Zofia A. Brzozowska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny
Katedra Filologii Słowiańskiej, 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173

Mirosław J. Leszka – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filozoficzno-Historyczny
Katedra Historii Bizancjum, 90-219 Łódź, ul. A. Kamińskiego 27a

RECENZENCI

Daniel Próchniak, Jacek Bonarek

REDAKTOR INICJUJĄCY

Urszula Dzieciątkowska

SKŁAD I ŁAMANIE

Munda – Maciej Torz

KOREKTA

Anna Sońta

PROJEKT OKŁADKI

Katarzyna Turkowska

Zdjęcia wykorzystane na okładce autorstwa: Mirosława J. Leszki

Autorzy pozostałych zdjęć zawartych w książce: Z.A. Brzozowska (s. 70),
P. Kręzel (s. 79, 108, 234, 236), T. Wolińska (s. 30, 88, 119, 129, 195, 198 (dół), 200)

Autor rysunków zawartych w książce: Elżbieta Myślińska-Brzozowska

Autor map zawartych w książce: Mirosław Michalski (A-4 STUDIO)

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „Narodowy Program Rozwoju Humanistyki” w latach 2017–2019, nr projektu: 22H16036884, nr umowy: 0368/NPRH5/H22/84/2017, tytuł projektu:
Latopis nowogrodzki pierwszy – przekład na język polski i opracowanie naukowe najstarszego zabytku historiografii Nowogrodu Wielkiego (moduł Uniwersalia 2.2).

© Copyright by Authors, Łódź 2019

© Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2019

Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

Wydanie I. W.09225.19.0.K

Ark. wyd. 8,7; ark. druk. 16,75

ISBN 978-83-8142-696-1

e-ISBN 978-83-8142-697-8

Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

90-131 Łódź, ul. Lindleya 8

www.wydawnictwo.uni.lodz.pl

e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl

tel. (42) 665 58 63

Spis treści

Przedmowa

I. Nowogród Wielki dawniej i dziś. Położenie geograficzne i warunki rozwoju osadnictwa (Irina Pirożak-Dziuk)

II. Początki Nowogrodu Wielkiego. Grodziszcze Rurykowe

III. Podział administracyjny Nowogrodu Wielkiego i podległych mu obszarów

IV. Szkic dziejów Nowogrodu Wielkiego

V. Ustrój Nowogrodu Wielkiego – najważniejsze organy władzy

VI. Dietiniec – nowogrodzki kreml

1. Sobór katedralny Sofii – Mądrości Bożej

1.1. Sobór katedralny świątynią dedykowaną Sofii – Mądrości
Bożej

1.2. Republika Świętej Sofii. Mądrość Boża patronką Nowogrodu Wielkiego

2. Dom Sofii – siedziba arcybiskupów nowogrodzkich

3. Cerkiew św. Andrzeja Stratelatesa – fragment świątyni
św. św. Borysa i Gleba

VII. Dwór Jarosławowy i Targ

1. Sobór św. Mikołaja na Dworze Jarosławowym (na Targu)

2. Cerkiew Niewiast Niosących Wonności na Dworze Jarosławowym (na Targu)

3. Cerkiew św. Prokopiusza na Dworze Jarosławowym (na Targu)

4. Cerkiew św. Paraskiewy Piątnicy na Targu

5. Cerkiew Zaśnięcia Bogurodzicy na Targu

6. Cerkiew św. Jana Chrzciciela „na opokach” (na Targu)

7. Cerkiew św. Jerzego na Targu

8. Cerkiew Archanioła Michała na Targu

9. Cerkiew Zwiastowania Bogurodzicy na Targu

VIII. Strona Sofijska

1. Koniec nerewski

1.1. Monaster Zwierzyniecki (Opieki Bogurodzicy)

1.2. Cerkiew św. Mikołaja Białego

1.3. Cerkiew Apostołów Piotra i Pawła w Kożewnikach

1.4. Cerkiew Trójcy Świętej w monasterze Zesłania Ducha
Świętego

1.5. Cerkiew św. Teodora Stratelatesa przy ul. Szczerkowej

2. Koniec zagorodski

2.1. Cerkiew Dwunastu Apostołów „na rozpadlinach”

3. Koniec ludyński

3.1. Cerkiew Narodzenia Bogurodzicy w Monasterze
Dziesięcinnym

3.2. Cerkiew św. Błażeja, biskupa Sebasty

3.3. Cerkiew Trójcy Świętej przy ulicy Riediatinej (w Jamskiej Słobodzie)

3.4. Biała (Aleksiejewska) baszta

3.5. Cerkiew Zmartwychwstania Pańskiego (Uwierzenia Apostoła Tomasza) nad jeziorem Miaczino

3.6. Cerkiew św. Jana Miłosiernego nad jeziorem Miaczino

3.7. Cerkiew Apostołów Piotra i Pawła na Sikorczej Górze (na cmentarzu Piotrowskim)

IX. Strona targowa

1. Koniec płotnicki

1.1. Cerkiew św. św. Borysa i Gleba w Płotnikach

1.2. Monaster Narodzenia Bogurodzicy na Michalicy

1.3. Cerkiew św. Teodora Stratelatesa nad Ruczajem

1.4. Cerkiew św. Demetriusza z Tesaloniki

1.5. Cerkiew św. Klemensa Rzymskiego

2. Koniec sławieński

2.1. Cerkiew Przemienienia Pańskiego przy ulicy Iliniej

2.1.1. Ikona Bogurodzicy Znaku i jej miejsce w kulturze Nowogrodu Wielkiego

2.2. Cerkiew Apostoła Filipa przy ulicy Nutnej

2.3. Cerkiew Proroka Eliasza na Sławnie (Na Wzgórzu)

2.4. Cerkiew Apostołów Piotra i Pawła na Sławnie (Na Wzgórzu)

X. Okolice średniowiecznego Nowogrodu Wielkiego

1. Rubieże południowo-zachodnie

1.1. Cerkiew Zwiastowania Bogurodzicy nad jeziorem Miaczino

1.2. Monaster św. Jerzego

2. Rubieże północno-wschodnie

2.1. Monaster Przemienienia Pańskiego w Chutyni

2.2. Monaster Narodzenia Bogurodzicy (Antoniewski)

3. Rubieże południowo-wschodnie

3.1. Cerkiew Zaśnięcia Bogurodzicy na Wołotowym Polu

3.2. Cerkiew Przemienienia Pańskiego na Kowalewie

3.3. Cerkiew Przemienienia Pańskiego na Nieriedicy

Książęta nowogrodzcy (IX–XV w.)

Biskupi i arcybiskupi nowogrodzcy (X–XV w.)

Bibliografia

Elżbieta Myślińska-Brzozowska, Monaster Antoniewski. Impresja. Rysunek kolorowany

Przedmowa

Jeden z waszych biec musi za Olgierdem ku Rusi,

Ponad Ilmen, pod mur Nowogrodu;

Tam sobole ogony i srebrzyste zasłony,

I u kupców tam dziengi jak lodu.

Adam Mickiewicz, Trzech Budrysów (ballada litewska)

Ja człowiek wolny […] przed ziemi tej końcem

Zmuszony patrzeć na rzeź Nowogrodu,

Na płomień świętych wież Boharodycy,

Na gwałt rzniętego miasta i stolicy,

Gdzie wolność, matka rosyjskiego rodu,

Mieszka od wieków.

Juliusz Słowacki, Książę Michał Twerski

Nowogród Wielki, jedno z wielu miast w europejskiej części współczesnej Rosji, położone – jak śpiewał Jacek Kaczmarski – „wśród pól i rozlewisk”, to prawdziwa enigma. Od wielu wieków nieprzerwanie fascynuje twórców kultury i badaczy, do tego stopnia, że w powszechnym wyobrażeniu na jego temat prawda historyczna często nierozłącznie splata się z mitem. Nowogród Wielki od średniowiecza rozpalał wyobraźnię swoim bogactwem prężnego ośrodka handlowego, utrzymującego już od schyłku XII w. kontakty z Hanzą, a tym samym będącego – na wiele wieków przed założeniem St. Petersburga – swego rodzaju ruskim oknem na Europę. Jednak to nie te „sobole ogony i srebrzyste zasłony”, o których pamięć przechowała się w ziemi litewskiej do XIX w., a następnie ożyła w jednej z ballad Adama Mickiewicza, frapowały najbardziej. Unikalna kultura miasta nad Wołchowem, rozkwitająca najpełniej w XIII–XV w., a następnie brutalnie zdławiona przez władców moskiewskich, zadaje bowiem kłam stereotypowemu wyobrażeniu, że Słowianie Wschodni nie są zdolni do życia w ustroju demokratycznym. Nowogród Wielki, który pod koniec średniowiecza podporządkował sobie rozległe połacie Europy Północno-Wschodniej, m.in. obszar u ujścia Newy, na którym w 1703 r. car Piotr I Wielki rozkazał wznieść nową stolicę Rosji, był republiką. Jego mieszkańcy zaś mieli odwagę rzucić w twarz każdemu niespełniającemu ich oczekiwań księciu, że jedynym zwierzchnictwem, jakie nad sobą uznają, jest władza Boga i ich ukochanej patronki, Sofii – Mądrości Bożej. I bezpardonowo pokazać nieszczęśnikowi drzwi.

Naturalną koleją rzeczy historia Nowogrodzian zapładniała w późniejszych wiekach wyobraźnię tych twórców, którzy snuli marzenia o zaprowadzeniu demokracji w Rosji. Pamiętali o nich dekabryści, ale też polscy poeci romantyczni z Juliuszem Słowackim na czele. Zainteresowanie północnoruską republiką odżyło również po 1991 r., kiedy to wielu pisarzy po obu stronach granicy udowadniało, że nowożytne państwo rosyjskie nie musiało ukształtować się pod przewodnictwem Moskwy. Że równie dobrze mogło pójść drogą wskazaną przez mieszkańców ośrodka nad Wołchowem – jakby mając nadzieję, że odrodzona po pieriestrojce Rosja właśnie taki kurs obierze. Dziś wiemy już, że duch Nowogrodu Wielkiego po raz kolejny przegrał w niej z duchem Moskwy.

Dlaczego? Z odpowiedzią na to pytanie wiąże się jeden z najczęściej powtarzanych w popularnych opracowaniach stereotypów na temat Nowogrodu Wielkiego. Dla władców imperium rosyjskiego miało być niewystarczające samo unicestwienie niepodległości północnoruskiej republiki. W toku kolejnych stuleci dokładali wszelkich starań, by zniszczyć wszystkie jej zabytki i świadectwa przeszłości, tak by Nowogród Wielki raz na zawsze zniknął z mapy dziejów. Chyba nigdy nie zapomnimy zdziwienia studenta historii, któremu poradziliśmy kiedyś, by zainteresował się średniowiecznymi tekstami ruskimi. I jego odpowiedzi: „Jak to, więc Iwan Groźny wszystkiego nie poniszczył?”. Nie można zaprzeczyć, że władca ten rozprawił się z Nowogrodzianami w charakterystyczny dla siebie sposób. O zamienieniu w 1570 r. Wołchowa przez opryczników w rzekę krwi wiadomo od wieków. Unicestwiając wiele dóbr kultury, nie zniszczono jednak wszystkiego. Zawsze w toku historii Nowogrodu Wielkiego znajdowały się osoby, którym udało się zachować część jego dziedzictwa. Przetrwały do naszych czasów latopisy nowogrodzkie – teksty historiograficzne, spisywane w języku staroruskim, z których najstarszy pochodzi już z XIII w. W toku wykopalisk archeologicznych odkryto nad Wołchowem także tzw. gramoty na korze brzozowej, swego rodzaju średniowieczne sms-y, dokumentujące jeden z fenomenów tamtejszej kultury: posługiwanie się przez dawnych Nowogrodzian słowem pisanym w codziennym życiu na niespotykaną chyba w żadnej innej części ówczesnej Europy skalę. Na swego odkrywcę oczekuje też wiele staroruskich tekstów literackich, trwających na kartach rękopisów, ukazujących nam mieszkańców miasta nad Wołchowem takimi, jakimi w rzeczywistości byli: nie mniej niż my pełnymi planów i marzeń, jak np. biskup, a potem arcybiskup Eliasz-Jan II (1163–1186), który – jak zaświadcza autor jego żywotu – w ciągu jednej nocy miał odbyć wierzchem na biesie podniebną podróż do Ziemi Świętej i z powrotem, gdyż tak bardzo pragnął zobaczyć miejsca związane z życiem Jezusa Chrystusa.

Warto też pamiętać, że Nowogród Wielki – jakim go obecnie widzimy, m.in. na fotografiach, ilustrujących tę książkę – to w znacznej mierze rekonstrukcja, owoc wytężonej pracy rosyjskich archeologów i historyków sztuki, od lat 50. XX w. starających się przywrócić wielu, mniej lub bardziej zrujnowanym w trakcie drugiej wojny światowej, obiektom architektonicznym w interesującym nas tu mieście ich dawny blask. I to nie wszystko. Średniowieczne malowidła naścienne, częstokroć wykonane przez artystów sprowadzonych z Bizancjum, zdobiące wnętrza budowli, które ostrzał artyleryjski obrócił w gruzy, są obecnie składane niczym puzzle z drobnych fragmentów pokrytego farbami tynku i po mozolnym procesie konserwacyjnym – umieszczane na swoim pierwotnym miejscu.

Z drugiej strony, należy dość ostrożnie podchodzić do nowożytnych przekazów o północnoruskiej republice, zarówno tych, które ją deprecjonują – jak chociażby film Siergieja Eisensteina z 1938 r., pt. Aleksander Newski, jak i tych, które ją idealizują. Współczesnego wielbiciela demokracji, rozmiłowanego w wartościach świeckich i prawach człowieka, Nowogród Wielki może rozczarować. Jego mieszkańcy byli bowiem nieodrodnymi dziećmi swojej epoki. Jakkolwiek zastrzegali sobie prawo do samodzielnego wyboru władców, a także ich odwoływania, nie potrafili chyba wyobrazić sobie funkcjonowania swej państwowości bez księcia zasiadającego w majestacie. Na ścianach świątyń wyobrażali chętnie cesarza Konstantyna I Wielkiego i jego matkę Helenę czy też kanonizowanych przez Cerkiew Ruską książąt Borysa i Gleba. Na ikonach przedstawiali swoją patronkę, Mądrość Bożą w purpurowych szatach bizantyńskich władczyń. Porównania z Wenecją są więc tu chyba nie do końca adekwatne. Ustrój Nowogrodu Wielkiego przypomina raczej monarchię brytyjską czy też przedrozbiorową Rzeczpospolitą Obojga Narodów, w której panuje, ale nie rządzi Boży pomazaniec o rękach skrępowanych przez prawa i przywileje, które sam musiał zaprzysiąc przed wstąpieniem na tron.

Nowogrodzianie byli też bardzo religijni. Uznawali Boga za najwyższą sankcję moralną i jedynego prawdziwego władcę wszechrzeczy. Uważali się też za immanentną część wschodniochrześcijańskiej ekumeny, której przewodził patriarcha konstantynopolitański. Wyruszając w podróż do stolicy cesarstwa bizantyńskiego, byli przekonani, że udają się do swoich kulturowych pobratymców, dopiero na miejscu dostrzegając różnice między obyczajami Bizantyńczyków i własnymi. Prawdziwą pasją mieszkańców miasta nad Wołchowem, przekazywaną z pokolenia na pokolenie, a nawet – rozszerzaną na przybyszów z zewnątrz, było wznoszenie budowli sakralnych. Można odnieść wrażenie, że hołdowali oni przekonaniu: zastaw się, a wybuduj cerkiew. W czasach największej świetności Nowogrodu Wielkiego na jego terytorium znajdowało się ponad 160 czynnych świątyń. Mniej więcej ¼ z nich przetrwała do czasów obecnych, by zadziwiać turystów: oto znakomitą większość zabytków w stolicy dawnej republiki stanowią nie budynki użyteczności publicznej, lecz chrześcijańskie przybytki! Warto jednak pamiętać, że do kwestii religijnych Nowogrodzianie podchodzili z właściwą sobie niezależnością i kreatywnością. Z tego powodu też częstokroć narażali się na zarzuty ze strony swoich oponentów, że ich gród stanowi matecznik herezji. Jest faktem, że wyobrażenia o Sofii, upersonifikowanej Mądrości Bożej, rozwinięte nad Wołchowem, nie znajdują analogii w prawosławnej myśli teologicznej. Ciekawy był też sposób ustanawiania arcybiskupa nowogrodzkiego: zebrani na wiecu mieszkańcy wskazywali trzech kandydatów, Sofia wybierała jednego spośród nich, który następnie udawał się do metropolity kijowskiego (zwierzchnika Cerkwi Ruskiej), by zostać przez niego zatwierdzonym. Takiej procedury też nie spotkamy nigdzie indziej.

Zapraszamy zatem do Nowogrodu Wielkiego. Niniejsza książka powstała w ramach projektu sfinansowanego przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, ze środków Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki (moduł Uniwersalia 2.2), pt. Latopis nowogrodzki pierwszy – przekład na język polski i opracowanie naukowe najstarszego zabytku historiografii Nowogrodu Wielkiego (nr 22H 16 0368 84), realizowanego w Centrum Badań nad Historią i Kulturą Basenu Morza Śródziemnego i Europy Południowo-Wschodniej im. prof. Waldemara Cerana, Ceraneum (Uniwersytet Łódzki), w latach 2017–2019. Ilustrujące ją fotografie zostały w większości wykonane w trakcie pobytu autorów nad Wołchowem w maju 2018 r. Mamy nadzieję, że nasz – pierwszy na rodzimym rynku wydawniczym – przewodnik historyczno-kulturowy po Nowogrodzie Wielkim przybliży polskiemu Czytelnikowi tę unikalną przestrzeń, zachęcając go do dalszego odkrywania jej tajemnic, okruchów dawnej świetności miasta nad Wołchowem, które nam, szczególnym zrządzeniem Opatrzności, a jak powiedzieliby sami Nowogrodzianie – z woli Sofii, Mądrości Bożej, pozwoliło się sfotografować w całym swoim majestacie, skąpane w świetle długiego majowego dnia rosyjskiej Północy, drzemiące wśród obsypanych białymi i fioletowymi kwiatami krzewów bzu.

Irina Pirożak-Dziuk¹

I

Nowogród Wielki dawniej i dziś. Położenie geograficzne i warunki rozwoju osadnictwa

Położenie geograficzne

Nowogród Wielki – miasto w północno-zachodniej Rosji, stolica obwodu nowogrodzkiego, odznacza się pięknym położeniem. Znajduje się na Nizinie Nadilmenskiej, nad rzeką Wołchow, w odległości 6 km od jeziora Ilmen. Umiejscowione jest ok. 550 km na północny zachód od Moskwy i ok. 150 km na południowy wschód od St. Petersburga.

W krajobrazie Niziny Nadilmenskiej dominują rozległe płaskie lub lekko pofałdowane równiny, wznoszące się na wysokość od 18 do 50 m n.p.m. W najniżej położonej centralnej części niziny usytuowane jest jezioro Ilmen, do którego wpływają takie rzeki jak: Szełoń, Łować, Msta, Poliść, Wiszera i inne. I tylko jedna rzeka – Wołchow, uchodząca do jeziora Ładoga, bierze swój początek z Ilmenu. Teren Niziny Nadilmenskiej obfituje w wody nie tylko w postaci jezior, rzek, rzeczek, strumieni, ale także mokradeł. Rzeki w tym rejonie mają niegłębokie doliny rzeczne, a jeziora – niskie brzegi. Tylko południowy brzeg Ilmenia jest wysoki – do 16 m, natomiast zachodnie, północne i wschodnie wybrzeża jeziora zalewane są podczas powodzi na wiele kilometrów. Na skraju Niziny Nadilmenskiej zmienia się krajobraz: teren staje się bardziej urozmaicony i wznosi się na około 100 m n.p.m. Ta strefa interesującego nas tu obszaru należy do najbardziej rozciętych. Miejscami, bliżej ku Wyżynie Wałdajskiej, pojawiają się wzniesienia, terasy oraz głębokie doliny rzeczne.

Wołchow. Widok z Grodziszcza Rurykowego na monaster św. Jerzego.

Niezbyt urodzajne ziemie Niziny Nadilmenskiej porośnięte są w dużej mierze przez lasy mieszane. W drzewostanach dominują: brzoza, klon, dąb i lipa (ok. 60%), natomiast na północy rozciąga się duży zespół lasów iglastych (10%) stanowiących roślinność tajgi ciągnącej się przez nizinę, Karelię i dalej przez Półwysep Skandynawski. Tereny na południowym zachodzie Niziny Nadilmenskiej wykorzystywane są zaś do upraw rolnych.

Nowogród Wielki leży w strefie klimatu określanego jako umiarkowany kontynentalny, z dość chłodną śnieżną zimą i stosunkowo ciepłym latem. Zima trwa tu od połowy listopada do początku kwietnia. Najzimniejszym miesiącem jest styczeń, a najcieplejszym lipiec, z tym że pomiędzy średnimi temperaturami tych miesięcy, podobnie jak innych, zachodzą czasami dość znaczące różnice. Średnie temperatury w styczniu przeważnie wynoszą –7–10°C, ale nie są rzadkością także dni, w których temperatura obniża się do –24°C. Tak niskie temperatury zwykle panują na przełomie stycznia i lutego. Wiosna zaczyna się przeważnie w pierwszym tygodniu kwietnia, kiedy pokrywa śnieżna topnieje, a temperatura podwyższa się. Średnia temperatura w kwietniu wynosi 3,5°C. Lato w Nowogrodzie Wielkim i jego okolicach jest umiarkowanie ciepłe, chociaż warto zaznaczyć, że czerwiec i sierpień potrafią być dość chłodne jak na tę porę roku, w lipcu zaś temperatura waha się w granicach 15–18°C. Jesień w tym rejonie przeważnie jest dość długa i łagodna, zima następuje bliżej połowy listopada.

Wołchow.

Opady roczne wynoszą tu ok. 850 mm, a zimowe mają przewagę nad letnimi. W dolinach rzek śnieg zanika zwykle o kilka dni wcześniej niż na terenach przyległych.

Na przełomie wiosny i lata słońce na szerokości geograficznej, na jakiej położony jest Nowogród Wielki, nie chowa się na długo za horyzontem. Najdłuższy dzień w roku trwa tu prawie 19 godzin. Jednakże i w pozostałe 5 godzin, mimo nastania zmierzchu, na głównych ulicach miasta nie brakuje spacerowiczów. Od 25 maja do 19 lipca trwają tzw. białe noce, a ich apogeum przypada na czas od 11 czerwca do 2 lipca. Szczególnym pięknem białych nocy można się napawać podczas dobrej pogody, kiedy to nad Nowogrodem Wielkim góruje jasne, szaro-różowe niebo. Widok jest wprost niesamowity.

Warunki rozwoju osadnictwa

Nowogród Wielki położony jest u źródeł rzeki Wołchow, na skrzyżowaniu głównych szlaków wodnych łączących niegdyś ziemie ruskie z Bizancjum i krajami zachodnimi. W średniowieczu przebiegała tędy droga „od Waregów do Greków”, tj. od Morza Bałtyckiego do Morza Czarnego. Dzięki tak dogodnemu położeniu miasto bardzo szybko rozkwitało i stało się najbogatszym ośrodkiem średniowiecznej Rusi.

Przez wiele lat nie było jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, w stosunku do jakiego „starego grodu” interesująca nas tu osada stała się „nowym grodem”, Nowogrodem. Takim ośrodkiem mogła być Stara Ładoga, położona na drugim końcu rzeki Wołchow. Niekiedy w tym kontekście wskazywano na Starą Russę. Badania archeologiczne nie wykazały jednak na jej obszarze śladów osady starszej niż X–XI w.

Obecnie za najbardziej prawdopodobny uznaje się pogląd, że „starym grodem” w odniesieniu do Nowogrodu Wielkiego było – jak będzie o tym jeszcze mowa w dalszej części niniejszej książki – Grodziszcze Rurykowe, wzgórze na prawym brzegu Wołchowa, znajdujące się w odległości ok. 3 km od nowogrodzkiego kremla w kierunku górnego biegu tej rzeki. Wykopaliska przeprowadzone na Grodziszczu dowiodły, że w drugiej połowie IX w. znajdowała się tu umocniona osada, zajmująca kluczowe miejsce w pobliżu źródeł rzeki Wołchow.

Jak wiadomo ze źródeł archeologicznych, Słowianie przybyli na północ przyszłej Rusi – nad Ilmen, Wołchow, Łować i Mstę – w VII w., a najstarsze warstwy ich grodzisk pochodzą z VII–VIII stulecia. Północ w tamtych czasach – jak zaznacza w swej książce Stefan Bratkowski – należała do Czudzi.

Dziś identyfikujemy ją z protoplastami Estończyków, ale w rzeczywistości zwano tak pierwotnie wszystkie plemiona ugrofińskiej północy; przeplatały się z nimi tu i tam osady rozmaitych Bałtów. Miejsca dla nikogo nie brakowało, choć nie brakuje po dziś dzień, najrozmaitszych zagadek, bo „Czudzią” ani przodkowie Estów, ani żadne inne plemiona ugrofińskie same siebie nie nazywały².

Pierwsi Słowianie w „Kraju Jezior” pojawili się w rejonie basenu Ilmenia i Jeziora Czudzkiego. Plemiona osiadłe nad Ilmenem zaczęły nazywać siebie Słowienami. Słowienie, jak i sąsiadujące z nimi ludy, grupowały się przede wszystkim nad rzekami i rzeczkami w okolicy jeziora. Jak pisze Stefan Bratkowski, osadnicy ci „pierwotnie żeglarzami najwyraźniej nie byli i dopiero musieli się tego nauczyć. Ryby łowili do tej pory w rzekach i strumieniach. Tak wielkich jezior nie znali”³. Albo, jak zaznacza on dalej, nad jeziorem znajdowały się osady Czudzi.

Początkowo Ilmen mógł budzić w Słowianach lęk. Dość wspomnieć, że akwen ten zwał się w najstarszych tekstach ruskich (aż po XVI w.) po czudzku Ilmer, a w karelskich i fińskich jeziorach o podobnej nazwie (Ilmajaervi) od niepamiętnych czasów zamieszkiwać miały groźne duchy, rządzące pogodą. W głębinach starego Ilmeru, jak stwierdza Stefan Bratkowski, taki duch na pewno „nie pozwalał się lekceważyć, manifestując swoją moc kaprysami atmosfery i odmętów”⁴. Groźnego władcę wód dobrze musieli poznać i szanować także Nowogrodzianie. Oswoiwszy się z Ilmerem, Słowienie ochrzcili go dumnie „morzem Słowieńskim”.

Rozlewiska jeziora Miaczino.

Kraj, w którym się osiedlili, pokrywały nieprzebyte puszcze i bagna. Gdyby nie spławność rzek, stanowiących jedyny dostępny szlak komunikacyjny, nikt raczej nie potrzebowałby sypać tu umocnień i otaczać wałami osad. W jaki sposób pierwotnie przebiegały linie potoków, bagien, a być może nawet i jezior, okalających osady, nie można stwierdzić jednoznacznie, ponieważ obraz tych terenów – dawno już odwodnionych – może mylić w tym względzie powszechnie notowany w okolicy proces zarastania jezior. Nawet rzeki Wiszera i Wołchowiec mogą być obecnie już tylko pozostałościami dawnych rozległych rozlewisk.

W pradawnych czasach, w okresie wiosennych roztopów i jesiennych opadów wprost nie można było się tu przedostać. Na leśnych błotnistych drogach grzęzły i konie, i ludzie. Obcy przybysz łatwo mógł się zgubić w lasach. Puszcza w tych rejonach w dużej mierze decydowała o życiu Słowienów. Zapewniała im nie tylko żywność i schronienie. Z żelaza, wytapianego z jej rud błotnych i darniowych, wytwarzali oni broń.

Rozlewiska jeziora  Miaczino.

Należy zaznaczyć, że Nowogród Wielki daje archeologom wyjątkowe możliwości. Ze względu na szczególne właściwości nowogrodzkiej gleby, wyróżniającej się znaczną wilgotnością, odsłaniane tu znaleziska doskonale się zachowały. Przedmioty drewniane, które znaleziono w ziemi, prawie nie uległy rozkładowi i zachowały swój kształt i wymiary.

Jak i dawniej, szeroka rzeka Wołchow dzieli miasto na dwie części: zachodnią – Sofijską i wschodnią – targową. W części Sofijskiej położone są trzy dzielnice (w terminologii średniowiecznej – końce/концы): na północy – nerewska, na południu – ludyńska, a na zachodzie – zagorodska. W części targowej są natomiast dwie dzielnice: na północy – płotnicka, a na południu – sławieńska. We współczesnym układzie urbanistycznym Nowogrodu Wielkiego zaznacza się więc jego najdawniejszy podział administracyjny. Szczególne znaczenie dla rozstrzygnięcia zagadnień związanych z powstaniem pierwszych osiedli na terenie obecnego miasta mają dwie dzielnice: sławieńska i nerewska. Są one położone w miejscach, posiadających najbardziej dogodne warunki do osadnictwa w czasach, w których ukształtowanie terenu mogło zagwarantować skuteczność obrony, bez konieczności wznoszenia potężnych umocnień.

Dzielnica sławieńska leży na wzgórzu i zajmuje cypel, który uformowały rzeka Wołchow i strumień Tarasowiec, tworzące jej naturalną osłonę z dwóch stron. W podobny sposób wygląda sytuacja również w końcu nerewskim, chronionym z jednej strony przez Wołchow, a z drugiej przez wpadającą niegdyś do niego rzeczkę Gzeń.

Warto zwrócić uwagę na to, że zrekonstruowany w 1972 r. przez Edith Ennen plan Nowogrodu Wielkiego wyraźnie ukazuje wody wokół całego miasta. Gzeń, która obecnie jest zanikającym w zależności od pory roku strumieniem, wcale nie płynie – jak na wielu starszych planach ośrodka – w pewnej odległości od wałów chroniących dzielnicę nerewską, lecz tuż przy nich. Jak podają źródła historyczne, dawniej mogła ona być nawet rzeką.

Zapoznanie się z ogólnym planem Nowogrodu Wielkiego nie będzie pełne, jeżeli nie uwzględnimy jego najbliższych okolic. Wśród najciekawszych punktów znajdujących się w pobliżu miasta szczególnie warto wymienić dwa. Na prawym brzegu Wołchowa położone jest wzgórze, które od najdawniejszych czasów nazywane było Grodziszczem Rurykowym – piszemy o nim szerzej w kolejnym rozdziale. Drugim ciekawym miejscem jest sosnowy gaj, noszący po dziś dzień pogańską nazwę Peryń. Gaj ten znajduje się na wzniesieniu w miejscu, w którym Wołchow wypływa z Ilmenia. Jest on widoczny od strony jeziora i rzeki. Smukłe sosny wybijają się tu wysoko nad sąsiadujące z nimi pola, pokrywające wzgórze, które było świadkiem założenia Nowogrodu Wielkiego i wielu innych, bardziej odległych i bliskich wydarzeń…

II

Początki Nowogrodu Wielkiego. Grodziszcze Rurykowe

Na temat początków Nowogrodu Wielkiego, czy nawet szerzej rzecz ujmując – Rusi, tak pisał dwunastowieczny, wschodniosłowiański kronikarz:

Roku 6367 (859). Waregowie zza morza ściągali dań z Czudów i ze Słowien [nowogrodzkich], i z Mery, i z Wesów, i z Krywiczów, a Chazarzy ściągali z Polan, i z Siewierzan, i z Wiatyczów po srebrnej monecie i po wiewiórce od dymu.

Roku 6370 (862). Wygnali [Słowienie, Krywicze i inne plemiona] Waregów za morze i nie dali im dani, i poczęli sami władać sobą. I nie było u nich sprawiedliwości, i powstał ród przeciw rodowi, i były zwady, i poczęli wojować sami ze sobą. I rzekli sobie: „Poszukamy sobie kniazia, który by władał nami i sądził wedle prawa”. I poszli za morze ku Waregom, ku Rusi. Bowiem tak się zwali ci Waregowie – Rusią, jako się drudzy zowią Szwedami, inni Normanami i Anglami, a jeszcze inni Gotami – tako i ci. Rzekli Rusi Czudowie, Słowienie, Krywicze i Wesowie: „Ziemia nasza wielka jest i obfita, a ładu w niej nie ma. Przychodźcie więc rządzić i władać nami”. I wybrali się trzej bracia z rodami swoimi, i wzięli ze sobą wszystką Ruś i przyszli do Słowien najprzód, i siadł najstarszy, Ruryk, w Nowogrodzie, a drugi Sineus, na Białym Jeziorze, a trzeci, Truwor, w Izborsku. I od tych Waregów przezwała się ziemia ruska. Nowogrodzianie zaś – ci ludzie są wareskiego rodu, a przedtem byli Słowienie. Po dwóch zaś latach umarł Sineus i brat jego Truwor. I objął władzę wszystką sam Ruryk i rozdawał mężom swoim grody – owemu Połock, owemu Rostów, innemu Białe Jezioro. A w tych grodach Waregowie są przybyszami, a pierwsi mieszkańcy w Nowogrodzie – Słowienie, w Połocku – Krywicze, w Rostowie – Mera, w Białym Jeziorze – Weś, w Muromie – Muroma, i tymi wszystkimi władał Ruryk. I byli przy nim dwaj mężowie, nie krewni jego, lecz bojarowie, i uprosili go [by ich puścił] do Carogrodu z rodem swoim. I poszli Dnieprem, i przechodząc mimo ujrzeli na górze gródek. I spytali, mówiąc: „Czyj to gródek?” Tamci zaś rzekli: „Byli trzej bracia, Kij, Szczek i Choryw, którzy zbudowali gródek ten i pomarli, a my, ród ich, siedzimy tu płacąc dań Chazarom”. Askold tedy i Dir zostali w grodzie tym, i zgromadzili mnóstwo Waregów i poczęli władać ziemią polańską. Ruryk zaś w tym czasie władał w Nowogrodzie.

Roku 6387 (879). Umarł Ruryk, i przekazawszy władzę Olegowi, będącemu z jego rodu, oddał w jego ręce syna swojego Igora, bo był jeszcze bardzo mały.

Roku 6390 (882). […] I siadł Oleg, władając w Kijowie, i rzekł Oleg: „To będzie matka grodów ruskich”. I byli tam Waregowie i Słowienie, i inni, i przezwali się Rusią. Ten zaś Oleg począł stawiać grody i ustanowił dań dla Słowien, Krywiczów i Mery, i ustanowił, by dawać dań Waregom z Nowogrodu grzywien trzysta co roku dla zachowania pokoju, i dawano ją Waregom do śmierci Jarosława [Mądrego]⁵.

Powyższy cytat, pochodzący z powstałej w początkach XII w. Powieści minionych lat, tradycyjnie przypisywanej mnichowi Nestorowi, był już wielokrotnie analizowany pod różnymi kątami. Na jego podstawie formułowano odmienne, niekiedy wzajemnie się wykluczające sądy, poczynając od uznania tego przekazu za wiarygodny opis rzeczywistych wydarzeń, a na całkowitej negacji jego wartości jako źródła historycznego kończąc. Nie jest naszym celem podejmowanie kolejnych badań nad nim. Przytaczając go, chcieliśmy jedynie uświadomić Czytelnikowi, czym dysponuje w sferze źródeł pisanych współczesny historyk w kontekście początków Nowogrodu Wielkiego i spróbować – w nawiązaniu do konkretnego tekstu – przedstawić, jak współczesna nauka ukazuje interesujące nas tu zagadnienie.

Jeśli chodzi o przybycie Ruryka na tereny, na których w okresie późniejszym powstał Nowogród Wielki, to nie można wykluczyć, że fakt ten rzeczywiście miał miejsce. Z badań archeologicznych wynika jednak, że musiał on nastąpić nie we wskazanym przez Nestora roku 862, a zapewne kilka lat wcześniej, gdzieś w połowie szóstej dekady IX w. Istnieją w historiografii próby utożsamiania Ruryka z Rörikiem, siostrzeńcem lub bratem Haralda Klaka Halfdansona († ok. 854 r.), króla duńskiego. Co nieco o nim wiadomo. Dowodził on flotą Wikingów, łupiącą północne wybrzeża Francji. W 850 r. otrzymał od króla Lotara południową Fryzję z miastem Dorestad. W 855 r. został stamtąd wygnany i udał się do Danii z nadzieją na zdobycie korony królewskiej. Tego celu jednak nie osiągnął i powrócił do Fryzji, a w 870 r. został wasalem króla Karola Łysego. O dalszych jego losach nic nie wiemy. Żadne znane nam źródło nie wspomina o tym, że prowadził jakieś działania na interesującym nas tu obszarze. Jedyne, co łączy go z Nestorowym Rurykiem, jest imię. Wydaje się słuszny pogląd, że zbieżność ta nie oznacza, iż nie mógł istnieć inny Ruryk, o którym pamięć, i to pewnie zniekształconą, zachowały jedynie źródła proweniencji ruskiej.

Czy rzeczywiście nasz hipotetyczny Ruryk przybył na zaproszenie wzmiankowanych wyżej plemion słowiańskiego i ugrofińskiego pochodzenia? Wydaje się, że jest to raczej wymysł kronikarza. Nie jest natomiast wykluczone, że jego pojawienie się na terenach, na których powstanie później Nowogród Wielki, mogło być konsekwencją walk o władzę w funkcjonującym wówczas kaganacie ruskim (Rusowie, Rhos to odłam Szwedów, o którym autor Roczników bertyniańskich wspomina w kontekście wydarzeń z 839 r.), którego główny ośrodek znajdował się zapewne w rejonie Ładogi i Ilmenia.

Gdzie znalazł siedzibę dla siebie i swoich ludzi Ruryk? Poza istniejącą już od drugiej połowy VIII w., a zamieszkaną przez Skandynawów Starą Ładogą, jego siedzibą stało się tzw. Grodziszcze Rurykowe, nazywane prawdopodobnie przez szwedzkich przybyszów Holm. Jak już wspomniano, leży ono ok. 3 km na południe od Nowogrodu Wielkiego, na prawym brzegu Wołchowa, w pobliżu jeziora Ilmen. W interesującym nas tu okresie stanowiło ono wyspę, wytyczoną przez główny bieg rzeki i jej odnogi (Wołchowiec i Żyłotug), co czyniło z niego miejsce trudne do zdobycia. Elementem dominującym na obszarze Grodziszcza (ok. 10 ha) było piaszczyste wzgórze. To z niego można było kontrolować statki i łodzie, wpływające z rzeki Wołchow na jezioro Ilmen. Osadnictwo na terenie Grodziszcza rozwinęło się jeszcze przed hipotetycznym nadejściem Ruryka. Jest ono związane ze Słowianami Ilmeńskimi oraz ze skandynawskimi przybyszami, którzy obwarować je mieli drewnianymi umocnieniami. Grodziszcze w IX stuleciu i na początku X w. było pierwszym przedmiejskim ośrodkiem w okolicach dzisiejszego Nowogrodu Wielkiego i przyjmuje się, że to ono kryje się pod tą nazwą w przekazach ruskich latopisów, dotyczących omawianego okresu, np. w Latopisie hipackim (XV w.) znajdujemy informację, że Ruryk po przybyciu nad Ilmen wzniósł nad Wołchowem miasto, które nazwał Nowogrodem. Latopis Nikonowski wspomina natomiast o buncie mieszkańców tego ośrodka, niezadowolonych z rządów Ruryka. Na czele wystąpienia stać miał Wadim Chrobry. Ruryk stłumił bunt, zabijając Wadima i wielu Nowogrodzian.

Szacuje się, że początkowo zasiedlony obszar Grodziszcza zajmował 1 do 1,2 ha, a w XII w. sięgnąć miał 4–7 ha. Obwarowania miały ok. 8 m szerokości i 5 m wysokości. Centralna część tak umocnionego terenu, obejmująca 4 ha, dysponowała dodatkowo własnym systemem obronnym, składającym się z fosy (o głębokości ok. 4,5 m) i wału. Tu zamieszkiwali Rusowie, stanowiący społeczną elitę. Na pozostałą część Grodziszcza składały się: osada, zasiedlona przez rzemieślników, oraz zagrody dla zwierząt gospodarskich. W trakcie badań archeologicznych, przeprowadzonych na interesującym nas tu obszarze, znaleziono m.in. monety pochodzenia arabskiego i bizantyńskiego [miedziany follis cesarza Teofila (829–842) i srebrny milarezjon Bazylego I (867–886)], a także przedmioty identyfikowane jako importy skandynawskie: ozdoby kobiece i męskie, broń, fragmenty uprzęży czy wreszcie amulety. Ich podobieństwo do znalezisk w szwedzkiej Birce prowadzi Władysława Duczkę, polskiego badacza do wniosku, że Grodziszcze „należy traktować jako osadę szwedzką”⁶.

Jednak to nie z Grodziszcza Rurykowego wyrosło miasto, będące bohaterem naszego przewodnika. Powstało ono później niż sygnalizowane wyżej wydarzenia, nad Wołchowem, na obu jego brzegach, 6 km od jeziora Ilmen. Być może, jak wspomniano już wyżej, toponim ‘Nowogród’ powstał dla odróżnienia nowego ośrodka od funkcjonującego już od dziesiątek lat Grodziszcza, choć istnieją w tej kwestii i inne hipotezy. Pod nazwą Nowogród Wielki po raz pierwszy miasto to wzmiankowane jest w Latopisie Ławrientiewskim w narracji na temat wydarzeń z 1169 r. W skandynawskich sagach omawiany ośrodek zwany był Holmgardr. Z kolei Bizantyńczycy określali go, być może, mianem Nemogardas.

Jedyna droga wiodąca na Grodziszcze Rurykowe (od strony Nieriedicy).

Badania archeologiczne wskazują, że pierwsze ślady związane z procesem powstawania Nowogrodu Wielkiego, widoczne są już w warstwie z pierwszej połowy wieku X. Wówczas istniały na terenie przyszłego miasta trzy osady, oddzielone od siebie niezamieszkałymi terenami. Z nich wyłoniły się tzw. końce: sławieński, nerewski i ludyński, które stały się z czasem jednym ze szczebli administracyjnego podziału Nowogrodu Wielkiego. Połączenie wzmiankowanych osad w jeden organizm miejski nastąpiło ok. połowy X w. Rozpoczęto wówczas moszczenie ulic poprzecznie układanymi bierwionami, wzdłuż których wznoszono zarówno domostwa, jak i inne obiekty. Wiadomo, że najstarsza tego typu nawierzchnia ulicy końca nerewskiego powstała w 953 r. (ul. Wielka), sławieńskiego – w 974 r. (ul. Michajłowa), w połowie X w. rozwinęła się sieć moszczonych ulic w końcu ludyńskim. Jego główna arteria została jednak wyłożona bierwionami wcześniej niż w pozostałych dzielnicach, bo w latach trzydziestych X w., co tłumaczy się tym, że była ona fragmentem prowadzącej na południe tzw. Ruskiej Drogi. Prawdopodobnie z połowy X w. pochodzi kreml, stanowiący centrum miasta, a także Targ, znajdujący się na prawym brzegu Wołchowa. Nie jest wykluczone, że również w tym czasie istniał już poprzednik wybudowanego w XII w. Wielkiego Mostu, łączący dwie części grodu.

W interesującym nas tu okresie Nowogród Wielki znajdował się we władaniu książąt Kijowa. Ośrodek ten, jak podaje cytowana już wyżej Powieść minionych lat, pozostając pod panowaniem potomków Ruryka, stał się ważną częścią państwa ruskiego. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych X w. o Nowogród Wielki walczyli ze sobą synowie Światosława Igorewicza (945–972), władcy Kijowa – Włodzimierz i Jaropełk. Zwycięsko z tych zmagań wyszedł Włodzimierz. W jego rękach znalazł się również Kijów, gdzie jako Włodzimierz I Wielki rządził w latach ok. 980–1015. Jak wiadomo, to on przyjął w 988/989 r. od Bizantyńczyków chrześcijaństwo i rozpoczął proces chrystianizacji podległych sobie ziem. Nowa religia dotarła nad Wołchow niedługo potem, choć wiadomo, że przed jej oficjalnym przyjęciem w końcu nerewskim funkcjonowała już chrześcijańska wspólnota. W źródłach pisanych zachowało się sporo, mniej lub bardziej wiarygodnych informacji na temat tego wydarzenia. Według jednego z przekazów, który do pewnego stopnia znajduje potwierdzenie w badaniach archeologicznych, chrzest Nowogrodzian przeprowadzili Dobrynia, wuj Włodzimierza I Wielkiego i niejaki Putiata. Obalenie posągu Peruna miało spowodować sprzeciw części Nowogrodzian, którego konsekwencją było spustoszenie – w wyniku pożaru – nadbrzeżnych terenów końców nerewskiego i ludyńskiego. W trakcie prac archeologicznych, przeprowadzonych w powyższych częściach miasta, znaleziono pochodzące ze schyłku X w. ślady zniszczeń, spowodowanych ogniem. Na siłowe metody tłumienia oporu nowogrodzkich pogan wobec chrześcijaństwa w jakże wymowny sposób wskazują słowa średniowiecznego kronikarza, według których „Dobrynia chrzcił mieczem, a Putiata ogniem”.

Przyjęcie chrześcijaństwa przez Nowogrodzian kończy pewien etap w rozwoju miasta i rzutować będzie na dalsze jego dzieje. To właśnie z nową religią wiąże się gros zabytków, o których opowiemy na kolejnych stronach niniejszej książki.

Latopisy – bezcenne źródło informacji o średniowiecznym Nowogrodzie Wielkim

W tym miejscu warto choć pokrótce zaprezentować źródła dające współczesnym historykom wgląd w dzieje średniowiecznego Nowogrodu Wielkiego i losy poszczególnych, powstałych na jego terenie, obiektów architektonicznych. Latopis nowogrodzki pierwszy starszej redakcji, do którego wielokrotnie odwołujemy się na kartach tej książki, to zapewne najstarszy zachowany utwór historiograficzny spisany na interesującym nas tu gruncie. Jego najwcześniejsza część powstała prawdopodobnie już w pierwszej połowie XIII w. Zabytek ten jest niezwykle cennym źródłem dla dziejów Rusi i Europy Środkowo-Wschodniej (w tym państwa polskiego) w XI–XIV w. Jednak przede wszystkim zawiera on szereg bezcennych informacji z zakresu historii i kultury republiki nowogrodzkiej. Starsza redakcja latopisu zachowała się w jednym tylko rękopisie pergaminowym, tzw. „odpisie synodalnym” z XIII–XIV w., przechowywanym obecnie w Państwowym Muzeum Historycznym w Moskwie (nr 786). Obejmuje ona wydarzenia z lat 1016–1352. Niestety, manuskrypt przetrwał w niekompletnej postaci: brakuje początkowych kart oraz fragmentu, zawierającego relację na temat wydarzeń z lat 1272–1299.

Trzeba mieć świadomość, że Latopis nowogrodzki pierwszy starszej redakcji jest tylko jednym z wielu zabytków niezwykle bogatej nowogrodzkiej spuścizny piśmienniczej. Do naszych dni dotrwało kilkanaście latopisów, skompilowanych w ośrodku nad Wołchowem w XV–XVI w. Kilka z nich powstało, podobnie jak Latopis nowogrodzki pierwszy starszej redakcji, na podstawie annałów, spisywanych na bieżąco w siedzibie nowogrodzkich arcybiskupów od lat trzydziestych XII w.

W latach trzydziestych XV w. w oparciu o powyższy latopis miała zostać sporządzona nowa kompilacja, tzw. „zwód nowogrodzko-sofijski”. Nie zachował się on do czasów obecnych, niemniej jednak stał się źródłem inspiracji dla twórców kilku późniejszych tekstów historiograficznych, m.in. Latopisu Sofijskiego pierwszego (spisanego w pierwszej połowie XV w.), Latopisu Karamzinowskiego (zabytku z pierwszej połowy XV stulecia, poświadczonego tylko w jednym odpisie z przełomu XV i XVI w.) oraz Latopisu nowogrodzkiego czwartego⁷. To ostatnie źródło znane jest badaczom w dwóch wariantach: opis wydarzeń w starszym z nich doprowadzono do 1437 r., a w młodszym – do 1447 r. Jego przeredagowaną wersję stanowi też tzw. Latopis nowogrodzki piąty, którego tekst urywa się na roku 1446.

W połowie XV stulecia kompilacja, od XII w. sukcesywnie uzupełniana w skryptorium przy soborze katedralnym Sofii – Mądrości Bożej, zmodyfikowana w latach 1167–1170, stała się podstawą jeszcze jednego zwodu, który znany jest obecnie w literaturze przedmiotu jako Latopis nowogrodzki pierwszy młodszej redakcji. Zachował się on w kilku odpisach z XV–XIX w. Za najbardziej reprezentatywne spośród nich uznaje się dwa manuskrypty, datowane na czwartą dekadę XV stulecia: tzw. „akademicki” oraz „komisyjny”. Opis wydarzeń historycznych kończy się w obu rękopisach (w ich obecnej postaci) odpowiednio na 1446 r. i 1441 r.

Do pewnego stopnia odrębnym utworem jest natomiast Latopis Abramki, spisany w 1495 r. w Smoleńsku na podstawie wcześniejszych przekazów północnoruskich. Kompilacja ta prezentuje zarys dziejów powszechnych oraz historii Rusi od stworzenia świata do 1469 r. Zwodem z końca XV stulecia jest też niewydany do tej pory Latopis biskupa Pawła.

Na przełomie XV i XVI stulecia, już po utracie przez Nowogród Wielki niezależności politycznej i przejściu ośrodka nad Wołchowem pod panowanie władców moskiewskich, sporządzono dwie nowe redakcje Latopisu nowogrodzkiego czwartego. Wariant, wykonany najprawdopodobniej z inicjatywy arcybiskupa Gennadiusza w latach dziewięćdziesiątych XV w., w którym opis wydarzeń został doprowadzony do 1496 r., znany jest w literaturze przedmiotu jako Latopis nowogrodzki chronograficzny. W trzeciej dekadzie XVI w. powstała natomiast kolejna wersja wspomnianego zwodu, której tekst urywa się na roku 1539. Zachowała się ona do naszych dni na kartach jednego tylko rękopisu i z tego też względu określana jest przez badaczy mianem Latopisu nowogrodzkiego wg odpisu Dubrowskiego. Pod koniec XVI w. spisany został również Latopis nowogrodzki drugi, zawierający wykład historii państwowości ruskiej od 919 r. do 1572 r. oraz trzy krótkie adnotacje na temat wydarzeń z 1573 r., 1581 r. i 1587 r. Teksty historiograficzne powstawały także w Nowogrodzie Wielkim w XVII stuleciu. Jednym z zabytków z tego okresu jest Latopis nowogrodzki trzeci.

Grodziszcze Rurykowe a Nowogród Wielki w X–XV w.

Powstanie Nowogrodu Wielkiego i zaadaptowanie przez jego mieszkańców chrześcijaństwa w obrządku bizantyńskim nie oznaczało jednak definitywnego kresu osadnictwa na Grodziszczu. Było ono prawdopodobnie miejscem, w którym rezydowali kolejni potomkowie Ruryka, sprawujący władzę nad ziemią nowogrodzką. W toku badań archeologicznych nie zostały, co prawda, odkryte pozostałości ówczesnej siedziby książęcej (wybudowanej zapewne z drewna), jednak pozyskany w trakcie wykopalisk materiał, zawierający sporo importów skandynawskich o dość elitarnym charakterze, pozwala przyjąć, iż miejsce to było w tamtym czasie nadal zasiedlone przez Rusów.

Grodziszcze Rurykowe z ruinami cerkwi Zwiastowania Bogurodzicy. Widok z monasteru św. Jerzego.

Najważniejsze obiekty, związane z upowszechnianiem się chrześcijaństwa, takie jak świątynia Sofii – Mądrości Bożej czy siedziba miejscowego biskupa, powstały już jednak nie na Grodziszczu Rurykowym, lecz na północ od niego: na obszarze, na którym uformował się nowy gród. Jarosław I Mądry, sprawujący tu władzę w pierwszych dekadach XI w., zdając sobie sprawę z faktu, iż centrum życia społecznego i gospodarczego przesunęło się w dół Wołchowa, podjął decyzję o opuszczeniu Grodziszcza i zorganizowaniu nowej siedziby książęcej w pobliżu najwcześniejszej, jeszcze drewnianej świątyni chrześcijańskiej w Nowogrodzie Wielkim (dedykowanej Sofii), ale na drugim brzegu rzeki, tuż obok kwartału handlowego. Z czasem obszar ten, dla upamiętnienia jego osoby, zaczął być określany mianem Dworu lub Targu Jarosławowego.

Co ciekawe, u schyłku XI w. Grodziszcze Rurykowe odzyskało swój dawny status. Przeniesienie rezydencji książęcej z powrotem poza wały Nowogrodu Wielkiego wiąże się zazwyczaj w historiografii ze stopniowym ograniczaniem władzy monarchicznej w tym ośrodku, a także – z będącym częścią tego procesu dążeniem lokalnych elit do zatrzymania kolejnych książąt Rurykowiczów, często zażarcie walczących o tron nowogrodzki i konkurujących ze sobą o niego, a przede wszystkim – ich wojsk, poza ścisłym terytorium grodu.

Grodziszcze Rurykowe. Ruiny cerkwi Zwiastowania Bogurodzicy. Widok od południowego wschodu.

Najwcześniejsza wzmianka na temat Grodziszcza, która pojawia się na kartach Latopisu nowogrodzkiego pierwszego, odnosi się do wydarzeń z roku 1103/1104 i dotyczy inicjatywy fundacyjnej, podjętej przez księcia Mścisława II Haralda Wielkiego (1088–1094; 1095–1117). Dążąc do uświetnienia swej rezydencji (której pozostałości również nie dotrwały do czasów obecnych), podjął on decyzję o wzniesieniu na terenie Grodziszcza pierwszej budowli murowanej – cerkwi Zwiastowania Bogurodzicy. Badania archeologiczne wykazały, że miała ona plan krzyża równoramiennego wpisanego w kwadrat z trzema podkowiastymi w planie absydami od wschodu. Od zachodu poprzedzał ją inkorporowany w bryłę obiektu narteks, do którego dostawiono od północy kolistą klatkę schodową w kwadratowej obudowie. Wskazuje to na istnienie empory nad narteksem, a być może także – nad nawami bocznymi. Nawy rozdzielono czterema krzyżowymi filarami, na których zapewne spoczywała kopuła na tamburze.

Spotykamy tu zatem – po raz pierwszy w naszym przewodniku – kanoniczny układ architektoniczno-przestrzenny, który zdominował sakralną architekturę bizantyńską, poczynając od końca IX w. Z Bizancjum rozprzestrzenił się na pozostałe tereny wschodniego chrześcijaństwa. Nic dziwnego, że odnajdziemy go także w niemal wszystkich świątyniach Nowogrodu Wielkiego.

Grodziszcze Rurykowe. Pozostałości pierwszej cerkwi Zwiastowania Bogurodzicy.

Wnętrze zdobiły prawdopodobnie malowidła, których drobne fragmenty odkryto w toku prac archeologicznych. Z cerkwią można powiązać jeden z najstarszych i najpiękniej iluminowanych rękopisów staro-cerkiewno-słowiańskich: słynny „ewangeliarz Mścisława”, sporządzony na zamówienie fundatora świątyni w latach 1103–1117.

Dalsze dzieje Grodziszcza Rurykowego splatają się ściśle z historią Nowogrodu Wielkiego. Wraz ze stopniowym ograniczaniem niezależności kupieckiej republiki przez Moskwę w XIV w., funkcja księcia nowogrodzkiego coraz częściej powierzana była tamtejszym władcom. Jeden z nich, Symeon Iwanowicz Dumny (1340–1353), nakazał rozebranie cerkwi XII-wiecznej i wzniesienie na jej miejscu nowej, pod tym samym wezwaniem. Prace budowlane – jak informuje anonimowy autor Latopisu nowogrodzkiego pierwszego młodszej redakcji – zainaugurował 27 maja 1342 r. arcybiskup Grzegorz-Bazyli Pątnik. Zakończono je 8 sierpnia 1343 r. Szesnaście dni później odbyła się uroczystość konsekracji świątyni.

Plan dwóch cerkwi Zwiastowania Bogurodzicy na Grodziszczu Rurykowym: z XII w. (kolor szary) i z XIV w. (kolor czarny).
Wg: В.А. Ядрышников, Рюриково Городище. Церковь Благовещения, Великий Новгород 2012, s. 9.

Rekonstrukcja rysunkowa cerkwi Zwiastowania Bogurodzicy na Grodziszczu Rurykowym, 1342/1343.
Wg: Великий Новгород. История и культура IX–XVII вв. Энциклопедический словарь, red. В.Л. Янин, Э.А. Гордиенко, Санкт-Петербург 2007, s. 530.

Nowa cerkiew, podobnie jak poprzedniczka, była budowlą na planie krzyża wpisanego w kwadrat, zakończoną od wschodu półkolistą absydą. Usytuowana centralnie kopuła wspierała się na czterech podporach – dwóch kwadratowych od wschodu i dwóch okrągłych od zachodu. Ciekawym elementem było zastosowanie ostrołuku, np. nad głównym wejściem. Wnętrze, jak poświadczają fotografie wykonane w latach 30. XX w., zdobiła polichromia.

U schyłku średniowiecza na Grodziszczu istniały jeszcze inne obiekty sakralne, m.in. murowany przybytek Archanioła Michała, drewniane cerkwie św. Mikołaja z Miry i św. św. Kosmy i Damiana, a także przyklasztorna świątynia dedykowana męczennikowi Jerzemu. Ukazano je – wraz z obfitującą w szczegóły panoramą ówczesnego Nowogrodu Wielkiego – na XVI-wiecznej ikonie, przedstawiającej wizję, której miał ok. 1505 r. doświadczyć Tarazjusz, duchowny z monasteru Przemienienia Pańskiego w Chutyni. Niestety, zabytki te uległy zniszczeniu i ich lokalizacja jest obecnie nieznana.

Na Rurykowym Grodziszczu stacjonował wraz ze swoim wojskiem wielki książę moskiewski Iwan III Srogi (1462–1505) podczas oblężenia miasta w 1477–1478 r. Towarzyszący mu włoski architekt Arystoteles Fioravanti wzniósł wówczas na jego polecenie specjalny most pontonowy na Wołchowie, łączący Grodziszcze z monasterem św. Jerzego, usytuowanym na przeciwległym brzegu rzeki. Warto dodać, że głównym celem wizyty Fioravantiego w Nowogrodzie Wielkim było zapoznanie się z architekturą tutejszego soboru katedralnego Sofii, w którym szukał on inspiracji dla przebudowy soboru Uspieńskiego na moskiewskim kremlu.

Wiele budowli, znajdujących się na terenie Grodziszcza, ucierpiało w pożarze w 1542 r. Cerkiew Zwiastowania była wielokrotnie przebudowana w XVI–XVIII w. W 1941 r. została nieomal całkowicie zniszczona przez niemiecką artylerię. W drugiej połowie XX w. przeprowadzono szeroko zakrojone wykopaliska archeologiczne. Od 1975 r. miały one charakter corocznych misji. Świątyni nadano w toku prac restauratorskich formę trwałej ruiny. Aktualnie Grodziszcze jest przekształcane w obszar muzealno-archeologiczny, przystosowany do ruchu turystycznego.

1 Autorka tego rozdziału, Irina Pirożak-Dziuk jest obecnie zatrudniona w Instytucie Rusycystyki na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Łódzkiego.

2 S. Bratkowski, Pan Nowogród Wielki, Warszawa 1999, s. 66.

3 Ibidem, s. 69.

4 Ibidem, s. 71.

5 Powieść minionych lat, s. 17–20.

6 W. Duczko, Ruś Wikingów. Historia obecności Skandynawów we wczesnośredniowiecznej Europie Wschodniej, Warszawa 2007, s. 89.

7 Tradycyjnie stosowana w literaturze przedmiotu klasyfikacja nowogrodzkich latopisów nie opiera się na przesłankach chronologicznych, lecz jest konsekwencją kolejności, w jakiej źródła te były publikowane i wprowadzane do obiegu naukowego w pierwszej połowie XIX w. Jakkolwiek Latopis nowogrodzki pierwszy jest więc rzeczywiście najstarszym tekstem historiograficznym z interesującego nas tu obszaru, to już Latopis nowogrodzki drugi powstał dopiero w XVI w., a Latopis nowogrodzki trzeci – w XVII w.