Grzegorz Mnich – Społeczna Akademia Nauk

Katedra Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej, 90-113 Łódź, ul. Sienkiewicza 9

RADA REDAKCYJNA

Łódź w PRL, PRL w Łodzi

Przemysław Waingertner – przewodniczący
członkowie: Krzysztof Lesiakowski, Lilianna Światek, Joanna Żelazko
członkowie honorowi: Hubert Bekrycht, Robert Sakowski

RECENZENT

Stanisław Jankowiak

REDAKTOR INICJUJĄCY

Iwona Gos

REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ

Bogusław Pielat

SKŁAD I ŁAMANIE

Munda – Maciej Torz

PROJEKT OKŁADKI

Katarzyna Turkowska

Na okładce wykorzystano dwie fotografie: front – Na ul. Piotrkowskiej przy Białej Fabryce Geyera (WBP w Łodzi, sygn. 53048/45); tył – Panorama Łodzi (APŁ, sygn. Ł-III, 1/3)

© Copyright by Grzegorz Mnich, Łódź 2019

© Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2019

Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

Wydanie I. W.08928.18.0.M

Ark. wyd. 10,5; ark. druk. 14,75

ISBN 978-83-8142-435-6

e-ISBN 978-83-8142-436-3

Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

90-131 Łódź, ul. Lindleya 8

www.wydawnictwo.uni.lodz.pl

e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl

tel. (42) 665 58 63

Spis treści

Wstęp

Rozdział I. Aparat represji

Stalinowskie „bezpieczeństwo”

Młodociani „przestępcy”

Farba i ulotka

Szeptana propaganda

Agenci w fabrykach

Wojna podjazdowa

Szukanie wroga

Donosiciele i pochlebcy

Sąd na zlecenie

Komisja z nadużyciami

Czerwoni dygnitarze z bezpieką

Leninowska recepta na prasę

W służbie reżimu

Odwilż w propagandzie

Stępiony aparat

Rywalizacja na górze

Nowi włodarze miasta

Rozdział II. Dziennikarze – propagandowym ramieniem partii

Łódź prasową stolicą

Z dziennikarzy w politruków

Sprawdzeni towarzysze

Kłopotliwa kadra

Od krosien do pióra

Czystki w prasie

Pozorny pracodawca

Pieniądze bez znaczenia

Ideologia przede wszystkim

Z legitymacją czy bez

Kto napisze więcej

Sądy koleżeńskie

Zawodowcy i amatorzy

Fabryczni korespondenci

Przywileje dziennikarzy

Życie towarzyskie

Idzie nowe?

Rozdział III. Cenzura myśli i słowa

Cenzura po nowemu

Kadry i struktury

Strzec ustroju

W służbie propagandy

Blokada informacji

„Świeże oko”

Drażliwe tematy

Krytyka to sztuka

Sensacja nie przystoi

Kontrola prewencyjna

Dywersja w redakcji?

Partyjniacy z cenzorskimi nożycami

Odwilż w prasie

Na starych torach

Rozdział IV. Strajkować czy pracować?

Panie górą

Niebezpieczne włókno

Przodownicy systemu

Technologia z XIX wieku

Gdy zarobki za niskie...

Liczy się tylko produkcja

„Jest dobrze, a będzie lepiej”

Dla kogo praca

Pierwsze strajki

Wygaszanie protestów

Włókniarki na pierwszej linii

Brakuje chleba

Różowe okulary propagandy

Poddasza i sutereny

Wirtualne mieszkania

Obcy w domu

Rozdział V. Wielkie wizje – małe dokonania

Wielka Łódź

Fuszerki i dewastacje

Bałuty sypialnią Łodzi

Budownicze fiasko

Kanalizacja problemu

Deficytowa woda

Łaźnie i łazienki

Autobusy i tramwaje

Więcej światła

Wreszcie o zdrowiu

Zapomniane peryferia

Żłobki i tygodniowe przedszkola

Zdrowiej bez mięsa

Świąteczny dobrobyt

Z elementarzem na bakier

Inteligenckie ambicje

A po pracy...

Rozdział VI. Rok 1956 – nadzieje i złudzenia

O roku ów!

Przywódca bez kultu

Balonowe inspiracje i realne protesty

Poznań z Łodzią, Łódź z Poznaniem

Sowieci do domu!

Uczelnie bez marksizmu

Sztuka nie tylko na traktorach

I znowu strajki

Towarzysz Wiesław

Znów wojna?

Sojusz robotniczo-studencki

Gomułkowskie ściągnięcie cugli

Rozczarowanie Październikiem

Aparatczycy trzymają się mocno

Zakończenie

Bibliografia

Indeks osobowy

Spis fotografii

Okres stalinowski to wyjątkowo ponury czas w powojennej historii naszego kraju, z krwawymi represjami, wykonywanymi wyrokami śmierci na przeciwnikach politycznych, powszechną inwigilacją charakterystyczną dla totalitarnego państwa, zniszczeniem wszelkich demokratycznych form społecznego życia, wreszcie z nieudanymi eksperymentami gospodarczymi. Pod tym względem Łódź nie odbiegała znacząco od innych dużych ośrodków. A mimo to możemy mówić o specyfice życia w mieście nad Łódką, wynikającej z włókienniczego charakteru metropolii, niskich zarobków generujących problemy społeczne, wyjątkowych w skali kraju trudności mieszkaniowych; a z drugiej strony z ambicji stania się ważnym ośrodkiem prasowym, kulturalnym i akademickim.

Łódź tylko przez chwilę skorzystała z sąsiedztwa Warszawy, przejmując tuż po wojnie rolę nieformalnej stolicy kraju. Ale dość szybko miasto opuściły centralne instytucje, a następnie wydawnictwa i teatry wraz ze znanymi ludźmi kultury i nauki, wracającymi do odbudowującego się grodu nad Wisłą. Łódź pozostawiona została sama sobie, bez środków na inwestycje w przemysł, drogi, budownictwo czy służbę zdrowia. Zarządzający miastem czerwoni baronowie albo nie chcieli, albo nie byli w stanie upomnieć się w partyjnej centrali o 600-tysięczną metropolię.

Mieszkańcy w tym czasie sprowadzeni zostali do roli robotników wykonujących plany produkcyjne, dlatego w oficjalnych przekazach poznajemy ich przede wszystkim – zgodnie z duchem epoki – przy warsztatach, we współzawodnictwie pracy. Jednak już tajne raporty Urzędu Bezpieczeństwa i dokumenty partyjne ukazują w innym świetle lokalną społeczność, która tak łatwo nie dawała się zastraszyć rozbudowanemu przecież aparatowi represji. Robotnicy potrafili strajkować, upominać się o podwyżki nędznych pensji, chleb czy mieszkania. Ze szczególną determinacją o swoje prawa walczyły kobiety.

Życie codzienne to jednak nie tylko zakłady pracy. Dzięki dość bogatym archiwaliom i przekazom prasowym jesteśmy w stanie przynajmniej częściowo odtworzyć chociażby formy spędzania wolnego czasu w stalinowskiej Łodzi. Trzeba jednak od razu zaznaczyć, że ambicją partyjnej władzy, kształtującej nowe, komunistyczne społeczeństwo, było również kontrolowanie wypoczynku i organizowanie go tak, by przebiegał pod okiem instruktorów politycznych.

W owym czasie skuteczna propaganda była dla partii ważniejsza być może nawet od planów produkcyjnych. Plany zwykle zawodziły, a przekaz propagandowy można było formować do woli, wskazując cele, mobilizując mieszkańców, ale też budując wirtualną rzeczywistość. Stąd też tak istotna rola dziennikarzy i tworzonej przez nich codziennej prasy, będącej w latach czterdziestych i pięćdziesiątych głównym źródłem wiedzy dla społeczeństwa. Uzasadnione wydaje się zatem poświęcenie w niniejszej monografii dużej uwagi właśnie łódzkiemu środowisku dziennikarskiemu, prześledzenie ewolucji, jaką przeszło, stając się w pełni dyspozycyjnym i posłusznym narzędziem w rękach nowej władzy. Analiza propagandowego przekazu prasowego dostarcza ponadto bezcennego materiału o tamtych czasach.

W poszczególnych rozdziałach książki przedstawiona została struktura państwowego aparatu przemocy oraz skala represji wobec mieszkańców Łodzi i regionu; środowisko dziennikarskie realizujące konkretne, partyjne zadania, ale też status materialny żurnalistów, ich pochodzenie i wykształcenie; cenzura jako forma dławienia wszelkiej myśli i sposób na sterowanie społeczeństwem; robotnicy i ich próby przeciwstawienia się lokalnej władzy; warunki życia w ówczesnej Łodzi wraz z cenami artykułów, zarobkami, komunikacją czy mieszkalnictwem; październikowa „odwilż” 1956 r. i społeczne nadzieje na reformy ekonomiczne oraz polityczne, wreszcie koniec złudzeń związanych z ekipą Gomułki.

To właśnie w Październiku Łódź przeżyła niespotykany po wojnie zryw polityczny i kulturalny ferment, będący wyrazem protestu przeciwko kanonom socrealistycznej sztuki. Dziesiątki tysięcy ludzi manifestowały w fabrykach i na ulicach niezadowolenie wobec dotychczasowej władzy, domagając się zmian personalnych, ale też krytykując sojusz ze Związkiem Radzieckim. Środowiskiem bardzo aktywnym w okresie październikowego wrzenia byli studenci, wspomagani niejednokrotnie przez kadrę naukową.

Niniejsza monografia powstała na podstawie materiałów archiwalnych z Archiwum Akt Nowych, Archiwum IPN w Łodzi, Archiwum Państwowego w Łodzi oraz Związku Lustracyjnego Spółdzielni Pracy w Krakowie. Szczególnie przydatne okazały się materiały łódzkiej cenzury przechowywane w AAN w zespole: Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk w Warszawie; teczki dziennikarzy w ZLSP w zespole Łódzkiego Wydawnictwa Prasowego; raporty funkcjonariuszy łódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa z łódzkiego IPN; akta partyjne w APŁ w Łodzi z zespołów: Komitet Łódzki i Komitet Wojewódzki PZPR. Publikację wzbogaciła również kwerenda łódzkiej prasy z lat 1949–1956 („Dziennik Łódzki”, „Express Ilustrowany”, „Głos Robotniczy” i „Łódzki Express Ilustrowany”) oraz oczywiście literatura przedmiotu. Niestety, z tego okresu nie zachowały się zapiski pamiętnikarskie ani inne dokumenty z epoki, nie będące wytworem aparatu partyjno-państwowego. Cennym uzupełnieniem publikacji są natomiast zdjęcia z tych lat, ilustrujące zmieniającą się Łódź, ważne dla ówczesnej władzy wydarzenia, ale zarazem obrazujące życie codzienne. Autorowi pozostaje wyrazić nadzieję, że różnorodność i wielowątkowość podejmowanych tematów, jak również emocjonalne podejście do poruszanych zagadnień stworzyły żywą narrację, która zyska uznanie Czytelników.

Fot. 1. Promocja funkcjonariuszy UB w Łodzi, 1952 r. (APŁ, KŁ PZPR, sygn. 12719/4)

Wkroczenie do Łodzi w styczniu 1945 r. Armii Czerwonej oznaczało koniec okupacji niemieckiej, ale jednocześnie zapoczątkowało długoletnią dominację sowiecką. Upragniona wolność miała – zresztą w całym kraju – wyjątkowo gorzki smak politycznego zniewolenia i fizycznego terroru. Już w styczniu komuniści, popierani przez armię sowiecką, tworzą w Łodzi zręby nowej władzy administracyjnej, dla której siłowe wsparcie stanowi Milicja Obywatelska oraz szybko rozbudowywany aparat bezpieczeństwa. Sprawne obsadzenie kluczowych stanowisk zapewnia przejęcie władzy w mieście i zepchnięcie do opozycji innych ugrupowań politycznych. Kolejne lata to już eliminacja konkurencyjnych partii, rozprawienie się z podziemiem niepodległościowym, a wreszcie – stworzenie uzasadnionego poczucia zagrożenia i strachu w życiu zwykłych mieszkańców. Na straży kształtowania nowego obywatela – homo sovieticus stał urząd inspirujący się niechlubnymi działaniami NKWD (Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych ZSRR –  ros. Народный комиссариат внутренних дел СССР).

Stalinowskie „bezpieczeństwo”

W okresie stalinowskim to urząd bezpieczeństwa urósł do rangi najważniejszej instytucji w tworzonym na wzór sowiecki i przy pomocy sowieckich doradców aparacie represji. Po 1948 r. policja polityczna umacnia swoją pozycję i zaczyna dominować nad wojskowym i cywilnym sądownictwem, jednocześnie budując niezależność od władz państwowych. Próbuje się nawet „wymknąć” spod kontroli partyjnej, stając się „państwem w państwie”. Posługując się metodami tortur, powszechnych represji, aresztowań, działając poza prawem, stoi na straży nowego, komunistycznego ustroju¹.

Fot. 2. Grupa operacyjna funkcjonariuszy Komendy Wojewódzkiej MO w Łodzi (IPN Ld, sygn. 5-1-40-9)

Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa Publicznego (WUBP) w Łodzi został powołany do życia od razu po wkroczeniu do miasta Armii Czerwonej, czyli w styczniu 1945 r. Za symboliczny można uznać wybór na jego siedzibę gmachu przy ul. Anstadta 7, w którym podczas II wojny światowej swoją katownię miało Gestapo. Budynek był już przystosowany do przetrzymywania i torturowania więźniów, wystarczyło zapełnić go „wrogami ludu”. Pierwszym szefem łódzkiego WUBP został Mieczysław Moczar². Kolejno tą, wywołującą powszechny strach, instytucją kierowali: Teodor Duda (1948–1951), Czesław Borecki (1951–1954), Stanisław Żydzik (sierpień–wrzesień 1954) i Teodor Mikuś (1954–1957). W Łodzi utworzono też Miejski Urząd Bezpieczeństwa Publicznego, mający swoją siedzibę w budynku przy ul. Kilińskiego 156. Jednocześnie w województwie łódzkim działało kilkanaście powiatowych urzędów bezpieczeństwa.

Ta krwawa formacja, zwana paradoksalnie strukturami „bezpieczeństwa”, w okresie stalinowskim wciąż rozrastała się, przyjmując wielu nowych funkcjonariuszy. Trafiali tam sprawdzeni w bojach i pozbawieni skrupułów działacze, często z legitymacjami partyjnymi. Aparat bezpieczeństwa organizowany był na wzór radzieckiego NKWD zarówno pod kątem struktur, jak i bezwzględnych metod działania. Z funkcjonariuszami „bezpieki” współpracowali przy rozbijaniu zbrojnego podziemia żołnierze Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego (KBW)³.

Jeżeli dodamy do tego jednostki milicji, zwanej „obywatelską”, podporządkowane nowej władzy Wojsko Polskie i stacjonujące na terenie kraju oddziały Armii Czerwonej, możemy mieć wyobrażenie o militarnej sile skierowanej do ujarzmienia polskiego społeczeństwa.

1 A. Werblan, Stalinizm w Polsce, Warszawa 2009, s. 77–78.

2 Sylwetkę Moczara przybliża K. Lesiakowski w książce Mieczysław Moczar „Mietek”. Biografia polityczna, Warszawa 1998.

3 J. Żelazko, „Ludowa” sprawiedliwość. Skazani przez Wojskowy Sąd Rejonowy w Łodzi (1946–1955), Łódź 2007, s. 34–39.