaczając przed nami pewnego rodzaju przepowiednię.

VII

Istnieje ogrom poezji o kryzysie. Bezpośrednia odpowiedź na kryzys była bowiem poetycka, z nieskończoną ilością bezimiennych osobowości w sieci dzielących się zremisowanymi wersjami modernistycznych klasycznych utworów (z metrum i rymem) – tak że można było, jeśli się chciało, dosłownie wyśpiewać garnkową rewolucję w czasie rzeczywistym. Hallgrímur Helgason napisał rapowy utwór i wykonał go w telewizji, wiele osób zrobiło filmy na YouTubie, kreskówki albo kolaże z wiadomości telewizyjnych – komponowali wiersze z okruchów i odłamków, które ich otaczały. Aktor Hjalti Rögnvaldsson czytał poezję polityczną w czasie protestów na Austurvöllur. W czasie garnkowej rewolucji cała Islandia jakoś zyskała (przynajmniej dla niektórych) wymiar poetycki. Nawet to, co nie było poezją, w pewien sposób jednak nią było.

W miesiącach następujących po zapaści ekonomicznej energia ta wydawała się rozwiewać, ponieważ nie była silnie widoczna w publikowanych tomach poezji – poeci, jak się wydawało, zwrócili się na powrót do tego, co „kontemplacyjne”, nie zaś „bezpośrednie”. Większość wierszy, które dotykają kryzysu, czyni to w raczej przyziemny sposób (ale oczywiście nie wszystkie), a wiele książek rzekomo o kryzysie wydaje się w ogóle go nie dotyczyć – ale albo autor, albo wydawca zdecydowali, że kryzys dobrze się sprzedaje. Rzeczy okołokryzysowe były na fali, więc wszystko było „jakoś” lub „symbolicznie” o kryzysie.

Ale były dwa jaskrawe wyjątki od tego trendu. Gengismunur (Arbitraż) Jóna Örn Loðmfjörða i Ljóðveldið Ísland (Poetycka republika Islandii) Sindriego Freyssona – dwa bardzo ambitne projekty. Pierwszy to skomputeryzowany tekstowy mashup dziewięciotomowego (2000 stron) raportu napisanego przez parlamentarną komisję śledczą na temat wydarzeń prowadzących do zapaści systemu bankowego (efektem był poemat na 65 stron). Drugi z kolei to własny raport śledczy autora opublikowany jeszcze przed rządowym raportem – długi poemat na 200 stron, podzielony na rozdziały dotyczące każdego roku, począwszy od założenia republiki (1944) po bankructwo republiki (2009) kilka miesięcy po zapaści, gdy rząd ostatecznie upadł.

Ljóðveldið Ísland jest w takim samym stopniu „twórcza”, w jakim nie jest „twórczy” Gengismunur. Choć Gengismunur dotyczy sposobów przedstawienia banalności (i wesołości) języka towarzyszącego kryzysowi, polityce i rynkowi – jak również zadaje cios bardziej tradycyjnej poezji, Ljóðveldið Ísland to błyskotliwa ponowna opowieść o XX-wiecznej historii Islandii w tradycyjnym postmodernistycznym ironicznym tonie. Jego wizja lub perspektywa historyczna nie jest bynajmniej nowa, ale nie musi taka być. Jest prawdopodobnie właściwa (z liberalnego, umiarkowanie lewicowego punktu widzenia), niezależnie od tego, że jest pospolita.

W Ljóðveldið Ísland nie rozpamiętuje się żadnego pojedynczego zdarzenia dłużej niż przez kilka linijek, utwór zaczyna się zwyczajnie, ale zwiększa wagę treściową i szybkość narracji, aż czujemy, że pochłania nas wiedza, wspomnienia, historia i uczucia. Z kolei Gengismunur czyta się, jakbyśmy słyszeli popsutego ekonomicznego robota – to jakby maszyna sumująca Burroughsa dla XXI wieku – i w sumie w ogóle nie trzeba go czytać, bo to przede wszystkim dzieło konceptualne. Więcej zyska się, patrząc na nie, tak jak ogląda się obraz, niż czytając je od A do Z jak (tradycyjny) wiersz.

Te dwie książki poetyckie dotyczą kryzysu w praktycznie zupełnie odmienny sposób, a jednak należą do siebie nawzajem, mogłyby zostać opublikowane w formacie tête-bêche jako brat i siostra, ręka w rękę, ramię obok wzruszenia ramionami – nieznające rozwiązania problemu, ale jakoś próbujące usilnie przybliżyć nas do tego „czegoś”, cokolwiek to jest.

VIII

Powiedziano mi, że w Finlandii, moim przybranym kraju, który doświadczył swoją własną zapaść we wczesnych latach 90. (lama), kryzys przyciągnął dość mało uwagi w literaturze, jeśli w ogóle zajmowano nim się w sferze słów – mamy tutaj stereotyp, który na pewno jest po części prawdziwy, że Finowie cierpieli w ciszy, sprawiali, że opuszczały ich (względna) bieda i problemy społeczne, po prostu nie wspominając o nich. Ale oczywiście istniały tutaj pewne społeczne i ekonomiczne skutki, które nie mogły pozostać bez wpływu na scenę literacką. Większe wydawnictwa zaczęły na przykład publikować mniej poezji – co wraz z brakiem finansowania dla tej zgubnej finansowo formy sztuki prowadziło do pojawienia się grup poetyckich, self-publishingu i niskonakładowego druku, co utrzymuje się nadal dzisiaj, dwie dekady później. W czasie lama istniały również tendencje do tego, by „przybliżyć poezję do ludzi” – trend raczej ku ludowemu realizmowi w duchu Charlesa Bukowskiego lub Hala Sirowitza niż ku eksperymentowaniu bądź wystąpieniom politycznym, które pozostawiono „pokoleniu nowego tysiąclecia”, jak je nazywano, a jego debiutanckie dzieła ukazały się raptem kilka lat temu.

IX

Myślę, że możemy powiedzieć, że literacka odpowiedź na kryzys w Islandii była zarazem prędka i uczciwa, nawet jeśli wydaje się, że autorzy nie dają w sumie żadnej szczególnej odpowiedzi. Nie istnieje nowe centrum moralne, żadna poważna dekonstrukcyjna (lub rekonstrukcyjna) tendencja myślowa, żadne porachunki z kapitalizmem ani wytężona beletrystyczna analiza opublikowana jako reakcja na krach. Można sobie nawet wyobrazić, że wielu wymienionych tutaj autorów sprzeciwia się określaniu ich jako „odpowiadających na kryzys”, bo czasem w ogóle ledwie się nim zajmują (jednocześnie będąc w nim po kolana).

Nieliterackie publikacje o kryzysie walczyły z paradygmatem, konstruowały dzisiejszą historię i sprzeczały się o interpretację wydarzeń, punkt zaczepienia w dyskusji – od wyznań wiekowego, prawicowego, zimnowojennego wydawcy gazety Styrmira Gunnarssona, przez megalomaniackie (niepokojąco zimne, w stylu American Psycho) opowieści o finansowym wikingu Ármannie Þorvaldssonie z czasów boomu ekonomicznego, po jednoznacznie antykapitalistyczne i metaforycznie zachwycające eseje Einara Már Guðmundssona.

Jedną z bezpośrednich odpowiedzi islandzkich krytyków – by nie nazwać jej „krytyczną odpowiedzią”, bo przeważnie była przedstawiana w formie raczej komentarza niż próby zwięzłej analizy – było kwestionowanie, umniejszanie bądź wręcz wyśmiewanie prób przedstawiania lub komentowania kryzysu w poezji lub beletrystyce. Nie była to oczywiście powszechna postawa – było wiele wyjątków wśród krytyków, zwłaszcza w bardziej pogłębionych esejach, recenzjach i artykułach, które o wiele mniej irytowały niż przypadkowe komentarze. Ale to właśnie te przypadkowe komentarze uważano za odpowiedź na zjawisko kryzysu jako całość, głębsze teksty pisano o pojedynczych książkach lub projektach.

Mówiono zazwyczaj, że było „za wcześnie”, by pisać o kryzysie, że autorom i poetom brakowało koniecznego „historycznego dystansu”, by zapewnić zrozumienie kryzysu (co ciekawe, argument ten był nieobecny w przypadku pozaliterackich książek o kryzysie). Postawę tę można skrytykować za mylenie pisania historii z pisaniem fikcyjnych opowieści, które nie poddają się regułom „dostarczania środków rozumienia” ani nawet historycznej trafności, i jako propagującą elitystyczną postawę wobec literatury – to znaczy zamiast literatury jako ogromnego demokratycznego projektu przynoszącego zrozumienie naszych społeczeństw i „kondycji ludzkiej” mamy tu niemożliwość zrozumienia sytuacji, autor jest półboską postacią, która zstępuje z Olimpu, by powiedzieć nam, co jest czym, ale wyraża się w niepewnych kategoriach.

Ale jest to również dowód postawy niezadowolenia, które wzmogło się po kryzysie – zdrowej nieufności wobec ogromnej armii samozwańczych profetów i analityków, którzy bombardowali sferę publiczną (gazety, radio, telewizję, blogosferę, gdzie oczywiście rządzą) swoimi pomysłami i przemyśleniami, czasem wywołującymi więcej zamieszania niż cokolwiek innego – a często podejrzewa się, że zamieszanie (dezinformacja) jest czymś o wielkim potencjale politycznym i ekonomicznym. Ten brak zaufania nie ogranicza się oczywiście do armii fiskalnych mesjaszów, których można znaleźć w sieci, ale dotyczy również poetów i pisarzy.

Sądzę jednak, że ów brak zaufania spożytkowano lepiej wobec nieliterackich książek, z których większość podejmowała próbę zachowania (lub przywrócenia) status quo: wyjaśnić Islandię pokryzysową w prekryzysowych kategoriach i w ten sposób przywrócić stary paradygmat. Uważam, że beletrystyka jest inspirująca, pobudzająca do myślenia i (choć mniej stanowcza i pewna siebie) lepsza w dostarczaniu nowych perspektyw rozumienia i odczuwania tego, co wydarzyło się w Islandii w pierwszej dekadzie stulecia. Większość autorów książek nieliterackich wydała się uznawać, że dostarcza rozstrzygającego wyjaśnienia, ostatecznej odpowiedzi. Powieści z kolei stanowiły poważne próby dostrzeżenia czegoś – nieważne, czy odwracały się od tego, co też swoją drogą stanowi przecież widzenie czegoś (nie wspominając o mówieniu czegoś).

X

Jeden z mitów bądź komunałów dotyczących Islandczyków mówi, że są pewnego rodzaju żeglującymi rybakami – „rodzajem ludzi”, którzy lubią pracować jak szaleni, a potem przechadzać się, sącząc piwko i drapiąc się po tyłku, są jednocześnie i ciężko pracujący, i leniwi, że wolą wykonywać beznadziejną pracę, jeśli to oznacza, że będą wcześnie wracać do domu. Ich naturalne usposobienie to żeglujący rybacy: łowisz przez miesiąc i odpoczywasz przez tydzień lub dwa z portfelem wypchanym pieniędzmi.

Mimo że w tych mitologicznych opisach można odnaleźć niewiele prawdy, trzeba przyznać, że islandzka outwazja była głęboko naznaczona amatorszczyzną, brakiem doświadczenia i poczuciem, że „to wszystko będzie jakoś działać samo” – dokonywała się w optymistycznym duchu sezonowego pracownika, który jest wystarczająco zaradny, wystarczająco silny, wystarczająco elastyczny, szybki i odważny, by nie potrzebować lat doświadczenia lub czasu do poradzenia sobie z całym tym galimatiasem. Może to mieć wpływ na wspomnianą odpowiedź krytyków na szybki i nagły sposób przedstawienia kryzysu, krachu i garnkowej rewolucji w islandzkiej literaturze – widząc w tym coś pojawiającego się w tym samym duchu, co outwazja, odgrywanego na niedobrze nastrojonym instrumencie, z podobną postawą „wszystko jest możliwe”… a tym samym przeczuwając podobny (estetyczny) krach. Jednak dobrze rozwijająca się społeczność literacka potrzebuje nie tylko zwięzłych opisów z metaforyczną precyzją (jeśli w ogóle ich potrzebuje), ale też poczucia bezpośredniości, poczucia przynależności i uczestnictwa w społeczeństwie – inaczej jej uczestnicy mogą zostać przez społeczeństwo odesłani do wymiaru opowiadania historyjek, bajek.

Bez względu na to, że okropne byłoby powtarzanie tych samych książek o kryzysie (co skądinąd jest prawdopodobne, bo literatura ma tendencję do reprodukcji swojego własnego obrazu) i bez względu na jedynie względną wysoką jakość dzieł stworzonych do tej pory, byłoby, moim zdaniem, czymś doprawdy tragicznym, jeśli ta próba sportretowania kryzysu, krachu i garnkowej rewolucji w poezji i prozie miałaby się tutaj zakończyć, jeśli miałaby zostać pogrzebana z tabliczką „dobrze wykonana robota” – ponieważ robota ta, ten zbiorowy eksperyment, nadal znajduje się w fazie niemowlęctwa.

Przełożył Maciej Kropiwnicki

Z Bragim Ólafssonem rozmawia Olga Hołownia
„[…] W KOŃCU JESTEM W DUŻEJ MIERZE KOBIETĄ”

Olga Hołownia: Próbując nadać ramy twojej działalności literacko-muzycznej, sięgam po zdanie, które często pojawia się w twoich wierszach: „Znajduję się…”. Wydaje się, że można podzielić twoją twórczość na dekady: dekada muzyki, poezji, a potem prozy. Gdzie się znajdowałeś w latach 80., 90. i gdzie jesteś teraz?

Bragi Ólafsson: Tak, faktycznie. Może nie tak dokładnie na dekady, ale prawie da się podzielić na dziesięcioletnie okresy. Jeżeli mówimy o muzyce, to zaczynałem w zespole Purrkur Pillnikk w 1981 roku, potem grałem przez ponad dziesięć lat, aż do 1992, kiedy rozwiązał się zespół Sugarcubes. Od 1986 do 1995 roku wychodziły moje tomiki poezji. A przez ostatnie dziesięć lat pisałem powieści.

Czyli twórczość podzielona na zamknięte rozdziały.

Tak, ale niektóre się zazębiają. Chociaż nie mam wrażenia, że świadomie zaprzestałem pisania wierszy, to z pewnością na jakiś czas je odłożyłem. Kiedy po dziesięciu latach postanowiłem przestać grać, to naprawdę był to koniec. Ale nigdy nie podjąłem decyzji, żeby przestać pisać albo publikować wiersze. Być może teraz powinienem skończyć z pisaniem powieści, przecież zajmuję się tym już od dziesięciu lat.

Przez ostatnie sześć lat zajmujesz się i powieściami, i teatrem. Sztuka Belgijskie Kongo była po raz pierwszy wystawiona w 2004 roku, w 2010 premierę miały Kurczaki. Czy nadal planujesz pisanie i powieści i dramatów?

Tak, myślę, że dalej chcę to robić. Jednak pisanie dla teatru jest niebezpieczne, wciąga. Dlatego upłynęło tyle czasu, odkąd napisałem Belgijskie Kongo. Próbowałem to pisanie od siebie odsunąć. Sztukę wystawiano przez cztery lata z małymi przerwami i czułem się niezręcznie, ciągle widząc ją na afiszu. Tak naprawdę to świetnie, że się udało, ale mimo wszystko efekt był taki, że nie zabrałem się od razu do kolejnej sztuki, przeszkodziło mi to w pisaniu dla teatru. Wydawało mi się, że ta jedna sztuka w zupełności wystarczy.

Gdzie się w tym czasie znajdowałeś?

Tak naprawdę to byłem tu, w Islandii, właściwie cały czas. W Hiszpanii spędziłem w sumie rok, to był rok przed zawiązaniem się Sugarcubes i wtedy chciałem dalej studiować hiszpański. Byłem na uniwersytecie w Granadzie. Potem zacząłem studia tutaj, ale skończyłem tylko dwa semestry, bo pojawił się zespół i nie było właściwie zbyt wiele czasu na studia.

¹ Film, który powstał na bazie książki Kraina marzeń Andriego Snæra Magnasona. W Przewodniku publikujemy wstęp do drugiego wydania Krainy marzeń oraz wywiad z autorem [przyp. red.].

² Z oczywistych powodów pozostawiam na boku moją własną powieść, Gæska (Dzieciństwo), 2009. Wystarczy jednak wspomnieć, że i ona zatrzymuje się tuż po ekonomicznej zapaści (która, ponieważ książka została napisana przed kryzysem, wygląda nieco inaczej niż to, co widzieliśmy w rzeczywistości) i powraca z akcją „chwilę później tego samego bezkresnego lata” – co oznacza, że i w niej zawiera się luka, w której miała miejsce rzeczywista „akcja” i nie dotyczy bezpośrednio (niesymbolicznie) wydarzeń na Austurvöllur lub kryzysu jako takiego.

³ Por. Steinar Bragi, Kobiety, przeł. Jacek Godek, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2010 [przyp. red.].

⁴ Þorlákur Morthens, ur. 1953, muzyk i malarz, brat znanego islandzkiego muzyka Bubbiego Morthensa, założyciela zaspołu Utangarðsmenn.

⁵ Megas (Magnús Þór Jónsson), ur. 1945, jeden z najbardziej znanych w Islandii artystów. Od debiutu w 1972 roku wydał ponad 30 płyt solowych i wspólnie z innymi muzykami, m.in. z KUKL (jako MEGAKUKL), jednym z pierwszych zespołów, w których wokalistką była Björk.

⁶ Einar Örn Benediktsson, ur. 1962, był członkiem m.in. KUKL, Purrkur Pillnikk i Sugarcubes, a w 2003 roku założył Ghostigital.

⁷ Ásmundur Jónsson, dziennikarz muzyczny, jeden z założycieli firmy wydawniczej Smekkleysa.

⁸ Zespół działał do 1986 roku, byli w nim m.in. późniejsi członkowie Sugacubes: Björk Guðmundsdóttir, Einar Örn Benediktsson, Sigtryggur Baldursson.

⁹ Koncert odbył się 29 lipca 1983 roku.

¹⁰ Działający od 1979 roku Crass był grupą anarchistyczno-punkową, która stworzyła niezależne wydawnictwo płytowe Crass Records. Firma wydała dwa albumy KUKL (The Eye i Holidays In Europe).

¹¹ Rímury to tradycyjne islandzkie ballady, które przez wieki były najpopularniejszą formą poetycką na wyspie. Rímury są melorecytowane lub śpiewane najczęściej przez zawodowych lub półprofesjonalnych wykonawców nazywanych kvæðamenn.

¹² Chodzi o wydany w 2002 roku album Rímur & rapp (różni wykonawcy) i wydaną w 2001 roku EPkę Steindóra Andersena i Sigur Rós.

¹³ Friðrik Erlingsson, ur. 1962. Pisze teksty piosenek, scenariusze i powieści.

¹⁴ Medúsa była grupą poetycką młodych surrealistów. Należeli do niej m.in. Sjón (ur. 1962), który pisuje czasami teksty piosenek dla Björk. W Polsce ukazała się Skugga Baldur. Opowieść islandzka Sjóna (2009).

¹⁵ Dagur Sigurðarson (1937–1994), poeta i malarz, był postacią dosyć kontrowersyjną.

¹⁶ Chodzi o wystąpienie prezydenta Islandii Ólafura Ragnara Grímssona w Walbrook Club, w Londynie 3 maja 2005 roku, pt. How to succeed in Modern Business: Lessons from the Icelandic Voyage.

¹⁷ Zob. Kirsten Hastrup, Island of Anthropology. Studies in Past and Present Iceland, Odense University Press, Odense 1990.

¹⁸ Hubert Klimko-Dobrzaniecki, Krýsuvík. Dom Róży, Wyd. Czarne, Wołowiec 2006.

¹⁹ Hubert Klimko-Dobrzaniecki, Kołysanka dla wisielca, Wyd. Czarne, Wołowiec 2007, s. 52–53.

²⁰ Por. Anna Wojtyńska, Islandia i Islandczycy oczami polskich imigrantów, w: Roman Chymkowski, Włodzimierz Karol Pessel (red.), Islandia. Wprowadzenie do wiedzy o społeczeństwie i kulturze, Wydawnictwo Trio, Warszawa 2009.

²¹ Lise Lyck, Sådan gik Island fra succes til fiasko, „Politiken” 2009, 30 grudnia.

²² Więcej: Włodzimierz Karol Pessel, Islandia – sprzedana wyspa, w: Piotr Kowalski (red.), Monety, banknoty i inne środki wymiany, Wrocław 2010.

²³ Hallgrímur Helgason, Poradnik domowy kilera. Jak przestać sprzątać ludzi i wziąć się za zmywanie, przeł. Justyna Burzyńska, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2010, s. 44.

²⁴ Tamże, s. 69.

²⁵ Tamże, s. 45.

²⁶ Terry G. Lacy, Iceland. Its Culture and History, University of Michigan Press, Ann Arbor 2000, s. 6.

²⁷ Hallgrímur Helgason, Poradnik domowy kilera, s. 53–54.

²⁸ Por. Zygmunt Bauman, Karta kredytowa. Rzecz o finansowej niepłynności w epoce płynnej nowoczesności, w: Gadżety popkultury. Społeczne życie przedmiotów, red. Maciej Żakowski, Wiesław Godzic, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2007, s. 19–22.

²⁹ Hallgrímur Helgason, Poradnik domowy kilera, s. 61.

³⁰ Eric Weiner, Geografia szczęścia, przeł. Marcin Kowalczyk, Wydawnictwo Carta Blanca, Warszawa 2009, s. 191.

³¹ Tamże, s. 182-183.

³² Lea Wind-Friis, Musikere skal spille Island ud af krisen, „Politiken” 2010, 27 czerwca.

³³ Zob. Włodzimierz Karol Pessel, Między kulturoznawstwem a skandynawistyką. Jak uprawiać w Polsce historię kultury skandynawskiej, „Acta Sueco-Polonica” 2008–2009, nr 15, s. 193.

³⁴ Por. Marc Augé, Nie-miejsca. Wprowadzenie do antropologii hipernowoczesności, przeł. Roman Chymkowski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010, s. 27 i 53.

³⁵ Por. tamże, s. 61.

³⁶ Konrad J. Zarębski, 101 Reykjavik, „Gazeta Telewizyjna”, 16–22 maja 2003.

³⁷ Jan Olszewski, Serce lodów, „Kino” 2001, nr 12, s. 21–23.

³⁸ Cyt. za: Karolina Pasternak, Nakręcona Islandia, „Przekrój” 13 kwietnia 2010, s. 48–51.

³⁹ Buntownik wśród śniegów. Z Dagurem Kárim rozmawiała Barbara Hollender, „Rzeczpospolita” 10 września 2004, s. A11.

⁴⁰ Peter Cowie, Scandinavian Cinema, London 1992, s. 79; cyt. za: Jolanta Sowińska-Gogacz, Film islandzki dziś, „Kwartalnik Filmowy” 39–40, jesień-zima 2002, s. 199–223.

⁴¹ Artur Górski, Sagi islandzkie, Warszawa 1960, s. 288.

⁴² Cyt. za: Jan Olszewski, Serce lodów.

⁴³ Jolanta Sowińska-Gogacz, Film islandzki dziś, s. 202.

⁴⁴ Cyt. za: Jan Olszewski, Serce lodów.

⁴⁵ Cyt. za: John Carlin, No wonder Iceland has the happiest people on earth, „The Observer”, 18 maja 2008 roku.

⁴⁶ Ólarfur Ragnar Grímsson dla Newsnight, BBC, 19 kwietnia 2010, http://news.bbc.co.uk/2/hi/8631343.stm.

⁴⁷ „Inspired by Iceland video”, http://vimeo.com/12236680. Wizerunek państwa za granicą jest uważany za tak istotny, że kampanię nazwano wręcz za awaryjny instrument, przy jego powstawaniu pominięto zatem wszelkie biurokratyczne wymagania, a projekt zrealizowały wybrane agencje, nie zastosowano metody przetargowej.

⁴⁸ Richard F. Thomasson, Iceland, the First New Society, University of Minnesota Press, Minneapolis 1980, s. 7.

⁴⁹ Tamże, s. 10.

⁵⁰ Cały teskt wystąpienia prezydenta dostępny na jego oficjalnej stronie internetowej http://forseti.is/media/files/05.05.03.Walbrook.Club.pdf.

⁵¹ John Carlin, No wonder Iceland has the happiest people on earth.

⁵² „Schizoprenia”. Diagnostic and statistical manual of mental disorters, The American Psychiatric Association, 2000.

⁵³ Jednym z bohaterów filmu jest nawiedzony islandzki biznesmen z okresu outwazji, któremu nie wystarcza kontakt z pośrednikiem i który żąda kontaktu z nieobecnym szefem wszystkich szefów – wynajęty zostaje aktor, który odgrywa tę rolę.

⁵⁴ Podważyły to badania archeologiczne w ostatnich 30 latach dowodzące, że założyciele mogli przyjechać do Islandii dekady, a nawet wieki wcześniej.

⁵⁵ Richard F. Thomasson, Iceland, the First New Society, s. 178.

⁵⁶ Tamże, s. 179.

⁵⁷ Tamże, s. 86.

⁵⁸ O najnowszych doniesieniach w sprawie prześladowania dziewięciu demonstrantów czytaj na http://www.rvk9.org/in-english/.

⁵⁹ Michael T. Corgan, Iceland and its Alliances: Security for a Small State, The Edwin Mellen Press, Lewiston 2002.

⁶⁰ Por. R.D. Laing, Podzielone ja, REBIS, Poznań 2004.

⁶¹ Tamże.

⁶² Tamże.

⁶³ Tamże.

⁶⁴ Tamże.

⁶⁵ Tamże. W Islandii obserwować można mnóstwo przykładów równoległej udawanej normalności. Napis przy drodze na zachodzie kraju, wskazujący drogę do pomnika, po angielsku brzmi: „Pierwsza Europejka, która urodziła dziecko w Ameryce”. Dosłowne tłumaczenie napisu, który zapisany jest obok po islandzku brzmiałoby: „Pierwsza Biała Matka w Ameryce”. Różnica w tonie nie jest przypadkowa: udajemy normalnych i politycznie poprawnych wobec osób z zagranicy, ale wiemy sami, o co tutaj naprawdę chodzi…

⁶⁶ „Mogło nas spotkać to samo, co spotkało północnoamerykańskich Indian. Poświęcili swój kraj dla szklanej biżuterii i wody ognistej”. Pan Jónasson napisł też w tekście „Virkisturn í norðri” opublikowanym w „Morgunblaðið”, 6 sierpnia 2010.

⁶⁷ Wypowiedź w Althing, 15 grudnia 1992 roku, www.althingi.is/altext/116/12/r15154723.sgml.

⁶⁸ Wypowiedź w Althing, 15 grudnia 1992 roku, www.althingi.is/altext/116/12/r15154723.sgml.

⁶⁹ Zintensyfikowanie stosunków z Chinami sprowadziło między innymi grupy niskoopłacanych chińskich pracowników budowlanych, którzy wznieśli ogromne centrum muzyczne i konferencyjne w centrum Rejkiawiku, pozostałość po przedkryzysowych marzeniach bankierów. Pracownicy mieszkają za miastem, w dawnej bazie wojskowej, autobusy wożą ich na zmiany do pracy i z powrtoem, wykluczając jakąkolwiek możliwość komunikacji z mieszkańcami. Cokolwiek można mówić o tym, jak Islandczycy traktowali pracowników z Polski podczas lat boomu, mieli oni jednak prawa obywatelskie i wolność przemieszczania się.

⁷⁰ Zob. Þór Whitehead, Íslandsævintýri Himmlers 1935–1937, Rejkiawik 1988.

⁷¹ Por. Naomi Klein, Doktryna szoku, Muza SA, Warszawa 2009.

⁷² Niedawno rząd podjął kroki, które wydają się stopniowo zmierzać w kierunku lewicowego projektu. Chodzi zwłaszcza o referendum dotyczące systemu kwot w rybołówstwie.

⁷³ Układ z Schengen można oceniać jako godne pogardy wprowadzenie przez rządy nieludzkiego przerzucania uchodźców, ale jest on daleko lepszy niż islandzka polityka zagraniczna od początków republiki. Kiedy podpisano układ z Schengen, elity polityczne żałowały, ale nie tego, że ustanowiono europejską fortecę, ale tego, że kraj będzie musiał tworzyć granicę dla Europy, by móc pozostwić ją otwartą dla krajów nordyckich. W owym czasie Islandia przyjęła w okresie dwudziestu lat jednego politycznego uchodźcę. Por. Przemówienie Davida Oddssona na Islandzkim Konwencie Prawników w 2002 roku „Crossing Borders – Human Rights or a Pivilede?“, http://www.forsaetisraduneyit/radherra/raedur-og-gerinar/nr/372.

⁷⁴ Roger Boyes, Meltdown Iceland, Bloomsbury, London-Berlin, New York 2009.

⁷⁵ Chodzi o tzw. Human Development Index, wskaźnik rozwoju społecznego – uwzględnia on nie tylko poziom PKB danego kraju, ale również średnią oczekiwaną długość życia oraz wskaźniki skolaryzacji i alfabetyzacji.

⁷⁶ W tym tomie więcej o śladzie ekologicznym islandzkiej energetyki pisze Jakub Bożek.

⁷⁷ Stefan Olafsson, Arnaldur Solvi Kristjansson, Income Inequality in a Bubble Economy – The Case of Iceland 1992–2008, http://www.lisproject.org/conference/papers/olafsson-kristjansson.pdf.

⁷⁸ Prawdopodobnie arogancją, a nie głupotą należy zatem tłumaczyć tak dziwne posunięcia, jak np. ogłoszenie z wyprzedzeniem zamiarów zakupu akcji dużego angielskiego banku Friedlander przez islandzki Kaupthing. Ujawnienie informacji spowodowało oczywiście gwałtowny wzrost cen akcji, które miały dopiero zostać nabyte.

⁷⁹ Michael Lewis, Wall Street on the Tundra, „Vanity Fair”, April 2009.

⁸⁰ Paul Krugman, Plot against Iceland, „The Conscience of a Liberal”, http://krugman.blogs.nytimes.com/2008/04/09/the-plot-against-iceland/.

⁸¹ Swoją drogą człowiek o o szerokich horyzontach intelektualnych (studiował prawo, ale i prowadził teatr, występował jako aktor, udzielał się jako dziennikarz i wydawca).

⁸² Jon Danielsson, The first casualty of the crisis: Iceland, 12 listopada 2008, http://www.voxeu.eu/index.php?q=node/2549.

⁸³ Dean Baker, The Folks Who Missed the Largest Financial Bubble in the History of the World Are Confident That the Recession is Over, „Beat the Press”, http://www.prospect.org/csnc/blogs/beat_the_press_archive?month=08&year=2009&base_name=the_folks_who_missed_the_large.

⁸⁴ http://www.economicdisasterarea.com/index.php/features/aliber-in-iceland-2008-just-a-nice-old-man-on-a-visit/.

⁸⁵ Naomi Klein, All of them must go, http://www.naomiklein.org/articles/2009/02/all-them-must-go.

⁸⁶ Nie uwzględnia on zysków z transakcji kapitałowych, a jedynie oficjalne dochody. Oczywiste jest, że relatywne nierówności społeczne są większe.

⁸⁷ Operacja finansowa, dzięki której inwestorzy ograniczają ryzyko inwestycyjne [przyp. red.].

⁸⁸ Najstarszy zabytek piśmiennictwa islandzkiego [przyp. red.].

⁸⁹ Międzynarodowy Fundusz Walutowy, IMF Country Report 2008, nr 08/376, s. 3.

⁹⁰ Przedmowa została napisana w 2009 roku [przyp. red.].

⁹¹ Andri Snær Magnason, Dreamland: a Self-Help Manual for a Frightened Nation, Citizen Press, Londyn 2008, s. 222.

⁹² Wiem, że to tylko podły esencjalizm. Ale nawet jeśli charakter narodowy jest tylko fantazją, to jednak wyjątkowo sugestywną.

⁹³ Hallgrímur Helgason, Poradnik domowy kilera: jak przestać sprzątać ludzi i wziąć się za zmywanie, przeł. Justyna Burzyńska, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2010, s. 69.

⁹⁴ Althing – islandzki parlament.

⁹⁵ Andri Snær Magnason, Dreamland, s. 185.

⁹⁶ Informacje statystyczne dotyczące równości płci regularnie uaktualnia i publikuje na swojej stronie internetowej Centrum na rzecz Równości Płci (Jafnréttisstofa) – organizacja rządowa utworzona w 2000 roku oraz odpowiedzialna m.in. za informowanie o przepisach Ustawy o równym statusie i równych prawach kobiet i mężczyzn wprowadzonej w życie w tym samym roku.

⁹⁷ Kvennaframboð oznacza dosłownie „kandydujące kobiety”. Zob. Lena Dominelli, Gudrun Jonsdottir, Feminist Political Organization in Iceland: Some Reflections on the Experience of Kwenna Frambothid, „Feminist Review” 1988, nr 30, s. 36–60. Tam też można znaleźć statystyki dotyczące reprezentacji politycznej kobiet.

⁹⁸ Przekrojowe dane statystyczne można znaleźć w: Edward Schneier, Icelandic Women on the Brink of Power, „Scandinavian Studies” 1992, nr 3, s. 420–422.

⁹⁹ Edward Schneier, Icelandic Women on the Brink of Power, s. 420.

¹⁰⁰ Jenny Chapman, Politics, Feminism, and the Reformation of Gender, Routledge, Nowy Jork 1993, s. 257. W 1983 roku szacunkowo 25 procent rodzin stanowiły rodziny samotnych matek. Odsetek ten w 2009 roku wynosił 14,8 procent, zob. raport o kobietach i mężczyznach 2010, http://www.gender.is/D10/_Files/Women and Men-2010.pdf.

¹⁰¹ Erla Sigurðardóttir (red.), Parental Leave, Care Policies and Gender Equalities in the Nordic Countries, Norden, Kopenhaga 2009, www.jafnretti.is/D10/_Files/Skýrsla_foreldraorlof.pdf.

¹⁰² Dokładny opis metody znajduje się na stronie internetowej firmy Hjalli, która zarządza ponad dziesięcioma przedszkolami w Islandii: http://www.hjalli.is/information/. „Hjalli” oznacza dosłownie skałę – przeszkodę w życiu społecznym, którą ta metoda edukacyjna pozwala przezwyciężyć.

¹⁰³ Por. Thorvaldur Kristinsson, Homoerotic, Homosexual, and Ambisexual Behaviors, w: Robert T. Francoeur, Raymond J. Noonan (red.), The International Encyclopedia of Sexuality, Continuum, Nowy Jork 1997, pozycja dostępna w formie elektronicznej: http://www2.hu-berlin.de/sexology/IES/iceland.html#0.

¹⁰⁴ Por. Thorvaldur Kristinsson, Homoerotic, Homosexual, and Ambisexual Behaviors.

¹⁰⁵ Twix, Daim i Snickers to marki bardzo popularnych w Islandii batonów [przyp. tłum.]

¹⁰⁶ W Keflaviku mieściła się amerykańska baza wojskowa zamknięta oficjalnie w 2006 roku. Obecności wojsk amerykańskich nazywanej często wprost okupacją sprzeciwała się znaczna część społeczeństwa islandzkiego, obawiając się m.in. amerykanizacji życia i kultury [przyp. tłum.].

¹⁰⁷ Islandzka dziennikarka i publicystka pracująca m.in. dla dziennika „Morgunblaðið” [przyp. tłum.].

¹⁰⁸ Były spiker telewizyjny, a obecnie polityk Islandzkiej Partii Niepodległości (isl. Sjálfstæðisflokurinn) [przyp. tłum.].

¹⁰⁹ Gunnar Thór Jóhannesson, Edward Hákon Huijbens, Richard Sharpley, Icelandic Tourism: Past Directions – Future Challenges, „Tourism Geographies” 2010, t. 2, nr 12, s. 278–301.

¹¹⁰ Dane za: Statistics Iceland 2008.

¹¹¹ Gunnar Thór Jóhannesson i in., Icelandic Tourism….

¹¹² Filozof i etyk z Uniwersytetu Islandzkiego był szefem zespołu odpowiedzialnego za opracowanie etycznych źródeł kryzysu ekonomicznego w komisji parlamentarnej.

¹¹³ Are Icelanders an Immoral Nation?, „The Reykjavík Grapevine” maj 2010, nr 5, s. 28.

¹¹⁴ Yoshihisa Kashima i in., Culture, essentialism, and agency: Are individuals universally believed to be more real entities than groups?, „European Journal of Social Psychology” 2005, t. 35, s. 147–169.

¹¹⁵ Wyniki projektu dr Katarzyny Growiec: „Kapitał społeczny, zaufanie społeczne a kryzys finansowy – na podstawie przykładu Islandii”, który został zrealizowany przy wsparciu udzielonym przez Islandię, Liechtenstein i Norwegię, poprzez dofinansowanie ze środków Mechanizmu Finansowego Europejskiego Obszaru Gospodarczego oraz Norweskiego Mechanizmu Finansowego w ramach Funduszu Stypendialnego i Szkoleniowego.

¹¹⁶ Wyniki projektu dr Katarzyny Growiec.

¹¹⁷ Kenneth Newton, Trust, Social Capital, Civil Society, and Democracy, „International Political Science Review” 2001 , t. 22, nr 2, s. 201–214.

¹¹⁸ „Najlepsza partia”.

¹¹⁹ Żył w latach 1879–1962.

¹²⁰ „Friendly Arctic”.

¹²¹ Anne Fadiman, W ogóle i w szczególe. Eseje poufałe, przeł. Magda Heydel, Wydawnictwo Znak, Kraków 2010, s. 170.

¹²² Stefan Ólafsson, „Modernization in Iceland”, Rejkiawik 1981.

¹²³ Gunnar Karlsson, Iceland’s 1100 years: the history of a marginal society, C. Hurst & Co, Londyn 2000.

¹²⁴ Valur Ingimundarson, Immunizing against the American Other: Racism, Nationalism, and Gender in U.S.-Icelandic Military Relations during the Cold War, „Journal of Cold War Studies” 2004, tom 6, nr 4.

¹²⁵ Tamże.

¹²⁶ Ryszard Badowski, Odkrywanie świata. Polacy na sześciu kontynentach, P.H.W. Fenix Przemysław Biniecki, Kluki 2009.

¹²⁷ Helgi Þorsteinsson, Vinnuaflsskortur og erlent verkafólk á Íslandi 1896– 1906, „Saga“ 1999, nr 37.

¹²⁸ Sigurlaug Gunnlaugsdóttir, „Farandverkafólk á uppgangstíma sjávarútvegsins: skilyrði og viðhorf 1974–1983“, Praca magisterska na wydziale historii, Uniwersytet Islandzki, 2008.

Islandia. Przewodnik nieturystyczny

Warszawa 2010

© Copyright by Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2010

Wydanie I

Printed in Poland

ISBN 978-83-62467-03-7

Projekt graficzny i łamanie: xdr

Projekt okładki: Twożywo

Redakcja: Zespół KP

Korekta: Joanna Dzik

Zdjęcia: Marzena Michałek

Wydawnictwo Krytyki Politycznej

ul. Nowy Świat 63

00–042 Warszawa

redakcja@krytykapolityczna

www.krytykapolityczna.pl

Publikacja wydana przy wsparciu Islandii, Liechtensteinu oraz Norwegii poprzez dofinansowanie ze środków Mechanizmu Finansowego Europejskiego Obszaru Gospodarczego oraz Norweskiego Mechanizmu Finansowego.

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.