Seria: MUNDUS. Ludzie

Projekt okładki Agnieszka Winciorek

Na okładce: fotografia z archiwum autora

Tytuł oryginału: This is London. Life and Death in the World City

Copyright © Ben Judah 2016

First published 2016 by Picador, an imprint of Pan Macmillan, a division of Macmillan Publishers International Limited

Wszystkie ilustracje zamieszczone w książce pochodzą z archiwum autora.

© Copyright for Polish Translation and Edition by Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Wydanie I, Kraków 2018 All rights reserved

Niniejszy utwór ani żaden jego fragment nie może być reprodukowany, przetwarzany i rozpowszechniany w jakikolwiek sposób za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych oraz nie może być przechowywany w żadnym systemie informatycznym bez uprzedniej pisemnej zgody Wydawcy.

ISBN 978-83-233-4264-9

www.wuj.pl

Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego

Redakcja: ul. Michałowskiego 9/2, 31-126 Kraków

tel. 12 663-23-80, 12 663-23-82, fax 12 663-23-83

Dystrybucja: tel. 12 631-01-97, tel./fax 12 631-01-98

tel. kom. 506-006-674, e-mail: sprzedaz@wuj.pl

Konto: PEKAO SA, 80 1240 4722 1111 0000 4856 3325

SPIS TREŚCI

DWORZEC AUTOBUSOWY VICTORIA 9

PARK LANE16

PECKHAM HIGH STREET37

NEASDEN LANE53

PESZAWAR – LONDYN68

ELEPHANT AND CASTLE82

HAMMERSMITH AND CITY98

WHITE CITY108

FORD FOCUS129

OBWODNICA PÓŁNOCNA136

BECKTON ALPS152

PLAC BERKELEY174

N21187

KNIGHTSBRIDGE198

MOST CATFORD214

FORE STREET231

HANS PLACE238

PLAISTOW ROAD249

HARLESDEN ROAD266

EDMONTON GREEN284

CHESTER ROW297

RYE LANE313

ILFORD LANE324

LAMBERT ROAD341

LEA BRIDGE ROAD361

PRZYPISY375

PODZIĘKOWANIA383

DWORZEC AUTOBUSOWY VICTORIA

Muszę zobaczyć wszystko na własne oczy. Nie ufam statystykom. Nie ufam felietonistom. Nie ufam samozwańczym rzecznikom. Sam muszę sobie wyrobić opinię. Dlatego znów trzęsę się z zimna na Dworcu Autobusowym Victoria o szóstej rano.

Bez przerwy ktoś mnie potrąca lub popycha. Automatyczne drzwi otwierają się i zamykają. Obserwuję tłum przybyszów, lekko oszołomionych po długiej podróży. Afrykańczycy w bluzach z kapturami i kurtkach ze sztucznej skóry przecierają zaspane oczy. Mięśniacy z Polski wychodzą na ulicę, dźwigając wielkie torby z narzędziami. Arabowie w ocieplanych kamizelkach i polarach wyjmują z kieszeni jednorazowe komórki i wybierają numery znajomych.

Przychodzę na dworzec autobusowy każdego ranka od dwóch tygodni. Liczę autobusy i podchodzę do cudzoziemców – najpierw dziesiątków, a później setek – nagrywając ich wypowiedzi na dyktafon w telefonie. Dziś znowu mam kaca. Marznę. Mróz, jak co dzień, maluje wzory na wszystkich oknach, a moje ubranie nasiąka zimną wilgocią.

Koła rozbryzgują brudną wodę, gdy autobusy cofają się, wydając przerywane sygnały dźwiękowe, aby wypuścić ze środka Paryż, Bukareszt i Rzym. Słychać trzepot skrzydeł gołębi i zawodzenie wentylatorów. Ulewny deszcz jak gigantyczna grzechotka bębni jednostajnie w szklany dach nad zaniedbanym dworcem. Dłonie czerwienieją mi z zimna, gdy wystukuję na ekranie telefonu zwięzłe notatki: tak właśnie, dzień po dniu, wygląda życie na naszej żałosnej Ellis Island. W miejscu, skąd biorą początek nasze przemiany społeczne.

W tym ciasnym holu, wzdłuż którego stoją stare, brudne automaty telefoniczne, rozbrzmiewają niezrozumiałe języki: romski, turecki, może suahili. Kafelki lśnią w świetle jarzeniówek. Pasażerowie wysiadają z autobusu Eurolines. Rumunka w szarym, ortalionowym dresie, idąca tuż za krępym mężczyzną, zdejmuje kaptur, uśmiecha się nieśmiało i przeczesuje dłońmi długie, lśniące, kasztanowe włosy. Pryszczaty, nieogolony chłopak w czarnej bluzie z kapturem i pikowanej puchowej kurtce ciągnie sportową torbę i gapi się bezmyślnie na plątaninę kolorowych linii na mapie metra.

Sterczę znów na zimnym, wilgotnym dworcu, zapisując to, co widzę, w pamięci telefonu.

Bo ufam tylko temu, co zobaczę na własne oczy. Urodziłem się w Londynie, ale nie poznaję już tego miasta. Nie wiem, czy kocham ten nowy Londyn, czy raczej budzi on we mnie przerażenie: miasto, w którym co najmniej pięćdziesiąt pięć procent mieszkańców nie jest rdzennymi Brytyjczykami, prawie czterdzieści procent urodziło się za granicą, a pięć procent mieszka nielegalnie. Nie mam pojęcia, kim są ci nowi londyńczycy. A nawet czym naprawdę jest ich Londyn.

Właśnie dlatego tu przychodzę.

Paryż podjeżdża tyłem, monotonnie popiskując. Turkocą kółka toreb ciągniętych przez rozszczebiotanych i plotkujących metroseksualnych Francuzów obojga płci w dżinsowych rurkach. Ścierają krople deszczu ze swoich dobrze nawilżonych twarzy i brązowych okularów w rogowych oprawkach. Wysoka dziewczyna o męskiej sylwetce, przygarbiona, z opuszczonymi ramionami, w dżinsowej spódnicy, przystaje pod wykafelkowaną ścianą, opiera się o nią na chwilę i zamyka oczy. Zmęczony afrykański sprzątacz w kamizelce odblaskowej, z mopem w ręku, przypadkiem trąca ją w ramię i przeprasza. Ona jednak ledwie go zauważa, a ja szybko zapisuję jej reakcje: jakby miała do czynienia z niewidzialnym człowiekiem w kamizelce odblaskowej.

Teraz podjeżdża Kolonia. Dwóch bułgarskich twardzieli o pomarszczonych twarzach i zapuchniętych oczach, w identycznych błękitnych kurtkach narciarskich, wyciąga z bagażnika grafitowe plecaki z młotami pneumatycznymi. Obaj gniewnie marszczą brwi, zerkając na wysiadające z autobusu niechlujne, jazgotliwe Romki w ciemnozielonych chustkach na głowach i długich, czarnych spódnicach. Kobiety nie przestają sobie przygadywać, taszcząc między odbijającymi światło kałużami worki na śmieci wypełnione po brzegi porwanymi kocami i zatęchłymi kołdrami. Kobiety idą za ziewającym mężczyzną w czarnej skórzanej czapce, który niesie tylko podrapany futerał na skrzypce.

Nagrywając monotonne odgłosy dworcowego gwaru, tracę rachubę autobusów. Co tydzień przywożą na Dworzec Autobusowy Victoria dwa tysiące migrantów. To tutaj każdego roku przybywa ich kilkadziesiąt tysięcy, co odpowiada liczbie ludności takich miast jak Basildon czy Bath. Wszyscy ci ludzie współtworzą nowy Londyn.

O tej porze jest jeszcze ciemnawo.

Stoję, drżąc z zimna. Jestem tu, ponieważ nie rozumiem tego miasta.

Wsuwam telefon do kieszeni. Człowiek nie może się dowiedzieć wszystkiego, tylko patrząc. Nie wywnioskuje wszystkiego z samych liczb. Musi wyjść z domu i pogadać z ludźmi – ludźmi kompletnie odmiennymi od siebie. Chcę porozmawiać z tamtą trójką Romów. Nie pozwolę, żeby ktoś inny powiedział mi, co myślą.

Wychodzę za nimi z dworca wprost we wczesny londyński poranek. Trzech polskich robotników, którzy przykucnęli tuż przy wejściu obok swoich pomiętych plastikowych toreb, prosi na migi o parę fajek dwóch Francuzików w beżowych pelerynach. Ale ich papierosy są za drogie, żeby się nimi dzielić.

Troje Romów, krzycząc, przeklinając i machając niecierpliwie na maruderów, przepycha się na zewnątrz, w zacinający deszcz. Wszyscy pchają wózki na zakupy wyładowane workami z tworzywa i pół tuzinem kul inwalidzkich.

Jak się wydaje, znają drogę.

Podążam za nimi w moich znoszonych adidasach jak złodziej za ofiarą i jednocześnie zapisuję w notatniku telefonu, co widzą po drodze: hałaśliwy ruch uliczny, rozmyte światła, bogato zdobione edwardiańskie pałace z czerwonej cegły, z kolumnowymi portykami albo monumentalne, płaskie fasady biurowców z błękitnego szkła, z wylotami kanałów wentylacyjnych, w których o tej porze śpią jeszcze bezdomni. Otoczenie Dworca Victoria jest usiane śpiworami. Bezdomni śpią w sklepionych przejściach między domami, w zamkniętych bramach, w kamiennej kolumnadzie, w wylotach kanałów wentylacyjnych ponurej, ultranowoczesnej galerii handlowej, na przystankach autobusowych i, całymi grupami, na rozłożonych gazetach.

Zauważam, że Romowie pochylają się i przyglądają bezdomnym, którzy leżą skuleni wzdłuż portyków fantastycznych, eklektycznych fasad po drodze do pałacu Buckingham.

Liczę śpiących bezdomnych, których mijają: sześciu, siedmiu, ośmiu. Dwa razy zatrzymują się, jakby zauważyli znajomych. Idąc za nimi dalej, orientuję się, że szukają kogoś konkretnego w śpiworach zwiniętych w kłębki na brudnych schodach tych wystudiowanych kamiennych fantazji, tych wymyślnie ustrojonych drag queens, które rozpaczliwie pragną połączyć w sobie antyczną Grecję z Anglią. Tymczasem ulica zakręca wzdłuż ogrodzenia z groźnie wyglądających prętów w kształcie włóczni, wzniesionego po to, by trzymać biedotę z daleka od zacienionych skwerów.

Kogo szukają u stóp tych wyniosłych, aroganckich budynków?

Redaktor inicjujący

Mateusz Chaberski

Redaktor prowadzący

Jadwiga Makowiec

Redakcja

Renata Włodek

Korekta

Elżbieta Krok

Skład i łamanie

Hanna Wiechecka

Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego

Redakcja: ul. Michałowskiego 9/2, 31-126 Kraków

tel. 12 663-23-80, 12 663-23-82, fax 12 663-23-83