Tytuł oryginału: The First World War: A Very Short Introduction

Rada Naukowa serii Krótkie Wprowadzenie

Jerzy Gajdka, Ewa Gajewska, Krystyna Kujawińska Courtney

Aneta Pawłowska, Piotr Stalmaszczyk

Redaktorzy inicjujący serii Krótkie Wprowadzenie

Urszula Dzieciątkowska, Agnieszka Kałowska-Majchrowicz, Monika Borowczyk

Tłumaczenie

Marcin Szymański

Recenzja tłumaczenia

Maciej Franz

Redaktor Wydawnictwa UŁ

Katarzyna Gorzkowska

Skład i łamanie

Munda – Maciej Torz

Korekta techniczna

Anna Mateusiak

Projekt typograficzny okładki

Monika Rawska

The First World War: A Very Short Introduction was originally published in English in 2002. This translation is published by arrangement with Oxford University Press. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego is responsible for this translation from the original work and Oxford University Press shall have no liability for any errors, omissions or inaccuracies or ambiguities in such translation or for any losses caused by reliance thereon.

© Michael Howard, 2002

The moral rights of the author have been asserted

© Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2025

© Copyright for Polish translation by Marcin Szymański, Łódź 2025

https://doi.org/10.18778/8331-782-3

Publikacja sfinansowana ze środków Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego

Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

Wydanie I. W.11294.23.0.M

Ark. wyd. 6,0; ark. druk. 10,5

ISBN Oxford University Press 978–0–19–920559–2

ISBN 978-83-8331-781-6

e-ISBN 978-83-8331-782-3

Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

90-237 Łódź, ul. Jana Matejki 34A

www.wydawnictwo.uni.lodz.pl

e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl

tel. 42 635 55 77

Spis treści

Machina wojenna. Wstęp do wydania polskiego (Marcin Szymański)

Spis ilustracji

Mapy

Europa w 1914 roku

Wybuch wojny

1914: pierwsze kampanie

1915: wojna trwa

1916: wojna na wyniszczenie

Stany Zjednoczone dołączają do wojny

1917: rok kryzysu

1918: rok decyzji

Rozstrzygnięcia

Załącznik I. Czternaście punktów prezydenta Wilsona

Załącznik II. Całkowite straty wojenne

Wskazówki bibliograficzne

Literatura polecana dla polskiego czytelnika

Indeks

Machina wojenna

Wstęp do wydania polskiego

Jesienią 2025 roku mija 100 lat od traktatu w Locarno, który był jednym z pierwszych kroków na drodze do demontażu ładu wersalskiego, ustalonego po I wojnie światowej. Pomimo ambicji jego twórców, nie zakończył on konfliktów w Europie, a wręcz stał się główną przyczyną wybuchu kolejnej wojny światowej dwie dekady po zakończeniu pierwszej. Z punktu widzenia Polaków, ale też innych narodów zamieszkujących Europę Środkową i Wschodnią, I wojna światowa w świadomości zbiorowej nie jest tak wielką traumą, jak II wojna, chociaż straty w niej poniesione były przecież ogromne. Szacunki są różne, ale można przyjąć, że zginęło ok. 450–500 tys. Polaków w mundurach państw zaborczych, a blisko dwukrotnie tyle odniosło rany. Straty ludności cywilnej na ziemiach polskich mogły sięgnąć nawet 300 tys. osób lub więcej. Koniec wojny to również epidemie, m.in. grypy „hiszpanki”, ale też ospy, tyfusu i innych. Pomimo tych wszystkich tragedii Polska zyskała jedną, niezwykłą rzecz: niepodległość. Z tego względu narracja o przebiegu i skutkach Wielkiej Wojny wygląda w polskiej historiografii nieco inaczej. Wszystko widzimy przez pryzmat odrodzenia państwa polskiego, a postanowienia traktatu wersalskiego, tworzące nowy ład w Europie, były w interesie utworzonej wtedy II Rzeczpospolitej. Innymi słowy, odrodzona Polska stała się beneficjentem tego nowego układu sił, w którym zarówno Niemcy, jak i Rosja (już sowiecka) były osłabione i w zasadzie wykluczone z decydowania o losach kontynentu.

Pytanie o to, dlaczego państwa Zachodu pozwoliły na rewizję tych postanowień, zajmowało historyków przez całe dekady, ale najlepszą chyba odpowiedź daje na to właśnie przebieg I wojny światowej. Francja, Wielka Brytania i Stany Zjednoczone poniosły olbrzymie ofiary, by pokonać państwa centralne. Ten wysiłek odbił się na kulturze Zachodu, na zupełnie innym pojmowaniu polityki międzynarodowej i konfliktów niż w Europie Środkowej i Wschodniej. Warto też zauważyć, że od czasu tego konfliktu Europa przestała być politycznym centrum świata. Na znaczeniu zyskały Stany Zjednoczone, które przystąpiły bezpośrednio do wojny, jednak miały decydujący wpływ na jej przebieg dzięki dostawom materiałów wojennych i żywności aliantom. Był to początek uzależnienia Starego Kontynentu od Ameryki, które ukształtowało zarówno świat dwudziestowieczny, jak i współczesny. I wojna światowa oznaczała koniec dominacji europejskiej trwającej wiele wieków, a więc stanowiła niezwykle istotną cezurę. To również ten konflikt nadał rozpęd największym totalitaryzmom XX wieku: bolszewizmowi, faszyzmowi i nazizmowi. Nie da się zrozumieć istoty żadnego z tych ruchów bez zrozumienia tego, czym była Wielka Wojna.

Chociaż na polskim rynku wydawniczym istnieje wiele publikacji na temat I wojny światowej, zarówno naukowych, jak i popularnych, ta zasługuje na wyróżnienie. Jej autor, Michael Howard (1922–2019), był wybitnym brytyjskim historykiem, którego prace z zakresu historii wojskowości wytyczyły nowe standardy. Wojna w jego narracji to nie ciąg bitew i liczby żołnierzy, lecz szereg dylematów na poziomie taktycznym, strategicznym, ale też politycznym i społecznym. Niniejsza pozycja jest przykładem bardzo sprawnego przedstawienia konfliktu na tych płaszczyznach, czym wyróżnia się na tle innych opracowań. Tak, jak w przypadku innych książek z serii Krótkie Wprowadzenie, jest napisana zwięźle i w bardzo przystępny sposób przedstawia Czytelnikowi wydarzenia wojenne.

Tłumaczenie książki M. Howarda ukazuje się też w szczególnym czasie, gdy w Europie toczy się wojna na skalę nieznaną od dekad. Tym bardziej aktualne zdają się rozważania autora na temat tego, jak łatwo jest wojnę wywołać, a jak trudno zakończyć. Raz wprawiona w ruch machina wojenna nie chce się zatrzymać, zaś kalkulacje polityczne kosztują życie setek tysięcy ludzi. Trudno jest powiedzieć, że historia nas czegoś uczy, a jednak wydaje się, że warto spojrzeć na I wojnę światową jako na konflikt międzynarodowy, w którym strony kierowały się wartościami uniwersalnymi dla rodzaju ludzkiego: chciwością, żądzą zemsty, polityczną ambicją, ale też poczuciem sprawiedliwości, humanitaryzmem czy chęcią obrony wartości demokratycznych.

W 2025 roku toczą się również rozmowy o potencjalnych zmianach w zakresie sojuszy i postaw wielkich mocarstw. W latach 1914–1918 skończyła się dominacja Europy na wielu polach, a rozpoczął szybki marsz Stanów Zjednoczonych w kierunku stania się światowym hegemonem. Jeszcze kilka lat przed Wielką Wojną wydawało się to zupełnie niemożliwe, a jednak nawet najwięksi sceptycy stali się świadkami całkowitego przebiegunowania politycznego świata. To również cenna lekcja płynąca z historii – obowiązujący porządek światowy nie jest dany raz na zawsze. W takim kontekście prezentowana publikacja w języku polskim może być umieszczona w szerszym aspekcie rozważań nad przeszłością i teraźniejszością – a może i przyszłością?

Marcin Szymański

Spis ilustracji

1. Cesarz Wilhelm II – wcielenie „pruskiego militaryzmu”

© Ullsteinbild

2. Belgijscy uchodźcy – pierwsze skutki niemieckiej inwazji

M. Rol

3. Wizerunek własny Niemiec podczas wojny

4. Wizerunek Niemiec w propagandzie aliantów

Satyra Bernarda Partridge’a, 26 sierpnia 1914, Punch Ltd.

5. Niemieccy żołnierze palą wioskę na froncie wschodnim

© Robert Hunt Library

6. Marszałek Joffre oraz jego młodsi brytyjscy partnerzy – marszałek polowy sir John French i generał sir Douglas Haig

© Roger-Viollet

7. Robotnice w fabryce amunicji

Charles Ginner, The Filling Factory, 1916, National Gallery of Canada, Ottawa; Canadian War Memorials, 1921

8. Hindenburg i Ludendorff – faktyczni władcy Niemiec w czasie wojny

© Ullsteinbild

9. Prezydent Wilson – prorok pokoju

© Süddeutscher Verlag

Bilderdienst

10. Front zachodni, bitwa pod Passchendaele

Imperial War Museum, neg. nr Q10711

11. Presja na ludności cywilnej – kolejka po żywność w Berlinie, zima 1917 roku

© Süddeutscher Verlag

Bilderdienst

12. Marszałek Foch i generał Pershing – Nowy Świat przybył na ratunek Staremu

National Archives/King Visual Technology Inc.

Pomimo dołożenia wszelkich starań, być może nie zdołaliśmy ustalić dysponentów praw autorskich we wszystkich przypadkach. Przepraszamy za wszelkie niedociągnięcia w tym zakresie.

Mapy

1. Europa przed wojną

2. Europa po wojnie

3. Front zachodni

4. Front wschodni

5. Bałkany

6. Północne Włochy

7. Imperium Osmańskie

1. Europa przed wojną

2. Europa po wojnie

3. Front zachodni

4. Front wschodni