Tytuł oryginału: Byzantium: A Very Short Introduction

Rada Naukowa serii Krótkie Wprowadzenie

Jerzy Gajdka, Ewa Gajewska, Krystyna Kujawińska Courtney Aneta Pawłowska, Piotr Stalmaszczyk

Redaktorzy inicjujący serii Krótkie Wprowadzenie

Urszula Dzieciątkowska, Agnieszka Kałowska

Tłumaczenie

Andrzej Kompa

Opracowanie redakcyjne

Beata Otocka

Korekta techniczna

Anna Jakubczyk

Skład i łamanie

Munda – Maciej Torz

Projekt typograficzny serii

Tomasz Przybył

Projekt okładki

krzysztof de mianiuk

Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/stillfx

Byzantium: A Very Short Introduction was originally published in English in 2015. This translation is published by arrangement with Oxford University Press. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego is solely responsible for this translation from the original work and Oxford University Press shall have no liability for any errors, omissions or inaccuracies or ambiguities in such translation or for any losses caused by reliance thereon

© Copyright by Peter Sarris 2015

The moral rights of the author have been asserted

© Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2022

© Copyright for Polish translation by Andrzej Kompa, Łódź 2022

Publikacja sfinansowana ze środków Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego

Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

Wydanie I. W.09350.19.0.M

Ark. wyd. 6,4; ark. druk. 10,5

Paperback ISBN Oxford University Press: 978-0-19-923611-4

ISBN 978-83-8220-720-0

e-ISBN 978-83-8220-721-7

Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

90-237 Łódź, ul. Jana Matejki 34A

www.wydawnictwo.uni.lodz.pl

e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl

tel. 42 635 55 77

Dla T.F.S., z miłością

Spis treści

Wprowadzenie

Przedmowa do wydania polskiego

Spis ilustracji

Spis map

1. Czym było Bizancjum?

2. Konstantynopol, miasto panujące

3. Od antyku do średniowiecza

4. Bizancjum i islam

5. Strategie przetrwania

6. Tekst, obraz, przestrzeń i duch

7. Kres cesarstwa

Cesarze bizantyńscy (zestawił Andrzej Kompa)

Bibliografia

Polecane lektury

Indeks

Wprowadzenie

Książkę tę ukończyłem w trakcie letniego stypendium w Bibliotece Naukowej Dumbarton Oaks w Waszyngtonie, pracując jednocześnie nad studium nowelli cesarza Justyniana I. Chciałbym podziękować Margaret Mullett za Jej gościnność w Dumbarton Oaks – podczas tej, jak i poprzedniej wizyty – a także Deb Stewart oraz innym pracownikom biblioteki za Ich pomoc. Podziękowania należą się także Trustees Uniwersytetu Harvarda za przyznanie mi stypendium oraz Jenny Nugee z Oxford University Press za Jej wyrozumiałość.

Pierwszy szkic tej pracy zyskał znacznie dzięki uwagom Turlougha Stone’a, za co jestem Mu wdzięczny. Rozumienie Bizancjum wyłożone w poniższych rozdziałach zawdzięczam tym, którzy uczyli mnie studiów bizantyńskich w Oksfordzie (zwłaszcza Jamesowi Howardowi-Johnstonowi, Cyrilowi Mango i Marlii Mundell Mango), ale też moim Przyjaciołom i Kolegom, takim jak (choć nie tylko) Mark Whittow, Catherine Holmes, Peter Frankopan i Teresa Shawcross.

Znaczny nacisk położyłem w książce na sztukę wojenną i jej wpływ na bizantyńską politykę i kulturę. Bizancjum było w końcu imperium, które żyło mieczem i ostatecznie od miecza zginęło. Jeśli skupiam się tutaj bardziej na kulturze wysokiej niż strukturach gospodarczych albo zwracam uwagę częściej na politykę cesarzy niż na życie chłopstwa, to nie dlatego, bym uważał podobne tematy za nieistotne, lecz raczej dlatego, że poświęcam im znacznie więcej miejsca w innych moich pracach.

Peter Sarris

Cambridge, 2014

Przedmowa do wydania polskiego

To dla mnie wielka przyjemność, że mogę zaprezentować polskim Czytelnikom moje Krótkie wprowadzenie do Bizancjum. Polska bizantynologia ma wybitną, ponad stuletnią historię, a polscy uczeni wnoszą istotny wkład w nasze rozumienie bizantyńskiego świata. To uderzające, jak wielu najprzedniejszych polskich badaczy historii Bizancjum, zarówno w jego późnoantycznej, jak i późnośredniowiecznej odsłonie, to kobiety – na myśl przychodzą mi zwłaszcza Ewa Wipszycka i Małgorzata Dąbrowska. Pasjonujące badania prowadzi też obecnie najmłodsze pokolenie naukowców, czynnych tak w Polsce, jak i poza nią. Jestem niezmiernie wdzięczny dr. Andrzejowi Kompie za przygotowanie eleganckiego i wnikliwego tłumaczenia. Chciałbym zadedykować je moim Przyjaciołom polskim lub polskiego pochodzenia – Ani Kemalow-Booth, Marie Ferguson-Smith, Piotrowi Golaszczykowi i Danielowi Swainowi.

Peter Sarris

lipiec 2021 r.

Spis ilustracji

1. Marmurowa głowa Konstantyna I, dzisiaj w Muzeum Kapitolińskim w Rzymie

Superstock/Glowimages.com

2. Trzypoziomowe Mury Teodozjańskie Konstantynopola

F1onlineRM/Glowimages.com

3. Widok zewnętrzny kościoła św. Mądrości Bożej (Hagia Sofia) z tureckimi minaretami

F1onlineRM/Glowimages.com

4. Kwatera mozaiki z kościoła św. Witalisa (San Vitale) w Rawennie, przedstawiająca cesarza Justyniana I (VI w.)

© mountainpix/Shutterstock.com

5. Złota moneta cesarza Justyniana II przedstawiająca Chrystusa Króla Królów (koniec VII w.)
Solid bizantyński z popiersiem Jezusa Chrystusa, bity za Justyniana II (rewers)

Muzeum Sztuki Saint Louis, Missouri, Stany Zjednoczone / nabytek muzeum, z wymiany / Bridgeman Images

6. Mozaikowe wyobrażenie Matki Boskiej z Dzieciątkiem z absydy kościoła św. Mądrości, odsłonięte przez patriarchę Focjusza w 867 r.

ImageBroker/Glowimages.com

7. Postać Chrystusa z wielkiego Deesis z południowej galerii Hagia Sofia

Heritage Images/Glowimages.com

8. Przedstawienie mozaikowe Teodora Metochitesa ofiarowującego swój klasztor Chrystusowi (XIV w.)

Muzeum Kariye, Stambuł. Superstock/Glowimages.com

9. Miniatura z szesnastowiecznej kreteńskiej kopii Przepowiedni Leona Mądrego, przedstawiająca oczekiwane zmartwychwstanie Konstantyna XI

Biblioteka Bodlejańska, Uniwersytet Oksfordzki. MS Barocci 170 f14r

10. Mehmed Zdobywca wąchający różę. Z Albumów pałacowych Topkapı Sarayı, Hazine 2153, f. 10a

Heritage Images/Glowimages.com

Spis map

1. Cesarstwo rzymskie ok. 390 r.

Przerys z The Oxford History of Byzantium, red. Cyril Mango (2002) Za zgodą Oxford University Press

2. Plan Konstantynopola

Przerys z The Oxford History of Byzantium, red. Cyril Mango (2002) Za zgodą Oxford University Press

3. Cesarstwo Justyniana w 565 r.

Przerys z The Oxford History of Byzantium, red. Cyril Mango (2002) Za zgodą Oxford University Press

4. Cesarstwo w 780 r.

Przerys z The Oxford History of Byzantium, red. Cyril Mango (2002)Za zgodą Oxford University Press

5. Cesarstwo w połowie XI w.

Przerys z The Oxford History of Byzantium, red. Cyril Mango (2002) Za zgodą Oxford University Press