Pamięci mojej matki

Helen d’Ancony (1937–2014)

Tej, która zawsze mówiła prawdę

PRZEDMOWA

PRAWIE ŚMIERĆ I POSTPRAWDA

We wrześniu 2016 roku miałem krótką randkę z kostuchą. Pęknięty wrzód połączony z sepsą to nie jest dobra wiadomość. Najkrócej mówiąc, cieszę się, że nie widziałem statystyk śmiertelności przed wyjściem ze szpitala.

Miałem naprawdę dużo szczęścia, ale też nieodparte poczucie winy z powodu zmartwień, których przysporzyłem mojej rodzinie. Czułem też głęboką wdzięczność dla znakomitych lekarzy, którzy nie tylko uratowali mi życie, ale też pomogli dojść do siebie dużo szybciej, niż początkowo oczekiwano. Byłem oczarowany jakością medycyny, która pozwoliła przywieźć mnie z powrotem znad krawędzi: bo właśnie krawędź to takie miejsce, gdzie „ekspertów”, tak bardzo dziś obrażanych, potrzeba nam najbardziej.

To trochę jak u dra Johnsona: ciężkie doświadczenia naprawdę sprzyjają koncentracji umysłu¹. Kiedy tylko mnie wypisano, miałem jeden zawodowy cel: wrócić do dziennikarskiej służby na wybory prezydenckie 8 listopada². I chociaż, jak większość politycznych komentatorów, oczekiwałem zwycięstwa Hillary Clinton, byłem jednocześnie przekonany, że zdobycie przez Donalda Trumpa republikańskiej nominacji było czymś więcej niż jakąś anomalią – zmarszczką na politycznej tkaninie, którą szybko da się zaprasować. Jego zwycięstwo ośmieszyło ostatecznie tezy, że wszystko jest jak dawniej i nic nowego się nie dzieje (choć niektórzy dalej próbowali je głosić). Uderzyło mnie, że moi nastoletni synowie, z których żaden Trumpa nie popiera, nie byli w najmniejszym stopniu zaskoczeni wynikiem wyborów. Ich pokolenie wyczuło zmianę w powietrzu, na którą pokolenie moje było zazwyczaj ślepe i głuche.

Ale co to za zmiana? Trump ze zrozumiałych powodów przemyka po stronach tej książki niczym pomarańczowa pantera, ale nie jest jej głównym tematem. To nie jest też książka o skrajnej prawicy czy jakiejkolwiek konkretnej ideologii. Można sobie łatwo wyobrazić lewicowy odpowiednik Trumpa sięgający po władzę na fali podobnych zafałszowań i demagogicznego populizmu. Problem leży głębiej.

I dlatego ta książka jest raczej o epistemologii – chodzi o wiedzę, jej naturę i sposób jej przekazu. Badam przede wszystkim dewaluację prawdy jako społecznej „waluty rezerwowej” i szerzącą się zarazę szkodliwego relatywizmu skrytego pod maską uzasadnionego sceptycyzmu. Jeśli naprawdę żyjemy w epoce postprawdy, to gdzie leżą jej źródła? I co możemy z tym począć?

Generalnie podzielam niechęć Saula Bellowa do „gadaniny o kryzysie”. Mimo to uważam, że są czasy, kiedy nie wolno zachować milczenia i przyjąć pozy niewzruszonego profesjonalisty. Po ponad 25 latach pracy dziennikarskiej zdradziłbym własne powołanie, stojąc z boku, gdy jego najważniejsza waluta – rzetelność – traci wartość za sprawą naciągaczy i komiwojażerów bzdur. Ci spośród nas, którzy pracują dla mediów drukowanych, też popełniają błędy, ale są za nie pociągani do odpowiedzialności – i słusznie. Co jednak wówczas, gdy kłamstwa nie tylko się szerzą, ale w ogóle mają mniejsze znaczenie czy wręcz całkowicie je tracą?

Zasiadam też w radzie powierniczej londyńskiego Muzeum Nauki. W jego imponujących korytarzach i galeriach – dziele jego znakomitego zespołu – to, że w obiegu jest tak wiele fałszerstw, pseudonauki i medycznych nonsensów, wydaje się jakimś afrontem wobec największej rewolucji w historii ludzkiej wiedzy. Pojmowanie nauki jako raczej spisku niż odmieniającego świat pola badawczego niegdyś było zarezerwowane dla grupek dziwaków. Dziś już nie – i nie mogę znieść myśli, że tak ma już być zawsze.

Wspominam o tych drobiazgach, bo ta książeczka to wypowiedź osobista, a nie beznamiętny podręcznik. Nie czas na histerię, ale nie czas również na optymizm czy wyniosłą pewność, że to, co nazywamy postprawdą, to tylko najnowszy krzyk mody na intelektualnym wybiegu i że w związku z tym z czasem przeminie sam z siebie.

Jak to często bywa, George Orwell dostarcza nam tekstów równie aktualnych dziś, co w jego własnej epoce – w tym przypadku chodzi o jego esej z 1942 roku Wspomnienia z wojny hiszpańskiej. Przywołał on przerażający sukces faszystowskiej propagandy, szczególnie w temacie rosyjskiej interwencji w tamtych konflikcie:

Tego rodzaju rzeczy napawają mnie lękiem, ponieważ zaczynam odnosić wrażenie, że na świecie zanika pojęcie prawdy obiektywnej. Jest przecież całkiem możliwe, że te lub podobne kłamstwa przejdą do historii. Jak będzie wyglądała historia wojny hiszpańskiej? Jeśli Franco utrzyma władzę, podręczniki do historii będą pisać jego ludzie. Rosyjskie wojsko (żeby trzymać się wspomnianego przykładu), którego w Hiszpanii nigdy nie było, stanie się faktem historycznym. Będą się o nim uczyć pokolenia dzieci. Wyobraźmy sobie jednak, że w stosunkowo bliskiej przyszłości faszyzm zostanie pokonany i w Hiszpanii obejmie władzę demokratyczny rząd. Jak wtedy będzie wyglądać historia wojny? Jakie dokumenty zostawi po sobie Franco? Załóżmy, że uda się przejąć archiwa rządowe. Czy wtedy wojna zostanie opisana zgodnie z prawdą? Jak już wspomniałem, strona rządowa także często uciekała się do kłamstw. Nawet gdyby ktoś stosunkowo wiernie opisał wojnę z faszystowskiego punktu widzenia, byłaby to relacja stronnicza, niewiarygodna jeśli idzie o wszystkie szczegóły. A jednak powstanie przecież jakaś wersja historii, która zostanie przyjęta po śmierci tych, którzy pamiętają wojnę. Wszystko wskazuje więc na to, że kłamstwo stanie się prawdą³.

Orwell przyznawał, że w samym pojęciu wypaczania historii nie ma nic nowego. Tyle że wyjątkowe dla naszej epoki jest właśnie porzucenie samej idei, że historię można prawdziwie opisać”. To był wczesny zwiastun epoki postprawdy. Orwell bał się, że totalitaryzm okaże się siłą niszczącą samo pojęcie prawdziwości. Jak zobaczymy, presja wywierana na prawdę dziś jest bardziej złożona, rozproszona i podstępna. Jest również bardziej szkodliwa, bo nie wypływa z jednego źródła, jakiegoś możliwego do wskazania Wielkiego Brata, Goebbelsa czy „Izwiestii”. Nie ma jednego pomnika, który wystarczyłoby zburzyć.

To kolejny powód, dla którego trzeba widzieć Trumpa jako skutek, nie zaś przyczynę. Jego odejście z urzędu – kiedykolwiek ten dzień nadejdzie – wcale nie wyznaczy końca epoki postprawdy, zaś przyjęcie, że tak się właśnie stanie, to po prostu koszmarny błąd analityczny. To nie jest jakaś bitwa między liberałami a konserwatystami. To bitwa między dwoma sposobami oglądu świata, dwoma zasadniczo różnymi podejściami do rzeczywistości: i między tymi dwiema opcjami musimy dokonać wyboru. Czy podoba ci się, jak najważniejszą wartość Oświecenia, wolnych społeczeństw i demokratycznej debaty gnoją szarlatani – czy ci się nie podoba? Wchodzisz na boisko czy wolisz pozostać na trybunach?

Mimo wszystkich opowieści o apatii w przestrzeni publicznej i niezaangażowaniu – czasem uzasadnionych, czasem nie – pozostaję optymistą. Myślę, że mimo wszystkich psychologicznych sztuczek, jakie stosujemy na własny użytek, ostatecznie mamy gdzieś wbudowane dążenie do prawdy i opór wobec fałszu. W każdym z nas jest głos, który sprzeciwia się kłamstwu, nawet jeśli głos ten (z powodów, o których piszę dalej) został stłumiony. Wyzwaniem jest zamienić ten głos z szeptu w ryk. Prawda istnieje – musimy tylko się jej domagać.

Matthew d’Ancona

marzec 2017

ROZDZIAŁ PIERWSZY

„A KOGO TO OBCHODZI?”: NADCHODZI EPOKA POSTPRAWDY

BREXIT, TRUMP I NOWA OPINIA PUBLICZNA

Wszystko ma swój czas: rok 1968 wyznaczył moment rewolucji wolności osobistej i tęsknoty za społecznym postępem, rok 1989 zostanie zapamiętany przez upadek totalitaryzmu, a rok 2016 będzie tym, który ostatecznie rozpoczął epokę „postprawdy”. To właśnie naturą, źródłami i wyzwaniami tej epoki chcę się zająć w tej książce.

Weszliśmy w nową fazę walki politycznej i intelektualnej, w której demokratyczną ortodoksją i demokratycznymi instytucjami aż po fundamenty wstrząsa fala obrzydliwego populizmu. Racjonalności grozi emocjonalność, różnorodności natywizm, wolności dryf w stronę autokracji. Bardziej niż kiedykolwiek polityczną praktykę postrzega się jako grę o sumie zerowej, a nie współzawodnictwo między ideami. Nauka jest traktowana z podejrzliwością, a czasem wręcz z jawną pogardą.

Sednem tej globalnej tendencji jest krach wartości prawdy, porównywalny do załamania waluty czy kursu akcji. Uczciwość i rzetelność nie mają już priorytetu w politycznych transakcjach. Jako kandydat i jako prezydent Donald Trump wyśmiewał założenie, że lider wolnego świata powinien znać się z prawdą przynajmniej z widzenia: według nagrodzonego Pulitzerem portalu weryfikującego fakty, PolitiFact, 69 procent jego wypowiedzi zaliczało się do kategorii „w większości fałszywe”, „fałszywe” lub „kłamie w żywe oczy”⁴. W Wielkiej Brytanii kampania na rzecz opuszczenia Unii Europejskiej wygrała na hasłach ewidentnie nieprawdziwych lub przynajmniej zwodniczych – ale najwyraźniej skutecznych.

Internetowe strony zwolenników teorii spiskowych gardzą prasą drukowaną czy też mediami głównego nurtu jako skompromitowanym głosem „globalistycznego” porządku czy „liberalnej elity”, której czas zwyczajnie minął. „Ekspertów” szkaluje się jako złowrogi kartel, a nie źródło weryfikowalnej informacji. „Miej odwagę korzystać ze swego rozumu” było Kantowską propozycją oświeceniowego motta. Dzisiejszy odpowiednik głosiłby: „Odważ się z niego nie korzystać”.

Nie przypadkiem Słownik Oksfordzki wybrał „postprawdę” jako słowo roku 2016, definiując ją jako skrót dla „warunków, w których obiektywne fakty mają mniejszy wpływ na kształtowanie opinii publicznej niż odwołania do emocji i osobistych przekonań”⁵. Jego dokładana etymologia jest kwestią sporną, ale panuje dość powszechna zgoda, że po raz pierwszy słowa tego użył serbsko-amerykański autor Steven Tesich w artykule na łamach „The Nation” w roku 1992. Twierdził on, że Amerykanie byli tak bardzo straumatyzowani przez aferę Watergate, Iran-Contras i inne skandale, że zaczęli odwracać się od prawdy i, zrezygnowani, spiskować na rzecz jej stłumienia:

W gwałtownym tempie stajemy się prototypami ludzi, o których totalitarne potwory mogły tylko marzyć w swych snach. Dotąd wszyscy dyktatorzy musieli bardzo się starać, by stłumić prawdę. My przez nasze własne działania mówimy, że to już nie jest konieczne, że nabyliśmy mentalną zdolność odzierania prawdy z wszelkiego znaczenia. W najbardziej fundamentalnym sensie to my, jako wolni ludzie, dobrowolnie zdecydowaliśmy, że chcemy żyć w świecie jakiejś postprawdy”⁶.

W roku 2010 bloger David Roberts przejrzał najnowsze wyniki akademickich badań politologicznych, dochodząc do podobnych wniosków, choć z odmiennej perspektywy. Jakkolwiek przyjemnie było sobie wyobrażać, że wyborcy najpierw gromadzą fakty, potem wyciągają z nich wnioski i formułują swoje stanowisko w konkretnych sprawach oparte na tych właśnie wnioskach i według niego wybierają określoną partię, to jednak z realnym zachowaniem wyborczym nie miało to wiele wspólnego. Tak naprawdę, jak pisał Roberts, ludzie wybierają partię na podstawie określonych wartości, przyswajają opinie swego plemienia, konstruują argumenty wspierające te opinie i (dopiero wówczas) dobierają fakty, które wzmacniają ich twierdzenia: „Żyjemy w polityce postprawdy: kulturze politycznej, w której polityka w sensie opinii publicznej i narracji medialnych stała się niemal zupełnie oderwana od polityki w rozumieniu treści stanowionego prawa. A to w oczywisty sposób pozbawia nas nadziei na rozsądne kompromisy legislacyjne”⁷.

W roku 2016 obydwa proroctwa, Tesicha i Robertsa, wypełniły się i to ze spektakularnym skutkiem. Wybór Donalda Trumpa na urząd 45. prezydenta USA i zwycięska kampania na rzecz wyprowadzenia Wielkiej Brytanii z Unii Europejskiej niewątpliwie oznaczały rebelię przeciwko zastanemu porządkowi i żądanie niezbyt określonej zmiany, odpowiednio, „uczynienia Ameryki na powrót wielką” i „przywrócenia kontroli”. Obydwa zwycięstwa obaliły beztroskie prognozy komentatorów, ankieterów i bukmacherów. Obydwa też rzuciły światło na odmieniony krajobraz, którego klasa polityczna i medialna nie zdołały dotąd zauważyć. Co jednak najbardziej ewidentne, obydwie te rebelie odzwierciedlały nowe i niepokojące załamanie się mocy prawdy jako napędu wyborczego działania. Blogowa teza Robertsa stała się geopolityczną rzeczywistością.

Donald J. Trump jest opiewany przez swych zwolenników jako biznesmen nieskażony polityką. Chwali się go jako mistrza załatwiania interesów, bilansu zysków i strat, zamiany wartości na pieniądz. Jako pierwszego prezydenta czasów postprawdy dużo łatwiej go jednak pojąć jako komedianta niż polityka czy magnata finansowego (który, tak poza tym, sześciokrotnie ogłosił bankructwo)⁸. Nie przypadkiem tak nerwowo rozsyłał tweety właśnie po tym, jak wykpiono go w Saturday Night Live albo gdy w czasie ceremonii rozdania Złotych Globów zaatakowała go Meryl Streep. Kiedy Arnold Schwarzenegger przejął jego dawną rolę gospodarza programu The Celebrity Apprentice, znów wydał wyrok za pomocą Twittera: „Wow, przyszły wyniki oglądalności i Arnold Schwarzenegger na tle machiny ratingowej DJT po prostu tonie”. Nawet w czasie turbulencji związanych z przekazaniem władzy prezydent elekt znalazł czas na fotograficzną ustawkę z Kanye Westem. Co naprawdę zdumiewające, Trump jest członkiem Panteonu Sławy World Wrestling Entertainment, który w czasie „WrestleManii” w 2007 roku wdał się w rzekomo spontaniczną bójkę z Vince’em McMahonem, przewodniczącym wartej 1,5 miliarda dolarów globalnej marki wrestlingowej. Francuski filozof Roland Barthes określił kiedyś wolnoamerykankę słynną formułą „sumy widowisk”. Czy może być lepszy sposób opisania zachowania tego prezydenta?

„Problem prawdy w wolnoamerykance, podobnie jak w teatrze, nie istnieje”, pisał Barthes: to sformułowanie w epoce postprawdy brzmi złowieszczo znajomo. Każde widowisko pełne jest wyjaśnień „epizodycznych, ale akceptowanych przez publiczność”, wystawia na pokaz „grube prostactwo” oraz „ucieszny obraz psujzabawy, fantazjującej bez końca wokół swego niezadowolenia”. Widz upaja się „emfazą namiętności, odnawianiem się paroksyzmów, goryczą replik”⁹.

Nic z tego bynajmniej nie stanowi dla Trumpa rozrywkowej odskoczni: to sprawy zasadnicze zarówno dla jego tożsamości, jak również jego postrzegania opinii publicznej jako widowni konsumującej rozrywkę, a nie zaangażowanych obywateli i wyborców. Jego priorytetami nie są: kształt prowadzonej polityki, kadry czy dyplomacja. Zamiast tego przerobił on prezydenturę na najbardziej pożądaną rolę w show-biznesie, na element kontinuum, które dla niego rozciąga się między ringiem wolnoamerykanki przez epizody grane w filmach aż po Gabinet Owalny. Streep i ekipa Saturday Night Live to nie tylko jego wrogowie, lecz także ludzie z branży – koledzy i rywale. W takim kontekście podejście zakładające, że rządy prowadzą politykę opartą na dowodach naukowych i że próbują zdobyć poparcie dla jej wdrożenia, musi brzmieć żałośnie staroświecko. Bo liczy się przecież oglądalność.

I to dlatego prezydent był tak zirytowany doniesieniami, że jego inaugurację obejrzało na żywo mniej ludzi niż zaprzysiężenie Baracka Obamy w 2009 roku. Następnego dnia po ceremonii Trump osobiście rozmawiał z pełniącym obowiązki dyrektorem National Park Service Michaelem T. Reynoldsem, domagając się kolejnych zdjęć, które podważyłyby szerzącą się opowieść. Tego samego dnia Sean Spicer, nowy rzecznik prasowy Białego Domu, zwołał specjalną konferencję i w wojowniczym tonie utrzymywał, że „to była największa widownia, jaka kiedykolwiek oglądała inaugurację zarówno na żywo, jak i na całym świecie, kropka”. Według niego tłum na zdjęciach w 2009 roku miał wyglądać na większy z powodu białego koloru przykrycia National Mall, które dało efekt „wyróżnienia tych terenów, na których ludzie nie stali, podczas gdy w poprzednich latach efekt ten redukowała trawa”. Ostrzegł on również, że administracja prezydenta „pociągnie prasę do odpowiedzialności”¹⁰.

Jakkolwiek Spicer i jego szef mogli być wkurzeni, ich stanowisko było aż komiczne w swej niemożności obrony. Tę kwadraturę epistemologicznego koła – godząc fałszywą tezę z dowodami fotograficznymi – musiała rozwiązać Kellyanne Conway, starsza doradczyni prezydenta. W programie telewizyjnym NBC Meet the Press następnego dnia powiedziała ona prowadzącemu Chuckowi Toddowi, że da się to jak najbardziej sensownie wytłumaczyć: „Nie dramatyzuj, Chuck. Mówisz, że to fałsz […]. A Sean Spicer, nasz rzecznik, po prostu przedstawił alternatywne fakty”¹¹.

Nie był to pierwszy raz, gdy zwolennik Trumpa przedstawia podobne argumenty. W grudniu 2016 roku konserwatywny komentator Scottie Nell Hughes twierdził, że liczy się wyłącznie percepcja. „Ciekawe w całym okresie kampanii było to, jak ludzie mówią, że fakty to fakty. Ale to tak naprawdę nie są fakty”, powiedział w audycji The Diane Rehm Show w radiu NPR. „To tak jak z patrzeniem na rating albo szklankę do połowy pełną wody. Każdy może je interpretować, jak chce, czy to prawda, czy nie. Niestety nie ma już czegoś takiego jak fakty”.

Conway była jednak urzędniczką Białego Domu i to wysokiego szczebla, a nie medialną celebrytką. W jednej frazie nie tylko zasygnalizowała nadejście epoki postprawdy, ale się do niej zapisała. W jej radosnej pochwale wypowiedzi Spicera zawarła potoczną wersję słynnego powiedzenia Nietzschego, że „nie ma faktów, są tylko interpretacje”. Reporter NBC mógł uznać tezę Spicera za kłamstwo, ale z jej perspektywy był to wyraz niezrozumienia nowych reguł debaty publicznej. Nie było żadnej stabilnej, weryfikowalnej rzeczywistości – jedynie niekończąca się bitwa o jej definicję, twoje „fakty” przeciwko moim „alternatywnym faktom”. Chodzi o wyjście zwycięsko z takiej bitwy, zresztą zwycięstwo zawsze było sednem polityki. Tyle że teraz – jeśli maksyma Conway przeważy – wyłącznie ono będzie miało konsekwencje.

Nie ma sensu zaprzeczać roli, jaką w tym procesie odgrywa osobista psychologia Trumpa i jego instynkty. Na długo przed jego kandydowaniem na prezydenta mariaż magnata z prawdą był w najlepszym razie nietrwały. Od Roya Cohna, swego prawnika, człowieka do załatwiania trudnych spraw i zausznika – a niegdyś głównego doradcy McCarthy’ego przy antykomunistycznej nagonce – nauczył się, że „marka” jest ważniejsza niż rejestr faktów i zmyśleń, a niestrudzona walka o rozpoznawalność o wiele ważniejsza niż bezbłędnie obiektywny przekaz. Cohn nauczył Trumpa dużo więcej niż tylko staromodnego PR-u, czyli zarządzania informacjami. Nauczył go kreacji nowoczesnego mitu. W jego grze fakty były luksusem, a do tego często nieistotnym¹².

W swym – napisanym przez ghostwritera – bestsellerze The Art of the Deal Trump z aprobatą odnosi się do „prawdziwej przesady”, choć trudno o większy eufemizm. Chodzi bowiem o to, że nie liczy się prawdziwość, lecz wpływ. Jego kamerdyner Anthony Senecal twierdził kiedyś, że Trump zapewniał go, jakoby pokryte dziecięcymi wierszykami kafelki w pokoju małej Ivanki w jego posiadłości Mar-a-Lago położył za młodu sam Walt Disney. Kiedy Senecal stwierdził, że ta historia jest nieprawdopodobna, jego szef odparł ze śmiechem: „A kogo to obchodzi?”¹³.

Trump miał na myśli to, że opowieść bardziej się liczy niż fakty. I właśnie na tej zasadzie prowadził swoją kampanię w 2016 roku. Zamiast wpychać elektoratowi do gardła cały zestawu faktów i detali ze swego życiorysu, wykrzyczał narrację nakładającą dość prostacki porządek na zmieniającą się wciąż złożoność współczesnego życia. Wprost dzielił opinię publiczną, obiecując zakaz imigracji z krajów islamskich, budowę muru na meksykańskiej granicy i powrót do gospodarczego protekcjonizmu.

I o to właśnie chodziło: zaoferować wielkiej masie białych wyborców cały szereg wrogów, przeciwko którym mogli się zjednoczyć, historię, w której mogli odegrać swoją rolę oraz wreszcie mityczny plan „uczynienia Ameryki na powrót wielką”. Skutek był raczej odurzający niż racjonalny: lepsza jednak narracja fantastyczna, poprawiająca nastrój, niż żadna. Ośrodkiem tej narracji był sam Trump, przybrudzony Gatsby, którego wulgarna błyskotliwość – tak bardzo wykpiwana przez media – czyniła całą opowieść tak uwodzącą¹⁴.

Zwycięstwo przekonało go, że odtąd może już czuć się zupełnie wyzwolony z nieco upierdliwych ograniczeń faktami. Przewińmy do przodu: do pierwszej samodzielnej konferencji Trumpa jako prezydenta, na której stwierdził, że osiągnął „największe zwycięstwo w kolegium elektorskim od czasu Ronalda Reagana”. Kiedy poprawił go Peter Alexander z NBC, wskazując, że w 2008 roku Obama zapewnił sobie 365 głosów, a więc o 61 więcej niż Trump – prezydent wymamrotał: „mówiłem, że wśród republikanów”. Na to Jake Tapper z CNN odparł, że George H. W. Bush otrzymał 426 głosów w roku 1988 i zapytał w związku z tymi fałszywymi twierdzeniami, dlaczego właściwie Amerykanie mieliby mu zaufać. Z pozoru niespeszony prezydent powiedział tylko: „Takie dostałem informacje. Właściwie to gdzieś taką informację widziałem. Ale zwycięstwo było naprawdę zdecydowane, przyznacie?”¹⁵. Innymi słowy: kogo to obchodzi?

Kusi zatem, by przypisać zalew postprawdy zwycięstwu Trumpa. Kusi, lecz to błąd. Gdyby za ten kryzys prawdziwości dało się obarczyć winą jednego politycznego socjopatę, problem byłby do powstrzymania i ograniczony w czasie (żaden prezydent USA nie może rządzić dłużej niż dwie czteroletnie kadencje). Trump to jednak symptom, nie przyczyna. Start w wyborach prezydenckich rozważał od lat i tyle samo czasu go wykpiwano. Ale w roku 2016 – jak ewidentnie wyczuł – gwiazdy ułożyły się wreszcie po jego myśli. Wychwycił także i to, że, mutatis mutandis, decyzja brytyjskich obywateli o wyjściu z Unii Europejskiej to próba generalna przed jego własną wygraną. Na kilka dni przed wyborami przewidywał, że rezultatem będzie „brexit plus, plus, plus”¹⁶. Chodziło o to, że brytyjskiej rebelii przeciwko prounijnemu establishmentowi dorówna i przelicytuje ją bunt narodu amerykańskiego przeciwko upadłym elitom Waszyngtonu.

Analogie były jednak dużo głębsze. Arron Banks, błyskotliwy biznesmen finansujący kampanię na rzecz wyjścia z UE, miał rację, analizując źródła wyniku referendum: „Kampania na rzecz pozostania pokazywała fakty, fakty, fakty i fakty. To po prostu nie działa. Trzeba znaleźć kontakt emocjonalny z ludźmi. Na tym polega też sukces Trumpa”¹⁷. Opowiadający się za utrzymaniem członkostwa Wielkiej Brytanii w UE bombardowali opinię publiczną statystykami: wyjście będzie kosztować 950 tysięcy brytyjskich miejsc pracy, średnia płaca spadnie o 38 funtów na tydzień, każda rodzina zapłaci średnio 350 funtów więcej za podstawowe towary w ciągu roku, 66 miliardów inwestowanych przez kraje UE w Wielkiej Brytanii stanie pod znakiem zapytania, koszt wyjścia wyniesie 4300 funtów na gospodarstwo domowe… itp., itd.¹⁸. Łatwo było pokazać cały ten zalew niestrawnych danych jako serię zupełnie arbitralnych stwierdzeń.

Brexitowcy rozumieli dobrze potrzebę prostoty i wydźwięku emocjonalnego: narracji nadającej egzystencjalny sens decyzji, która skądinąd mogłaby się wydawać techniczna i abstrakcyjna. Jak twierdził wówczas Dominic Cummings, szef kampanii Vote Leave, argumentacja na rzecz wyjścia musiała być jasna i dotykać konkretnych bolączek opinii publicznej. Przekaz oparty na możliwościach rozwoju handlu, które mógł stworzyć brexit – Go Global – broniłby się jakoś intelektualnie, ale nie przyniósłby głosów. Wcześniejsze badania Cummingsa na temat potencjalnego członkostwa Wielkiej Brytanii w strefie euro pokazały jednak potencjalną moc obietnicy „odzyskania kontroli”. Po drugie, uznał on, że tygodniowy koszt członkostwa w UE – rzekome 350 milionów funtów – należy wyeksponować w kampanii oraz, co najważniejsze, potraktować jako potencjalną dywidendę dla Narodowej Służby Zdrowia. Innymi słowy: wesprzyjmy lekarzy i pielęgniarki zamiast brukselskich biurokratów. Po trzecie, kampania miała ukazywać potencjalną akcesję Turcji do Unii Europejskiej jako wyraźne i aktualne zagrożenie dla kontroli przez Wielką Brytanię polityki imigracyjnej. „Byłem zaskoczony, jak wielkim szokiem dla naszych przeciwników było, gdy uderzyliśmy w nich Turcją” – wspominał później Cummings na blogu¹⁹. Zaskoczony czy nie, miał rację, że perspektywa imigracji – zwłaszcza z Turcji – przekona wielu głosujących i zapewni historyczne zwycięstwo kampanii na rzecz wyjścia.

Analogie do sukcesu Trumpa nie są ścisłe, ale – tak jak rozumiał to Banks – wystarczająco bliskie. Tempo, w jakim brexitowcy zmieniali stanowisko w sprawie obietnic, które przechyliły szalę ich zwycięstwa, było wprost niesłychane. W programie BBC Newsnight dzień po wyborach konserwatywny poseł Izby Gmin Daniel Hannan zaprzeczał, jakoby jego strona obiecywała czy choćby sugerowała, że odtąd nastąpi radykalne zmniejszenie imigracji. „Nigdy nie mówiliśmy, że dojdzie do jakiegoś radykalnego spadku”, mówił zdumionemu prezenterowi Evanowi Davisowi. „Chcemy po prostu mieć instrumenty kontroli”²⁰.

Broniąc swego osobistego stanowiska, Hannan powiedział później: „Ludzie, spójrzcie, co mówiłem w trakcie kampanii, to wszystko jest na Twitterze, na YouTube i tak dalej. Byłem za większą kontrolą, nie za minimalną imigracją”²¹. W przypadku samego Hannana – polityka znanego z uczciwości i zręcznego umysłu – to nawet mogła być prawda. Ale było nieszczerym twierdzenie, że strona zwycięska, czyli „my”, do których Hannan się odnosił – nie starała się wywołać wrażenia, że liczba wjeżdżających do kraju imigrantów spadnie. 16 czerwca Nigel Farage, ówczesny lider Partii Niepodległości Zjednoczonego Królestwa, opublikował plakat z ogromną kolejką syryjskich uchodźców pod hasłem „Moment przełomu”²². Od tego wizerunku powszechnie się odcinano, między innymi zrobił to Boris Johnson, najbardziej rozpoznawalny spośród oficjalnych rzeczników kampanii na rzecz wyjścia z UE, który zadeklarował, że „głęboko mu się to nie podoba”²³. Bez wątpienia tak było: plakat mówił wprost to, co inni chcieli jedynie zasugerować.

Wyborcy, którzy popierali brexit, chcieli odzyskania kontroli w jakimś celu. Na różne sposoby rozmaite kampanie na rzecz wyjścia chętnie rozbudzały rosnące oczekiwania wśród tych, którzy postanowili winą za swe niepowodzenia – realne lub wyimaginowane – obarczyć właśnie imigrantów. Podsycało to szkodliwe przekonanie, że ruchy ludności to gra o sumie zerowej: że ci, którzy przybywają do Wielkiej Brytanii, to banda darmozjadów pozbawiających rdzennych Brytyjczyków miejsc w szkołach, mieszkań, miejsc pracy i w służbie zdrowia (wszystkie te mityczne opowieści całościowo obaliła Neli Demireva z Uniwersytetu Essex)²⁴. Choć członkostwo Turcji w UE było perspektywą w najlepszym razie odległą – na co wyraźnie wskazuje ostatni roczny raport Komisji Europejskiej na temat postępów negocjacji – pasowało ono brexitowcom do tego, by zasiewać strach przed jej akcesją i wynikającą z tego falą muzułmańskich imigrantów²⁵.

Matthew d’Ancona, Postprawda

Warszawa 2018

Copyright © Matthew d’Ancona, 2017

First published as Post-Truth by Ebury Press, an imprint of Ebury. Ebury is a part of the Penguin Random House group of companies.

Copyright © for this edition by Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2018

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-65853-59-2

Przekład: Michał Sutowski

Redakcja, opieka redakcyjna: Maciej Kropiwnicki

Korekta: Urszula Roman

Projekt okładki: Krzysztof Zdunkiewicz

Wydawnictwo Krytyki Politycznej

ul. Foksal 16, II p.

00-372 Warszawa

redakcja@krytykapolityczna.pl

wydawnictwo.krytykapolityczna.pl

Książki Wydawnictwa Krytyki Politycznej dostępne są w redakcji Krytyki Politycznej (ul. Foksal 16, Warszawa), w Świetlicach KP w Cieszynie (al. Jana Łyska 3), Trójmieście (ul. Nowe Ogrody 35, Gdańsk) oraz księgarni internetowej KP (wydawnictwo.krytykapolityczna.pl), a także w dobrych księgarniach na terenie całej Polski.

Skład wersji elektronicznej: Marcin Kapusta

konwersja.virtualo.pl