Tytuł oryginału: The Arctic: A Very Short Introduction

Rada Naukowa serii Krótkie Wprowadzenie

Jerzy Gajdka, Ewa Gajewska, Krystyna Kujawińska Courtney, Aneta Pawłowska, Piotr Stalmaszczyk

Redaktorzy inicjujący serii Krótkie Wprowadzenie

Urszula Dzieciątkowska, Agnieszka Kałowska

Tłumaczenie

Piotr Piotrowski

Opracowanie redakcyjne

Krzysztof Lindstedt

Skład i łamanie

Munda – Maciej Torz

Korekta techniczna

Leonora Gralka

Projekt typograficzny serii

Tomasz Przybył

Projekt okładki

krzysztof de mianiuk

The Arctic: A Very Short Introduction was originally published in English in 2021.
This translation is published by arrangement with Oxford University Press.
Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego is solely responsible for this translation
from the original work and Oxford University Press shall have no liability for any
errors, omissions or inaccuracies or ambiguities in such translation or for any
losses caused by reliance thereon

© Klaus Dodds and Jamie Woodward 2021

The moral rights of the author have been asserted

© Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2022

© Copyright for Polish translation by Piotr Piotrowski, Łódź 2022

Publikacja sfinansowana ze środków Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego

Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

Wydanie I. W.10665.22.0.M

Ark. wyd. 8,3; ark. druk. 12,25

Paperback ISBN Oxford University Press: 978-0-19-881928-8

ISBN 978-83-8220-998-3

e-ISBN 978-83-8220-999-0

Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

90-237 Łódź, ul. Jana Matejki 34A

www.wydawnictwo.uni.lodz.pl

e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl

tel. 42 635 55 77

Spis treści

Spis ilustracji

Spis tabel

Podziękowania

1. Arktyczny świat

2. Środowisko naturalne

3. Ekosystem Arktyki

4. Ludność Arktyki

5. Eksploracja i eksploatacja

6. Zarządzanie Arktyką

7. Arktyczny skarbiec węgla

8. Przyszłość Arktyki

Bibliografia

Pozostała literatura

Indeks

Spis ilustracji

1. Zmiana temperatury od 1850 r. na świecie i w Arktyce

The Conversation/HadCRUT v4

2a. Arktyka jako geopolityczny obszar okołobiegunowy

2b. Arktyka zdefiniowana na podstawie fizycznych i biogeograficznych parametrów

3. Basen Oceanu Arktycznego z płytkimi morzami szelfowymi i podmorskimi grzbietami

Przedruk za zezwoleniem Springer Nature, rysunek 1, [w:] P. Stoffyn-Egli, Iron and manganese micro-precipates within a Cretaceous biosiliceous ooze from the Arctic Ocean, prawo autorskie 1969

4a. Sezonowy przebieg rozwoju lodu morskiego w Arktyce

4b. Stały spadek średniej miesięcznej powierzchni objętej lodem morskim we wrześniu w okresie obserwacji satelitarnych (od 1979 r.)

National Snow and Ice Data Center (NSIDC), https://nsidc.org/

5. Zasięg wieloletniej zmarzliny na półkuli północnej na lądzie i pod dnem morskim

GRID-Arendal/Nunataryuk

6. Krajobrazy peryglacjalne na obszarze wieloletniej zmarzliny: a) Gruzowisko skalne na Svalbardzie powstałe ze zwietrzałych skał w formie zapadniętych lodowych soczewek otoczonych przez materiał skalny, b) Zapadnięte pingo otoczone podmokłymi obszarami w delcie Mackenzie na obszarze arktycznej części Kanady

6(a) Hannes Grobe/Wikipedia

6(b) Fotografia: Lorentz King/Wikipedia

7. Lodowce piedmontowe na wyspie Axela Heiberga

Fotografia: Gordon Osinski

8. Maksymalny zasięg zlodowacenia na półkuli północnej podczas ostatniej epoki lodowcowej

P. Hughes, P. Gibbard, J. Ehlers, Timing of glaciation during the last glacial cycle: evaluating the concept of a global ‘Last Glacial Maximum’ (LGM), „EARTH-Science Reviews” 2013, vol. 125, s. 171–198, https://doi.org/10.1016/j.earscirev.2013.07.003

9. Arktyczny biom na północ od linii drzew ukazujący florystyczne zróżnicowanie i odsetek endemitów w 21 prowincjach florystycznych

Arctic Biodiversity Assessment

10. Herb terytorium Nunavut przyjęty w 1999 r., zaprojektowany przez Andrew Qappika z Pangnirtung

Link do strony wyjaśniającej obrazki i innuicki tekst w herbie: https://assembly.nu.ca/about-legislative-assembly/coat-armsnunavut

Za zezwoleniem Government of Nunavut

11. Trasa wędrówki lisa polarnego ze Svalbardu do Wyspy Ellesmere’a w oparciu o dane z GPS

„Polar Research” 2019, vol. 38, 3512, http://dx.doi.org/10.33265/polar.v38.3512

12. Gniazdo sowy śnieżnej wyłożone martwymi lemingami

Autor fotografii: Jean-François Therrien

13. Maksymalne wartości znormalizowanego różnicowego wskaźnika wegetacji od 1982 do 2018 r. na arktycznych obszarach Ameryki Północnej i Euroazji oraz na okołobiegunowym obszarze Arktyki

J. Richter-Menge, M.L. Druckenmiller, M. Jeffries (eds.), Arctic Report Card 2019, https://www.arctic.noaa.gov/Report-Card

14. Inwazyjny, gigantyczny królewski krab czerwony jest obecnie kluczową częścią ekosystemu morskiego północnej Norwegii

Hotel Nordkyn

15. Populacje ludności rdzennej i napływowej w Arktyce

Hugo Ahlenius, UNEP/GRID-Arendal

16. Norweski wiking Eryk Rudy w Grenlandii w zetknięciu z krajobrazami i zwierzętami Arktyki

© Christie’s Images/Bridgeman Images

17. Rodzina Innuitów obszywająca foczą skórą drewniany szkielet kajaka na Grenlandii

Scott Polar Research Institute, University of Cambridge

18. Nuuk, 21 czerwca 2009 r.: Królowa Danii Małgorzata przekazuje dokument prawny dotyczący autonomii przewodniczącemu Grenlandzkiego Parlamentu Josefowi Motzfeldtowi podczas oficjalnej ceremonii wyznaczającej nową erę samorządnej Grenlandii

Keld Navntoft/AFP via Getty Images

19. Łowca z grupy rdzennej ludności Inupiatów na Przylądku Hope Point na Alasce w 1900 r.

Fotografia © Hulton-Deustch Collection/CORBIS/Corbis via Getty Images

20. Druga wersja Septentrionalium Terrarum Gerardusa Mercatora (1606)

Helmink Antique Maps/Wikipedia

21. Lód morski na obrazie niemieckiego artysty Caspara Davida Friedricha (1774–1840)

Kunsthalle Hamburg/Wikipedia

22. „Poszukiwacze złota” w północnym Jukonie w 1900 r. pozują z ciosami mamuta włochatego pozyskanymi z wieloletniej zmarzliny

MacBride Museum of Yukon History Collection

23. W tym miejscu istnieje długa tradycja górnictwa węglowego na Svalbardzie odtworzona w formie sławnego pomnika górnika w Longyearbyen

Lillian Tveit/Shutterstock

24. Zasoby ropy naftowej i gazu oraz główne tereny ich wydobycia w Arktyce

Źródło: Nordregio, www.nordregio.org

25. Załadunek na terminalu naftowym Gazpromu „Arctic Gates” na Półwyspie Jamalskim na Syberii

Gazprom Neft PJSC

26. Wycieczka chińskich turystów w Murmańsku w styczniu 2020 r.

ITAR-TASS News Agency/Alamy Live News

27. Arktyczne szlaki morskie i średni zasięg lodu morskiego w okresie obserwacji satelitarnych

Prawa autorskie © 1998–2020, Dr Jean-Paul Rodrigue, Dept. of Global Studies & Geography, Hofstra University, New York, USA

28. Centrum bazy danych Facebooka w Luleå w Szwecji w pobliżu koła podbiegunowego

Jonathan Nackstrand/AFP via Getty Images

29. Zmiany w arktycznym cyklu węglowym pod wpływem ocieplenia klimatu

H.K. Lappalainen, V.-M. Kerminen, T. Petäjä, T. Kurten, A. Baklanov, J. Bäck, T. Vihma, S.R. Arnold, J. Janhunen, S. Juhola, L. Järvi, H. Järvinen, A-J. Kieloaho, J. Kujansuu, I. Kukkonen, E-M. Duplissy, A. Laaksonen, T. Laurila, H. Lihavaine, S. Mazon, D. Moiseev, A. Ojala, M. Pihlatie, J. Pumpanen, M. Sipilä, V.-P. Tynkkynen, Y. Viisanen, T. Vesala, P. Hari, S. Zilitinkevich, M. Kulmala, Pan-Eurasian Experiment (PEEX): towards a holistic understanding of the feedbacks and interactions in the land–atmosphere–ocean–society continuum in the Northern Eurasian region, „Atmospheric Chemistry and Physics” 2016, vol. 16(22), 14421–14461, https://doi.org/10.5194/acp-16-14421-2016

30. Krater w wieloletniej zmarzlinie na Półwyspie Jamalskim

Źródło fotografii: Vasily Bogoyavlensky/AFP via Getty Images

31. Jeziora termokrasowe i wielokanałowy przepływ w delcie rzeki Leny

USGS EROS Data Center Satellite System Branch

32. Doskonale zachowana głowa wilka z epoki lodowcowej, pochodząca z wieloletniej zmarzliny w Jakucji

Fotografia: Albert Protopopov

Spis tabel

Tabela 1. Duże rzeki Arktyki według odpływu rzecznego

Tabela 2. Główne środowiskowe czynniki stresogenne roślin arktycznych

Tabela 3. Pogrupowane taksonomicznie wybrane charakterystyki organizmów występujących w Arktyce

Tabela 4. Wybrane charakterystyki państw arktycznych

Podziękowania

Podczas pisania tej książki świat istotnie się zmieniał. W dniu 2 marca 2020 r. spotkaliśmy się w Królewskim Towarzystwie Geograficznym (KTG) (Royal Geographical Society) w Londynie, aby zaplanować końcowe etapy projektu tej książki. Zarezerwowaliśmy nawet „arktyczny pokój”, gdzie sprawdziliśmy aktualny postęp w naszym projekcie i ustaliliśmy pewne ambitne, ostateczne terminy jego ukończenia. To było udane spotkanie, więc zaplanowaliśmy pod koniec roku odwiedzić wystawę poświęconą arktycznej kulturze i klimatowi w Muzeum Brytyjskim (British Museum). Na początku kwietnia uzgodniliśmy, kiedy wrócimy do Królewskiego Towarzystwa Geograficznego, żeby spotkać się z członkami jego zarządu. Dnia 23 marca Wielka Brytania wprowadziła pierwszy lockdown związany z pandemią COVID-19 i KTG wstrzymało swoją działalność. Nie mogąc spotkać się osobiście, współpracowaliśmy od tej pory poprzez aplikację Zoom i za pośrednictwem e-maili. Nie mieliśmy też okazji zwiedzić British Museum.

Przez pewien czas nie było wiadomo, jak pandemia COVID-19 wpłynęła na arktyczne społeczeństwo, lecz dowiedzieliśmy się, w jaki sposób zapobiegać rozprzestrzenianiu się wirusa w odległych zakątkach Arktyki, kiedy dostęp do służby zdrowia jest ograniczony. Zaledwie kilka dni później urzędnicy na Grenlandii zamknęli stolicę wyspy Nuuk w obawie przed wybuchem pandemii COVID-19. Arktyka stanowi szczególne wyzwanie związane ze szczepieniami, ale pojawiły się pewne obiecujące sygnały. Kiedy piszemy te podziękowania (w czerwcu 2021), jedna czwarta mieszkańców Grenlandii jest już zaszczepiona.

Wielu ludzi pomogło nam napisać tę książkę. Chcielibyśmy podziękować Jenny Nugee i Latha Menon z Wydawnictwa Uniwersytetu Oksfordzkiego za ich wsparcie edytorskie i profesjonalną poradę. Dziękujemy także Nivedha Vinayagamurthy i jej zespołowi za nadzór nad wydaniem książki. Podczas części procesu edycji mieliśmy szczęście skorzystać z pomocy prof. Marka Maslina jako eksperta i jesteśmy bardzo mu wdzięczni za jego wnikliwe sugestie. Otrzymaliśmy także ogromne wsparcie od naszego koła uczelnianych kolegów i przyjaciół, którzy poświęcili swoje życie zawodowe Arktyce i zmianom środowiskowym. Klaus Dodds chciałby podziękować zarządowi Leverhulme za finansowe wsparcie w postaci stypendium dla projektu badawczego (2017–2020), który był poświęcony badaniu współczesnej geopolityki Arktyki. Jamie Woodward jest wdzięczny Uniwersytetowi w Manchester za zezwolenie na urlop naukowy w okresie, kiedy napisano znaczną część tej książki. Dziękujemy także Narodowej Służbie Zdrowia za dwukrotne zaszczepienie nas.

Chcielibyśmy ponadto podziękować naszym rodzinom za ich miłość i wsparcie. KTG jest wspaniałym miejscem, w którym można spotkać się i porozmawiać o Arktyce, a także przejść na parterze obok popiersia niestrudzonej Lady Jane Franklin. Mamy nadzieję wrócić tu wkrótce.

Rozdział 1

Arktyczny świat

Ziemia ociepla się. Ludzkość stale dostarcza do atmosfery gazy cieplarniane, każda dekada od 1980 r. była cieplejsza od poprzedniej, lecz ocieplenie naszego świata nie jest wszędzie jednakowe. Ocieplenie w Arktyce jest prawie dwukrotnie szybsze w odniesieniu do średniego globalnego tempa, a w niektórych północnych krańcach naszej planety – nawet od trzech do czterech razy szybsze. To zjawisko jest efektem szeregu sprzężeń zwrotnych, które zwiększają tendencję ocieplania, i jest określane mianem arktycznego wzmocnienia. Od ok. 1980 r. wzrost temperatury był bardziej widoczny w Arktyce niż na pozostałej części planety (ilustracja 1). Arktyka już znacznie wcześniej przekroczyła docelowy limit ocieplenia o 1,5°C względem poziomu przedindustrialnego, wyznaczony podczas Porozumienia Paryskiego (Paris Agreement) w 2015 r.

Książkę ukończono na początku 2021 r., natomiast różne dane środowiskowe opracowano dla 2020. Rok ten został wyraźnie wyróżniony jako kamień milowy dla dalekiej Północy – wówczas odnotowano najgorętsze lato w historii pomiarów. W dniu 20 czerwca 2020 r., w środku bezprecedensowej fali upałów, temperatura powietrza na Syberii w Wierchojańsku (64,5°N) sięgnęła 38°C (100,4°F). To była rekordowo wysoka temperatura powietrza poza kołem podbiegunowym. Warunki pogodowe uważane kiedyś za ekstremalne stają się normą. Deszcz zastępuje śnieg. Gwałtowne pożary pojawiają się częściej, są bardziej rozległe i silniejsze. Arktyka ulega zmianom. Zmieniają się punkty odniesienia. Topnienie wieloletniej zmarzliny i przybrzeżna erozja przyspieszają. Uderzenia piorunów w lecie są obecnie dziesięciokrotnie częstsze niż prawie dekadę wcześniej, ponieważ ocieplenie sprzyja formowaniu się konwekcyjnych chmur burzowych. Niektórzy z klimatologów sądzą, że Arktyka weszła już w nowy reżim klimatyczny.

1. Zmiana temperatury od 1850 r. na świecie i w Arktyce

Za nieco ponad jedno pokolenie zasięg lodu morskiego w Arktyce pod koniec lata spadnie o połowę. Lód morski jest częścią tarczy odbijającej promienie słoneczne, która pozwala utrzymać arktyczny chłód. Utrata lodu lodowcowego na Grenlandii znacznie przyspieszyła w ostatniej dekadzie, a obecnie jest obserwowany najgorszy scenariusz podany w sprawozdaniu oceniającym, zaprezentowanym w 2014 r. przez Międzyrządowy Zespół ds. Zmiany Klimatu (Intergovernmental Panel on Climate Change – IPCC). To przyspieszenie zostało przyjęte przez społeczność naukową ze zdziwieniem. Arktyka wykracza obecnie poza prognozy zmiany klimatu opracowane na dziesięciolecia. W przyszłości będzie to wyeksponowane w Szóstym Raporcie Oceniającym (the Sixth Assessment Report – AR6), który ma być opracowany przez IPCC w 2022 r., zwłaszcza w odniesieniu do skutków zmiany klimatu, adaptacji i podatności na zmianę klimatu. Olbrzymi eksperyment przeprowadzany przez człowieka, skutkujący gwałtownymi zmianami klimatycznymi i ekologicznymi, jest odczuwalny na całym świecie. Zmiany środowiskowe mają konsekwencje dla nas wszystkich.

Odnosząc się do tych wstępnych uwag, to bardzo krótkie wprowadzenie ma na celu przedstawienie aspiracji, możliwości oraz wyzwań stojących przed ludźmi, którzy żyją i pracują w Arktyce. Uwzględnione zostaną także globalne interesy na północnych krańcach naszej planety – środowiskowe, socjalne, geopolityczne i ekonomiczne. To jest skomplikowana historia, która prezentuje różne światopoglądy, sprzeczne interesy i priorytety, oraz pokazuje, że Arktyka jest bogatą mozaiką krajobrazów, ekosystemów, ludzi, kultur i zasobów naturalnych. Skoro jednak piszemy na początku nowej dekady, to jest to także historia, która nosi piętno czasu. Czy lato 2020 r. może reprezentować tą nową Arktykę? Odkąd zarówno klimat, jak i ekosystemy zmieniają się w Arktyce tak gwałtownie, dawne definicje regionu zostają poddane testowi do granic wytrzymałości.

Definicja Arktyki

W publikacjach fizycznogeograficznych Arktyka jest tradycyjnie definiowana jako ląd, morze i lód leżące na północ od koła podbiegunowego, które jest wyznaczone przez równoleżnik o szerokości geograficznej ok. 66,5°N. Jeśli chcesz odnaleźć tę szerokość geograficzną na mapie, najłatwiejszym miejscem do rozpoczęcia poszukiwań będzie Islandia: koło podbiegunowe jest położone na północ od głównej wyspy i rozciąga się na 16 tys. km (9,9 tys. mil), obejmując rozległe obszary Kanady, Rosji i Grenlandii (ilustracja 2a). Linia równoleżnika wyznaczającego koło podbiegunowe jest zazwyczaj wykorzystywana do określenia położenia Arktyki jako regionu okołobiegunowego. Wielu biogeografów twierdzi, że Arktyka sięga granicy drzew, powyżej której, podążając w kierunku północnym, krajobraz roślinny charakteryzuje się krzewami, karłowatymi drzewami, porostami i wyraźnie wskazuje arktyczną odrębność. Ostatecznie nie jest czymś niezwykłym przeczytać, że Arktyka powinna być powszechnie definiowana w oparciu o średnią dobową temperaturę w lecie, która nie przekracza 10°C. Ostatnie dwie definicje wskazują na kurczenie się obszaru Arktyki.

Słowo „Arktyka” pochodzi od greckiego słowa arktos, oznaczającego niedźwiedzia, i nawiązuje do nazwy gwiazdozbioru Wielkiej Niedźwiedzicy (Ursa Major), który jest cały czas widoczny na niebie półkuli północnej. W greckiej mitologii gwiazdozbiór ten jest dziełem Hery, żony Zeusa, która z zawiści i w gniewie zamieniła piękną nimfę Calisto w niedźwiedzicę. Gwiazda Północna lub Polarna znajduje się bezpośrednio nad arktycznym biegunem i wszystkie inne gwiazdy obracają się na nocnym niebie wokół niego.

2a. Arktyka jako geopolityczny obszar okołobiegunowy

Koło podbiegunowe wyznacza najbardziej wysunięty na południe punkt, w którym 24 godziny trwa dzień podczas letniego przesilenia w czerwcu i 24-godzinna jest noc podczas zimowego przesilenia w grudniu. Od końca grudnia dzień w Arktyce staje się dłuższy, a od końca stycznia ciemności mogą nie pojawić się aż do wczesnego popołudnia. Wielu mieszkańców Arktyki potwierdza, że wiosna i lato są wyjątkowymi okresami po długiej, chłodnej i ciemnej zimie.

2b. Arktyka zdefiniowana na podstawie fizycznych i biogeograficznych parametrów

W środku polarnej zimy, pomimo odbijania się od lodu i śniegu światła Księżyca, nie ma korzystnych warunków do przemieszczania się ludzi i zwierząt. Podczas dziennych godzin, późną jesienią i wczesną wiosną, każdy jest zmuszony chronić oczy przed śnieżną ślepotą. Innuici wytwarzają pomysłowe gogle śnieżne ze zwierzęcych kości: mamutów włochatych, arktycznych lisów, niedźwiedzi polarnych i reniferów, a ponadto mają opracowany specjalny mechanizm zabezpieczający, który umożliwia ochronę oczu przed silnym odblaskiem światła w zakresie ultrafioletu i który jest także dostosowany do ciemności podczas długich polarnych nocy.

Jeśli weźmiemy pod uwagę koło podbiegunowe jako początek Arktyki, jej obszar będzie obejmować 5% powierzchni Ziemi – prawie 20 mln km2 (7,7 mln mi2). Prawie dwie trzecie Arktyki stanowi ocean. Biegunowe ustawienie centrum mapy jest bardziej użyteczne w ukazaniu geografii i skali wysp arktycznych, mórz i lodu niż powszechnie stosowany punkt odniesienia (ilustracja 2b). Ocean Arktyczny ma mniej więcej taki sam rozmiar jak Antarktyda na półkuli południowej. Grenlandia jest największą wyspą na świecie, natomiast Wyspy Baffina i Ellesmere’a, położone na północ od lądowej części Kanady, są odpowiednio piątymi i dziesiątymi największymi wyspami.

Północny kraniec świata charakteryzuje się stałym przemieszczaniem się pola magnetycznego Ziemi. Tutaj znajdują się magnetyczny, a także geograficzny biegun północny. Drugi z nich jest ustawiony na 90°N, natomiast biegun magnetyczny przemieszcza się zgodnie z zachowaniem się pola magnetycznego Ziemi. Kiedy magnetyczna północ została po raz pierwszy wyznaczona przez Jamesa Clarka Rossa (w latach trzydziestych XIX w.), biegun magnetyczny znajdował się na terytorium Nunavut w arktycznej części Kanady. Od lat dziewięćdziesiątych XX w. zaczął się on przemieszczać dość gwałtownie w kierunku Rosji, w tempie 50–60 km w ciągu roku. Geograficzny biegun nie posiada stref czasowych, przy czym oba bieguny (północny i południowy) są pomocne przy ich określaniu, chociaż nie zostały do nich włączone. Kiedy zatem jesteś w pobliżu północnego bieguna geograficznego, możesz wybrać własny czas.