Tytuł oryginału: Palmyre. L’irremplaçable trésor

Tłumaczenie

Paweł Filipczak

RECENZENT

Tomasz Waliszewski

REDAKTOR INICJUJĄCY

Urszula Dzieciątkowska

REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ

Bogusław Pielat

SKŁAD I ŁAMANIE

Munda – Maciej Torz

KOREKTA TECHNICZNA

Leonora Gralka

PROJEKT OKŁADKI, STRON TYTUŁOWCH I ROZDZIAŁOWYCH

Sebastian Buzar

Na okładce wykorzystano fotografię autorstwa Pawła Filipczaka

Na stronach rozdziałowych wykorzystano fotografie autorstwa Marcina Wolniewicza oraz Pawła Filipczaka

© Editions Albin Michel – Paris 2015

© Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2021

© Copyright for Polish translation by Paweł Filipczak, Łódź 2021

Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

Wydanie I. W.09980.20.0.M

Ark. wyd. 3,7; ark. druk. 8,625

ISBN 978-83-8220-316-5

e-ISBN 978-83-8220-317-2

Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

90-131 Łódź, ul. Lindleya 8

www.wydawnictwo.uni.lodz.pl

e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl

tel. 42 665 58 63

Pamięci Chalida al-Asada, archeologa,

w latach 1963–2003 naczelnego dyrektora Służby Starożytności w Palmyrze,

zamordowanego za to, że „interesował się bożkami”

Spis treści

Słowo od tłumacza

Wstęp

1. Bogactwo na pustyni

2. Wielkie antyczne miasto

3. Być przedsiębiorcą w tamtych czasach

4. Antyk w antyku

5. Palmyra, poddana cezarów

6. Syryjskie plemię i zhellenizowane miasto

7. Ocalić cesarstwo

8. Palmyreńska epopeja

9. Hybrydowa tożsamość

10. Jadanie z bogami

11. Religia Palmyreńczyków

12. Portrety palmyreńskie

Konkluzja

Słowo od tłumacza

Czytelnikom zainteresowanym dziejami starożytnego Rzymu nie trzeba przedstawiać postaci Paula Veyne’a, jednego z najbardziej oryginalnych współczesnych historyków francuskich (tym bardziej że kilka jego wcześniejszych książek opublikowano już po polsku). Nie trzeba prezentować bohaterki jego książki – Palmyry, pustynnego miasta, które w historii cesarstwa rzymskiego odegrało rolę w krótkim, ale bardzo ważnym epizodzie, utrwalonym w każdym dobrym podręczniku historii rzymskiej.

Czuję się natomiast w obowiązku odpowiedzieć na pytanie, dlaczego akurat po tę książkę warto sięgnąć, tym bardziej że nie jest to ani wyczerpujące kompendium wiedzy o starożytnej Palmyrze, ani też treściwy, obfitujący w faktograficzne szczegóły wykład długich palmyreńskich dziejów (choć poniekąd jest to historia Palmyry i cenne wademekum wiedzy o niej). To esej, w którym głębia oraz zasięg refleksji Autora daleko wykracza poza granice jednej tylko naukowej dyscypliny. To esej o różnych kulturach, śródziemnomorskich i orientalnych, o ich wzajemnym przenikaniu, o ich długim trwaniu. To osobisty wykład Autora o wyrazistym światopoglądzie, formułującego nie raz i nie dwa wnioski „nieobiektywne”. Nie każdemu muszą one przypaść do gustu. Wszyscy natomiast docenią lekturę pełną historycznych i kulturowych aluzji, zawsze umysłowo pobudzających. To książka z przesłaniem – na temat szacunku i tolerancji. Nie tylko w starożytności.

Przypisy pochodzące ode mnie (P.F.) objaśniają tylko to, co było zrozumiałe przede wszystkim dla czytelnika francuskiego.

Paweł Filipczak,

Łódź, kwiecień 2020 r.

Wstęp

Prowadząc badania nad starożytnością grecką i rzymską, przez całe swoje zawodowe życie spotykałem Palmyrę. Jednak wraz z jej zniszczeniem przez organizację terrorystyczną zwaną Daisz1, roztrzaskał się nie tylko przedmiot moich studiów, ale i kawałek naszej cywilizacji.

Piętnaście lat temu, dzięki uprzejmości Marie-Claude Char (raz jeszcze Jej tutaj dziękuję), opublikowałem na temat Palmyry wstęp do pięknego, opatrzonego fotografiami albumu Gérarda Degeorge’a2. Tekst ten, poszerzony, zaopatrzony w naukowy komentarz, został przedrukowany w roku 2005 w serii, której byłem jednym z dyrektorów – Éditions du Seuil3.

Ta książka jest całkowicie inna. Krótsza, bez aparatu naukowego, adresowana do Czytelnika wykształconego ogólnie. Jej publikacja dała mi możliwość odpowiedzi na kilka nowych pytań – wszak zmuszają do tego bieżące wydarzenia.

Dlaczego grupa terrorystów splądrowała bezbronne zabytki z odległej przeszłości? Czy zrobili to dla pieniędzy? Dlaczego zniszczyli miejsce wpisane przez UNESCO na listę światowego dziedzictwa? Skąd tak wielka masakra, skąd męczarnie, tortury i dekapitacja, która 18 sierpnia 2015 roku spotkała palmyreńskiego archeologa Chalida al-Asada? To właśnie Jemu poświęcam tę książkę.

Pomimo zaawansowanego wieku uważałem, że moim obowiązkiem, obowiązkiem emerytowanego już profesora, ale i czysto ludzkim odruchem, będzie wyrażenie zdumienia z powodu tego niezrozumiałego szaleństwa. Z tych samych zresztą powodów chciałem naszkicować portret Palmyry pełnej splendoru, takiej, o której odtąd można będzie przeczytać jedynie w książkach.

1.

Bogactwo na pustyni

Grecko-rzymskie stanowisko archeologiczne w Palmyrze, dziś ofiara okrutnych terrorystów, jest jednym z najbardziej niezwykłych miejsc – wraz z Pompejami koło Neapolu oraz rozległymi ruinami Efezu na wybrzeżu tureckim – odsłoniętych kiedykolwiek łopatą archeologa. Około roku 200 n.e. miasto wchodziło w skład rozległego imperium rzymskiego, przeżywającego wówczas swoje apogeum, rozciągającego się od Andaluzji po Eufrat i od Maroka po Syrię. Przybywając do tego handlowego miasta kupiec grecki czy italski, Egipcjanin lub Żyd, urzędnik posłany w delegację lub poborca podatkowy, albo też żołnierz, zwykły obywatel lub inny poddany cesarza – każdy nowo przybyły widział już na pierwszy rzut oka, że znalazł się w innym świecie. Na ulicach mówiono językiem aramejskim, niezrozumiałym dla przybyszów, choć o wielkim znaczeniu kulturowym. Dookoła widniały napisy w jakimś tajemniczym piśmie.

Każdy zamożny Palmyreńczyk posługiwał się greką, będącą językiem angielskim tamtej epoki, ale jego imię zawierało gardłowe spółgłoski, trudne do opanowania i wymówienia. Wielu przechodniów nosiło się zupełnie inaczej niż pozostali mieszkańcy cesarstwa rzymskiego. Ich stroje nie były układane w draperie, ale je szyto (tak jak naszą współczesną odzież). Mężczyźni nosili szerokie spodnie: ubrania myśliwskie i wojenne, wielce podobne do tych, które nosili Persowie, odwieczni wrogowie Rzymian, jako że Rzym i Persja, jak napisał jeden z ówczesnych autorów, „podzieliły świat” po obu stronach Eufratu. Ci szlachetni wojownicy, panowie wielkiego handlu, mieli przy sobie sztylety, przeciwstawiając się zakazowi noszenia broni obowiązującemu wszystkich mieszkańców miasta. Kobiety ubierały się w długie do stóp tuniki oraz woale, zakrywające jedynie ich włosy; haftowane opaski otaczały ich głowy, a wieńczył je poskręcany turban. Inne niewiasty, jednakowoż, miały luźne, workowate spodnie. Nie zasłaniały też twarzy, choć bywało tak w wielu innych regionach świata greckiego. A cóż za biżuteria! Niektóre damy nosiły nawet pierścienie na paliczkach. Mogliśmy znaleźć się na środku pustyni, a i tak wszystko pachniało bogactwem; dookoła posągi, lecz robione z brązu, nie z marmuru; w wielkiej świątyni kapitele kolumn wykonano z pozłacanego brązu.

Patrząc na południe i ku zachodowi jeszcze parę miesięcy temu4, pustynia usiana była grupkami wyniosłych monumentów, świątyń pogrzebowych, stały tu hypogea oraz piętrowe, prostokątne wieże.

Fot. 1. Wieża grobowa. Jedna z takich wież została zniszczona na początku 2015 r. Fot. M. Wolniewicz

Fot. 2. Hypogeum Trzech Braci www.flickr.com/photos/newpalmyra

Były to mauzolea, w których wpływowe rodziny, dzierżące w swych rękach pokaźną część wymiany handlowej między cesarstwem rzymskim a Persją, Indiami i Chinami, grzebały szczątki zmarłych, podczas gdy w zwyczaju grecko-rzymskim było raczej ich palenie.

Na północ, już poza granicami miasta, przybysz mógł zobaczyć dziwne zwierzęta: wokół rozległych składów zatrzymywały się karawany wielbłądów. Czuło się, że koczownicy nie są daleko. Gdy jednak wzrok powracał w stronę miasta oraz gaju palmowego wraz z drzewkami oliwnymi i winoroślami, nad jednopiętrowymi domami dominował kompleks architektoniczny sanktuarium Bela. Obiekt ten potwierdzał zarazem – mniej więcej tak, jak dziś minaret dla ludzi Zachodu – że znaleźliśmy się już w kręgu innej cywilizacji.

Owa świątynia Bela, dopiero co zniszczona5, wznosiła się przy końcu długiej kolumnady, która na chwilę uspokajała zwiedzającego, wyglądała bowiem tak, jakby przynależała do „prawdziwej” cywilizacji. Sama świątynia zdawała się to potwierdzać zarysem swej sylwetki, jakże podobnym do wszystkich innych tego typu miejsc w cesarstwie. Nawet detale wydawały się znajome. Wyrażała się całym zestawem powszechnie stosowanych form, choćby kolumnami, wyposażonymi w korynckie kapitele, dobrze znane każdemu przybyszowi; nawet widok głowic jońskich nikogo nie dziwił, choć około roku 200 n.e. były one już trochę niemodne.

Jednak, najpóźniej przy drugiej wizycie, budynek szokował. Było już jasne, że jest to dziwne sanktuarium obcego boga. Monumentalne wejście nie znajdowało się od frontu, jak by się można było spodziewać, ale ulokowano je w przedziwny sposób, na jednym z dłuższych boków. U samej góry budynek miał głębokie blankowanie, ale styl taki znano na całym Wschodzie. Poza tym wyposażony był w okna. Nigdzie indziej nie spotykało się świątyń z oknami, takimi jak w zwykłych, zamieszkanych przez ludzi domach. Co więcej, zamiast dachu dwuspadowego, tak charakterystycznego dla wielu innych świątyń, wybudowano tu płaski, tarasowy dach, co także było rozwiązaniem typowym dla domostw prywatnych. W tych okolicach wchodzono bowiem na tarasy, by zjeść posiłek, by urządzać uczty, by modlić się do bogów, ryzykując przy tym upadek z wysokości, co nawet przytrafiło się pewnemu młodzieńcowi, znanemu z Dziejów Apostolskich.

Bezsprzecznie przybysz widział wystarczająco dużo, by jego poczucie normalności uległo zachwianiu. Wszak w cesarstwie rzymskim, lub raczej grecko-rzymskim, od Szkocji przez Ren i Dunaj po Eufrat i Saharę, istniała daleko posunięta unifikacja, przynajmniej pośród elit.

Fot. 3 i 4. Świątynia Bela. Zniszczona 30 sierpnia 2015 r.www.flickr.com/photos/newpalmyra

Obejmowała architekturę, mieszkania, pismo i literaturę, ubiory, wartości – także twórców uznawanych za klasycznych oraz religię. Palmyra była więc prawdziwym miastem, miejscem cywilizowanym, nawet kulturalnym, ale znajdującym się niebezpiecznie blisko nomadycznej nie-cywilizacji, cywilizacji „innego”, cywilizacji perskiej albo tej położonej jeszcze dalej. Cudzoziemiec popadał w przesadę. „Syryjczycy są paskudną nacją, kakon genos”, jak napisał na skale, w uczęszczanym miejscu, jakiś rzymski albo bizantyński żołnierz z miejscowego garnizonu. Mylił się jednak. Palmyra nie była typowym syryjskim miastem. Tak jak Wenecja, pod wpływem kontaktów z Bizancjum i Turkami, nie wyglądała jak cała reszta Italii.

2.

Wielkie antyczne miasto

Odegram teraz swoją starą rolę profesora historii. Będę przewodnikiem po podróży w czasie. Obecnie, aby dostać się do Palmyry, trzeba odbyć czterogodzinny lot z Paryża do Damaszku, a później jechać przez 200 kilometrów asfaltową szosą, która zresztą wyraźnie podąża śladem drogi starożytnej. Po czterech godzinach podróży przez suchą i kamienistą pustynię, gdzie rośnie tylko skarłowaciała niska trawa, widok zielonego palmowego gaju oraz białej kolumnady, tych rozległych szczątków nieistniejącego już świata, jest jak niespodzianka, która się nie może znudzić. Przyjeżdżając tutaj wielu turystów nie odkryje jednak „zaginionych klejnotów starożytnej Palmyry”, o których marzył Baudelaire (nie odnaleziono tu prawie żadnych klejnotów), ale współczesne miasteczko z hotelami i restauracjami na każdą kieszeń.

Kiedy jednak turysta odwróci się plecami do miasta, horyzont zostanie przesłonięty oszałamiającym zestawem budowli, w połowie poprzewracanych.

Oczom przybysza ukażą się sześciany i kolumny z białego wapienia (marmuru nie znano w całej Syrii), jakby gigantycznych rozmiarów dziecko, na tle pustyni i gaju palmowego, bawiło się w budowę długich na półtora kilometra murów i kolumnady, tak poustawianych, jakby maszerowały na jakiejś paradzie. Wszędzie dookoła widać porozrzucane na ziemi kawałki, odpadłe wcześniej od różnych konstrukcji. Nie wyglądają jak ruiny, ale raczej jak miasto w trakcie rozbiórki. Nie widać bezkształtnych zlepków betonu (jak to bywa w samym Rzymie), nie ma sklepień ani zakrzywionych kształtów, nic tylko poziome i pionowe linie. Kamienna architektura o przejrzystej, zrozumiałej dla ludzkiego umysłu logice. Podróżnik ma wrażenie, że oto jego oczom ukazały się absolutnie wszystkie elementy, konieczne do tego, by w wyobraźni zrekonstruować to, co niegdyś tu istniało; że kompozycja miała ten kształt, który widać, a wszystkie jej części – tak wewnętrzne, jak i zewnętrzne – stanowią całość.

Fot. 5. Ruiny Palmyry www.flickr.com/photos/newpalmyra

Na rozległym stanowisku archeologicznym nie widać żadnego współczesnego budynku. Czas zatrzymał się w tym miejscu dla wszystkich. To, co najbardziej uderza współczesnego wędrowca, a także to, co uderzało już starożytnego podróżnika – to wielkie sanktuarium, dziś wysadzone w powietrze, oraz długa kolumnada, owe „ulice Palmyry, lasy kolumn na płaskiej pustyni”, o których marzył Hölderlin, kiedy był jeszcze dzieckiem. Handel z całym światem przekształcił tę aramejską oazę dokładnie tak samo, jak zmienił kilka bagiennych wysp na Adriatyku w Wenecję. Kolumnada wyrażała awangardową urbanistykę oraz odsłaniała życie codzienne Palmyry. Sanktuarium Bela było bazyliką świętego Marka tego pustynnego portu.

Świątynia nie wyglądała jak szkatułka na klejnoty, jak w Grecji czy w Rzymie. Miała okna. Była domem, w którym zamieszkiwał Bel, a posąg boga zasiadał na tronie w miejscu najświętszym ze świętych. Budynek ten wznosił się w samym centrum zamkniętej prostokątnej przestrzeni, długiej po bokach na nieco ponad 200 metrów. Od wewnątrz dziedziniec miał plan kwadratu, otaczały go portyki wspierane kolumnami (nazwijmy je krytymi portykami). Od zewnątrz natomiast izolował świątynię gruby mur, niemal pozbawiony okien (tak samo jak wspaniałe meczety Stambułu pozostają oddzielone od miasta w swoich wielkich dziedzińcach). Ani sam dziedziniec, ani jego wymiary nie należały do wyjątkowych; wszędzie tam, gdzie tylko pozwalało na to miejsce, Palmyreńczycy uwielbiali otaczać świątynie tego rodzaju przestrzenią.

Owe kryte portyki nie stanowiły jedynie ozdoby; dawały nie tylko ochronę przed słońcem, ale też służyły pielgrzymom jako miejsce niezbędnego odpoczynku. Kupcy handlowali tu przedmiotami, które można było złożyć bóstwu jako wota, a także – jak sobie wyobrażam – ptactwem domowym, które ci o chudszych sakiewkach mogli złożyć w ofierze. Na ścianie, w głębi, pielgrzymi wyskrobywali w tynku dowody ich pobożnej wizyty w sanktuarium albo podziękowania dla bóstwa, które wsłuchało się w ich prośby.

Kto finansował utrzymanie tej monumentalnej budowli? Tego dokładnie nie wiemy. Możliwe są trzy odpowiedzi: dochody uzyskane z handlu na jedwabnym szlaku, pobożność licznych pielgrzymów oraz rodzina cesarska. Zamożni wierni mogli, dla przykładu, ufundować jedną lub drugą kolumnę, jak to wówczas często praktykowano. Cesarz lub książę z rodziny cesarskiej mogli podarować miastu takie kolumny, gdy Palmyrę przyłączano do cesarstwa. Wreszcie sam skarbiec świątynny mógł także ponosić pewne koszty. Bogowie otrzymywali dary i zapisy; kapłani natomiast mieli prawo do części składanych w ofierze zwierząt, które mogli później sprzedawać. Tak oto sanktuaria konkurowały ze sklepami rzeźniczymi. Być może sanktuarium w Palmyrze stanowiło cel pielgrzymek tłumu wiernych z daleka. A jeśli było szerzej znane, być może nawet otrzymywało nieruchomości z tytułu darów i zapisów, z których także mogło czerpać zyski. Natomiast cuda były chyba rzadsze, niż się wydaje.

Sama świątynia została konsekrowana w roku 32 n.e. Wewnętrzny dziedziniec z portykami musiał powstać trochę później, stopniowo, w ciągu kolejnych dziesięcioleci. Wiele innych świątyń pogańskich albo chrześcijańskich ukończono w ciągu następnych stuleci. Sama świątynia nie miała gigantycznych rozmiarów, jakkolwiek Syria lubiła monumentalizm (była jedną z najbogatszych prowincji w całym imperium, poza Tunezją oraz azjatycką Turcją), a świątynia w Baalbeku, w Libanie, odwiedzana przez tłumy wiernych, była jedną z największych w całym świecie antycznym. Świątynia z Palmyry miała jednak wymiary normalne, jak Maison Carrée w Nȋmes lub świątynia z Magnezji nad Meandrem w Turcji; miała ona osiem kolumn z przodu, piętnaście po bokach i była utrzymywana przez to niewielkie miasto.

Co zaś się tyczy Wielkiej Kolumnady (powierzchnia tej arterii nigdy nie została wybrukowana), przecina ona dzisiaj całe antyczne miasto – od świątyni Bela do ruin „Łaźni Dioklecjana”. Ten podwójny rząd kolumn, wskazujący jedynie niebo i niczego już nie podtrzymujący, powstał na całej swej długości w trakcie II stulecia n.e. Wielka Kolumnada zaczynała się tuż przy sanktuarium Bela.

Fot. 6 i 7. Wielka Kolumnada. Fot. P. Filipczak

Uważano ją za drogę świętą, ponieważ każdego roku, w dniu równonocy wiosennej, przechodziła tędy procesja odprowadzająca do jakiegoś podmiejskiego sanktuarium posąg Bela, owinięty welonem z czerwonej skóry i niesiony przez wielbłąda. Ten przesuwający się korowód oglądały kobiety zasłonięte woalem – zarówno na twarzach, jak i na całym ciele – po części przez szacunek dla boga, po części dlatego, że przebywały w miejscu publicznym. Wzdłuż dalszych odcinków Wielkiej Kolumnady ciągnęły się sklepiki, otwierające swoje podwoje w portykach.

Wielka Kolumnada nie była drogą dla ruchu kołowego. Nie możemy wyobrażać sobie, by podążały nią karawany. Najpewniej nie wkraczały one w ogóle do miasta. Po części, na jakimś odcinku, ta wielka arteria zamieniała się w suk, w „portyki, w których można było kupić wszystko”, jak wówczas mówiono, oraz w miejsce, w którym zwyczajnie można się było powałęsać. Był to suk o regularnym, geometrycznym kształcie, zaplanowanym zgodnie z zasadami wysoko rozwiniętej kultury. Tworzył zamkniętą całość, miejsce, do którego ludzie raczej zmierzali, aniżeli takie, przez które tylko przechodzili. W ten sposób, jakże odmienny od dzisiejszego, użytkowano przestrzeń publiczną.

Był to zresztą przykład dobrze znanego zjawiska. W każdym mieście antycznym, wielkim lub małym, poruszanie się prywatnych pojazdów i jeźdźców było bowiem zabronione. Jedynie wozy transportowe miały prawo do przemieszczania się po ulicach, natomiast osoby prywatne pozostawiały zwierzęta i pojazdy na zewnątrz murów miejskich. Ulice często bywały jednak zatłoczone przechodzącymi stadami bydła, albowiem miasto w ten sposób zaopatrywało się w mięso. Każdego ranka wielu mieszkańców podążało do całodniowej pracy na polach – opuszczali miasto, by wieczorem do niego wrócić, spiesząc się przed zamknięciem bram w murach miejskich.

Najbardziej niezwykłe było jednak to, że kolumnada była przestrzenią miejską. W myśl założeń grecko-rzymskich Palmyra była więc prawdziwym miastem. W Syrii, gdzie znano jedynie budowle królewskie, religijne lub pogrzebowe: mury i bramy, świątynie, pałace, grobowce – była to koncepcja nowa. Monumentalna urbanistyka rozpowszechniła się tutaj dopiero w okresie rzymskim. Trzeba jednak podkreślić popularność tego rodzaju rozwiązań. Prawdopodobnie w stolicy Syrii, Antiochii, po raz pierwszy pojawiły się aleje z brukowanymi chodnikami, wysadzanymi „setkami kolumn, wszystkimi o tej samej średnicy, ozdobionymi trochę bez smaku jak na ulicy Rivoli” pisał Renan, który nie lubił ani takiej formy urbanistycznej, ani samego Napoleona6.

W Syrii owe kolumnady bardzo wyraźnie wyznaczały oś przyszłej zabudowy na siatce geometrycznej. W Palmyrze, która rozwijała się stopniowo i bez przejrzystego planu, ta długa linia kolumn przechodziła przez całe miasto. Natomiast poza Syrią ulice z kolumnadami nie zajmowały aż tak ważnego miejsca. Nazywano je platejami (z greckiego platia), czyli po prostu szerokimi ulicami; stąd też obecne w naszych językach słowa place lub piazza. Jedną z takich „wielkich” alei była długa na dwa kilometry Via Lata w Rzymie, otoczona butikami i portykami. Przecinała okazałą północną część miasta, prowadząc do Forum. Nawet dzisiaj stanowi ona oś komunikacyjną Rzymu. Jej śladem biegnie Corso.

W Palmyrze, tak zresztą jak i w Rzymie, kolumny lub pilastry podtrzymywały portyki – w owych podcieniach znajdowały się drzwi, z których każde prowadziły do sklepu. W Palmyrze gliniane ściany owych sklepów rozpadły się z czasem, pozostawiając jakby stojący szkielet, samą kolumnadę. Niektóre z tych sklepów służyły jako mieszkania, inne stanowiły przestrzeń handlową składającą się z jednego tylko pomieszczenia (do niedawna można było takowe oglądać na suku w Damaszku). Pracowali tu garbarze, szewcy i inni rzemieślnicy wyrabiający przedmioty ze skóry. Ich wyroby trafiały nad Eufrat, gdzie wykorzystywano je do konstrukcji tratw z ładunkami (według prastarej techniki, przyjętej nawet nad Renem).

Z tego co nam wiadomo, właściciele sklepów oraz lokatorzy płacili czynsz albo miastu, albo skarbcowi świątynnemu, w zależności od tego, do kogo należało najmowane pomieszczenie. Jeśli sklep zajmowany był przez szewca żyjącego z dziennego zarobku, mógł on tu nocować – wyobrażam sobie, że tak samo jak w Pompejach, w Herkulanum, a nawet – zaledwie pół wieku temu – w starym Neapolu. Jeśli zaś pracował tu złotnik, a w Palmyrze funkcjonował cech złotników oraz rzemieślników pracujących „w srebrze”, musiał on dysponować domem gdzieś w mieście.

Poza rynkiem, miejsce godne tego, by nazywać się miastem, musiało dysponować jakąś inną przestrzenią publiczną, np. forum czy agorą. Palmyra posiadała jedną agorę, wzniesioną dla zasady, wymierzoną sznurem mierniczym, otoczoną czterema portykami i ozdobioną dwoma setkami urzędowych posągów. Ktoś zainteresowany wiedział to, czego my dziś nie wiemy – czy to właśnie tu biło serce miasta, jak w innych tego rodzaju ośrodkach greckich lub rzymskich? Czy może raczej życie kwitło wokół bram w murach miejskich, jak to się działo w miastach starożytnego Wschodu od trzech tysięcy lat, a dziś widzą to jeszcze turyści w Marrakeszu?

Gdzie jednak znajdowało się samo miasto? Gdzie żyli jego mieszkańcy? Czyżbyśmy o nich zapomnieli, rozmawiając jedynie o budowlach? Otóż w odkopanej północnej części miasta – tam, gdzie ulice i mieszkania, mniej lub bardziej wciśnięte były między Wielką Kolumnadę a współczesną osadę – można zobaczyć pozostałości paru domów. Niektóre należały do zamożnych właścicieli, przypominały domy prywatnych osób, znane z innych

Fot. 8. Agora www.flickr.com

części cesarstwa – z Efezu, z Vaison-la-Romaine7 albo z Pompei. Mieszkania na jednym piętrze, długie i szerokie, zajmujące setki metrów kwadratowych, pootwierane były na wewnętrzny, centralny dziedziniec otoczony portykami. Mozaiki pokrywały ściany i podłogi, jak w domu Kasjopei, z jej okazałą nagością i podniosłym spojrzeniem, typowym dla humanizmu sztuki greckiej.

Inne domy dawały schronienie mniej zamożnym mieszkańcom. Co prawda, z zewnątrz wyglądały podobnie, ale kilka szczegółów świadczyło o tym, że życie toczyło się w nich inaczej. Dwie pary takich samych drzwi prowadziły do dwóch oddzielnych części mieszkania: jednej, przeznaczonej dla przybyszów oraz drugiej, zamieszkiwanej jedynie przez kobiety, niedostępnej dla kogokolwiek innego. Czy okazałe, czy bardziej skromne, wszystkie te domostwa z rzadka otwierały się na zewnątrz. Ulice przypominały zatem te znane ze starych miast muzułmańskich albo z miast grecko-rzymskich, jak Pompeje, gdzie – pomijając ulicę handlową – chodziło się między dwoma murami niemalże pozbawionymi okien.

Fot. 9. Mozaika z domu Kasjopei (III w. n.e.) Fot. B. McMorrow, www.pbase.com/bmcmorrow/damascusmuseum

Plan dzielnicy północnej wydaje się mieć kształt geometryczny, przypominający kratownicę. Jednak wytyczono go niezbyt precyzyjnie, składając z niedokładnie poprowadzonych linii prostopadłych i równoległych. Przypuszczamy, że w tym miejscu istniała wcześniejsza zabudowa8 – świątynie oraz prywatne domy, które z biegiem czasu połączono byle jaką siecią ulic. Początkowo w tej części miasta znajdowała się zabudowa rozproszona. Nie ma co do tego wątpliwości. Czy istniało tu obozowisko koczowników, bez wytyczonego planu, z namiotami rozstawianymi w dowolnym miejscu, ale z zachowaniem pewnego dystansu między sąsiadami? A może miasto rozplanowano na zasadzie kratownicy, jak współczesne metropolie amerykańskie? Od ponad pół tysiąca lat miasta śródziemnomorskie wyznaczano ściśle na planie geometrycznym (tak było w dzielnicy perskiej w Bejrucie) – co najmniej od IV wieku n.e. Plan prostokątny widać zarówno w miastach zakładanych wówczas przez Greków, jak i w tych, które budowali Rzymianie – od Bavay przez Carpentras9, aż po Timgad, na obrzeżach Sahary. Miasto antyczne, tak jak Ateny, przyciągało turystów krętymi uliczkami. Palmyra chciała być nowoczesna, a w tamtej epoce rozwiązania greckie narzucały się wszystkim.

Z jednej strony Palmyra była obca cywilizacji greckiej ze względu na swoją historię, aramejski język, społeczeństwo, prowadzenie karawan oraz z powodu wielu różnych zwyczajów. Z drugiej strony, za sprawą układu domów, architektury gmachów, poziomu życia – krótko mówiąc, z powodu szacunku, jaki wzbudzało jej bogactwo, Palmyra nie miała się czego wstydzić wobec cywilizowanego świata. Palmyreńczycy nie byli barbarzyńcami i nie chcieli nimi być. I tak jak w Syrii, im bardziej zhellenizowany budynek, tym był ważniejszy. Architektura inna niż grecka była tu nie do pomyślenia.

Całe terytorium miejskie Palmyry musiało zamieszkiwać jedynie kilkadziesiąt tysięcy ludzi. Ale inni jeszcze Palmyreńczycy zamieszkiwali w rozproszeniu rozległe obszary wiejskie przynależące do miasta. Pamiętajmy jednak, że w owej epoce nawet Półwysep Apeniński miał zaledwie sześć milionów mieszkańców. Społeczeństwo danego regionu mogło normalnie funkcjonować tylko wtedy, gdy trzy czwarte jego członków zajmowało się uprawą ziemi, tak aby wyżywić całą resztę. Z tego powodu największe metropolie rzadko przekraczały wielkość stu pięćdziesięciu tysięcy mieszkańców, jak w przypadku bogatej Wenecji w XVI stuleciu. Ogromne aglomeracje, jak Rzym, liczący pięćset tysięcy ludzi lub nawet dwukrotnie więcej, należały do wyjątków. Do takich samych wyjątków zaliczały się jeszcze w XVIII w. inne stolice: Londyn, Edo (późniejsze Tokio), a także Stambuł i Paryż, z milionem mieszkańców.

Antyczne miasto wraz ze swoim terytorium wiejskim stanowiło jedną jednostkę administracyjną oraz finansową i było – jeśli można tak powiedzieć – jej stolicą. Obszar takiej jednostki bliższy był wielkości departamentu aniżeli gminy10. W Palmyrze długa, dwujęzyczna inskrypcja, zwana Taryfą, dowodzi, że przy wjeździe do miasta obowiązywał podatek nakładany na towary sprowadzane „spoza granic”, w tym na niewolników, kurtyzany i perfumy; natomiast artykuły spożywcze pochodzące z okolicznych, należących do miasta wsi, zwalniano z opłat. Woda natomiast była bezcenna. Przy nawadnianiu ziem, z wykorzystaniem miejscowych źródeł, trzeba było zatem zapłacić wysoki podatek roczny.

Życie w Palmyrze musiało być drogie, jako że okoliczne ziemie nie były w stanie zaopatrzyć jej we wszystkie potrzebne produkty – w odróżnieniu od większości miast antycznych, które w takim przypadku nie byłyby w stanie w ogóle przetrwać. Wydobywano sól z lagun na pustyni, po czym ją odsprzedawano, ale inne niezbędne dobra trzeba było sprowadzać, choćby zboże, wino i oliwę – trójcę śródziemnomorską, której w Palmyrze nie wytwarzano wystarczająco dużo. Rejon ten nadawał się bardziej do hodowli kóz i baranów, przeznaczonych na rynek wewnętrzny, miejski, albo do hodowli wielbłądów, wykorzystywanych w karawanach oraz koni eskortujących owe karawany. Palmyra importowała także garum, czyli sos rybny, podobny w smaku do wietnamskiego nuoc-mâm. Wyrabiany z macerowanych ryb, stanowił nieodłączny element antycznej kuchni.

Jak każde starożytne miasto, Palmyra miała rozległe terytorium. Od zachodu, w stronę wybrzeża syryjskiego, granica znajdowała się siedemdziesiąt kilometrów od miasta. Samo miasto i gaje oliwne nie leżały w zasadzie na środku pustyni, ale bliżej jej krawędzi. Duża część terytorium palmyreńskiego należała do strefy opadów wielkości dwustu milimetrów rocznie, co umożliwiało jeszcze uprawę i hodowlę. Na niedalekich peryferiach wody gruntowe czerpano poprzez system podziemnej kanalizacji, dostępnej za pomocą porozrzucanych w terenie studni. Z kolei na wschód, w stronę Eufratu, rozciągała się pustynia. W jej północnych rejonach odkopano osady rolników zamieszkujących domy wykonane z surowych, niewypalanych cegieł, przykryte płaskimi dachami w kształcie tarasów; odsłonięto także cały system cystern. Inna duża strefa wiejska, należąca do Palmyry, znajdowała się pięćdziesiąt kilometrów od miasta. Obszar ten nawadniany był dzięki wielkiej tamie z czasów rzymskich. Mogła ona zgromadzić nawet sto czterdzieści tysięcy metrów sześciennych wody.

Zatrzymajmy się przy tych obszarach wiejskich i na ludności je zamieszkującej. Była to zupełnie inna populacja aniżeli wspomniana wyżej miejska. Nie znano tu greckiego, mówiono i pisano jedynie po aramejsku, w języku, który okazał się bardziej żywotny. Hellenizacja znaczyła bowiem dużo więcej dla mieszkańców miast niż wsi.

Cywilizacja starożytności pogańskiej była zjawiskiem miejskim, karmionym przez bardzo liczne chłopstwo, które zawsze pozostawało na obrzeżach strefy miejskiej. „Jakie to dobro mogłoby wyjść z Nazaretu?” odpowiadano tym, którzy głosili, że Mesjasz (jego językiem był zresztą aramejski) właśnie tam się urodził. Ale tego rodzaju podziały dobiegną końca cztery lub pięć wieków później, kiedy to chrześcijańskie i muzułmańskie obszary Śródziemnomorza zostaną zdominowane przez kulturę opartą na religii, nieuznającą żadnej innej kultury niż ona sama. Tak oto każdy człowiek będzie się odtąd uważał (poprzez „barwę”, jak to ujmie Koran) za chrześcijanina, muzułmanina albo żyda.

Teraz rozumiemy, co znaczyło słowo „miasto” w starożytności. Ponieważ większość mieszkańców, których widzimy na terytorium miejskim, pracowała na polach, to samo miasto zamieszkiwane było jedynie przez właścicieli majątków ziemskich, którzy wydawali tu dochody uzyskane ze swych domen, a także przez ich liczną służbę oraz sklepikarzy dostarczających dobra i usługi wcześniej wymienionym, jak również okolicznym chłopom.

A biedacy? Gdzie oni mieszkali? Domy bogaczy na pewno wypełniały tłumy służących. Jednak rzesze prawdziwych biedaków żyły poza miastem. Byli to ubodzy chłopi. Miasto miało jedynie kilometr średnicy (albo nawet połowę tego, rzadko zaś dwa razy więcej); a znaczną część tego obszaru zajmowały budynki publiczne, sanktuaria, łaźnie czy miejsca masowej rozrywki. Wszędzie stały posągi – a to imperatorów, a to miejskich dobroczyńców. Miasto było siedzibą władz, wystawą tego, co cywilizowane, symbolem ogłady.

1 Daisz to skrócona, arabska nazwa tzw. Państwa Islamskiego (P.F.).

2 Palmyre, métropole caravanière, Imprimerie national, Paris 2001.

3 L’Empire gréco-romaine, Le Seuil, coll. „Des travaux”, Paris 2005.

4 Palmyra została opanowana przez tzw. Państwo Islamskie w maju 2015 r. Książka Veyne’a ukazała się drukiem w listopadzie owego roku (P.F.).

5 Świątynia Bela została zniszczona przez tzw. Państwo Islamskie w sierpniu 2015 r. (P.F.)

6 Ulica Rivoli znajduje się w samym centrum Paryża. Została wybudowana na polecenie Napoleona, by uczcić jego zwycięstwo w bitwie z Austriakami pod Rivoli.Ernest Renan (1823–1892) to francuski intelektualista; filolog, filozof i historyk; jego poglądy miały znaczny wpływ na inteligencję francuską w wieku XIX (P.F.).

7 Miejscowość na południu Francji, w regionie Prowansja–Alpy–Lazurowe Wybrzeże; jedno z ważniejszych miast rzymskiej prowincji Galia Narbońska (P.F.).

8 Wiele użytecznych informacji na temat zabudowy mieszkalnej przyniosły nowe wykopaliska, prowadzone aż do roku 2011, cf. A.M. Smith II, Roman Palmyra: Identity, Community and State Formation, Oxford 2013, s. 86–87.

9 Bavay to miejscowość w północno-zachodniej Francji, tuż przy granicy z Belgią, w granicach rzymskiej prowincji Galia Belgijska. Carpentras to miejscowość na południu Francji, w regionie Prowansja–Alpy–Lazurowe Wybrzeże, w granicach rzymskiej prowincji Galia Narbońska (P.F.).

10 Gmina jest najmniejszą jednostką podziału administracyjnego we Francji, z kolei departament jest jedną z największych tego typu jednostek (P.F.).