Marka wydawnicza Bo.wiem

Seria #nauka

KONSULTACJA MERYTORYCZNA: prof. dr hab. inż. Stanisław Mroziński

PROJEKT SERII: Marta Jaszczuk

Projekt okładki: Sebastian Wojnowski

Fotografia na okładce: Roman Milert (Adobe Stock)

Tytuł oryginału: The Perfectionists. How Precision Engineers Created the Modern World

Copyright © 2018 by Simon Winchester

All rights throughout the world are reserved to Proprietor

Copyright © for the Polish translation by Grzegorz Ciecieląg, 2024

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2024

Wydanie I, Kraków 2024

All rights reserved

Niniejsza książka stanowi utwór chroniony na podstawie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Prawami do tego utworu dysponuje Wydawca – Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Bez zgody Wydawcy niedopuszczalne jest kopiowanie, rozpowszechnianie lub inne korzystanie z niniejszej książki w całości lub z jej fragmentów z wyjątkiem dozwolonego użytku osobistego lub publicznego.

Zawarte na stronach 292–294 informacje dotyczące tsunami, które w marcu 2011 roku uderzyło w region Tōhoku, zostały zaczerpnięte – za zgodą wydawcy – z eseju Simona Winchestera opublikowanego na łamach „The New York Review of Books” z 9 listopada 2017 roku.

ISBN 978-83-233-5337-9 (druk)

ISBN 978-83-233-7523-4 (epub, mobi)

Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego

Redakcja: ul. Michałowskiego 9/2, 31-126 Kraków

tel. +48 12 663 23 80

Dystrybucja: tel. +48 12 631 01 97

tel. kom. +48 506 006 674, e-mail: sprzedaz@wuj.pl

Konto: PEKAO SA, nr 80 1240 4722 1111 0000 4856 3325

www.bowiem.wuj.pl

Dla Setsuko

Pamięci mojego ojca

Bernarda Austina Williama Winchestera (1921–2011),

którego skrupulatność nie znała granic

Zachęcam Czytelnika, by oddając się lekturze mojej książki, zawsze miał w pamięci poniższe cytaty z dzieł Lewisa Mumforda (1895–1990).

Cykl maszyny dobiega końca. Przez ostatnie trzy stulecia człowiek wiele się nauczył, studiując jej skomplikowaną naturę i wysilając umysł, by znaleźć dla niej praktyczne zastosowania. Jednak życie w rzeczywistości maszyny jest dla nas równie nierealne, co na pustkowiach Księżyca.

– The Culture of Cities (1938)

Umiejętność rozbudzenia emocji oraz wyrażania wartości moralnych i estetycznych są równie ważne, co nauka, wynalazczość czy codzienna organizacja. Jedno wzmacnia drugie.

– Values of Survival (1946)

Dajmy sobie spokój z tymi przeklętymi samochodami i zacznijmy budować miasta z myślą o kochankach i przyjaciołach.

– My Works and Days (1979)

Wstęp

Celem nauki nie jest uzyskanie dostępu do nieskończonej wiedzy, lecz ograniczenie liczby popełnianych błędów.

– Bertolt Brecht, Życie Galileusza (1939)1

Siadaliśmy właśnie do kolacji, kiedy tata z konspiracyjnym błyskiem w oku oznajmił, że chce mi coś pokazać. Otworzył neseser i wyjął z niego pokaźnych rozmiarów, ciężkie drewniane pudło.

Działo się to pewnego paskudnego zimowego wieczora w Londynie w połowie lat 50. XX wieku. Na zewnątrz było zimno, a miasto spowijał żółtawy smog. Miałem jakieś dziesięć lat, akurat przyjechałem do domu na Boże Narodzenie ze szkoły z internatem. Tata wrócił właśnie z fabryki w północnym Londynie. Wchodząc do domu, strzepnął z ramion oficerskiego płaszcza drobiny szarego, rozmokłego śniegu, a potem stanął z fajką w zębach naprzeciw buzującego kominka, żeby się ogrzać. Niedługo później mama przestała krzątać się po kuchni i zaczęła szykować stół w jadalni.

Ale wróćmy do pudełka.

Pamiętam je wyraźnie, choć przecież upłynęło ponad sześćdziesiąt lat. Miało rozmiary mniej więcej 8 × 8 × 7,5 cm, tyle co puszka na herbatniki. Od razu wiedziałem, że nie jest to pierwsze lepsze pudło i że choć pociągnięta lakierem, wysłużona dębina sporo przeszła, ktoś musiał o nią dbać. Na przymocowanej do pokrywy mosiężnej plakietce widniało nazwisko oraz inicjały taty: Sz.P. B.A.W. Winchester. Podobnie jak moje znacznie skromniejsze pudełko do przechowywania ołówków i kredek, jego również miało przesuwne wieko zabezpieczone niewielkim mosiężnym skobelkiem, który można było odsunąć jednym palcem, wsuwając go do specjalnej wnęki.

Tata odsunął wieko, a moim oczom ukazało się wnętrze wyłożone grubą warstwą krwistoczerwonego aksamitu i poznaczone licznymi rowkami – ich zadaniem było przytrzymanie w miejscu mnóstwa lśniących kawałków metalu. Niektóre miały kształt sześcianów, ale więcej było prostopadłościanów – na pierwszy rzut oka przypominały maleńkie tabletki, kostki domina albo kęsy stali. Od razu zauważyłem, że wszystkie co do jednego mają na powierzchni wygrawerowane ciągi cyfr i kropkę umieszczoną na początku lub w środku, na przykład: .175, .735 albo 1.300. Tata ostrożnie odłożył pudełko i zapalił fajkę, a wtedy ponad setka tajemniczych kawałków metalu zalśniła odbitym blaskiem węgli płonących w kominku.

Następnie wyjął dwa największe elementy i ułożył je na lnianym obrusie. Mama, podejrzewając, skądinąd słusznie, że podobnie jak większość rzeczy, które tata wynosił z myślą o mnie ze swojego zakładu, te również będą całe w oleju, wydała z siebie zduszony okrzyk i pognała do kuchni. Pochodziła z belgijskiej Gandawy i była osobą nad wyraz pedantyczną, a do tego typową przedstawicielką swojego pokolenia, zatem utrzymanie koronkowego obrusu w nieskazitelnym stanie było dla niej priorytetem.

Tata podniósł oba kawałki, abym mógł lepiej im się przyjrzeć. Powiedział, że wykonano je z wysokowęglowej stali nierdzewnej czy jakiegoś innego stopu, z dodatkiem chromu i bodajże wolframu, które miały zapewnić im wyjątkową twardość. Dodał jeszcze, że ten stop się nie magnetyzuje. Aby pokazać, co miał na myśli, popchnął oba kawałki metalu ku sobie, a te zostawiły na obrusie wyraźny oleisty ślad (kolejny powód udręki mamy). I udowodnił swoją tezę: elementy pozostały na miejscach, nie przyciągając się ani nie odpychając. „Podnieś je”, nakazał mi tata. Chwyciłem każdy, jakbym próbował zmierzyć ich rozmiary. Były zimne i sporo ważyły, a precyzja wykonania czyniła je na swój sposób pięknymi.

Tata zabrał je ode mnie i ponownie ułożył na stole, tym razem jeden na drugim. „A teraz podnieś tylko ten leżący na wierzchu”, powiedział. Zacisnąłem palce na górnym kawałku metalu i uniosłem go, lecz razem z nim podniósł się także ten spod spodu.

Na twarzy taty pojawił się szeroki uśmiech. „Rozdziel je” – nakazał. Chwyciłem dolny fragment i pociągnąłem, ale bez efektu. „Mocniej” – powiedział. Znowu nic. Nie udało mi się go przesunąć nawet o milimetr. Dwie prostokątne stalowe płytki zachowywały się, jakby zostały ze sobą sklejone, zespawane lub w inny sposób scalone, i to do tego stopnia, że nie widziałem, gdzie jedna się kończy, a druga zaczyna. Wyglądały, jakby stopiły się ze sobą. Ale nie poddawałem się. Z tego wysiłku aż się spociłem.

Mama w końcu wróciła z kuchni i posłała tacie zniecierpliwione spojrzenie, więc odłożył on fajkę, zdjął marynarkę i zacząć nakładać jedzenie. Płytki położone obok szklanki z wodą stały się symbolem mojej fizycznej słabości i porażki. „Czy mogę spróbować jeszcze raz?” – zapytałem. „Nie ma takiej potrzeby” – odpowiedział tata, po czym wziął płytki do ręki i płynnym ruchem zsunął jedną z drugiej. Rozłączyły się momentalnie, bez najmniejszego oporu i z wielką gracją. Przyglądałem się temu z rozdziawionymi ustami – z perspektywy uczniaka tata równie dobrze mógł machnąć czarodziejską różdżką.

„Nie ma w tym magii” – zapewnił mnie. – „Po prostu wszystkie ściany są idealnie płaskie, pozbawione najmniejszych zniekształceń. Poddano je obróbce maszynowej i wygładzono do tego stopnia, że między dwie stykające się powierzchnie nie dostaje się powietrze, które osłabiłoby połączenie. Są tak idealnie wyrównane, że gdy jeden znajdzie się obok drugiego, cząsteczki obu łączą się ze sobą i rozdzielenie ich graniczy z niemożliwością – choć nikt nie ma pewności, dlaczego tak się dzieje. Można je tylko przesunąć”. I to określenie się przyjęło.

Tata opowiadał z ożywieniem; jak zawsze, kiedy był czymś podekscytowany, snuł swoją opowieść z autentyczną pasją. „Te metalowe płytki” – powiedział z wyraźną dumą – „to prawdopodobnie najbardziej precyzyjne obiekty, jakie istnieją na świecie. Nazywamy je płytkami wzorcowymi albo płytkami Johanssona, od nazwiska ich wynalazcy, Carla Edvarda Johanssona. Wykorzystuje się je do mierzenia obiektów, gdzie minimalna tolerancja błędu ma kluczowe znaczenie. Ludzie zajmujący się ich produkcją zajmują szczytowe miejsce na drabinie inżynierii mechanicznej. Są niezwykle cenne. Chciałem ci je pokazać, bo odgrywają ważną rolę w moim życiu”.

W tym miejscu przerwał swój wywód i zamilkł. Ostrożnie odłożył płytki wzorcowe do wyścielonego aksamitem drewnianego pudełka, dokończył kolację, zapalił fajkę i zdrzemnął się przed kominkiem.

Mój tata całe życie zajmował się inżynierią precyzyjną. Pod koniec kariery zawodowej zaprojektował maleńki silniczek elektryczny do systemów naprowadzających w torpedach. Większość projektów była objęta klauzulą tajności, ale od czasu do czasu przemycał mnie do jakiejś fabryki, gdzie z zachwytem lub konsternacją przyglądałem się maszynom wycinającym i przycinającym zęby mosiężnych kół zębatych, polerującym stalowe wałki o grubości ludzkiego włosa lub owijającym miedziane zwoje na magnesach, które, gdybym miał zgadywać, rozmiarami nie różniły się wiele od główki zapałki używanej przez tatę do rozpalania fajki.

Szczególnie miło wspominam czas spędzony z jednym z najbardziej poważanych pracowników taty, starszym panem w brązowym płaszczu laboratoryjnym, który nawet na chwilę nie wyjmował spomiędzy zębów fajki, choć nie była ona zapalona. Z wiecznie zmarszczonym czołem siedział naprzeciwko specjalnej tokarki – wyjątkowo kosztownego sprzętu produkcji niemieckiej, jak dowiedziałem się od taty – nie odrywając wzroku od rozmywającego się w ruchu, wirującego ostrza schładzanego na bieżąco przypominającą krem mieszanką wody i oleju. Przedmiotem poddawanym obróbce był nieduży mosiężny walec. Obracał się on w miejscu, a maszyna odchudzała go o mikroskopijne zwoje żółtego metalu. Z wielką uwagą przyglądałem się, jak – niewątpliwie za sprawą czystej magii – na zewnętrznych krawędziach walca pojawia się linia maleńkich ząbków.

Maszyna nagle przerwała swoją pracę, a hałas ustał. Kiedy zmrużyłem oczy, próbując rozszyfrować, co dokładnie dzieje się z walcem, ni stąd, ni zowąd otoczył go zestaw drobnych narzędzi wykonanych z węglika wolframu. Wałki zaczęły wirować i ciąć, formując, nacinając, zaokrąglając i ścinając krawędzie dopiero co powstałych ząbków. Przez zamontowane na obrabiarce szkło powiększające mogłem obserwować, jak zmienia się ich kształt, gdy zostają poddane działaniu ostrzy. W końcu rozległ się charakterystyczny szum sygnalizujący wyłączenie silnika, ruch obrotowy ustał, walec jak szynka został pocięty na plasterki, zwolniono zaciski i na filtrze, który wyłonił się z kremowo-olejowej kąpieli, ukazał się mokry stosik tak na oko dwudziestu nieprawdopodobnie lśniących kół zębatych, każde o grubości może milimetra i centymetrowej średnicy.

Niewidoczna dźwignia zrzuciła je z obrabiarki na tackę, skąd miały trafić na wałki, a potem do silników odpowiedzialnych za ruch statecznika lub zmianę skoku śruby napędowej. Wszystko po to, aby wyposażona w żyroskop torpeda wystrzelona z okrętu podwodnego podążała prosto do celu, obojętna na nieprzewidywalne ruchy lodowatych, rozkołysanych morskich wód.

Tym razem wiekowy rzemieślnik zadecydował, że Królewska Marynarka Wojenna jakoś obejdzie się bez najnowszej partii towaru. Chwycił stalową pęsetę, wydobył z kremowej kąpieli jedno kółeczko i opłukał w czystej wodzie. Z malującym się na twarzy wyrazem triumfu oraz dumy przekazał je mnie. Następnie odchylił się na krześle wyraźnie zadowolony ze swojej pracy i w ramach nagrody rozpalił fajkę. Maleńkie kółko zębate było podarkiem, jak powiedział mi później tata, pamiątką naszej wizyty. Równie idealnego trybiku ze świecą szukać.

Podobnie jak jego najlepszy pracownik, tata również chlubił się swoim zajęciem. Dostrzegał znaczenie, wagę, a przede wszystkim wartość pracy z bezkształtnymi kawałkami stali, nadawania im atrakcyjnej formy oraz funkcji. Wszystkie produkty były kunsztowne, schludnie wykończone i gotowe spełnić dowolne zadanie, od banalnego po najbardziej wymyślne, bowiem poza systemami uzbrojenia fabryka wytwarzała również elementy konstrukcji samochodów, nagrzewnic i wind górniczych, silniczków do cięcia diamentów i mielenia ziaren kawy, jak również ukrytych w mikroskopach, barografach, kamerach i zegarkach. „Ale nie tych noszonych na ręku” – wyznał ojciec z żalem – „tylko stołowych, chronometrów morskich i zegarów stojących, w których jego koła zębate wytrwale wyliczały fazy Księżyca i informowały o tym na tarczach zegarów stojących w tysiącach korytarzy”.

Zdarzało się, że tata przynosił do domu bardziej wyszukane cacka, choć chyba żadne nie skrywało w sobie magii poddanych obróbce mechanicznej, idealnie płaskich płytek wzorcowych. Miał w tym głównie jeden cel: dostarczenie mi rozrywki. Swoje niespodzianki prezentował przy stole w jadalni, za każdym razem doprowadzając mamę na skraj załamania, gdyż wszystko pakował w szary, utytłany w oleju papier woskowany, który zostawiał plamy na obrusie. „Czy mógłbyś położyć to coś na gazecie?” – upominała go, zwykle po fakcie, gdy niespodzianka już stała na stole, lśniąc w świetle lamp. Wydawało się, że kółka rwą się do pracy, ramiona czekają, aż ktoś je wygnie, a szklane elementy (nierzadko urządzenia miały soczewki lub niewielkie lusterko) tylko czekają, żeby pokazać, na co je stać.

Tatę fascynowały solidnie wykonane samochody. Darzył je ogromnym szacunkiem – zwłaszcza te wyprodukowane przez Rolls-Royce’a. W tych dawno minionych czasach owe szlachetne konstrukcje symbolizowały nie tyle status właściciela, ile raczej kunszt wytwórcy. Tata miał okazję zwiedzić linię montażową w Crewe i spędzić trochę czasu z członkami zespołu odpowiedzialnego za budowę wału korbowego. Szalenie zaimponowało mu wtedy to, że taki wał, ważący dobre kilkadziesiąt kilogramów, wykańczano ręcznie, dążąc do tak idealnego wyważenia elementów, że raz wprawiony w ruch na stanowisku testowym nie przestawał się obracać, ponieważ obie strony nawzajem się równoważyły. Powiedział mi, że gdyby wykluczyć efekt tarcia, wał korbowy wykorzystany w modelu Phantom V mógłby pracować w nieskończoność. Pokłosiem naszej rozmowy było pewne zadanie. Otóż tata zaproponował, żebym zaprojektował moje własne perpetuum mobile. Na próbę realizacji tego marzenia zmarnowałem wiele godzin i kilkaset kartek – podkreślę, że dysponowałem wówczas dość powierzchowną wiedzą na temat dwóch pierwszych zasad termodynamiki, a co za tym idzie, nie miałem szans podołać wyzwaniu.

Choć od tamtych szczęśliwych dni minęło ponad pół wieku, nigdy nie wyzbyłem się zamiłowania do maszyn. Przypomniało ono o sobie ze zdwojoną siłą pewnego wiosennego wieczoru w 2011 roku, kiedy to niespodziewanie otrzymałem e-mail od całkowicie obcej mi osoby, zamieszkałej w Clearwater na Florydzie. W tytule wiadomości widniało jedno słowo: „sugestia”, a autor, nie bawiąc się w konwenanse, już w pierwszym akapicie (z trzech) wypalił prosto z mostu: „A może napisałby pan książkę o historii precyzji?”.

Moim korespondentem był Colin Povey, który większość swojej kariery zawodowej przepracował na stanowisku dmuchacza szkła laboratoryjnego2. Jego argumentacja była prosta i przekonująca – pisał, że precyzja stanowi kluczowy aspekt współczesnego świata, ale jej rola jest anonimowa. Wszyscy zdajemy sobie sprawę z tego, że maszyny muszą być precyzyjne; że przedmioty, które stały się nam nieodzowne (jak kamera, telefon komórkowy, komputer, rower, samochód, zmywarka czy długopis), korzystają z idealnie dopasowanych komponentów i gwarantują niemal bezbłędne działanie; i chyba zgodzimy się, że im wyższy poziom precyzji, tym lepiej. Jednocześnie ową precyzję, podobnie jak tlen czy język ojczysty, traktujemy jako coś oczywistego, ledwie zauważalnego. Pełne zrozumienie istoty tego zjawiska nastręcza nie lada problemów i rzadko staje się ono tematem rzeczowej dyskusji – przynajmniej pośród laików. Mimo to precyzja jest wszechobecna, stanowi fundament współczesności, bez którego świat wyglądałby zupełnie inaczej.

Jednak nie zawsze tak było. Precyzja ma swoją genezę, jasno określony, niepodważalny moment narodzin. Z upływem czasu zmieniała się, rozwijała i ewoluowała, a jej przyszłość dla niektórych jest jasna i oczywista, innych zaś wprawia w konsternację i budzi niejakie wątpliwości. Innymi słowy, precyzja jest żywą opowieścią i gdyby wyrazić ją w formie krzywej, przypominałaby raczej parabolę niż prostą linię biegnącą ku nieskończoności. Jednak niezależnie od zawirowań opowieść nie ustawała. Jak to zwykli mawiać filmowcy, zawsze miała motyw przewodni.

Właśnie tak rozumiał precyzję pan Povey. Ale miał też bardziej osobisty powód, aby podsunąć mi temat książki, i objaśnił go, posługując się opowieścią zarazem precyzyjną i zwięzłą, którą tu przytoczę.

Pan Povey senior, ojciec mojego korespondenta, służył w armii brytyjskiej. Jedno jest pewne – był z niego niezły oryginał. Ot, kilka przykładów: jako że nie miał ochoty co niedzielę uczęszczać na obowiązkową mszę w obrządku anglikańskim, oznajmił, że wyznaje hinduizm; ponieważ nie uśmiechała mu się służba w okopach, dołączył do Royal Army Ordnance Corps (RAOC), korpusu, który dostarczał walczącym żołnierzom broń, amunicję i pojazdy opancerzone. (Od tamtych czasów zakres kompetencji RAOC uległ rozszerzeniu o mniej zaszczytne funkcje, jak pranie, zapewnienie mobilnych pryszniców i wykonywanie oficjalnych zdjęć).

Przeszedł podstawowe szkolenie saperskie i techniczne. Wyróżniał się na tle pozostałych rekrutów, więc w 1940 roku został wysłany do brytyjskiej ambasady w Waszyngtonie (incognito, w cywilnym ubraniu, ponieważ wówczas Stany Zjednoczone jeszcze nie uczestniczyły w wojnie). Współpracował z amerykańskimi producentami amunicji, pomagając w tworzeniu pocisków przystosowanych do standardów przyjętych w armii brytyjskiej.

W 1942 roku powierzono mu specjalne zadanie: miał ustalić, dlaczego amerykańskie pociski przeciwczołgowe wystrzelone z brytyjskiej wyrzutni niekiedy nie odpalają. Niezwłocznie wskoczył do pociągu do Detroit i poświęcił kilka tygodni na skrupulatną kontrolę kolejnych partii amunicji. Ku swojemu rozgoryczeniu skonstatował, że wszystkie pociski – co do jednego – idealnie mieszczą się w lufie wyrzutni. W stu procentach spełniały narzucone wymogi. „To nie w fabryce powinniśmy szukać źródła problemu” – tłumaczył przełożonym. Centrala w Londynie odesłała go tropem amunicji do dowódców zgłaszających irytującą usterkę, czyli na objęty wojną obszar północnoafrykańskiej pustyni.

Pan Povey natychmiast wyruszył w drogę, targając wielgaśną walizę wypełnioną po brzegi przyrządami pomiarowymi. Pierwszy etap swojej podróży odbył załadowanymi amunicją pociągami podążającymi nieśpiesznie ku Wschodniemu Wybrzeżu, przecinającymi po drodze pasma górskie i rzeki wschodnich Stanów Zjednoczonych, by ostatecznie zatrzymać się w Filadelfii, gdzie ładunek miał zostać przerzucony na pokład okrętów. Codziennie, na każdym kolejnym postoju, mierzył pociski i każdorazowo dochodził do jednakowej konkluzji: od momentu opuszczenia linii produkcyjnej skorupa i ogólna konstrukcja ładunków zachowały tę samą, odpowiadającą wyśrubowanym normom jakość.

Tak było do momentu, kiedy przesiadł się na towarowiec. Wtedy jego wyprawa przybrała formę swoistego chrztu bojowego: okręt, którym płynął, uległ uszkodzeniu i został porzucony przez resztę konwoju oraz eskortę niszczycieli. Pozostawiony samemu sobie pośrodku oceanu stał się łatwym celem u-bootów, a na domiar złego znalazł się w zasięgu straszliwej burzy, która wywołała okropną chorobę morską nawet u doświadczonych członków załogi. Ale właśnie te wymagające warunki pomogły panu Poveyowi rozwikłać problem, nad którym się głowił.

Okazało się bowiem, że winę za uszkodzenie części pocisków ponosi silne kołysanie. Ładunek zmagazynowano w skrzyniach głęboko w ładowni, więc kiedy fale miotały okrętem, skrzynie leżące na zewnątrz sterty – i tylko one – waliły o ścianę statku. Gdy sytuacja się powtarzała, narażony na uderzenia wierzchołek pocisku cofał się – choćby o kilka milimetrów – w głąb mosiężnej skorupy. W efekcie ulegała ona zniekształceniu, a jej krawędzie nieznacznie się rozchodziły. Zmiana była niedostrzegalna gołym okiem i aby ją zmierzyć, Povey musiał posłużyć się najdokładniejszymi mikrometrami i miernikami ze swojej kolekcji.

Właśnie dlatego pociski najciężej doświadczone podróżą nie mieściły się w lufie. Co więcej, kiedy okręt zawinął do portu, dokerzy wyładowywali skrzynie, a amunicję losowo rozdzielano i rozsyłano do różnych pułków – nie sposób było zatem stwierdzić, w której przesyłce znalazły się felerne pociski.

Była to zgrabna diagnoza, opatrzona prostym remedium: wystarczy, że fabryka w Detroit wzmocni skrzynie grubszą warstwą kartonu i drewna by – tadaaam! – pociski opuściły pokład okrętu w nienagannym stanie, a problem z zacinającymi się wyrzutniami zniknął jak ręką odjął.

Povey poinformował o swoim odkryciu centralę w Londynie i został z miejsca obwołany bohaterem, by następnie, w zgodzie z uświęconą wojskową tradycją, utknąć na pustyni bez dalszych rozkazów, za to – jako że dawno nie odwiedzał swojego biura w Waszyngtonie – z okrągłą sumką składającą się na zaległe wypłaty.

Wnioskuję, że saharyjskie upały zrobiły swoje, bowiem opowieść znienacka odbija w nieoczekiwanym kierunku: otóż pan Povey senior najwyraźniej poszedł w pustynne tango. Zdecydowanie po zbyt wielu tygodniach prażenia się w słońcu wreszcie uznał, że czas najwyższy wracać do Stanów, w czym pomogły mu strategicznie rozdane flaszki whisky. Potrzebował jedenastu butelek johnniego walkera, żeby dostać się z Kairu (po drodze zaliczając postój na tymczasowym lotnisku w ogarniętym wojną, egzotycznym Timbuktu) do Miami, z którego było już stosunkowo niedaleko do Waszyngtonu.

Nie mógł przewidzieć, jaką sytuację zastanie na miejscu. Podczas swoich afrykańskich wojaży tak długo nie dawał znaku życia, iż uznano go za zaginionego i prawdopodobnie martwego. Stracił prawo do korzystania z kantyny, jego szafkę zamknięto na cztery spusty, ubrania zaś oddano do krawca, by dopasował je do kogoś o drobniejszej posturze.

Wyjaśnienie tej kłopotliwej sytuacji wymagało mnóstwa czasu, a kiedy mniej więcej wszystko wróciło do normy, pan Povey odkrył, że korpus został przeniesiony do Filadelfii – gdzie czym prędzej sam się udał.

Tam też poznał sekretarkę korpusu i zakochał się w niej po uszy. Wzięli ślub, a pan Povey, który wbrew informacji wygrawerowanej na jego nieśmiertelniku nigdy nie wyznawał hinduizmu, do końca swoich dni wiódł przykładne życie w Stanach Zjednoczonych.

I czerpał z niego pełnymi garściami, jak zapewnił mnie mój korespondent. „Owa dama była moją mamą, a swoje przyjście na ten świat zawdzięczam ni mniej, ni więcej, tylko precyzji. I właśnie dlatego musi pan napisać o niej książkę” – podsumował.

Zanim oddamy się bez reszty zgłębianiu historii precyzji, musimy odnieść się do dwóch aspektów tego zjawiska. Pierwszym jest jego wszechobecność w debacie publicznej – precyzja stała się integralnym, niekwestionowanym i, wydawałoby się, wręcz kluczowym elementem debaty dotyczącej współczesnych zagadnień społecznych, handlowych, naukowych i intelektualnych, jak również tych z zakresu mechaniki. Przenika każdy aspekt naszego życia. W tym momencie przechodzimy do drugiej kwestii – która zakrawa na swoistą ironię – mianowicie że większość osób, których codzienność nabrała kolorów dzięki precyzji, nie do końca rozumie jej istotę, nie potrafiłaby precyzji zdefiniować ani wskazać, czym różni się od pojęć stosowanych z nią zamiennie – dość oczywistej „dokładności”, pokrewnych jej językowo „perfekcji” oraz „ścisłości” i „w sam raz, idealnie!”.

Wszechobecność precyzji bardzo łatwo jest zilustrować. Wystarczy się rozejrzeć. Ot, weźmy na przykład takie leżące na stoliku magazyny, a dokładniej reklamy w nich umieszczone. Raptem kilka minut przeglądania pozwoli ułożyć sobie terminarz zajęć przesiąkniętych precyzją.

Zaczynamy od szczotkowania zębów szczoteczką Colgate Precision. Sprytny czytelnik śledzący ofertę Gillette oszczędzi sobie „szarpania” brody dzięki maszynce do golenia wyposażonej w „pięć precyzyjnych ostrzy” z linii Fusion5 ProShield Chill, a kozią bródkę i wąsy uporządkuje precyzyjnym trymerem od firmy Braun. Przed pierwszą randką warto bezboleśnie usunąć z ramienia imię byłej dziewczyny – ten problem rozwiąże przyrząd reklamowany hasłem „precyzyjne laserowe usuwanie tatuaży”. Po doprowadzeniu się do porządku można zadbać o nastrój, grając serenadę na basówce Fender Precision albo zaprosić wybrankę serca na bezpieczną, zimową wycieczkę samochodem wyposażonym w nowy zestaw opon radialnych Firestone Precision, gwarantujących (jak głosi reklama) komfortową jazdę po śniegu. Kiedy już zaprezentujemy się od jak najlepszej strony na szosie, nie zaszkodzi udowodnić, że żaden krawężnik nam niestraszny, zaprzęgając do pracy opatentowaną technologię wspomagania parkowania Volkswagen Precision. Później zaprosimy wybrankę na piętro, żeby wspólnie posłuchać miłej dla ucha muzyki na radiu Scott Precision (urządzeniu, które łączy „wizualny splendor ze światowej klasy jakością dźwięku” produkcji chicagowskiej firmy Scott Transformer Company – magazyny zalegające na stolikach nie zawsze są aktualne). Następnie, jeśli śnieg stopnieje, możemy w ogródku przygotować obiad na grillu ceramicznym Big Green Egg z „precyzyjną kontrolą temperatury”, powieść marzycielskim spojrzeniem po niedalekim polu obsianym kukurydzą Johnson Precision, a na koniec nacieszyć się świadomością, że jeśli po stresującym wieczorze obudzimy się z kacem lub, bardziej ogólnie, złym samopoczuciem, zawsze możemy sięgnąć po precyzyjny lek dostępny w szpitalu NewYork-Presbyterian.

Wszystkie wymienione tu przykłady pochodzą z przypadkowych magazynów zalegających na stoliku. A to tylko niewielka próbka. Niedawno rzuciło mi się w oczy, że angielska pisarka Hilary Mantel opisała przyszłą królową Wielkiej Brytanii Kate Middleton jako osobę perfekcyjną, do tego stopnia, że sprawia wrażenie „precyzyjnie skonstruowanej”. Jej opinia ubodła zarówno rojalistów, jak i inżynierów, jako że cechą, która czyni księżną Cambridge – oraz każdą ludzką istotę – perfekcyjną, jest jej niedoskonałość (czyli brak precyzji) będąca naturalną konsekwencją wychowania oraz genów.

W tym konkretnym przykładzie słowo „precyzja” zostało użyte w znaczeniu pejoratywnym. Jednocześnie na dobre zadomowiło się w nazwach produktów. „Precyzja” może odnosić się do najważniejszego elementu opisującego przeznaczenie lub cechę danej konstrukcji i stanowczo zbyt często pojawia się w nazwach firm je sprzedających. W innych sytuacjach zyskuje konotacje lingwistyczne: opisuje, jak wyrażamy myśli; jak się ubieramy, piszemy, wiążemy krawat, szyjemy ubrania, przyrządzamy koktajle; jak wycinamy, kroimy i szatkujemy pożywienie (mistrzowie sushi są tak poważani, dlatego że nikt inny nie potrafi z taką wprawą przygotować toro), rzucamy piłką, nakładamy makijaż, zrzucamy bomby, rozwiązujemy zagadki, strzelamy z broni, malujemy portrety, piszemy na klawiaturze, wygrywamy sprzeczki i przedstawiamy nasze propozycje.

QED, można by rzec. Precyzyjnie.

Słowo „precyzja” znacznie lepiej pasuje do wymienionych przykładów niż jego najbliższy rywal, czyli „dokładność”. „Dokładne usuwanie tatuaży” nie brzmi już tak przekonująco ani skutecznie; samochód wyposażony w „technologię dokładnego parkowania” może sporadycznie wjechać w zderzak drugiego wozu; „dokładna kukurydza” brzmi w najlepszym wypadku nudno. A stwierdzenie, że wiążemy krawat „dokładnie”, brzmiałoby krytycznie i protekcjonalnie – za to „precyzyjny węzeł” implikuje pewną dozę werwy i stylu.

Atrakcyjnie brzmiący, lekko uwodzicielski rzeczownik (duża w tym zasługa drugiej sylaby) „precyzja” wywodzi się z łaciny, upowszechnił się dzięki językowi francuskiemu, a do angielskiego słownika trafił w XVI wieku. Jego pierwotne znaczenie, ‘rozdzielanie lub odcinanie’ – précis, synonim przycinania – już niemal całkowicie wyszło z użycia3, z kolei współczesne – wykorzystywane tak powszechnie, że zalatuje banałem – Oxford English Dictionary definiuje jako ‘wykonane ściśle i dokładnie’.

Dalej słowa „precyzja” i „dokładność”, jako że w powszechnym rozumieniu stanowią synonimy, będę stosował zamiennie – choć nie zawsze, gdyż nie oznaczają tego samego.

Biorąc pod uwagę temat tej książki, czuję się zobowiązany wytłumaczyć rzeczone rozróżnienie, gdyż dla adeptów inżynierii precyzyjnej ma ono znaczenie kluczowe. Przypomina nam to, że język angielski jest praktycznie pozbawiony synonimów, a słowa cechuje swoista specyfika i zawężone zastosowanie. Dla części odbiorców „precyzja” i „dokładność” wyraźnie się od siebie różnią.

Już łaciński źródłosłów sugeruje nieco odmienne znaczenie tych dwóch pojęć. „Dokładność” (ang. accuracy) wywodzi swoją etymologię od łacińskich słów oznaczających ‘troskę i uwagę’; z kolei „precyzja” od całej listy starożytnych określeń opisujących rozdzielenie. Na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać, że „troska i uwaga” mogą w jakimś niewielkim stopniu dotyczyć działania polegającego na odcinaniu. Precyzja zaś należy do tej samej grupy wyrazów, która dała nam „szczegółowość” (ang. minuteness) i „detal” (ang. detail) w ich późniejszych znaczeniach. Kiedy opisujemy coś z wielką dokładnością, oznacza to, że chcemy, aby nasz opis był jak najwierniejszy i odnosił się do istoty rzeczy. Opisanie precyzyjne zakłada, że skupiamy się na detalach, nawet jeśli owe niuanse nie przekładają się na faktyczną wartość tego, co opisujemy.

Możemy bardzo precyzyjnie przedstawić stały stosunek obwodu okręgu do jego średnicy w postaci liczby π, czyli 3,14159265 358979323846, albo zrobić to samo dokładnie do siódmego miejsca po przecinku: 3,1415927 – jako ostatnią cyfrę podamy siódemkę, gdyż matematyka dopuszcza zaokrąglenie liczby, której wartość kończy się na sześćdziesiąt pięć (wcześniej zaznaczyłem to miejsce, dzieląc ciąg cyfr na dwie części).

Albo inny, prostszy przykład, w którym posłużę się tarczą strzelec-
ką z trzema okręgami. Załóżmy, że oddajemy sześć strzałów, ale z tak dużym rozrzutem, że żaden nie trafia w środek. W takiej sytuacji nie może być mowy ani o dokładności, ani o precyzji.

Załóżmy teraz, że udało nam się trafić w wewnętrzny krąg, ale żaden pocisk nie zaliczył dziesiątki. To znaczy, że wykazaliśmy się dużą dokładnością – o czym świadczy rozrzut trafień, ale niewielką precyzją, gdyż pociski trafiały w cel bez ładu i składu.

Kolejne podejście: wszystkie pociski trafiają między wewnętrzny i zewnętrzny krąg, do tego jeden obok drugiego. Precyzyjnie, ale niewystarczająco dokładnie.

I na koniec upragniony scenariusz: pociski trafiają w dziesiątkę i blisko siebie. Ta sesja poszła idealnie: osiągnęliśmy zarazem świetną dokładność i precyzję.

W obu przypadkach – sposobie zapisywania liczby π i strzelaniu do celu – możemy mówić o dokładności, kiedy wynik jest zbliżony do wartości pożądanej, co w tym przypadku oznacza faktyczną wartość średniej lub środek tarczy. Z kolei precyzja wymaga, aby wszystkie wyniki były do siebie zbliżone: każdy oddany strzał, ilekolwiek by ich było, trafia w tę samą przestrzeń i nie ma znaczenia, jeśli nie jest to obszar najwyżej punktowany. Podsumowując, dokładność jest wiernością zamiarowi, precyzja zaś – wiernością sobie.

Tak, wiem, istne pomieszanie z poplątaniem, ale musimy zdefiniować jeszcze jedno pojęcie: „tolerancję”. Koncepcja tolerancji jest dla nas istotna na płaszczyźnie filozoficznej oraz organizacyjnej. W tym drugim przypadku pomaga uporządkować niniejszą książkę i zamknąć ją w określonych ramach. Jako że pogoń za coraz większą precyzją tak bardzo spopularyzowała się w naszym społeczeństwie, kolejność rozdziałów została ustalona na podstawie tolerancji. Zaczniemy od takiej na poziomie od 0,1 do 0,01, aby pod koniec książki dotrzeć do absurdalnie wąskiego, praktycznie niemożliwego do osiągnięcia poziomu tolerancji, z jakim pracują współcześni uczeni – ogłoszono na przykład, że udało się zmierzyć różnicę wagi sięgającą 0,00000000000000000000000000001 gramów, czyli 10-28 grama4.

Jednak przyjęta przeze mnie reguła nasuwa ważne pytania natury filozoficznej: czemu to służy? Skąd bierze się potrzeba określenia tolerancji? Czy dążenie do zawężenia wyników, których ilustracją są przytoczone przeze mnie dane liczbowe, przekłada się na wymierne korzyści dla ludzkości? A może uczyniliśmy z precyzji nasz fetysz i skrajnie zawężamy tolerancję tylko dlatego, że możemy albo wierzymy, że tak właśnie powinno być? Te pytania będą istotne później, ale już samo ich wyartykułowanie zmusza nas do zdefiniowania pojęcia tolerancji i pogłębienia wiedzy na jej temat w równym stopniu co samej precyzji.

Choć wcześniej napomknąłem o precyzyjnym posługiwaniu się językiem czy dokładnym malowaniu obrazów, w dalszej części książki będę badał obie koncepcje na przykładach dzieł ludzkich rąk oraz – w przeważającej mierze – przedmiotów będących efektem obróbki substancji twardych, takich jak metale, szkło, ceramika i tym podobne, z wyjątkiem drewna. Mimo że widok kunsztownie wykonanego drewnianego mebla lub elementu architektury sakralnej nastraja do zadumania się nad finezją planów i precyzją połączeń, koncepcje precyzji i dokładności nie znajdują tu zastosowania, ponieważ drewno jest materiałem elastycznym, pęcznieje i kurczy się w niekontrolowany sposób. Taki przedmiot nie ma stałych wymiarów, gdyż drewno należy do świata naturalnego. Nie ma znaczenia, czy go oheblujemy, spasujemy, nałożymy jeden kawałek na drugi czy sfrezujemy na błysk – efekt zawsze będzie nieprecyzyjny, bo taka jest jego natura.

Inaczej się sprawy mają z poddanym obróbce kawałkiem metalu, soczewką z wypolerowanego szkła czy krawędzią wypalonej ceramiki – możemy tu mówić o faktycznej i trwałej precyzji. W przypadku nienagannego procesu produkcyjnego efekt jest powtarzalny, za każdym razem daje identyczny rezultat, a jeden produkt bez trudu zastąpimy innym.

Każdy metalowy (lub szklany czy ceramiczny) obiekt ma określone właściwości chemiczne oraz fizyczne i można go opisać, posługując się takimi wielkościami, jak masa, gęstość, współczynnik rozszerzalności, stopień twardości, ciepło właściwe, a także długość, wysokość i szerokość. Musi też mieć mierzalną charakterystykę geometryczną, na którą składają się m.in. prostoliniowość, płaskość, okrągłość, walcowość, odchylenie, symetryczność, równoległość i położenie – a to tylko wybrane określenia z długiej listy enigmatycznych, mało znanych terminów.

Wszystkie wymiary oraz charakterystykę geometryczną kawałka metalu poddanego obróbce koniecznie musi opisywać jeszcze jedna cecha, znana szerzej jako tolerancja5. Jeśli dany obiekt stanowi część większego układu mechanicznego – i nie ma znaczenia, czy chodzi o zegar, długopis kulkowy, silnik odrzutowy, teleskop czy system naprowadzający torpedy –pewien zakres tolerancji jest konieczny. Nie miałaby ona znaczenia, gdyby taki fragment stał na środku pustyni, ale żeby połączyć go z innym, równie pieczołowicie wykonanym elementem metalowym, jego ustalone lub deklarowane wymiary oraz kształt muszą mieścić się w zakresie dopuszczalnego odchylenia od przyjętej normy. To dopuszczalne odchylenie określamy mianem tolerancji – im precyzyjniej wykonano dany obiekt, tym będzie ona węższa i lepiej dookreślona.

Przykładowo produkcja buta dopuszcza szeroką tolerancję. Marnie wykonany kapeć może mieć „ustalone lub zadeklarowane odchylenie od normy obejmującej gabaryty” (jak głosi formalna definicja tolerancji używana przez inżynierów) rzędu pół cala (1,2 cm) odległości między stopą a wyściółką, co w praktyce oznacza, że koncepcja precyzji właściwie nie będzie miała tu zastosowania. Z drugiej strony półbut męski wykonany ręcznie przez pracownię londyńskiej marki Lobb będzie pasować jak ulał, perfekcyjnie, może nawet precyzyjnie, i to pomimo że jego odchylenie od normy sięgnie 1/8 cala (31 mm) – ale taka tolerancja jest w pełni dopuszczalna w przypadku buta i w żadnym razie nie umniejsza to klasy produktu. Jednak w świecie inżynierii precyzyjnej tak szeroka tolerancja nie tylko nie ma nic wspólnego z precyzją, ale nawet z dokładnością6.

Jeden z najprecyzyjniejszych przyrządów pomiarowych stworzonych przez człowieka znajduje się na północno-zachodnim wybrzeżu Ameryki Północnej, na spalonym słońcem odludziu pośrodku stanu Waszyngton. Wzniesiono go nieopodal tajnej bazy, gdzie Stany Zjednoczone wyprodukowały pierwszą partię plutonu do bomby, która później zniszczyła Nagasaki. Przez wiele kolejnych dekad pierwiastek ten był kluczowym elementem atomowego arsenału USA.

Konsekwencją wielu lat prac jest pokaźny zbiór groźnych substancji promieniotwórczych, od starych prętów paliwowych po skażone ubrania, którymi dopiero niedawno, po głośnych protestach, ktoś się wreszcie zainteresował i obiecał rozwiązanie problemu – czy też, jak ujmują to ekolodzy, remediację. Obecnie tak zwane zakłady Hanford są największym na Ziemi obszarem objętym działaniami mającymi na celu usunięcie zanieczyszczeń. Koszty tego przedsięwzięcia sięgają dziesiątek miliardów dolarów, a szacowany termin zakończenia remediacji ustalono wstępnie na połowę XXI wieku.

Pierwszy raz zobaczyłem kompleks zakładów Hanford w środku nocy, w trakcie ciągnącej się w nieskończoność podróży z Seattle. Kierowałem się na południe i przez szybę rozpędzonego samochodu dostrzegłem odległe rozbłyski światła. Za płotem obwieszonym tablicami ostrzegawczymi i zwieńczonym drutem kolczastym jedenaście tysięcy osób chronionych przez uzbrojonych strażników dzień i noc pracowało nad oczyszczeniem ziemi i wody na wskroś przesiąkniętych trującą radioaktywnością. Według niektórych stojące przed nami wyzwanie jest tak monumentalne, że nigdy nie zdołamy mu podołać.

Na południe od obszaru objętego remediacją, za ogrodzeniem, nieopodal majaczących w tle reaktorów jądrowych, prowadzony jest jeden z najbardziej niezwykłych współczesnych eksperymentów. Akurat on nie jest objęty tajemnicą, szanse, że pozostawi po sobie groźne dziedzictwo są minimalne, a jego przeprowadzenie wymaga skonstruowania i wykorzystania szerokiej palety najprecyzyjniejszych maszyn oraz przyrządów, jakie ludzkość kiedykolwiek stworzyła.

Miejsce, gdzie odbywa się eksperyment, niczym się nie wyróżnia i łatwo je przeoczyć. Do celu dotarłem o poranku, wymęczony nocną podróżą. Było zimno, na drodze z rzadka mijałem jakikolwiek samochód, a zjazd nie został oznaczony. Jedynie niewielka tabliczka po lewej podpowiadała, że powinienem się kierować ku skupisku niskich, białych budyneczków jakieś sto metrów od drogi. Napis na niej głosił: „LIGO” i „WITAMY”. I tyle. Mogliby trochę rozwinąć tę myśl, przykładowo: „Witamy w naszej aktualnej katedrze, gdzie oddajemy cześć ultraprecyzji”.

Zaprojektowanie przyrządów ukrytych na tym wysuszonym na wiór pustkowiu zajęło kilka dekad. Osoby, które troszczą się o utrzymanie kosztownego projektu w tajemnicy, kierują się dewizą „najlepszym gwarantem bezpieczeństwa jest nieprzyciąganie do siebie uwagi”. Dlatego wokół nie uświadczymy drutu kolczastego ani łańcuchów. Maszyneria w LIGO operuje w niewyobrażalnie wąskim zakresie tolerancji, co oznacza, że w historii ludzkości poziom precyzji jej komponentów nie ma sobie równych.

LIGO to akronim utworzony od nazwy ośrodka, tj. Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory, i oznacza „obserwatorium fal grawitacyjnych wykorzystujące zjawisko interferometrii”. Celem istnienia tej nieprawdopodobnie czułej, złożonej i kosztownej aparatury jest detekcja przepływu ulotnych zakłóceń i zaburzeń – znanych szerzej jako fale grawitacyjne – przez czasoprzestrzeń. Istnienie takowych fal przewidział w 1916 roku Albert Einstein w swojej ogólnej teorii względności.

Jeśli miał rację, raz na jakiś czas, kiedy gdzieś w przestrzeni dochodzi do wielkiego, kosmicznego wydarzenia (na przykład zderzenia dwóch czarnych dziur), rozchodzące się z prędkością światła fale powinny dotrzeć do Ziemi i na krótką chwilę w ledwo zauważalny sposób ją odkształcić.

Istoty żywe nie odczułyby żadnej zmiany, a samo ściśnięcie byłoby tak nieznaczne, ulotne i nieszkodliwe, że jego śladów nie wykryłoby żadne istniejące urządzenie – z wyjątkiem, teoretycznie, LIGO. Po kilku dekadach eksperymentów z wykorzystaniem przyrządów, których czułość nieustannie poprawiano, sprzęt zgromadzony na północnym zachodzie stanu Waszyngton, na pustyni, oraz na południu, na terenach zalewowych Luizjany, gdzie mieści się drugie takie obserwatorium, w końcu pokazał, na co go stać.

We wrześniu 2015 roku – niemal wiek po publikacji teorii Einsteina – a następnie w Wigilię oraz ponownie w 2016 roku, instrumentarium LIGO wykazało ponad wszelką wątpliwość, że seria fal grawitacyjnych, które miliardy lat wcześniej wyruszyły w podróż z obrzeży wszechświata, dotarła do Ziemi i przeniknęła ją, na krótką chwilę odkształcając naszą planetę.

Aby umożliwić takie odkrycie, sprzęt wykorzystywany w LIGO musiał spełniać wyśrubowane normy doskonałości, których osiągnięcie raptem kilka lat wcześniej graniczyło z niemożliwością, a jeszcze wcześniej wydawało się zarówno niewyobrażalne, jak i całkowicie nieosiągalne. Wtedy jeszcze nie mieliśmy dostępu do tak czułych narządzi. Precyzja jako taka nie istniała, czekała na odkrycie, na ten moment, kiedy pierwsi adoratorzy znajdą dla niej zastosowanie służące wspólnemu dobru. Nic bardziej mylnego.

Precyzja była koncepcją powołaną do życia rozmyślnie, w obliczu powszechnej historycznej potrzeby. Ubrano ją w słowa z czysto praktycznych powodów, które nijak się mają do dążeń naukowców żyjących w XXI wieku, marzących o dowiedzeniu (lub zaprzeczeniu) istnienia wibracji powstałych w konsekwencji zderzeń odległych gwiazd. Nie, powód był dość przyziemny: otóż w XVIII wieku pojawiła się pilna potrzeba wynikająca z odkryć fizycznych, bezpośrednio powiązana z perspektywą pozyskania potencjalnie niebywałej energii z wody podgrzanej do wysokiej temperatury. Wiek wcześniej nazwano ten stan skupienia parą wodną i tak go zdefiniowano.

Narodziny precyzji można prześledzić do wizji pochwycenia i wykorzystania owej pary, niewidzialnej, gazowej postaci wrzącej wody, w celu wytworzenia energii, która zaprzężona do pracy (być może, przy odrobinie szczęścia) przyniosłaby korzyść rodzajowi ludzkiemu.

Do kluczowego inżynieryjnego objawienia doszło w pewien chłodny majowy dzień 1776 roku w Północnej Walii – zupełnym przypadkiem na kilka tygodni przed uchwaleniem Deklaracji niepodległości Stanów Zjednoczonych, kraju, gdzie nieustannie rozwijane technologie precyzyjne miały znaleźć praktyczne zastosowanie.

Obecnie uznaje się, choć nie jest to opinia jednogłośna, że wtedy właśnie zapadła decyzja o stworzeniu pierwszej konstrukcji obsługującej faktyczny, powtarzalny proces precyzyjny – taki, który można zmierzyć, zarejestrować oraz odtworzyć, i to, jak to było w tym przypadku, z tolerancją błędu sięgającą jednej dziesiątej cala czy też, jak to wówczas ujęto, angielskiej srebrnej monety o wartości raptem jednego szylinga.