Witold Kulesza (ORCID: 0000-0003-2593-6801), Jan Kulesza (ORCID: 0000-0002-0574-9120)

Uniwersytet Łódzki, Wydział Prawa i Administracji

Katedra Prawa Karnego, 90-232 Łódź, ul. Kopcińskiego 8/12

RECENZENTKA

Marta Romańczuk-Grącka

REDAKTOR INICJUJĄCY

Monika Borowczyk

OPRACOWANIE REDAKCYJNE

Oleg Aleksejczuk

SKŁAD I ŁAMANIE

Munda – Maciej Torz

KOREKTA TECHNICZNA

Anna Jakubczyk

PROJEKT OKŁADKI

Polkadot Studio Graficzne

Aleksandra Woźniak, Hanna Niemierowicz

Źródło ilustracji wykorzystanej na okładce: @ WikiCommons

© Copyright by Authors, Łódź 2024

© Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2024

https://doi.org/10.18778/8331-446-4

Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

Wydanie I. W.11352.24.0.K

Ark. wyd. 15,3; ark. druk. 16,25

ISBN 978-83-8331-446-4

e-ISBN 978-83-8331-447-1

Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

90-237 Łódź, ul. Jana Matejki 34A

www.wydawnictwo.uni.lodz.pl

e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl

tel. 42 635 55 77

I choć niektórych wciąż jeszcze dręczy pytanie – „jak ja z tym wszystkim zdążę?”,

każdy z pewnością bezbłędnie poradzi sobie z odpowiedzialnością gwaranta,

jaką przyjął na siebie Mały Książę.

Pytanie o strony przestępstwa to również nie lada dla studenta gratka,

bo w chwili egzaminacyjnego zwątpienia,

przypomni sobie baryłki Kubusia Puchatka.

Może być Pan Profesor spokojny, nie zaskoczą nas na aplikacji niczym.

Pytani o formy zjawiskowe przestępstwa, zaraz sobie przypomnimy,

czy działanie Koszałka-Opałka było czynem pomocniczym.

I choć sierotkę Marysię będziemy kojarzyć i ze stanem wyższej konieczności,

to nikt nie był tu z przymusu, a z czystej przyjemności.

List gratulacyjny od Studentek i Studentów „z okazji 50-lecia kariery akademickiej” współautora-Seniora, nie publ., w posiadaniu adresata

Spis treści

Wstęp

Rozdział I „O krasnoludkach i o sierotce Marysi” w ogólności

1. Wymiar sprawiedliwości w królestwie krasnoludków

1.1. Homo trium litterarum

1.2. Struktura przestępstwa

1.3. Przestępstwo „na raty”

2. Proces szczurka Wiechetka

2.1. Prawo karne materialne w procesie karnym

2.2. Kociego-Oczka oskarżenie i wniosek o ukaranie w świetle teorii kary

2.3. „Głód… głód… głód…”

2.4. Stan traumy a pojęcie czynu

2.5. Habemus confitentem reum

2.6. Poczytalność warunkiem przypisania winy

3. Wyrok

3.1. Ustalenie wszystkich elementów struktury przestępstwa Wiechetka

3.2. „Śmierć! Śmierć złoczyńcy!”

4. Ułaskawienie Wiechetka

4.1. „Zwyciężyłeś, Pietrzyku!”

4.2. Ułaskawienie dopuszczalne dopiero po prawomocnym skazaniu

4.3. Dogmatyczna racja ułaskawienia Wiechetka

4.4. Normatywne pojmowanie winy jako podstawa jej stopniowania i pozaustawowa okoliczność wyłączająca jej przypisanie

Rozdział II Lekcje historii Koszałka-Opałka

1. Królewski kronikarz naucza historii

1.1. Bocian a sprawa polska

1.2. „…Popiel krwawy, Pastwi się coraz nowém okrócieństwem…”

2. Karalność usunięcia przemocą tyrana

2.1. Zamach stanu

2.2. Uchylenie karalności obalenia tyrana – nienaruszone dobro prawne

2.3. Racje możliwego oskarżenia krasnoludków o zabójstwo Popiela

2.4. Pobicie ze śmiertelnym następstwem

2.5. Zabójstwo człowieka – zamach na życie prezydenta a ideologia nawołująca do przemocy

3. Nawoływanie do nienawiści na tle narodowościowym

3.1. „Wanda lezy w naséj ziemi, Co nie chciała Miemca”

3.2. Mowa nienawiści i nakłanianie do samobójstwa

4. Status prawny krasnoludków

4.1. „Każda chata ma swego Skrzata”

4.2. Krasnoludki jako gwaranci opieki nad dziećmi

4.3. Aniołowie Boży pozbawiają krasnoludki statusu gwarantów

4.4. Matki powierzają dzieciątka Aniołom

4.5. Krasnoludki wychowują niedbałe gospodynie

4.6. Obrona gospodyń przed odmieńcami

4.7. Błąd co do prawa albo co do kontratypu

4.8. Karcenie dzieci według prawa zwyczajowego

4.9. Krasnoludek Podziomek fałszuje pieniądze i je pierze przez darowiznę

Rozdział III Lis Sadełko i Koszałek-Opałek

1. Łotrostwa Sadełki

1.1. #muremzaptactwem

1.2. Koszałek-Opałek zbacza z drogi cnoty

1.3. Ułatwienie popełnienia czynu zabronionego jako współsprawstwo

1.4. Nieprzeszkodzenie przestępstwu przez sierotkę Marysię oraz Gasia

1.5. „Brawo ja!”

2. Czy Koszałek-Opałek popełnił przestępstwo paserstwa lub urzędnicze?

2.1. Przyjęcie przez Koszałka-Opałka gęsich piór a paserstwo

2.2. Błędna przepowiednia Koszałka-Opałka jako niedopełnienie obowiązku służbowego

Rozdział IV Krasnoludkowe prawa w realiach współczesności

1. Sexus krasnoludków a małżeństwa osób tej samej płci

1.1. Krasnoludki są mężczyznami

1.2. Małżeństwa krasnoludków

2. Krasnoludki pod ochroną obowiązującego prawa

2.1. „Gdy kościelne dzwony dzwonią, krasnoludki wnet się chronią”

2.2. Przeciw krasnoludkofobii

Rozdział V Wzgórze Wawelskie siedliskiem występku

1. „Był smok wielki…”

1.1. „A gardziel jego pali, i pochłania co żywie”

1.2. Legalność pierwotna i wtórna zgładzenia Smoka

1.3. Król Krak uprawia handel ludźmi

2. Zabicie Smoka Wawelskiego, czyli o zasadach obiektywnego przypisania skutku

2.1. Czy szewczyk Dratewka był sprawcą śmierci smoka?

2.2. Reguły obiektywnego przypisania skutku

2.3. Smok Wawelski na kozetce psychoanalizy

Rozdział VI Triumf Kopciuszka

1. Patologia domu Kopciuszka

1.1. Jak głosi przekleństwo: „Byś dostał rodzeństwo!”

1.2. Ta macocha Cię nie kocha

2. Wyrodny ojciec

3. Królewicz przemocą doprowadza Kopciuszka do…

4. Królewicz złodziejem?!

5. Krwawa handlarka ludźmi

6. Nullum malum…

Rozdział VII Upadek Czerwonego Kapturka

1. Klasizm!

2. Mater semper certa est

3. Wilk stary grzesznik

4. „Gdy miałam sześć lat, udusiłam pierwszą papugę”

5. Demoralizacja Czerwonego Kapturka

6. „Jeszcze raz i Kaukaz!”

Rozdział VIII Bonnie i Clyde?! Nie, Jaś i Małgosia!

1. Morderczy rodzice

2. Małe szkodniki

3. W zgodzie z naturą

4. Nemo sine vitio est

5. Mord i rabunek

6. Zaufany paser

7. Wzorem Schliemanna

Rozdział IX Królewna Śnieżka

1. „Matka zazdrość w ludziach płodzi gniew”

2. „Widziałem rzeczy, o których wam, ludziom, nawet się nie śniło”

2.1. Oprogramowanie Lustra królowej®

2.2. „Baczność! Groźne roboty!”

2.3. Odpowiedzialność karna twórcy/operatora AI

3. „Litościwy” myśliwy

4. Mała włóczęga

5. Krasnoludek cię nie chroni, gdy macocha zła cię goni!

6. „Co my zrobimy z corpusem delicti?!”

7. „Bezprawna siła przed bezsilnym prawem”

8. In tyrannos!

Rozdział X Ściganie i wymiar sprawiedliwości w Niebie

1. Zamiast Facebooka

2. Kradzież – przywłaszczenie

3. Przestępstwo urzędnicze

4. Pycha podąża przed upadkiem

5. Sprawiedliwość i miłosierdzie

6. Dialektyka przebaczenia

7. Ósmy grzech główny

Rozdział XI Mały Książę

1. Mały Książę gwarantem bezpieczeństwa róży

2. Mały Książę odrzucający stanowisko ministra sprawiedliwości

Finis coronat opus

Aneks nr 1

Tadeusz Urban

Chatka wiedźmy

Adam J. Białas

Dramatyczne przeżycia biednego Wiechetka

Jaśko i jego trauma z dzieciństwa

Kopciuszek, czyli historia o znęcaniu się, zaburzeniach osobowości i objawach psychotycznych

Głód, halucynacje i płonąca staruszka, czyli przygody Jasia i Małgosi

Do trzech razy sztuka, czyli śmiertelnie poważna ekspertyza dotycząca usiłowania zabójstwa Śnieżki

Aneks nr 2

Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. z 2024 r. poz. 17 ze zm. – wg stanu prawnego na dzień 1 marca 2024 r.) (wyciąg)

Ustawa z dnia 20 maja 1971 r. Kodeks wykroczeń (Dz.U. z 2023 r. poz. 2119 ze zm. – wg stanu prawnego na dzień 1 marca 2024 r.) (wyciąg)

Indeks rzeczowy

Wstęp

Tytuł pracy nawiązuje do treści zapisów, czynionych zawsze sumiennie i w dobrej wierze, choć niekoniecznie oddających naukową prawdę1, przez nadwornego kronikarza w królestwie krasnoludków, Koszałka-Opałka2, ujętych następnie przez Marię Konopnicką, w zeznaniu O krasnoludkach i o sierotce Marysi3. Jednak

plus est oculatus testis unus quam auriti decem – więcej znaczy jeden świadek naoczny niż dziesięciu ze słyszenia4,

relacja Koszałka-Opałka, nawet w opracowaniu, jawi się przeto jako bezcenna.

Postać tę wprowadził współautor-Senior niniejszego repetytorium, lata temu, do swych wykładów i seminariów z prawa karnego materialnego, prowadzonych dla osób studiujących na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Łódzkiego i towarzyszy im ona stale, podpowiadając kierunki badań i sposób ich prowadzenia. Ponieważ taka metoda dydaktyczna okazała się użyteczna, dostosowane do obowiązującego stanu prawnego, niniejsze krytyczne opracowanie autentycznych zdarzeń, które przetrwały do naszych czasów w formie bajek i legend, stanowi, w założeniu, zbiór kazusów, ilustrujących kwestie zasad odpowiedzialności karnej, wskazanych w części ogólnej Kodeksu karnego, jak również wybrane zagadnienia jego części szczególnej. W ten sposób starają się autorzy otworzyć drogę „powrotu do przyszłości” bohaterom przeszłości, którzy, być może i w dzieciństwie osób czytających, odegrali ważną rolę w procesie internalizacji norm społecznych i kształtowaniu ich poczucia słuszności oraz sprawiedliwości. Czyny postaci pojawiających się w zeznaniach świadków ukazane zostaną w świetle obowiązującego prawa karnego i stać się mogą następnie przedmiotem refleksji tych, którzy zechcą poszerzyć swe myślowe lub prawnicze kompetencje. Cały wywód stanowić ma przeto wprowadzenie do, i jednocześnie skrócone repetitio, podstawowej wiedzy o współczesnym prawie karnym, w pełni wyłożonej w podręczniku autorstwa i redakcji naukowej współautora-Juniora Prawo karne materialne. Nauka o przestępstwie, ustawie karnej i karze (Warszawa 2023, ss. 596). Dla ułatwienia, w Aneksie nr 2, zamieszczamy treść wszystkich powoływanych przepisów Kodeksu karnego oraz Kodeksu wykroczeń, według stanu prawnego na dzień 1 marca 2024 r.

Również język wywodu, oparty na cytowanych wypowiedziach bohaterów zeznań i samych aktach omawianych spraw, w założeniu autorów ma uczynić go zrozumiałym dla każdej zainteresowanej osoby, aby mogła ona prowadzić własne dociekania, odniesione do poruszonych zagadnień. Starano się w ten sposób uniknąć hermetyzacji języka prawniczego komentarza do ustawowych przepisów, sformułowanych w języku prawnym, choć już same

leges ab omnibus intellegi debent – ustawy powinny być zrozumiałe dla wszystkich,

jak podkreślono w Kodeksie justyniańskim5. Pamiętano bowiem refleksję, jaką bohater opowieści Jonathana Swifta Podróże Guliwera podzielił się podczas swej podróży, gdy relacjonował pracę prawników. Guliwer zauważył, że: „stowarzyszenie to posiada własny żargon, którego żaden inny śmiertelnik nie może zrozumieć, a spisano w nim wszystkie ich ustawy, które stowarzyszenie mnoży nieustannie ze szczególną troską. Dzięki temu całkowicie zmącili samą istotę prawdy i fałszu, słuszności i niesłuszności”6.

Z doświadczeń dydaktycznych autorów wynika, że powołanie na „formułę Koszałka-Opałka” pozwala, także dziś, na przeprowadzanie w czasie zajęć akademickich – wspólnie z osobami uczestniczącymi – analiz wielu zdarzeń z przeszłości, stanowiących bogate i ożywcze źródło kazuistyki kryminalnej, ilustrującej podstawowe zagadnienia współczesnego prawa karnego.

„– Iii!.. Co tam bajka! – rzekł na to Stacho Szafarczyk z powagą. – Zawszeć prawda je lepsza niż bajka”7. Jako oczywiste jawi się przeto, że wszystkie historie omawiane w niniejszej książce, wydarzyły się naprawdę – przecież żaden poważny prawnik, zwłaszcza profesor prawa, nie zajmowałby się jakimiś tylko mitami, baśniami, legendami, bajkami łgarskimi (!), bajkami etiologicznymi (do których, z nieznanych przyczyn, zaliczono zeznanie w sprawie angażującej Pana Boga i diabła, o tytule Boża i diabla zwierzyna, patrz Rozdział X.7), fragmentami kazań i skeczami8. Koronnego dowodu na prawdziwość wszystkich ocenianych zdarzeń dostarczył niemiecki archeolog, Georg Ossegg, odkrywając w dniu 15 lipca 1962 r. w pozostałościach pewnego pieca nadpalony szkielet kobiety, zidentyfikowanej następnie jako Katharina Schraderin – Die Bakkerhexe (piekarska wiedźma, patrz Rozdział VIII.7). Nie wymaga zatem dowodzenia, że

cunctis potest accidere quod cuivis potest – co może się zdarzyć jednemu, każdemu się zdarzyć może9.

Okazywało się, i potwierdziło wielokrotnie, że bajkowo-historyczna perspektywa badawcza pozwala słuchającym i dyskutującym na formułowanie własnych, wnikliwych i dogłębnych komentarzy, odnoszących się mutatis mutandis i per analogiam do jurystycznej teraźniejszości. Postrzegane w ten sposób kwestie są trwale zapamiętywane przez uczestniczących w akademickich zajęciach, jako dogmatyczne rozwiązania nieulegających przedawnieniu złożonych problemów nauki prawa i praktyki jego stosowania, jako że

verba docent, exempla trahunt – słowa uczą, przykłady pociągają10

albowiem, jak wskazuje Seneka,

longum iter est per praecepta, breve et efficax per exempla – długa jest droga przez nakazy [i zakazy karne], a przez przykłady krótka i skuteczna11.

Wędrówka per varios casus, per tot discrimina rerum12 bajkowej i legendarnej historii z Kodeksem karnym w dłoni, służącym za przewodnik, prowadzi do odkrywania nowych aspektów godności prawa karnego, znaczenia jego dogmatyki, oraz mocy i majestatu panowania Justycji.

Senior uzyskał potwierdzenie efektu dydaktycznego na zakończenie, w roku swego Jubileuszu13, wykładów kursowych z prawa karnego materialnego, w postaci wierszowanych podziękowań, których fragment potraktowaliśmy jako motto naszego dzieła.

Tę samą metodę dydaktycznej prezentacji nauki prawa karnego kontynuuje Junior, stąd zamysł iunctis viribus (wspólnymi siłami) opublikowania jej rezultatów, albowiem verba volant, scripta manent14. Wydaje się, że jest to potrzebne, zwłaszcza ze względu na dokonywane obecnie i postulowane w poniższych rozważaniach, zmiany w treści Kodeksu karnego, rodzące pytania o ich uzasadnienie, zadawane przez osoby studiujące prawo, uczestniczące w jego sądowym stosowaniu, a także stające dziś przed wymiarem sprawiedliwości.

Wywód czytać trzeba z przymrużeniem oka, tak, jak uczyniłaby to grecka Temida, gdyby na chwilę uniosła zakładaną jej, według tradycji, opaskę, uniemożliwiającą widzenie, lecz ułatwiającą przez to sine ira et studio (bez gniewu i zapału – obiektywnie) rozstrzyganie, co słuszne i prawe, a co niegodziwe i z prawem sprzeczne. Zamysłem współautorów jest pozyskanie osób czytających do takiej właśnie lektury całego opracowania.

Przyjęto, jako myśl przewodnią dla rozważenia postulatów de lege ferenda, konstatację Monteskiusza:

Coś nie jest słuszne, ponieważ jest ustawą, lecz musi to być ustawą, ponieważ jest słuszne15.

Starano się węzłowe zagadnienia ustawodawstwa karnego przedstawić w świetle doktryny prawa w sposób syntetyczny, bacząc przy tym na pozytywną rolę prewencyjną powszechnego namysłu nad prawodawstwem, wyrażoną w refleksji Goethego:

Gdyby nakazano studiowanie wszystkich ustaw, to nie byłoby zupełnie czasu na ich przekraczanie16.

Głównym celem niniejszej pracy jest wzbogacenie nauki prawa karnego o jurystyczne mądrości płynące ze zdarzeń przeszłości, traktowanych, jako jedynie bajki i legendy, oraz ukazanie, w formie repetytorium, węzłowych zagadnień sądowego urzeczywistnienia sprawiedliwości, skoro

repetitio est mater studiorum – powtarzanie jest matką uczenia się17.

Cel zostanie osiągnięty, jeżeli osoby czytające po lekturze i własnym przemyśleniu poruszonej w pracy problematyki, zechcą przyłączyć się do refleksji Cycerona:

Aequitas enim lucet ipsa per sese – sprawiedliwość jaśnieje sama przez się18.

Za pomoc w dążeniu do owego celu autorzy pragną podziękować przede wszystkim powołanym biegłym: prof. dr. hab. Tadeuszowi Urbanowi (PŁ) oraz dr hab. Adamowi J. Białasowi, prof. UM w Łodzi. Dziękują również za konsultacje merytoryczne dr hab. Pawłowi Księżakowi, prof. UŁ, dr hab. Sabinie Pierużek-Nowak (USWPS w Warszawie), dr Ewie Staszewskiej-Kozłowskiej (WPiA UŁ), dr Krystynie Patorze (WPiA UŁ) oraz dr Katarzynie Kuszewskiej (WPiA UŁ).

Rozdział I

„O krasnoludkach i o sierotce Marysi” w ogólności19

1. Wymiar sprawiedliwości w królestwie krasnoludków

1.1. Homo trium litterarum20

Autor relacji, które będą przedmiotem poniższych rozważań, zakończył je sformułowaniem:

Co, iżem własnymi oczyma oglądał, podpisem własnym stwierdzam […]:

Koszałek-Opałek, Nadworny Historyk Króla Jegomości Błystka

Rozpocząć należy od odnotowania, że cała okolica opisywanych zdarzeń, była, ewidentnie, złodziejska. Toż przecież nawet jeż przez krasnoludka Koszałka-Opałka napotkany „sumienie miał nieczyste, bo to jabłko [na grzbiecie niesione] jednej gospodyni we wsi porwał nocą i do swojej jamki niósł, więc co prędzej uciekał, a zwinąwszy się w kłębek, jak piłka z górki się stoczył”. Krasnoludek Podziomek21 z kolei na kota się natknął, co „porwawszy kiełbasę suszącą się w dymniku zmykał chyłkiem po przydaszku”. Przed szabrem się również nie cofano: „Jest ci hajno na górce stara taka rudera, komin ano tylko i kawał muru, co powiadają, że tam dawnymi czasy grafy siedziały; ale teraz pustka to i mieszczany tylko tam czasem po cegłę jeżdżą, jak któremu trzeba. Grafy ponoć dawno wymarły”. Wreszcie i drobne zabójstwo się mogło zdarzyć, i to krasnoludkowi już, Pietrzykowi: „To jajeczko ptasie gdzie zdybał, to wróblątko z tej gromady, co się na bliskiej topoli wywiodła, ułupił”.

Successus improborum plures allicit – powodzenie występnych pociąga innych jeszcze22.

Uzasadnieniem zatem dla wszczęcia postępowania w sprawie kradzieży zboża, uronionego przy młócce we wsi i skrupulatnie zbieranego przez krasnoludki, następnie zmagazynowanego przez nie w podziemiu pod korzeniami wielkiego dębu w Słowiczej Dolinie, było ubywanie każdej kolejnej nocy złocistych ziaren. Zebrane ziarno przeznaczone zostało na siew, którego pora miała wkrótce nadejść. Stwierdzano każdego następnego poranka, z przerażeniem, że w podziemiu zmniejszał się zapas zboża. Pomimo nawet opieczętowania królewskim sygnetem zamkniętego wejścia do magazynu i postawienia przy nim krasnoludkowej straży, pozostała wreszcie „garsteczka tylko żyta, ledwie że co na dnie”.

Powstało przeto pytanie: „Cóż to więc jest za szkodnik taki, co zamku nie ruszy, pieczęci nie złamie, a dobro zabierze?”.

W akcie desperacji, pytanie takie postawiono mieszkającej na ustroniu babuleńce (nie mylić z uroczą starowinką, która otoczyła opieką Jasia i Małgosię, o czym w części dalszej książki23), której rada wskazywała na to, że w oparciu o swą wiedzę i życiowe doświadczenie, podjęła się ona roli profilerki kryminalnej, przenikliwej w rozpoznawaniu osobowości potencjalnego sprawcy i sporządziła jego profil psychologiczny. Wystarczyły odpowiedzi na dwa tylko pytania: „– Czegóż ci potrzeba?” oraz „– A co złodziej bierze?”, by dokonać rekonstrukcji motywacji sprawcy i wyobrażenia sobie jego modus operandi. Pozwoliły one na udzielenie krasnoludkom rady, przeprowadzenia nowatorskiej czynności operacyjnej: „– Dosypcież mu jeszcze i pereł do ziarna tego”. Więcej już profilerka nie rzekła, powtarzając jeno owo zalecenie.

Pomimo że wskazówka ta została, prima facie, odrzucona przez prowadzącego, z wielką determinacją, śledztwo, krasnoludka Pietrzyka, słowami: „– Babuleńko!… Chyba ci się od starości w głowie pomieszało!”, to jednakże, za zgodą króla Błystka, postąpiono w końcu zgodnie z nią.

Następnego dnia drużyna krasnoludków spostrzegła, że od ich podziemnego magazynu, „jakby dróżka od wzgórza ku uroczysku perłami owymi usypana”. Wyglądało to tak, że „co sto, co dwieście kroków da, to perła leży, ot, jakby ktoś z prędkości, wszystko razem chwyciwszy, i ziarno, i perły, potem to, co mu na nic, ciskał, a tylko ziarno z sobą brał”. Na końcu owej dróżki, usłanej perłami, krasnoludki dokopały się „dużego lochu, w którym owo chwycone ziarno leżało wszystko prawie” a „przy nim skulony siedział szczur polny i jego rodzina”.

Choć podejrzany szczur próbował „wymknąć się i uciekać, ale policja nadworna tak go nasiadła[24], że się poddać musiał”. Podmioty ustawowo uprawnione – „funkcjonariusze Policji” (art. 2 ust. 1 pkt 9), dokonali zatem „ujęcia osoby, udaremnienia jej ucieczki” (art. 11 pkt 10), stosując środek przymusu bezpośredniego, którym była „siła fizyczna w postaci technik: […] obezwładnienia” [art. 12 ust. 1 pkt 1 lit d)]25.

Zatrzymany we własnym domu z całym swym łupem, nazywał się „Wiechetek”.

Non diu latent scelera – niedługo pozostają w ukryciu zbrodnie26.

1.2. Struktura przestępstwa

Struktura przestępstwa, na której założeniach opiera się współcześnie obowiązujący Kodeks karny, przyjmowana przez większość jego komentatorów, złożona jest z pięciu elementów – warunków, które muszą być spełnione łącznie, aby zachowanie podmiotu zostało uznane za przestępstwo.

Pierwszym z nich jest zachowanie stanowiące czyn człowieka, naruszające normę sankcjonowaną. Podjęte ono zostaje w okolicznościach, które go nie usprawiedliwiają (czyn bezprawny – element drugi). Trzeci element wymaga, aby był to czyn realizujący wszystkie znamiona danego typu czynu zabronionego, zapisane w ustawie (czyn karalny). Czwartym jest społeczna szkodliwość czynu w stopniu większym, niż znikomy (czyn karygodny), piątym zaś elementem jest wina sprawcy (czyn zawiniony), której przypisanie decyduje, że czyn bezprawny, karalny, karygodny, a także zawiniony, staje się przestępstwem (por. art. 1 k.k., art. 115 § 1 k.k.).

Poniżej zbadane zostanie, czy zachowanie Wiechetka odpowiadało wszystkim warunkom sądowego uznania go za sprawcę przestępstwa.

Zachowanie szczurka Wiechetka było czynem naruszającym normę sankcjonowaną „nie kradnij”, za której naruszenie groziła karą śmierci (norma sankcjonująca) krasnoludkowego prawa zwyczajowego. Na potrzeby dalszych rozważań przyjąć trzeba, że istniał spis tego prawa w starych księgach krasnoludków, i założyć równocześnie można, że odpowiada mu treść obowiązującego współcześnie Kodeksu karnego z 1997 r., którego przepisy będą powoływane w dalszych rozważaniach.

Założona zbieżność tekstów musi pozostać tylko hipotezą badawczą, ponieważ kronikarz królestwa, Koszałek-Opałek, mówił o źródłach pisanych:

– W tych starych księgach to jest tak: Tu parę kart brak, tu znów parę tak pożółkłych i wyblakłych, że ani przeczytać, tu znów wielka czarna rysa w poprzek albo wzdłuż; to i nie wszystko wiedzieć można, co tam przed wieki wpisywał ktoś do nich.

Krasnoludkowe prawo zwyczajowe zostało zatem, przynajmniej częściowo, spisane, i uznać je trzeba, jako takie, za podstawę dla zasady głoszącej nullum crimen sine lege, natomiast odwołanie do współcześnie obowiązującego prawa karnego konieczne jest dla respektowania zasady nullum crimen sine lege scripta.

Istotę prawa objaśnił Savigny, jako bytu powstałego z ducha narodu, a więc z powszechnej woli, w której zawiera się wola jednostki. Prawo nie jest aktem samowoli ustawodawcy, lecz dostosowaniem niezbyt dobrze pasującego potocznego języka prawa zwyczajowego, dla wyrażenia tego wszystkiego, w co wierzy naród i co obejmuje jurysprudencja27.

Ulpian w Digestach postrzega rolę prawników w kategoriach „kapłanów sprawiedliwości”, nadając jurysprudencji charakter quasi-sakralny. Zadania nauki prawa określa bowiem w sposób następujący:

Iuris prudentia est divinarum atque humanarum rerum notitia, iusti atque iniusti scientia – nauka prawa jest znajomością spraw boskich i ludzkich oraz wiedzą o tym, co sprawiedliwe, a co niesprawiedliwe28.

W komentarzu wyjaśniono, iż: „Prawnik powinien znać się na zagadnieniach sakralnych, mieć realistyczne spojrzenie na stosunki społeczne, a jego wiedza i doświadczenie powinny pozwolić mu odróżnić sprawiedliwe od niesprawiedliwego”29.

Patrząc z perspektywy badawczej wyznaczonej przez jurysprudencję stwierdzić trzeba, że Wiechetek zrealizował swym zachowaniem wszystkie znamiona czynu karalnego kradzieży, rozumianej jako zabór cudzej rzeczy ruchomej w celu przywłaszczenia (art. 278 § 1 k.k.). Miało miejsce wyjęcie zabieranego przedmiotu spod władztwa osób, które nim dysponowały i objęcie, wbrew ich woli, tego przedmiotu we władanie sprawcy, bez podstawy prawnej. Według starszej teorii, kradzież dokonana jest z chwilą „uniesienia” rzeczy poza miejsce przestępstwa, natomiast według nowszej koncepcji, gdy nastąpiło „zawładnięcie” cudzą rzeczą.

Kradzież jest zatem przestępstwem materialnym – skutkowym, którego dokonanie następuje z chwilą faktycznego objęcia władztwa nad rzeczą przez sprawcę, w celu postąpienia z nią jak ze swoją własnością, tj. używania jej (utendi), czerpania z niej pożytków (fruendi) lub zniszczenia (abutendi).

Zaznaczyć przy tym trzeba, że cel osiągnięcia korzyści majątkowej nie należy do znamion przestępstwa kradzieży, którego sprawca działa „w celu przywłaszczenia” (zamiar kierunkowy), co oznacza, że zysk, choćby był pożądany, lecz faktycznie nie został osiągnięty, nie warunkuje odpowiedzialności karnej. Wynika z tego, że cel przywłaszczenia realizowany jest także przez sprawcę, który zabiera rzecz po to, aby ją zaraz po dokonaniu zaboru zniszczyć albo porzucić, niezależnie od motywacji, którą się kieruje, postępując, jak mogło by się wydawać, nieracjonalnie.

Przedmiotem kradzieży były zatem także perły, o wartości przekraczającej, jak można przypuszczać, wartość zboża, porzucone niezwłocznie przez Wiechetka, „który wszystko razem chwyciwszy”, wyniósł je przez podkop, a następnie wyrzucił, jako że były mu one „na nic”. Brak jest w zgromadzonym materiale dowodowym informacji na temat wartości owych pereł. W miarę jej wzrostu, zmianie uległaby kwalifikacja zachowania Wiechetka, przechodząc na grunt kolejnych typów kwalifikowanych kradzieży z włamaniem (art. 294 § 3 i 4 k.k.).

Ponieważ kradzież ziarna dokonana została przez podkop prowadzący do zamkniętego pomieszczenia, w którym złożono je dla ochrony przed zaborem przez osobę nieuprawnioną, czyn szczurka Wiechetka zrealizował znamiona typu kwalifikowanego – kradzieży z włamaniem (art. 279 § 1 k.k.). Taki właśnie zarzut został mu postawiony w procesie karnym, gdyż przepis o kradzieży z włamaniem dokładniej opisuje czyn zabroniony, co sprawia, że znajduje zastosowanie zasada głosząca, że przepis szczegółowy uchyla przepis ogólny – lex specialis derogat legi generali.

1.3. Przestępstwo „na raty”

Przestępstwo kradzieży z włamaniem dokonane zostało czynem ciągłym, ponieważ szczurek Wiechetek, wykorzystując wykonany podkop, kradł zboże „na raty”, a więc „dwoma lub więcej zachowaniami”, ze „z góry powziętym zamiarem” wyniesienia partiami, w ciągu kilku kolejnych nocy, zatem „w krótkich odstępach czasu”, całego zapasu ziarna zgromadzonego w podziemnym magazynie (art. 12 § 1 k.k.). W konsekwencji wszystkie jego nocne eskapady złożyły się – w rozumieniu prawa – na jeden czyn zabroniony, zaś jeden czyn zabroniony stanowić może tylko jedno przestępstwo (art. 11 § 1 k.k.). Wartość rzeczy ukradzionej w ten sposób ustala się łącznie, sumując wszystko to, co zostało zabrane w ramach czynu ciągłego.

Bez znaczenia prawnego pozostaje wartość rzeczy zabranej przez sprawcę w rezultacie dokonanego przezeń włamania, jak w „sprawie Wiechetka”, który ponosił będzie odpowiedzialność karną za typ kwalifikowany kradzieży (art. 279 § 1 k.k.). Wartość zabranej w celu przywłaszczenia rzeczy ma znaczenie dla odróżnienia przestępstwa kradzieży zwykłej, tj. typu podstawowego (art. 278 § 1 k.k.), od wykroczenia, którym jest zabór przedmiotu wykonawczego o wartości nie przekraczającej 800 złotych (art. 119 § 1 k.w. – czyn przepołowiony).

W razie zastosowania konstrukcji czynu ciągłego sąd obligatoryjnie wymierza karę „do podwójnej wysokości górnej granicy ustawowego zagrożenia” (art. 57b k.k.). Na gruncie kradzieży z włamaniem oznacza to wymiar kary od roku i jednego miesiąca, do 20 lat pozbawienia wolności. Gdyby włamywacz studiował Kodeks karny i kalkulował konsekwencje schwytania go, mógłby dojść do trafnego wniosku, iż zuchwałe „pójście na całość” i wyniesienie za jednym razem całego objętego zamiarem łupu, polepszy jego sytuację, gdyby miał stanąć przed sądem, gdyż grozić mu będzie wówczas kara do 10 lat pozbawienia wolności, a nie dwa razy wyższa. „Zuchwałość” w takim przypadku jawi się jako opłacalna dla sprawcy, choć w intencji ustawodawcy stanowi jednocześnie okoliczność kwalifikującą typu rodzajowego kradzieży „szczególnie zuchwałej” (art. 278 § 3a k.k., art. 115 § 9a k.k.), zagrożonej karą wyższą, niż kradzież w typie podstawowym, do lat 8 pozbawienia wolności.

2. Proces szczurka Wiechetka

2.1. Prawo karne materialne w procesie karnym

Najkrócej definiując prawo karne materialne, rzecz by można, że jest ono instytucjonalizacją przemocy stanowiącej reakcję na przemoc niezinstytucjonalizowaną. Jego procesowe stosowanie, określane jako wymiar sprawiedliwości, opiera się na założeniu, według którego urzeczywistnić ma on ideę sprawiedliwego karania, a jej pierwotnym źródłem jest prawo naturalne.

Radbruch ujął naturę rzeczy następująco:

Recht is Wille zur Gerechtigkeit – prawo jest wolą [dążenia] do sprawiedliwości30.

W sądowej praktyce – z reguły – obie płaszczyzny, prawa pozytywnego i naturalnej sprawiedliwości, przylegają do siebie, a tylko w wyjątkowych przypadkach powstaje pomiędzy nimi naprężenie. W takich szczególnych sytuacjach, wymierzanie sprawiedliwości w procesie karnym polega na rozwiązywaniu przez sąd stanu napięcia powstającego pomiędzy płaszczyzną wyznaczoną w treści norm prawa pozytywnego, opisującego czyn zabroniony i określającego karę kryminalną za jego popełnienie, a oczekiwaniem na sprawiedliwość, umocowaną – jako idea – przez normy prawa naturalnego. Nie wszystkie przypadki, w których zaistnieje taki stan napięcia, dają się rozwiązać w sposób aksjologicznie doskonały i zadowalający wszystkich zainteresowanych, dlatego przyjąć trzeba, że w konkretnych rozstrzygnięciach sądowych, postrzeganych jako niesprawiedliwe, realizuje się „sprawiedliwość, która boli”31.

Orzekający sędzia „głosi prawo” w treści swej decyzji mieszczącej się w ramach jego władzy sędziowania, a więc lege artis – nie wypaczając prawa pozytywnego, a równocześnie respektując nakaz czynienia sprawiedliwości w jej naturalnym rozumieniu32. Cycero ujmuje rolę sędziego w sentencji:

Iudex est lex loquens – sędzia jest mówiącą ustawą33.

Słowa sędziego zawarte w wyroku, mają przymiot sztuki sędziowskiej, polegającej na spełnieniu naturalnego roszczenia o sprawiedliwość, przy zastosowaniu w procesie prawa pozytywnego. Na tej drodze tworzy się prawo sędziowskie, stanowiące jeden z filarów jurysprudencji, której celem jest urzeczywistnienie idei sprawiedliwości. Albowiem, jak ujął to Cycero:

Iustitia omnium est domina et regina virtutum – Justycja jest władczynią i królową wszystkiej prawości34.

Myśl ta wyraża ideę niepodlegania władzy sądowniczej żadnej innej zwierzchności, choćby królewskiej, co jest gwarancją systemowej sędziowskiej niezawisłości i niezależności w wypowiadaniu prawa przez sędziego, w treści jego orzeczenia. Jest to warunek sine qua non sądowego wymiaru sprawiedliwości, bez którego nawet doskonały Kodeks karny nie wystarczy sam przez się dla urzeczywistnienia idei „wszystkiej prawości”, rozumianej jako rządy prawa.

Anselm von Feuerbach, po tym, jak napisał w 1813 r. nowoczesny wówczas Kodeks karny dla Królestwa Bawarii, uzasadniał konieczność ustanowienia gwarancji niezawisłości sędziów, tj. systemowego zapewnienia im niepodlegania żadnym poleceniom panującej władzy. Istotą takiej gwarancji, jest kategoryczny, dwustronny zakaz – wydawania przez władcę poleceń sędziemu oraz dawania im posłuchu przez sędziego. Autor ujął to w formule łatwej dla zrozumienia natury rzeczy i zapamiętania przez wszystkich:

Król, który dziś rozkaże sędziemu dokonanie niesprawiedliwości, może go jutro postawić przed sądem, za to, że był mu posłuszny35.

Na potrzeby dalszych rozważań przyjąć trzeba eklektyczną, lecz wszak nie bajkową, definicję czynienia sprawiedliwości przez sędziego:

Sprawiedliwość sędziowska to umiejętność naprawy ubytku moralnego, wyrządzonego czynem przeciwnym ustawie, oparta na zasadach akceptowanych przez wszystkich rozsądnych ludzi, respektująca równość obywateli w obliczu prawa, urzeczywistniająca się w procesowym orzeczeniu niezawisłego i bezstronnego jurysty.

2.2. Kociego-Oczka oskarżenie i wniosek o ukaranie w świetle teorii kary

Postępowanie sądowe przeprowadzone zostało na podstawie procesowego prawa zwyczajowego, respektującego sentencję Seneki:

Ius et furi dicitur – nawet złodziejowi należy się sprawiedliwość przed sądem36.

Na drodze procesowej realizowało się prawo karne materialne, szczególnie surowe dla sprawców nocnych kradzieży zboża dokonywanych z włamaniem, za co mogła zostać wymierzona kara główna. Przyjąć musimy takie założenie, aby pozostawać w zgodzie z zasadą nulla poena sine lege.

Z opisu procesu wiemy, że „uroczyście, wspaniale otwarł się sąd królewski w Słowiczej Dolinie”, a sprawujący go jednoosobowo „Król jegomość wystąpił w całym majestacie” w purpurowym płaszczu, w złotej koronie na głowie, a „brylantowe berło siało takie blaski jak wschodzące słońce”.

Oskarżenie reprezentował krasnoludek – „oskarżyciel państwa, bystry Kocie-Oczko”, który w czasie swego wywodu „aż zachrypł […] i fularem ocierając zapocone czoło sapał głośno”. Dookoła sądowego podium, „lecz w pewnym oddaleniu, tłoczyły się Krasnoludki, a wszystkie oczy zwrócone były na oskarżonego” Wiechetka, pilnowanego przez „policję nadworną”, w osobach krasnoludków Mikuły i Pakuły, w paradnych mundurach. Wiechetek stał „pochylony, skurczony, w ubogiej sukmance na grzbiecie, mając przednie łapki mocno związane za plecami, pozieleniały ze wzruszenia i ze strachu, a tak drżący, że nogi widocznie trzęsły się pod nim jak w febrze”.

Jak czytamy w sprawozdaniu z rozprawy „wymowny Kocie-Oczko, skończywszy przedstawiać jego [oskarżonego] winę, żądał surowej kary: już to co najmniej powieszenia na najwyższej gałęzi dębu oraz zwrotu strat i kosztów procesu”,

„iżby kara […] wstręt innym do wykonywania tak niegodziwego kryminału uczyniła”37.

Wniosek taki, w założeniu mówcy, miał wywrzeć silne wrażenie na wszystkich zgromadzonych, przeto określić można go jako argumentum ad populum.

Żądanie wymierzenia kary śmierci oskarżonemu wynikało zapewne z przekonania prokuratora o słuszności teorii kary absolutnej, tj. bezwzględnej odpłaty za przestępstwo, przez którą czyni się zadość poczuciu sprawiedliwości wszystkich i równocześnie powstrzymuje potencjalnych naśladowców. Celem skazania na karę śmierci miała być zatem negatywna prewencja generalna, polegająca na odstraszaniu innych od popełniania przestępstw, przez surowość wymierzonej konkretnemu skazańcowi kary.

Prokurator, sine dubio kierując się typologią przestępców, zaliczył oskarżonego do kategorii nocnych złodziei-włamywaczy, szczególnie niebezpiecznych, których należy bezwzględnie eliminować i równocześnie wzbudzić powszechny strach i przerażenie okrutną karą, czekającą wszystkich, mogących wejść na drogę przestępstwa. W tym kontekście zastanawia użyte przez królewskiego oskarżyciela sformułowanie o żądaniu kary „co najmniej powieszenia”. W historii prawa karnego znane są bowiem kwalifikowane postacie kary śmierci, wykonywane w sposób szczególnie okrutny (wplecenia w koło, rozerwania końmi, szarpania kleszczami ciała skazańca).

Zwrócić trzeba przy tym uwagę, że prokurator Kocie-Oczko, mający na względzie negatywną prewencję generalną, żądał wymierzenia kary śmierci, której wykonanie faktycznie nie mogło odstraszyć potencjalnych sprawców albowiem wiszące wysoko, na najwyższej gałęzi dębu, ciało skazańca, nie byłoby zauważalne dla innych polnych szczurów, powstrzymując ich grozą przed wejściem na ścieżkę przestępstwa.

Oczywiste przy tym było i takie pozostaje, że włamywacz, przed popełnieniem przestępstwa, nie myśli o surowości czekającej go kary, lecz wybiera porę nocną właśnie dlatego, żeby nie zostać schwytanym i zapewnić sobie uniknięcie odpowiedzialności karnej, nie bacząc na to, jaki rodzaj ukarania przewidział dlań ustawodawca. Brak jest przeto racjonalnych podstaw dla założenia, że surowość grożącej kary, o której sprawca z reguły jest przekonany, że zdoła jej uniknąć, może realnie zapobiegać przestępczości. Pamiętać trzeba równocześnie, że

iniquitati proxima est severitas – surowość bliska jest niesprawiedliwości38.

Żądanie powieszenia szczurka oskarżonego w referowanym procesie, wydaje się oparte na prokuratorskim wyobrażeniu o symbolicznym charakterze okrutnego ukarania konkretnego oskarżonego, którego zdołano wykryć i schwytać, wywołującym powszechną trwogę, bez jakiejkolwiek refleksji ze strony oskarżyciela, o alternatywnie rozumianej prewencji ogólnej, określanej jako pozytywna.

Założeniem prewencji ogólnej pozytywnej jest nieuchronność reakcji karzącej władzy na każdy przypadek złamania normy sankcjonowanej, po to, aby kara, w swej dolegliwości, nie przekraczająca stopnia winy sprawcy, zdatna była – jako sprawiedliwa – wdrożyć w całej społeczności poszanowanie prawa i jego instytucji. Kara powinna zostać przez sędziego wyważona, aby stanowiła słusznie należną, a więc taką, jaką wymierzyłaby Justycja, odpłatę za popełniony czyn.

Zwrócić trzeba uwagę, że normatywnie wyeksponowano w treści art. 53 § 1 k.k. na pierwszym planie właśnie prewencję generalną, jako cel sędziowskiego karania. Dyrektywa wyrażająca ideę prewencji indywidualnej, głosząca, iż sąd wymierza karę bacząc, by jej dolegliwość nie przekraczała stopnia winy, treść paragrafu zamyka. Ustawodawca polski podziela przeto optykę funkcji i celów kary kryminalnej oskarżyciela – prokuratora Kocie-Oczko.

Krasnoludkowy prokurator reprezentował wiarę, że kara unicestwiająca sprawcę przestępstwa daje asumpt wszystkim do przekonania, że trzeba być uczciwym po to, żeby zachować życie. Nie wydaje się, aby przekonanie takie mogło powstać w następstwie rozpowszechniania strachu przed surową karą, albowiem jest on przeciwieństwem pozytywnego myślenia o powodach sprawiających, iż „jest się uczciwym”. Inaczej rzecz ujmując – wewnętrzną sprzeczność zawiera wyznanie: „jestem uczciwy ze strachu przed karą”. Uczciwość jest kwestią honoru, tj. wyboru dokonanego przed czynem, a strach wyobrażeniem horroru, który nastąpić może po popełnieniu czynu. Parafrazując słowa Cycerona39 skonstatować trzeba, że:

Strach przed surową karą nie jest dobrym, ani trwałym nauczycielem moralnego obowiązku respektowania norm prawa.

1 „Co widział, co słyszał, to spisywał wiernie, a czego nie widział i nie słyszał, to zmyślił tak pięknie, iż przy czytaniu tej księgi serca wszystkim rosły”. Księga jednak, w trakcie opisywanych poniżej zdarzeń, przepadła.

2 Frazy „koszałki opałki” użył pierwszy Franciszek Zabłocki (1752–1821) w Komedyi we trzech aktach o tytule Zabobonnik: „Nie masz nic w głowie, ieno koszałki opałki” (F. Zabłocki, Zabobonnik. Komedya we trzech aktach, Warszawa 1781, s. 89), następnie zaś w Komedyi we trzech aktach, z Moliera, pod tytułem Amfitryo: „Jak mi będziesz pleść takie koszałki opałki…” (F. Zabłocki, Amfitryo. Komedya we trzech aktach, z Moliera, Warszawa 1783, s. 20). Później Antoni Edward Odyniec posłużył się w tłumaczeniu Waltera Scotta Dziewicy z jeziora frazą: „Nasz klecha nam prawi koszałki, opałki…” (A.E. Odyniec, Tłómaczenia, t. 1: Dziewica z jeziora, Lipsk 1838, s. 232). „Koszałką zowie się łyczana torba, czyli kobiałka, pospolicie przez nasz lud używana. Opałka jest naczynie w kształcie niecułek, służące do opalania zboża, czyli do oczyszczania go przez trzęsienie opałki, z pośladów, plew, pyłu, etc. […] zwykła gadać czeladź, plotąc przy łuczynie [pochodni] podobne koszyki”; A.S. Krasiński, Słownik synonimów polskich, t. 1, Kraków 1885, s. 11; niecułka – niecka; naczynie drewniane, podłużne, wydrążone z obu końców półkoliście.

3 „On i mnie raz, podczas bezsennej nocy zimowej, opowiedział tę całą historię, którą tu spisałam” (M. Konopnicka, O krasnoludkach i o sierotce Marysi, Warszawa 1958, s. 199). Nie wiadomo zatem, czemu określa się to zeznanie jako „utwór klasyczny, który dał początek nowoczesnej polskiej literaturze dziecięcej na wysokim poziomie artystycznym” (Krasnoludki, [w:] W. Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, cz. 2: Od K do P (Polikrates), Warszawa 2007, s. 107).

4 K. Burczak, A. Dębiński, M. Jońca, Łacińskie sentencje i powiedzenia prawnicze, Warszawa 2007, s. 143.

5 A. Kacprzak, J. Krzynówek, W. Wołodkiewicz, Regulae iuris. Łacińskie inskrypcje na kolumnach Sądu Najwyższego Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2011, s. 40.

6 J. Swift, Podróże Guliwera, tłum. M. Słomczyński, Warszawa 2018, s. 360.

7 M. Konopnicka, O krasnoludkach…, s. 17.

8 Na temat struktury gatunkowej zeznań Grimmów: E. Pieciul-Karmińska, Polskie dzieje baśni braci Grimm, „Przekładaniec. A Journal of Translation Studies” 2009, t. 22–23, s. 82; taż, Słowo od tłumaczki. Baśnie braci Grimm na nowo, [w:] W. Grimm, J. Grimm, Baśnie dla dzieci i dla domu, t. 2: Baśnie 94–200. Na podstawie wydania z 1857 roku, tłum. E. Pieciul-Karmińska, Poznań 2010, s. 447.

9 S. Kalinkowski, Aurea dicta II. Złote słowa. Słynne łacińskie sentencje, przysłowia i powiedzenia, Warszawa 1994, s. 49.

10 E. Gajda, B. Lubińska, Łacińska terminologia prawnicza. Ignorantia iuris nocet, Toruń 2014, s. 636.

11 M. Korolko, Thesaurus. Skarbiec łacińskich sentencji, przysłów i powiedzeń w literaturze polskiej, Warszawa 1997, s. 264.

12 Wśród różnych wypadków i niebezpiecznych przygód; Wergiliusz, Eneida, Księga I, wers 204, tłumaczenie za: L. Czapiński, Księga przysłów, sentencji i wyrazów łacińskich używanych przez pisarzów polskich, Warszawa 1892, s. 383.

13 Pro dignitate legis et maiestate iustitiae. Księga Jubileuszowa z okazji 70. rocznicy urodzin Profesora Witolda Kuleszy, red. A. Liszewska, J. Kulesza, Łódź 2020.

14 Słowa ulatują, pismo zostaje; L. Czapiński, Księga…, s. 508.

15 Cyt. za: G. Heindl, H. Schambeck, Advokaten sind wie die Adler oder Juristen in Geschichten und Anekdoten, Wien 1979, s. 197.

16 Cyt. za: tamże. Albert Schweitzer zastanawiał się nad rozmiarami ustawodawstwa obowiązującego w 1949 r. (które od tego czasu stale się powiększa), mówiąc:

„Nad czym myślę, i co za każdym razem mnie zadziwia, to oto: Na świecie istnieje ponad trzydzieści milionów ustaw, żeby przeprowadzić dziesięć przykazań”

(tamże, s. 153).

17 M. Korolko, Thesaurus…, s. 427.

18 K. Burczak, A. Dębiński, M. Jońca, Łacińskie…, s. 8.

19 M. Konopnicka, O krasnoludkach i o sierotce Marysi, Warszawa 1958.

20 Homo trium litterarum: fur – człowiek oznaczony trzema literami: złodziej; M. Korolko, Thesaurus. Skarbiec łacińskich sentencji, przysłów i powiedzeń w literaturze polskiej, Warszawa 1997, s. 214.

21 Podziomkami zwano też wszystkie krasnoludki, jako pod-ziemią mieszkające, tu jeden tylko imię to nosi (por. O. Kolberg, Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Serya XV. W. Ks. Poznańskie, cz. VII, Kraków 1882, s. 21).

22 S. Staszczyk, Verte. Łacińskie przysłowia, sentencje i ulotne słowa, Warszawa 1959, s. 29.

23 Choć fizjonomia obu jakby sióstr-bliźniaczek, tu: „stara babuleńka […] tak sucha jak gałązka chrustu, tak ciemna w twarzy jak ten grzybek pod pieńkiem rosnący, a tak zgarbiona odwieczną starością swoją, że głowy podnieść od ziemi nie mogła”.

24 W znaczeniu pierwotnym, zatem fizycznego oddziaływania na jego ciało; por. K. Czarnecka, Słowotwórstwo gwar polskich na Ukrainie. Czasownik, Kraków 2014, s. 115, 139, 194.

25 Ustawa z 24.05.2013 r. o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej, Dz.U. z 2023 r. poz. 202 ze zm.

26 J. Pieńkos, Rzymska myśl prawnicza. Aforyzmy. Przysłowia, Warszawa 1999, s. 26.

27 Cyt. za: G. Radbruch, Kleines Rechts-Brevier, Göttingen 1954, s. 27–28. Pojęcie „jurysprudencja” obejmuje swym zakresem znaczeniowym całość poglądów doktryny (często rozbieżnych) i orzecznictwa sądowego (czasami niekonsekwentnego), co sprawia, że może zostać zagubiona w niej istota prawa. Dlatego ostrzega przed takim niebezpieczeństwem William Seagle:

„Nie jest możliwe dokładne powiedzenie co jest prawem, jest ono czarnym kotem w worku jurysprudencji”

(cyt. za: G. Heindl, H. Schambeck, Advokaten sind wie die Adler oder Juristen in Geschichten und Anekdoten, Wien 1979, s. 195).

28 A. Kacprzak, J. Krzynówek, W. Wołodkiewicz, Regulae iuris. Łacińskie inskrypcje na kolumnach Sądu Najwyższego Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2011, s. 55.

29 Tamże.

30 Cyt. za: G. Heindl, H. Schambeck, Advokaten…, s. 195.

31 Henry Louis Mencken, cyt. za: G. Heindl, H. Schambeck, Advokaten…, s. 197.

32 Szerzej W. Kulesza, Crimen laesae iustitiae. Odpowiedzialność karna sędziów i prokuratorów za zbrodnie sądowe według prawa norymberskiego, niemieckiego, austriackiego i polskiego, Łódź 2013, s. 462 i n.

33 Z. Landowski, K. Woś, Słownik cytatów łacińskich. Wyrażenia. Sentencje. Przysłowia, Kraków 2002, s. 273.

34 Za: G. Radbruch, Kleines…, s. 32.

35 Cyt. za: G. Heindl, H. Schambeck, Advokaten…, s. 41.

36 J. Pieńkos, Rzymska…, s. 22.

37 J. Rafacz, Dawne Polskie Prawo Karne, Warszawa 1932, s. 97.

38 Z. Landowski, K. Woś, Słownik…, s. 251.

39 Quamquam bonum te timor faciebat, non diuturnus magister offici – ale dobrym czynił cię strach, który wszak niedługo nakazuje spełniać obowiązki; Filipika druga, [w:] Cyceron, Filipiki. Mowy przeciwko Markowi Antoniuszowi, tłum. K. Ekes, Warszawa 2002, [36, 90], s. 75.