Tytuł oryginału: Humour: A Very Short Introduction

Rada Naukowa serii Krótkie Wprowadzenie

Jerzy Gajdka, Ewa Gajewska, Krystyna Kujawińska Courtney Aneta Pawłowska, Piotr Stalmaszczyk

Redaktorzy inicjujący serii Krótkie Wprowadzenie

Urszula Dzieciątkowska, Agnieszka Kałowska

Tłumaczenie

Jan Halbersztat

Opracowanie redakcyjne

Paweł M. Sobczak

Skład i łamanie

Munda – Maciej Torz

Projekt typograficzny serii

Tomasz Przybył

Projekt okładki

Katarzyna Turkowska

Humour: A Very Short Introduction was originally published in English in 2014. This translation is published by arrangement with Oxford University Press. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego is solely responsible for this translation from the original work and Oxford University Press shall have no liability for any errors, omissions or inaccuracies or ambiguities in such translation or for any losses caused by reliance thereon

© Copyright by Noël Carroll 2014

© Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2018

© Copyright for Polish translation by Jan Halbersztat, Łódź 2018

Publikacja sfinansowana ze środków Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego

Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

Wydanie I. W.07634.16.0.M

Ark. wyd. 5,6; ark. druk. 8,25

Paperback ISBN Oxford University Press: 978-0-19-955222-1

ISBN 978-83-8088-754-1

e-ISBN 978-83-8088-755-8

Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

90-131 Łódź, ul. Lindleya 8

www.wydawnictwo.uni.lodz.pl

e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl

tel. (42) 665 58 63

Dla Lorrie Moore, comedienne extraordinaire

Podziękowania

Jestem niezmiernie wdzięczny następującym osobom za ich komentarze i sugestie dotyczące tej pracy: Joan Acocella, Aaronowi Smutsowi, Alexowi Orensteinowi, Jessemu Prinzowi, Robertowi C. Robertsowi, Johnowi Deighowi, Marcie Nussbaum, Paulowi Woodruffowi, Nancy Sherman, Charlesowi Nussbaumowi, Jenefer Robinson, Gregory’emu Curriemu, Bence’owi Nanayowi, Johnowi Kulvickiemu, Annie Riberio, Amy Coplan, Cynthii Freeland, Peterowi Kivy’emu, Jerroldowi Levinsonowi, Kathy Higgins, Markowi Rollinsowi, Stephenowi Neale’owi, Alvinowi Goldmanowi, Holly Goldman, Barbarze Montero, Danowi Jacobsonowi, Zedowi Adamsowi, Robertowi Steckerowi, Matthew Kieranowi, Stefanowi Baumanowi, Paulowi Taylorowi, Margaret Moore, Annette Barnes, Palomie Atencia-Linares, Barry’emu Smithowi oraz słuchaczom University of Texas w Austin, Texas Tech University, University of Cincinnati, Rutgers University, Marist College, State University of New York w Oneonta, The New School, Ohio University, University of Leeds, London Aesthetics Forum oraz studiów podyplomowych City University of New York. Ci ludzie naprawdę starali się temperować moje błędne i autodestrukcyjne skłonności, ale – mimo wszelkich starań – nie udało im się.

Spis ilustracji

1. Buster Keaton, Rozkosze gościnności

Metro/The Kobal Collection

2. Rysunek Roberta Mankoffa

© Robert Mankoff/The Cartoonbank

3. Charlie Chaplin, Gorączka złota

© Photos 12/Alamy

Krótkie wprowadzenie

Książka ta opowiada o humorze – jego właściwościach i znaczeniu. Humor występuje w każdej ludzkiej kulturze, a myśliciele dyskutują o nim już od ponad dwóch tysięcy lat. Jak można się było spodziewać, stał się on także tematem wielu literackich opracowań. Zadaniem niniejszej książki jest krótkie wprowadzenie Czytelnika w tę dyskusję.

Rozdział pierwszy koncentruje się na właściwościach humoru. Analizowane są tam główne teorie dotyczące humoru – w nadziei, że pojawiające się między nimi różnice podkreślą najistotniejsze cechy tego zjawiska. Ostatecznie najwięcej uwagi w tym rozdziale poświęcono wyjaśnieniu zjawiska humoru poprzez teorię niespójności, ponieważ teorie takie (i inne z nich się wywodzące) przez większość filozofów i psychologów traktowane są jako najbardziej obiecujące.

Próbowałem dotrzeć do właściwości humoru poprzez zdefiniowanie rozbawienia – stanu umysłu, jaki humor ma sprowokować. Obecnie częstokroć patrzy się krzywo na podejście definicyjne, ale ja będę bronił mojego wyboru, ponieważ uważam, że dzięki tej metodzie możemy wydobyć ukryte cechy tego, co staramy się objaśnić. I nawet jeśli nasze definicje są zbyt wąskie, w rezultacie poznajemy kolejne aspekty zjawiska.

Wierzę także, że teoria niespójności – nawet jeśli nie jest w pełni zadowalająca – dostarcza nam heurystycznych narzędzi przydatnych dla przyszłych badań nad komizmem, prowadząc nas w stronę zmiennych, którymi powinniśmy się zająć, kiedy badamy np. narracje humorystyczne. W ten sposób wykorzystanie teorii niespójności jako metody heurystycznej może utorować drogę kolejnym, nadrzędnym teoriom.

Nacisk na niezgodności kładę jednak nie tylko ze względu na teoretyków, ale także z myślą o zaciekawionych czytelnikach. Założenie niezgodności stanowi jedną z wyjątkowo użytecznych metod odkrywania tajemnic humoru, jakie spotyka się codziennie w formie żartów, humorystycznych komiksów, rysunków, sitcomów itp. Wykorzystując przytoczone przykłady niezgodności wraz z zaproponowaną teorią, można dotrzeć do głębi dowcipu, który się słyszy i widzi, a także uzyskać istotne wskazówki, w jaki sposób konstruować humor. Pod tym względem teoria niespójności ma ogromną, praktyczną wartość użytkową.

Rozdział drugi bada relację między humorem a emocjami i poznaniem. Rozpoczynam od rozważań na temat kwestii, czy rozbawienie jest emocją. Może się wydawać, że to dość osobliwy punkt wyjścia, jednak przez ostatnie dziesięciolecia poczyniono znaczne postępy w analizie emocji. Dlatego też jeśli rozważamy rozbawienie jako emocję, możemy wykorzystać wiedzę psychologów i filozofów umysłu, odkrywając, w jaki sposób wpisuje się ono w ten model. Dzięki takim podstawom przejdziemy gładko nie tylko do badania poznawczych i emocjonalnych wymiarów humoru, ale także do dyskusji o jego znaczeniu w najważniejszych zainteresowaniach ludzkości.

W rozdziale trzecim zajmę się relacjami między humorem a wartościami, zwłaszcza z punktu widzenia ich funkcji społecznych. Humor, wraz z rozbawieniem, jakie mu towarzyszy, odgrywa znaczącą rolę w tworzeniu społeczności. Może rozpowszechniać lub wdrażać normy. Ale jego społeczna funkcja wywołuje także pewne pytania etyczne. Kiedy humor jest nieetyczny? Czy śmianie się z niemoralnego humoru też jest niemoralne? Czy moralne niedoskonałości humoru czynią go mniej śmiesznym? Te pytania są szczególnie istotne w naszych czasach, kiedy rozprzestrzeniają się opinie tzw. politycznej poprawności i gdy wielu współczesnych komików wydaje się poświęcać odpowiadaniu na tę siłę, starając się za wszelką cenę być w tej kwestii coraz bardziej nowatorskimi.

Rozdział 1

Właściwości humoru

Dublińczyk o imieniu Pat wchodzi do baru w Nowym Jorku i zamawia trzy szklaneczki Jamesona. Wypija je i zamawia kolejne trzy itd. W końcu barman pyta Pata, dlaczego zawsze zamawia whiskey w takich zestawach. Pat odpowiada, że lubi wyobrażać sobie, że pije ze swoimi dwoma braćmi, którzy są daleko stąd – jego starszy brat jest obecnie w Galway, a młodszy w Sydney. Wkrótce Pat staje się stałym klientem baru i każdego dnia, gdy tylko wchodzi, barman stawia przed nim trzy drinki. Ale pewnego dnia Pat podchodzi do baru i mówi: „Tylko dwa kieliszki dzisiaj”. „Moje kondolencje”, odpowiada barman. „Z jakiego powodu?” dziwi się Pat. „Zamówiłeś tylko dwie szklaneczki. Czy nie oznacza to, że jeden z twoich braci zmarł?”. „Nieee, skądże, chodzi o mnie – rzuciłem picie”.

Jeśli uważasz ten żart za zabawny, możemy założyć, że znajdujesz się w stanie, który nazwiemy rozbawieniem, a którego przedmiotem jest humor. Oznacza to, że humor, właśnie taki, jaki został przedstawiony w powyższym dowcipie, prowadzi wprost do rozbawienia.

Dla naszych celów potraktujemy rozbawienie jako stan emocjonalny. Twierdzenie to spróbujemy udowodnić w kolejnym rozdziale. Na razie zaufajmy po prostu założeniu, że rozbawienie jest stanem emocjonalnym, takim jak strach czy gniew, i zobaczmy, co uda się zrobić z tą hipotezą.

Emocje są ocenami poszczególnych przedmiotów, które są nadawane według kryteriów adekwatności i powodują określone fenomenologiczne i/lub fizjologiczne stany w podmiocie doświadczającym emocji. Mój strach odnosi się do konkretnego obiektu, tarantuli w moim śpiworze, a stworzenie to spełnia kryterium bycia niebezpiecznym; dlatego też oceniam je negatywnie – i to powoduje, że dreszcz przechodzi przez całe moje ciało. Podobnie rozbawienie to emocja odnosząca się do konkretnych przedmiotów czy zjawisk, takich jak powyższy żart, które spełniają określone kryteria (będzie o nich jeszcze mowa). Oceny tego typu prowadzą do przyjemności i doświadczenia beztroski, która wiąże się ze zwiększoną aktywnością sieci nagrody w układzie limbicznym mózgu. Ogólną nazwą wszystkich zjawisk budzących rozbawienie jest humor. O tym myśleliśmy, mówiąc wcześniej, że humor jest przedmiotem rozbawienia jako emocji.

Słowo „humor” pochodzi z łaciny i oznaczało niegdyś ciecz, płyn, w tym także płyny ustrojowe. Starożytni lekarze utrzymywali, że zdrowie zależy od równowagi między czterema płynami ciała: krwią, flegmą, żółcią oraz czarną żółcią. Gdy te fluidy nie równoważą się, różne cechy osobowości ulegają uwypukleniu; na przykład, nadmiar krwi sprawia, że ktoś jest pełen nadziei lub staje się sangwinikiem. W ten sposób „humor” zaczęto łączyć z ideą osoby, której temperament odbiega od normy. Tacy ludzie traktowani byli jako ekscentrycy, do XVI wieku uważano ich za śmiesznych – i dlatego stanowili doskonały przedmiot naśladowania przez aktorów komediowych. W rezultacie, „humor” przekształcił się w to, co robią humoryści.

(Co ciekawe, angielskie słowo zaniness – oznaczające dziwactwo, wariactwo – przeszło etymologicznie podobną drogę. Na początku stanowiło nazwę błazeńskich naśladowców, a następnie przekształciło się w cechę samą w sobie).

Nie ulega wątpliwości, że humor jest wszechobecnym elementem ludzkiego życia. Można znaleźć go wszędzie – w pracy i podczas zabawy, w sprawach prywatnych i publicznych. Czasami kreujemy go sami, a często płacimy innym, by stworzyli go dla nas – dramaturgom, pisarzom, filmowcom, artystom stand-upowym, klaunom itp. Według niektórych, na przykład Rabelais’go, humor to cecha wyróżniająca ludzi, właściwa tylko dla naszego gatunku, choć niektórzy naukowcy twierdzą, że niektóre szympansy nauczone języka migowego bawiły się w kalambury i czerpały z tego radość. Ale nawet jeśli humor nie jest wyłącznie ludzkim wymysłem, wydaje się niemal uniwersalnym składnikiem ludzkich społeczeństw. Nic też dziwnego, że od lat stanowi temat dyskusji, zwłaszcza wśród części myślicieli na tyle ambitnych, by próbować skomentować każdy aspekt ludzkiego życia.

W dialogu Fileb Platon twierdzi, że śmiech, który towarzyszy humorowi jest wymierzony w wady, zwłaszcza w nieznajomość samego siebie. Oznacza to, że śmiejemy się z ludzi, którzy nie podążają za Sokratejskim powiedzeniem „poznaj samego siebie”, za to sami siebie oszukują, wyobrażając sobie, że są mądrzejsi, wyżsi, silniejsi albo odważniejsi niż w rzeczywistości. Dlatego też, według Platona, rozbawienie zawiera element złej woli.

Państwo wyraża nieufność wobec humoru. Filozof bał się, że może on doprowadzić do napadów „niepohamowanego śmiechu”, jak nazywał to Homer, a Platon oczywiście traktował podejrzliwie wszystko, co przyczyniało się do utraty racjonalnej samokontroli. Z tego powodu w Państwie odradzał kultywowanie śmiechu klasie strażników i namawiał, by nie narażać ich na widok śmiejących się bogów i bohaterów.

Arystoteles – podobnie jak jego mentor, Platon – definiuje humor jako formę nadużycia. W Poetyce wyraża przypuszczenie, że komedia bierze swoje początki z obelgi. Być może chodzi o grecką wersję tego, co praktykują dziś Afroamerykanie, czyli bitwy na obelgi, takie jak „Toast”, „Dozen” czy „Yo’ Momma” („Twoja stara”, na przykład: „Twoja stara jest tak gruba, że potrzebuje dwóch kodów pocztowych”). Arystoteles utrzymywał, że teatralna komedia przedstawia ludzi jako gorszych niż przeciętni.

W przeciwieństwie do Platona, Arystoteles znajduje jednak w cnotliwym życiu miejsce na humor, ponieważ takie życie powinno obejmować także żartobliwe rozrywki – przeciwwagę dla codziennych czynności. W Etyce nikomachejskiej filozof zaleca, by człowiek dowcipny znalazł złoty środek pomiędzy nadmierną żartobliwością kpiarza a brakiem poczucia humoru, charakterystycznym dla gbura. Przestrzega ponadto, że śmiech osoby cnotliwej musi być taktowny i umiarkowany. Arystoteles zgadza się z Platonem, że śmiech może wymknąć się spod kontroli, ostrzega zatem cnotliwego człowieka przed niebezpieczeństwem błazenady – niezdolności do oparcia się pokusie prowokowania śmiechu, bez względu na okoliczności oraz przedsięwzięte środki. Taką osobę z trudem można by uznać za godnego zaufania obywatela.

Podobną nieufność wobec humoru można znaleźć u Epikteta i stoików, którzy – podobnie jak Platon – cenili emocjonalną samokontrolę. Ojcowie Kościoła, tacy jak Ambroży z Mediolanu czy Hieronim ze Strydonu, przejęli stoicką podejrzliwość wobec śmiechu – mimo że wydaje się, iż sam Jezus go cenił.

Już powyższa lista znakomitości wskazuje na to, że kwestia humoru była poruszana przez wielu wybitnych myślicieli – nie tylko zresztą tych już wymienionych, ale także Kartezjusza, Pascala, Hobbesa, Kanta, Hegla, Hazlitta, Schopenhauera, Kierkegaarda, Freuda, Bergsona i Koestlera, by wspomnieć tylko kilku. Z ich pism wyłoniło się konkretne, powracające, teoretyczne podejście do humoru. A najlepszym sposobem, by zrozumieć naturę tej bestii jest zbadanie mocnych i słabych stron wybranych teorii humoru.

Teorie humoru

Jak wcześniej stwierdziłem, humor nieodłącznie wiąże się z rozbawieniem. Dlatego jednym ze sposobów objaśniania natury humoru jest przeanalizowanie tego, co daje początek emocjonalnemu stanowi rozbawienia – i cofanie się od tego miejsca. Humor będzie wtedy obejmować te cechy rozbawienia, które odpowiadają za sprowokowanie tego stanu.

Najważniejszymi teoriami zajmującymi się tym, co powoduje rozbawienie są: teoria wyższości, teoria niespójności, teoria uwalniania napięcia, teoria zabawy oraz teoria dyspozycyjności. W tej części zajmiemy się takimi właśnie ujęciami. Ponieważ ja, podobnie jak większość filozofów i psychologów, uważam teorię niespójności (lub jej wariacje) za najbardziej owocną z wymienionych, skoncentruję się na jej opisie i obronie. Nacisk na teorię niespójności jest dodatkowo uzasadniony tym, że pozwoli ona czytelnikom na zdobycie skutecznych środków analizowania struktur humorystycznych, które napotykają każdego dnia – od żartów do rysunków satyrycznych.

Teoria wyższości

Znalezione u Platona i Arystotelesa powiązanie humoru ze złośliwością i wykorzystywaniem ludzi uznanych za gorszych sugeruje to, co nazywamy teorią wyższości w analizie humoru i co w najbardziej zwięzłej formie zostało wyrażone u Thomasa Hobbesa. W Lewiatanie Hobbes utożsamia rozbawienie z „nagłą uciechą”. Twierdzi, że jest ono uczuciem, które „rodzi te grymasy, jakie nazywamy śmiechem”, spowodowanym albo przez jakieś nagłe działanie samego człowieka, które mu się podoba, albo przez zauważenie u innego jakiejś deformacji, co – przez porównanie z samym sobą – daje mu nagłe poczucie wyższości. Dla Hobbesa humor podsyca uczucie przyjemności wynikające z odkrycia wyższości nad innymi, połączonej z pogardą wobec nich. Z punktu widzenia takich przedstawicieli teorii wyższości jak Hobbes śmiejemy się z Irlandczyka Pata, bohatera przytoczonego żartu, ponieważ albo jest on niewiarygodnie głupi, albo oszukuje sam siebie.

Oznacza to, według filozofa, że śmiech stanowi rezultat zauważenia słabości u innych, co wzmacnia nasze własne poczucie wyższości. Hobbes – uwzględniając fakt, że czasami śmiejemy się sami z siebie – dodaje, że przedmiotem humoru możemy być my sami z przeszłości. Ale gdy śmiejemy się z siebie z powodu jakiegoś bardzo głupiego zachowania – powiedzmy, z faktu, że wycisnęliśmy krem do golenia na szczoteczkę do zębów – przypuszczalnie robimy tak z teraźniejszej perspektywy wyższościowego oglądu, pozwalającego widzieć zabawne roztargnienie osoby, którą kiedyś byliśmy i delektować się nim.

Innym sławnym teoretykiem wyższości był Charles Baudelaire, który uważał, że obecna w humorze złośliwość stanowi wyraźny dowód na istnienie szatańskiego elementu w człowieku.

Można wiele powiedzieć o teorii wyższości w analizie humoru. Większość żartów odbywa się kosztem postaci, które są szczególnie głupie, próżne, chciwe, okrutne, bezwzględne, nieprzyzwoite, lubieżne lub którym czegoś brak. Weźmy, na przykład, dowcipy o Włochach i Polakach opowiadane przez Amerykanów irlandzkiego pochodzenia, żarty o Irlandczykach opowiadane przez Anglików, dowcipy o Belgach opowiadane przez Francuzów, o mieszkańcach Chełma opowiadane przez Żydów, o Rosjanach – przez Polaków, o Ukraińcach – przez Rosjan, o Portugalczykach – przez Brazylijczyków, o Nowofundlandczykach – przez Kanadyjczyków, o Sikhach opowiadane przez Hindusów, nie wspominając już o opowiadanych przez wszystkich dowcipach o blondynkach. Są to przede wszystkim „żarty o idiotach”, wszystkie można powiedzieć na nowo, pytając „Dlaczego idiota zrobił…?” bądź „Jak idiota robi…?”. Tego typu żarty są wycelowane w tak monumentalne braki w inteligencji, że każdy może poczuć się lepszy.

Równie wiele żartów opowiada się kosztem osób z fizycznymi zaburzeniami (na przykład jąkaniem) albo brakami kulturowymi (choćby analfabetów) i z domyślnej pozycji wyższościowej. Teoria wyższości zakłada, że przy takim podejściu znajdujemy obiekty żartów nie tylko jako inne od nas, ale także gorsze.

Analogicznie, także żarty robione komuś (practical jokes) służą upokorzeniu ich obiektów, a tym samym wywyższeniu osoby żartującej. Nawet większość żartów słownych nosi podobną skazę, jako że żartowniś nakłania słuchacza do przyjęcia absurdu – typowej, nonsensownej interpretacji pointy, jaką musimy wywnioskować, by żart zadziałał. Dla teoretyka wyższości śmiech z rozbawienia jest agresywny. Rzeczywiście, na początku XX wieku zwolennik tej teorii, A.M. Ludovici, uważał, że to właśnie można wywnioskować z samego obrazu śmiechu – same gesty, obnażenie zębów, są formą rytualnego ugryzienia, a zatem symbolizują wrogość.

Wydaje się, że wiele żartów pozwala celebrować wyższość mówiącego i słuchaczy dzięki temu, że w opowieści obiekt żartu zostaje przechytrzony, tak jak w tym walijskim dowcipie o Gordonie Brownie:

Podczas sprawowania urzędu premiera Gordon Brown odwiedził szkołę podstawową w Walii. Wziął udział w zajęciach, podczas których rozmawiano o znaczeniu słów. Nauczyciel poprosił pana Browna, by ten omówił znaczenie słowa „tragedia”.

Brown rozpoczął, pytając o przykłady tego, co można uznać za tragedie. Jeden z chłopców zaproponował: „Jeśli mój przyjaciel, który mieszka na farmie, bawiłby się na polu, został przejechany przez traktor i zginął, to byłaby tragedia”.

Gordon Brown odparł: „Nie, to byłby wypadek”.

Dziewczynka siedząca w pierwszym rzędzie powiedziała: „Gdyby szkolny autobus przewożący 50 uczniów spadł z klifu i wszyscy by zginęli, to byłaby tragedia”.

Ale Brown odparł: „Nie, to byłaby wielka strata”.

W końcu chłopiec z tylnego rzędu zasugerował: „Gdyby samolot przewożący kanclerza Darlinga został zestrzelony przez rakiety SCUD, to byłaby tragedia”.

„Dobrze”, zgodził się Gordon Brown i dodał: „Ale dlaczego byłaby to tragedia?”

„Cóż” – odpowiedział chłopiec – „Ponieważ nie byłaby to wielka strata i prawdopodobnie nie byłby to także wypadek.

W tego typu żartach zarówno opowiadający, jak i słuchacze czują, że są lepsi od byłego premiera. Jednakże poczucie wyższości można także uzyskać dzięki dowcipom, które nie są niechętne swoim obiektom, lecz tylko bawią się ich ignorancją. Na przykład:

Dwie szkockie zakonnice podróżują do Stanów Zjednoczonych. Jedna z nich mówi do drugiej: „A wiesz, że w Ameryce jedzą psy?”. Kiedy samolot ląduje na lotnisku JFK w Nowym Jorku, zakonnice wsiadają do taksówki i jadą na Manhattan. Wkrótce po przybyciu do zakonu wychodzą na spacer. Dostrzegają budkę z hot dogami i zamawiają dwa. Pierwsza zakonnica rozpakowuje swój, patrzy na niego i pyta drugą: „Którą część ty dostałaś?”.

Zaletą teorii wyższości jest możliwość wyjaśnienia dużej ilości danych, od śmiechu z głupich żartów do śmiechu z ludzi, którzy poślizgnęli się na lodzie (czyli ludzi bardziej od nas niezgrabnych). To najczęściej paskudny śmiech, wycelowany w głupotę, a teoria wyższości pozornie wyjaśnia, dlaczego się tak dzieje. Śmiech to oznaka przyjemności, a przyjemność, jaką czerpiemy z głupoty innych staje się potwierdzeniem naszej wyższości nad nimi.

Jednak choć teoria wyższości wiele wyjaśnia, nie jest ona wolna od ograniczeń. Poczucie wyższości nie może być koniecznym warunkiem śmiechu, ponieważ wielokrotnie śmiejemy się bez niego. Na przykład bawią nas takie dowcipne, nietendencyjne kalambury słowne jak: „Co robio lekarze w kuchni?” „Leczo!”. W takich przypadkach trudno ocenić, kto czuje się ważniejszy od kogo lub pod jakim względem osoba wypowiadająca taki kalambur jest niżej postawiona od nas. W rzeczywistości może się wręcz wydawać od nas mądrzejsza.

Możemy się także śmiać, kiedy ktoś po przyjacielsku nam docina, ale trudno to wyjaśnić w kategoriach poczucia wyższości, ponieważ obiektem docinków nie są nasze przeszłe niedociągnięcia, ale my obecnie. Podobnie, często śmiejemy się sami z siebie w chwili, gdy orientujemy się, że robimy coś głupiego – takiego jak choćby posypanie spaghetti cukrem, a nie parmezanem, kiedy jesteśmy zmęczeni. W tym przypadku nie śmiejemy się z nas z przeszłości, ale z faceta ze słodkim spaghetti w ustach.

Trudno także uzgodnić teorię wyższości z humorem deprecjonującym nas samych. Niewątpliwie, będzie można stwierdzić, że ten rodzaj humoru nie jest trudny do zrozumienia, ponieważ słuchacze będą czuli się lepsi od osoby, która sama siebie umniejsza. Ale tajemnica leży gdzie indziej. Pytanie brzmi: dlaczego osoba opowiadająca deprecjonujący ją żart uważa go za zabawny? Można założyć, że ktoś taki jak Woody Allen lubi ten gatunek, ponieważ stanowi dla niego okazję, aby pokazać, jak bardzo jest mądry. Ale taka odpowiedź wpędzi teoretyka wyższości w pułapkę: jeśli śmiech odpowiada uznaniu przez Allena jego niezrównanej mądrości, słuchacze muszą być świadomi swojej niższości wobec niego; jeśli jednak śmiech współgra z poczuciem wyższości słuchaczy, dlaczego Allena bawi jego własna sztuczka?

Co więcej, dzieci śmieją się już w bardzo młodym wieku, chociażby z robienia śmiesznych min czy zabawy w „a kuku”, ale trudno zakładać, że mają już wykształcone coś, co nazywamy koncepcją wyższości, nie mówiąc o poczuciu własnego ja. A poza tym, jak wyższość miałaby pojawić się w reakcji na zabawę w „a kuku”? Kiedy pojawia się opiekun, kto powinien czuć się ważniejszy? W takim razie jednak – dlaczego w ogóle dziecko się śmieje?

Czasami śmiejemy się z zabawnych postaci, których zachowanie jest zdecydowanie lepsze od czegokolwiek, co sami moglibyśmy osiągnąć. Na przykład w filmie Rozkosze gościnności bohater grany przez Bustera Keatona jest uwięziony na występie skalnym nad wodospadem – zaplątany w linę, która przywiązała go do nieruchomej kłody. W tym samym czasie zauważa, że jego ukochana, porwana przez wzburzone wody, zaraz spadnie z wodospadu.

Błyskotliwa i pomysłowa postać odgrywana przez Keatona nagle zaczyna się bujać na wiążącej go linie, by złapać dziewczynę tak zwinnie jak cyrkowy akrobata na trapezie i sprowadzić oboje bezpiecznie na ziemię (ilustracja 1). Widownia wybucha śmiechem, ale rozbawienie nie opiera się na poczuciu wyższości wobec Keatona. Zachwycamy się raczej zdumiewającym pokazem kalkulowania i zręczności, gdy Keaton przekształca tragiczną sytuację w zwycięską. Jego występ łączy zrozumienie fizyki z atletycznością olimpijskiego gimnastyka w sposób, jaki niewielu może osiągnąć, ale nadal cała widownia skręca się ze śmiechu. W takim przypadku nie można powiedzieć, że śmiech pochodzi z poczucia wyższości. Jeśli coś z tego sposobu myślenia pojawia się u nas, bardziej prawdopodobne wydaje się, że zdajemy sobie sprawę z naszej niższości wobec postaci odgrywanej przez Keatona, czujemy szacunek wobec jego niezwykłej zręczności oraz błyskotliwego myślenia i działania. Powinniśmy raczej odczuwać pokorę, nie arogancję.

1. Buster Keaton, Rozkosze gościnności

Istnieją również mistrzowie słowa, których poczucie humoru nieustannie zadziwia, kiedy przypominamy sobie i powtarzamy ich powiedzenia. Jednak kiedy Oscar Wilde radzi, że „należy być ostrożnym w wyborze wrogów” lub stwierdza, że „straszne jest, gdy człowiek nagle orientuje się, że przez całe życie mówił prawdę”, albo gdy Billy Wilder zauważa, że „mądry człek po szkodzie” (Hindsight is twenty-twenty), nie puchniemy z nagłej radości. Jeśli już, powinniśmy czuć pokorę w obliczu ich werbalnej pomysłowości.

Teoretyk wyższości mógłby tutaj sprzeciwić się i stwierdzić, iż słuchacze umacniają własne poczucie wyższości, gratulując sobie, że są na tyle inteligentni, by docenić gry słowne. Ale jak mogą uniknąć zdania sobie sprawy, że nie są tak mądrzy jak ci, którzy stworzyli te powiedzenia?

Teoretycy wyższości mogą oczywiście ad hoc wymyślić wyjaśnienia obejmujące takie przypadki; jednakże wyjaśnienia te stają się coraz bardziej skomplikowane i coraz mniej przekonujące.

Wydaje się, że najczęściej źródło rozbawienia nie ma nic wspólnego z kwestiami wyższości i niższości. Spójrzmy na rysunek apteczki wypełnionej jabłkami (ilustracja 2). Z pewnością można uznać go za zabawną i inteligentną wizualizację znanego angielskiego powiedzenia: „Jabłko dziennie sprawia, że nie potrzebujesz lekarza” (An apple a day keeps the doctor away). Ale wobec czego powinniśmy czuć się lepsi, widząc ten obrazkowy żart? Codzienne spożywanie owoców należy do zdrowych nawyków; dlatego też właściciel apteczki to nie głupiec. A rysownik jest ewidentnie znacznie bardziej utalentowany niż większość z nas, chichoczących, gdy widzimy jego prace. W związku z tym ponownie wydaje się, że zdolność do wywoływania uczucia wyższości nie stanowi koniecznej cechy humoru.

Także uznanie naszej wyższości nad innymi nie jest wystarczającym warunkiem śmiechu. Jak zauważył Francis Hutcheson w XVIII wieku, zdajemy sobie sprawę, że jesteśmy lepsi od ostryg, ale nie śmiejemy się z nich. Nie śmiejemy się też, twierdził Hutcheson, z heretyków, mimo że zapewne osoba głęboko wierząca powinna czuć się od nich lepsza. Wobec tego, choć wydaje się, że teoria wyższości dobrze pasuje do wielu przykładów, istnieje także dużo danych, które ją podważają.

Wersja teorii wyższości proponowana przez Hobbesa formułuje warunki śmiechu i przypuszczalne jego źródła. Niewątpliwie zwiększa to intuicyjną wiarygodność teorii, ponieważ, jak można łatwo zauważyć, śmiech często towarzyszy tryumfowi. Pozostaje wszelako pytanie, czy śmiech jest rzeczywiście właściwym obiektem analizy dla teorii humoru.

Z jednej strony, jest to reakcja nie tylko na humor, ale i na łaskotki, działanie podtlenku azotu, belladonny, atropiny, amfetaminy, marihuany, alkoholu, występuje też podczas ataków towarzyszących niektórym napadom padaczkowym, nerwowości, schizofrenii hebefrenicznej, nie wspominając już o seksie i, oczywiście, zwycięstwie. Najbardziej skutecznym wyzwalaczem śmiechu pozostaje sam śmiech, ale napady zaraźliwego śmiechu nie muszą być wywoływane lub podtrzymywane przez głośny rechot, stanowiący reakcję na humor. Z drugiej strony – czasami humor wywołuje nie śmiech, a raczej łagodne uczucie radości czy lekkości, beztroski. Tak więc jeśli mówimy o śmiechu, nie wiadomo, czy teoria Hobbesa jest w ogóle teorią humoru.

2. Rysunek Roberta Mankoffa

Teoria humoru powinna być związana wyłącznie ze śmiechem wywołanym przez rozśmieszanie i nie ma powodu przypuszczać, że, powiedzmy, tryumfalny śmiech jest śmiechem z rozbawienia. Aby to ustalić, należałoby przeprowadzić analizę rozbawienia. Wydaje się jednak wątpliwe, by teoria wyższości mogła ją dostarczyć, jako że obiektem pasji, którą zajmował się Hobbes jest sama osoba tryumfująca, nie będąca przedmiotem rozbawienia, nawet jeśli poczucie wyższości może wywoływać pewien rodzaj śmiechu.

Teoria niespójności

Wiele z ograniczeń teorii wyższości Hobbesa zauważył w XVIII wieku Francis Hutcheson, który przyczynił się do zastąpienia jej czymś, co w analizie humoru zaczęło być znane jako teoria niespójności. Według tego podejścia przedmiotem rozbawienia jest niespójność, czy raczej coś postrzeganego jako niespójność.

Możliwe, że zalążek takiego poglądu był już obecny w klasycznych, starożytnych teoriach wyższości, zakładających, że właściwym przedmiotem komedii są ludzie gorsi niż przeciętni i dlatego też, siłą rzeczy, odbiegający od normy. Jednakże ta propozycja okazuje się zbyt wąska, ponieważ – jak zauważyliśmy w przypadku Keatona i Wilde’a – komizm może także wynikać z doskonałości.

Zdaniem Hutchesona, przyczyna śmiechu tkwi w kontraście, takim jak między „wspaniałością, godnością, świętością i doskonałością a koncepcjami podłości, nikczemności, bluźnierstwa […] Wydaje się, że stanowi to istotę groteski, a większa część żartów i drwin się na tym opiera”. Współczesny Hutchesonowi, James Beattie, przyznawał mu rację, uogólniając różnice nazwane przez Hutchesona i zauważając, że „śmiech wynika z postrzegania dwóch lub więcej niespójnych, niepasujących albo niezgodnych części lub okoliczności, uznawanych za jednolite w złożonym przedmiocie lub zbiorze, albo wchodzenia w pewnego rodzaju wzajemną relacje z osobliwym sposobem, w jaki umysł je postrzega”. Do tej pory, jak wspomniano wcześniej, teoria niespójności najwięcej zwolenników znajduje wśród filozofów i psychologów.

Według teorii niespójności, istotę rozbawienia stanowi odchylenie od pewnej, wcześniej założonej, normy – anomalia, jeśli tak można powiedzieć, albo niezgodność względem pewnego schematu rządzącego sposobem myślenia o tym, jaki świat jest albo powinien być. Czasami ta idea zostaje wyrażona poprzez obalenie oczekiwań, co jednak może być mylące. Często bywamy rozbawieni rezultatami, których oczekiwaliśmy z rosnącą radością – jak w komedii slapstickowej, gdy policjant, zdekoncentrowany przez przechodzącą obok piękność, wpada do otwartego włazu.

Kolejnym powodem, by podejrzewać, że niespodzianka nie jest konieczna do rozbawienia będzie fakt, że badacze odkryli, iż ludzie czerpią większą przyjemność z żartów, w których mogą przewidzieć pointę – a więc z żartów, które ich nie zaskakują. To prawdopodobnie jeden z powodów tłumaczących, dlaczego lubimy powtarzać żarty i złośliwości, które znamy już my i nasi słuchacze. W każdym razie nic nie wskazuje, że niespodzianka jest konieczna, aby poczuć rozbawienie.

Ponadto, słuchając żartu, na ogół nic nie podejrzewamy, nie mamy określonych oczekiwań wobec tego, dokąd on zmierza. Gdy dochodzimy do pointy, nie dzieje się tak, że wypiera ona inny konkretny pomysł, jaki mieliśmy na myśli. Jesteśmy zaskoczeni, kiedy żart okazuje się skuteczny – choć, jak widzieliśmy w przytoczonym wcześniej przykładzie z policjantem, zaskoczenie nie będzie konieczne, aby nas rozbawić.

Jeśli chcemy posługiwać się językiem oczekiwań w odniesieniu do rozbawienia, nie powinniśmy myśleć o konkretnych oczekiwaniach, takich jak: „Co dokładnie w pierwszym dowcipie Pat odpowie barmanowi?”. Powinniśmy raczej myśleć o naszych całościowych oczekiwaniach wobec tego, jaki świat jest albo powinien być.

Niezgodność to pojęcie porównawcze. Zakłada, że coś jest niezgodne z czymś innym. W kontekście rozbawienia „coś innego” to świat – taki, jaki jest i jaki być powinien.

Rozbawienie pojawia się w kontekście zakładanych zgodności bądź norm. Co więcej, ponieważ przyjmujemy ich tak wiele, by przemierzać świat, istnieje nieokreślenie wielka liczba rzeczy, które potencjalnie mogą być postrzegane jako niezgodne.

Schopenhauer, na przykład, uważał obiekt rozbawienia za jedną z kategorii pomyłki lub absurdu, tak jak w przypadku Irlandczyka Pata, który rozumie pojęcie „abstynencji” jako wychylenie dwóch szklaneczek za swoich braci, tak długo, jak powstrzymuje się od wypicia jednej za siebie. Angielskie wyrażenie „gdyby świnie potrafiły latać…” (idiom używany na określenie sytuacji niemożliwych) jest zabawne, ponieważ niewłaściwie umieszcza świnię w kategorii zwierząt, które mogą latać. Podobnie amerykańska komiczka Sarah Silverman jest skuteczna, ponieważ wydaje się niespójne, że tak urocza kobieta wyrzuca z siebie obsceniczności i złośliwości; sprawia ona wrażenie stereotypowo „niewinnej”, a potem zaczyna mówić w taki sposób, że stary marynarz by się zarumienił.

Ideę przewodnią teorii niespójności stanowi przekonanie, iż rozbawienie pochodzi ze świadomości istnienia niezgodności. Bawi nas animowany drób w filmie Uciekające kurczaki, ponieważ swymi ruchami, zachowaniem i wyglądem przypomina ludzi – a przecież jest to niezgodne z rzeczywistością lub absurdalne. Błędem byłoby zaliczenie kurczaków do kategorii istot ludzkich: naruszałoby to obowiązujące pojęcia, byłoby przypadkiem niezgodności gatunku, o którym mowa. Niemniej, twórcy Uciekających kurczaków zachęcają nas do rozpatrzenia takiej właśnie perspektywy i wywołują rozbawienie.

Teoria humoru u Schopenhauera, podobnie jak u Kierkegaarda, analizuje „niezgodność” w kategoriach sprzeczności. Dlatego też czujemy rozbawienie, gdy słyszymy opinię Yogiego Berry o restauracji: „Nikt tu już nie chodzi, bo jest zbyt tłoczno” albo Michaela Curtiza mówiącego „include me out”1. Takie stwierdzenia łamią i zakłócają normy, naruszają prawa logiki, dedukcyjne i indukcyjne, formalne i nieformalne, stanowią niezgodność i przedmiot komizmu.

Podobnie śmieszy nas, że „z powodu recesji moja siostra otrzymała pocztą kilka wstępnie odrzuconych kart kredytowych”, bo pojęcie oferty wstępnie odrzuconych kart kredytowych wydaje nam się wewnętrznie sprzeczne, podczas gdy żart o otyłym kliencie, który zamawia pizzę podzieloną na cztery kawałki zamiast ośmiu, bo jest na diecie to zwykły błąd logiczny.

A przecież na co dzień przestrzegamy znacznie więcej praw, nie tylko tych dotyczących logiki oraz gramatyki pojęć; w rezultacie zasięg humoru jest znacznie większy niż zakłada bardzo uporządkowana teoria Schopenhauera. Dodatkowo przy naruszaniu logiki, ingerencja w prawa naturalne może również wywoływać rozbawienie. Urok książek o Harrym Potterze wynika ze sposobu, w jaki łączą one ze sobą elementy świata Mugoli (z jego fizyką) i świata czarodziejów (z jego magią), co skutkuje wspaniałymi wynalazkami – między innymi latającymi samochodami, niewidzialnymi peronami kolejowymi oraz niematerialnymi autobusami. Humor opiera się tu na tym, że – ze względu na magię – dziwne wydaje się, iż czarodziejski świat zachowuje wszelkie pozostałości mugolskiej mechaniki, zwłaszcza gdy te wynalazki działają źle, pomimo interwencji czarów.

W Harrym Potterze i Komnacie Tajemnic dochodzi do eksplozji niezgodności, gdy dowiadujemy się, że kiedy mandragora pokona swój trądzik, będzie gotowa do działania – tym samym zakłada się istnienie błędnej kategorii, która wiąże odmienne gatunki: człowieka i warzywo. Podobnie koncepcja SpongeBoba Kanciastoportego – mówiącej gąbki morskiej – jest od początku absurdalna.

Nie tylko ludzie, ale i maszyny mogą być nieprawdopodobnie niespójne, jak w sytuacji, gdy amerykańska komediantka stand-upowa Chelsea Handler wyobraża sobie swój idealny prezent – wibrator robiący tacos.

Również biologiczne anomalie mogą posłużyć jako źródło rozbawienia. Możemy o tym myśleć, jak o niezgodnościach rozwojowych. Na przykład w muzeum Fricka w Nowym Jorku znajduje się pokój, w którym panele autorstwa François Bouchera prezentują bardzo małe dzieci przy pracy w bardzo dorosłych rolach (panel Sztuka i nauka: chemia przedstawia dziecko przy kotle przygotowujące jakąś recepturę). Żart polega na absurdalnym niedopasowaniu między dzieckiem a jego dorosłym zajęciem.

Nie jest to humor typowy jedynie dla przeszłości. Obecnie w amerykańskiej telewizji można obejrzeć reklamę zachęcającą do obrotu akcjami. Przedstawia ona dziecko, którego usta zostały cyfrowo zaprogramowane tak, by formowały dorosłe słowa – sugeruje się, że ten proces jest tak prosty, że nawet dziecko sobie z nim poradzi. Podobnie w filmie Bracia przyrodni bohaterowi grani przez Willa Ferrella i Johna C. Reilly’ego są mężczyznami po czterdziestce, którzy zachowują się, jakby nadal mieli po dwanaście lat.

Oprócz praw logiki i natury, istnieją także normy dotyczące moralności, roztropności, etykiety. Nic dziwnego, że tak często humor dotyka niemoralności, lekkomyślnych i ekstrawaganckich zachowań czy nietaktów. Wykorzystywanie osoby w roli podłokietnika, tak jak robił to czasem Charlie Chaplin, lub obrusa jako chusteczki do nosa jest niespójne, ponieważ prezentuje odchylenia od normatywnie regulowanego zachowania. Pierwszy przykład narusza moralność – chodzi o traktowanie człowieka jak przedmiotu – drugi pokazuje złe wychowanie.

Wśród tradycyjnych reguł, zgodnie z którymi żyjemy, są nie tylko te dotyczące uprzejmości, ale także związane z językiem, obejmujące gramatykę i zasady konwersacyjne. Zasady rozmowy zostają złamane, kiedy na pytanie: „Czy wiesz, która godzina?”, odpowiada się, mówiąc po prostu: „Tak”.

Główna zasada prowadzenia rozmowy nakazuje nam unikać niejasności. Jednakże, co oczywiste, główne źródło humoru – gra słów – lekceważy tę wytyczną, bo jest to warunek jego zaistnienia. Gra słów może powodować wesołość poprzez przesunięcie możliwego znaczenia słowa bądź wyrażenia w konkretnym kontekście do drugorzędnego lub metaforycznego znaczenia. Może również zamienić przewidywalne użycie słowa na jeden z jego homonimów, chociażby: „Why did the moron stay up all night? He was studying for his blood test” [Dlaczego głupiec nie spał całą noc? Bo uczył się do testów medycznych]. Oznacza to, że gra słów jest niespójna, ponieważ wymaga aktywacji znaczeń słowa, które nie pasują w danym miejscu, biorąc pod uwagę kierunek otaczającego to słowo dyskursu. Gry słów Groucho Marxa często, za jednym zamachem, łamią zasady semantyki, składni i rozmowy.

Gry słów mogą stać się także niezgodne, będąc kompletną bzdurą. Powiedziano mi, że w New Brunswick w stanie New Jersey znajduje się naleśnikarnia zwana Hansel and Griddle. Nie ma to za grosz sensu – choć brzmi przynajmniej jak coś rozpoznawalnego, ponieważ przypomina imiona bohaterów słynnej bajki (Hansel i Gretel w Polsce znani są jako Jaś i Małgosia, podczas gdy „griddle” to blacha do smażenia naleśników – przyp. tłum.). Niezgodność polega na wzajemnym oddziaływaniu na siebie sensu i nonsensu, jak pisze Sigmund Freud, rozważając to, co nazywa niewinnymi żartami.

Nieprzewidywalna logika wnioskowania, tak często stosowana przez bohaterów żartów, satyr i groteskowych historii, także zalicza się do niezgodności; jest ona absurdem, jeśli weźmiemy pod uwagę prawa logiki, ponownie – zarówno dedukcyjne jak i indukcyjne, formalne i nieformalne. Ironia również może służyć humorowi, ponieważ bazuje ona na sprzeczności: mówimy jedną rzecz, a mamy na myśli jej przeciwieństwo. Podobnie ma się sprawa ze złośliwością, kiedy wykorzystujemy banał bądź dobrze znane wyrażenie i odwracamy jego znaczenie, tak jak zrobił to Wolter, stwierdzając: „Mimo zabiegów najwybitniejszych lekarzy w Europie, pacjent przeżył”. Mówiąc bardzo ogólnie, normy adekwatności rządzą niemalże każdym aspektem naszego życia i otwierają możliwości tworzenia humoru w odniesieniu do zachowań seksualnych, czystości, stroju oraz wielu innych zjawisk. Z góry zakładamy pewne normy ludzkiej inteligencji i kondycji fizycznej – a zatem to nie przypadek, że tak wielu klaunów jest nieludzko głupich, a przy tym przesadnie grubych albo chudych.

Pojęcie niezgodności zakładane przez teorię niespójności może zostać początkowo opisane jako problematyzacja sensu. Taka sytuacja może występować, gdy koncepcje lub zasady są naruszane bądź przekraczane. Ale zakres tych naruszeń nie powinien być ograniczony do błędów koncepcyjnych, logicznych czy językowych nieprawidłowości. Sens można problematyzować także poprzez rozciągniecie go aż do granicy wytrzymałości.

Dlatego powszechne jest, że w grupie komików znajdują się dwaj mężczyzni: jeden bardzo chudy, a drugi bardzo gruby (jak Don Kichot i Sancho Pansa, Flip i Flap, Abbott i Costello). W tym przypadku nie występuje błąd kategorii – mamy jednak do czynienia z przypadkami koncepcji człowieka usytuowanymi na skrajnych końcach odpowiedniej kategorii: postacie są tak odmienne, że uderza, co dziwne, raczej heterogeniczność kategorii, niż jej homogeniczność.

Niezgodność narasta także, kiedy koncepcja tworzona jest w sposób raczej wysoce nieprawdopodobny niż wyraźnie błędny. Gdy widzimy czterdziestopięciokilowego słabeusza ubranego w strój zawodnika sumo, uderza nas niezgodność, ponieważ postać ta stanowi zupełnie niereprezentatywną egzemplifikację naszego wyobrażenia o takich sportowcach.

Jak wskazuje poprzedni przykład, w celu uzyskania niezgodności problematyzowane mogą być nie tylko pomysły, ale także stereotypy. Mogą one ulec zniekształceniu albo poprzez przesadne wyolbrzymienie typowych cech, albo przez ich pomniejszenie. Karykatury często wyolbrzymiają – tak jak karykatura aktora Edwarda G. Robinsona, która przesadnie powiększa jego usta, czy wiele wizerunków Franklina Delano Roosevelta trzymającego w zaciśniętych ustach papierosa. Przesada jest częstą strategią w grotesce, parodii i satyrze. Z drugiej strony, przykład chudego zawodnika sumo pokazuje absurdalne pomniejszenie.

Stereotypy mogą być także wykorzystywane w rozrywce, dzięki jednoczeniu komediowych par o przeciwstawnych cechach charakteru: idealistyczny Don Kichot i praktyczny Sancho Pansa; gapowaty Bertie Wooster i niemal wszechwiedzący Jeeves; obsesyjny dr Bone i histeryczna Susan w filmie Drapieżne maleństwo. Ale i odwrócenie stereotypów może wywołać komiczny efekt, jak w pasku komiksowym George’a Herrimana Krazy Kat, gdzie mysz atakuje psa, lub w Horton słyszy Ktosia Dr. Seussa, gdzie słoniem pomiatają pomniejsze stworzenia, między innymi małpy i kangur.

Stałymi obiektami żartów przynajmniej od czasów renesansu są rozpustni duchowni, jako że ich zachowanie pozostaje tak sprzeczne z naszym postrzeganiem ich pozycji. Przeorysza z Dekameronu, która przez przypadek zdejmuje bieliznę zamiast podwiki, jest podwójnie niespójna – zarówno ze względu na nietypowe nakrycie głowy, jak i jej stosunek do ślubów czystości.

Rowan Atkinson, cytowany przez Susan Stewart, mówi jak teoretyk niespójności, kiedy definiuje humor jako zachowywanie się w nietypowy sposób, przebywanie w nietypowym miejscu albo bycie nietypowego rozmiaru, jak w przypadku naszego zawodnika sumo. Przykładem niezwykłego zachowania może być scena w książce P.G. Wodehouse’a Right Ho, Jeeves, kiedy pijany Gussie Fink-Nottle przemawia podczas ceremonii rozdania nagród. Fragment ten jest zabawny, ponieważ nieuprzejma gadanina Gussiego tak bardzo nie pasuje do manier, jakich oczekuje się po mówcach przy takich okazjach. Gdy korpulentni mężczyźni, tacy jak Fatty Arbuckle czy Benny Hill, przebierają się w kobiece ubrania, zachowują się, według zasad obowiązujących w ich kulturze, nietypowo; podobnie niespójne jest telewizyjne przedstawienie Jeziora łabędziego w choreografii Erniego Kovacsa, gdzie tancerze występowali w kostiumach goryli.

Kolejnym źródłem niezgodności są sprzeczne poglądy. W komicznych narracjach – powieściach, sztukach oraz filmach – często zdarza się, że pewne postacie błędnie postrzegają okoliczności: myślą, przykładowo, że rozmawiają z ogrodnikiem, podczas gdy w rzeczywistości mówią do pana domu. Publiczność ma tego świadomość i obserwuje spektakl z dwóch alternatywnych, ale i sprzecznych punktów widzenia: ograniczonej perspektywy wprowadzonej w błąd postaci i wszechwiedzącej perspektywy narratora. Ponieważ te punkty widzenia są ze sobą sprzeczne, teoretycy niespójności uznają je za kolejne przypadki w zestawie niezgodności.

Niektóre żarty nazywa się metażartami, ponieważ skupiają uwagę na konwencji żartu poprzez odejście od niej. Żart: „Dlaczego kurczak przeszedł przez ulicę? Żeby dostać się na jej drugą stronę” zaliczamy do metażartów, ponieważ narusza on – a zarazem odkrywa – nasze tradycyjne czy normatywne oczekiwania wobec żartów, a konkretnie to, że posiadają one niespodziewaną (i fałszywie informacyjną) pointę. Fakt, że kurczaki chcą się dostać na drugą stronę drogi trudno uznać za informacyjny; stwierdzenie, że tak robią będzie nietypowe tylko jako konkluzja żartu. Podobnie, błąd formalny jest niezgodny, ponieważ obala nasze oczekiwania, że konwersacje i opowieści będą składać się ze spójnych i proporcjonalnie połączonych części.

Niektóre żarty wzmagają rozbawienie, odwracając niespójne, komiczne stereotypy. Na przykład w tym dowcipie głupia blondynka przechytrzyła przebiegłego prawnika:

Podczas lotu z Londynu do Chicago piękna blondynka siada obok mężczyzny w szarym garniturze, który okazuje się prawnikiem.

Prawnik taksuje ją wzrokiem i mówi:

– Zagrajmy w grę.

– Jaką? – pyta blondynka.

– Zadam ci pytanie. Jeśli nie odpowiesz, dasz mi pięć funtów. Potem ty mi zadasz pytanie i jeśli nie odpowiem, dam ci pięćdziesiąt funtów.

Blondynka godzi się i prawnik pyta jako pierwszy:

– Co to jest habeas corpus?

Blondynka bez słowa podaje mu pięć funtów, po czym zadaje pytanie:

– Co jest szare, fioletowe i żółtawozielone, gdy wchodzi na wzgórze na trzech nogach i niebieskie, czerwone i białe, gdy schodzi ze wzgórza na jednej nodze?

– Nie wiem – odpowiada prawnik, wręczając jej pięćdziesiąt funtów. I od razu pyta:

– Więc, co to jest?

Blondynka bez słowa oddaje mu pięć funtów.

W ten sposób to, co zaczęło się jak klasyczny żart o głupiej blondynce i chytrym prawniku stało się dowcipem o głupim prawniku i chytrej blondynce.

Emocjonalna niespójność także może występować jako niezgodność, wtedy, gdy postać błędnie dopasowuje uczucia bądź postawę do sytuacji albo po prostu znacznie wyolbrzymia te właściwe. Tak właśnie postępował Jackie Gleason, który grając rolę Ralpha w amerykańskim serialu komediowym The Honeymooners, wybuchał przynajmniej raz w odcinku, tak głośno, że znacznie przekraczał dozwolone normy hałasu. Larry David w amerykańskim serialu Pohamuj entuzjazm zadręczał się drobnymi kłopotami życiowymi i przekształcał je w wielkie problemy i/lub powody do zażenowania, wchodząc w interakcje z innymi postaciami – zupełnie nie panował nad sobą, nie wiedział, kiedy skończyć rozmowę czy przestać naciskać. Jego entuzjazm był kompletnie nieodpowiedni, a jednocześnie niepohamowany. Jak zaobserwowała krytyczka telewizyjna Gillian Flynn, geniusz Larry’ego Davida polega na „wzięciu niewielkich irytacji, upokorzeń i urazów oraz zadręczaniu się nimi, aż doprowadzą do fantastycznie przesadzonej klęski”.

Oczywiście, niezgodność emocjonalną można uzyskać nie tylko wtedy, gdy uważa się reakcję za przesadzoną: w pewnych sytuacjach zbyt mała ilość uczuć może być równie absurdalna, tak jak w znanej anegdocie o damie i nekrologu:

Julie dzwoni do gazety, by umieścić w niej zawiadomienie o śmierci swojego męża, Freda. Pyta sekretarza, ile będzie to kosztować. Ten odpowiada:

– Pięć funtów za słowo.

– O rety – wzdycha Julie z rezygnacją. – Cóż, proszę po prostu napisać: „Fred zmarł”.

Po odłożeniu słuchawki sekretarzowi robi się przykro na myśl o trudnej sytuacji wdowy. Oddzwania zatem i kłamie:

– Zapomniałem pani powiedzieć, że w tym tygodniu za każde dwa słowa nekrologu, za jakie pani zapłaci, dostanie pani dwa kolejne za darmo.

– Cudownie – woła Julie. – Proszę zatem napisać: „Fred zmarł. Sprzedam forda”.

Istnieją także standardy wdzięku i smaku, które – kiedy są naruszane przez wyraźną niezdarność i brak ogłady – mogą wywoływać rozbawienie. Komedia sytuacyjna, naturalnie, opiera się na pierwszym, a sprośne żarty i humor łazienkowy – na drugim. Rabelais, na przykład, budzi rozbawienie, gdy wszystkie psy z okolicy – ujmijmy to nieco anachronicznie – moczą paryską damę, jakby była ona latarnią uliczną, a także kiedy Panurg (bohater powieści Gargantua i Pantagruel) tak dezorientuje angielskiego teologa podczas dysputy prowadzonej w improwizowanym języku migowym, że Anglik upada i moczy się. Jako że seks i zachowania seksualne są obciążone tak wieloma normami i stereotypami, stają się naturalnym podłożem humoru. Z powodu naszych stereotypów płciowych dotyczących męskości tak zabawne wydaje się nam, że Roderick Spode z powieści Wodehouse’a, faszyzujący łobuz, potajemnie jest projektantem damskiej bielizny.

Analogicznie, znamy obowiązujące normy i obyczaje, które należy respektować, jeśli ma się do czynienia z tematami religijnymi. Sprawia to że są one gotowym materiałem komediowym – tak jak wtedy, gdy w The Sarah Silverman Program tytułowa komiczka uprawia seks z Bogiem, który okazuje się czarnoskórym mężczyzną, a ona, co więcej, go rzuca.

Rozbawienie, wedle teorii niespójności, zakłada, że publiczność ma wiedzę na temat wszystkich zgodności – koncepcji, norm, oczekiwań – które humor w danym momencie zakłóca bądź narusza. Możliwe, że część przyjemności czerpanej z humoru polega na ćwiczeniu naszej umiejętności dotarcia do tych podstawowych danych, często w bardzo krótkim czasie.

Prototypowe niezgodności obejmują zatem odchylenia, zaburzenia lub problematyzacje naszych pojęć, zasad, praw logiki i rozumowania, stereotypów, norm moralności, rozsądku i etykiety, a także sprzeczne punkty widzenia przedstawione razem oraz, ogólnie, obalanie naszych zwyczajowych oczekiwań – również tych dotyczących standardowych scenariuszy i schematów emocjonalnych, naszych norm wdzięku, smaku, a nawet form samej komedii. Mając tę listę prototypowych niezgodności, teoretyk może rozpocząć przedstawianie teorii humoru.

Humor, według teorii niespójności, stanowi cechę zależną od pewnego rodzaju stymulacji, a mianowicie takiej, jaka wspiera nasze rozbawienie w odpowiedzi na przedstawienie cechy niezgodności (albo niezgodnych cech). Oznacza to, że postrzegana niezgodność stanowi podstawowy przedmiot rozbawienia jako stanu umysłu: ktoś jest rozbawiony tylko, jeśli przedmiotem tego stanu jest postrzegana niezgodność. Stan ten może być odpowiedzią na humor sytuacyjny; możemy nagle zauważyć, że coś, co spotykamy w codziennym życiu jest w pewien sposób zabawne (niezgodne) – na przykład maleńki smart zaparkowany obok ogromnego hummera. Możemy też natknąć się na przypadkowy absurd, czytając w czasie zagranicznego wyjazdu niezgrabnie tłumaczone menu w restauracji, choćby taką oto reklamę specjalnej oferty obiadowej: „indyk 2,25 euro, kurczak lub wołowina 2,35 euro, dzieci 2,00 euro”. Rzecz jasna, rozbawienie może pojawiać się nie tylko w odpowiedzi na humor sytuacyjny, ale także jako reakcja na żarty, których celem było zwrócenie naszej uwagi na niezgodności, na ogół z dużą siłą.

Ta propozycja ma przewagę nad teorią wyższości, ponieważ postrzegana niezgodność czy absurd wydaje się bardziej prawdopodobnym przedmiotem rozbawienia niż własne ja (co, jak się wydaje, sugerują teoretycy wyższości, uważając śmiech za wyraz dumy). Ostatecznie, poczucie wyższości i okrutny śmiech mogą towarzyszyć także sytuacjom, które wcale nie są zabawne, takim jak krwawe zamordowanie śmiertelnego wroga. W przeciwieństwie do tego, wypaczenie sensu jest naturalnym impulsem do śmiechu z rozbawienia, niezależnie czy śmiejemy się z siebie, z kogoś czy z nikogo. Możemy, na przykład, być rozbawieni, znajdując oskubane kurczaki w plecaku czy zamrożonego indyka w pralce, ponieważ są to dla nich absurdalne miejsca – nawet jeśli nie śmiejemy się wówczas z kogoś innego, prawdziwego lub wymyślonego.

Jednakże dostrzegana niezgodność będzie w najlepszym razie tylko warunkiem koniecznym rozbawienia – nie jest wszelako warunkiem wystarczającym. Jak zauważył Alexander Bain, dziewiętnastowieczny filozof, psycholog i pedagog, niezgodność to bardzo luźna koncepcja, zbyt pojemna, by mogła dokonać dzieła, którego – zdaniem jej teoretyków – dokonać powinna. Bain twierdził, że nie jest ona w stanie zapewnić wystarczających warunków do rozbawienia, ponieważ istnieje wiele niezgodności mogących wzbudzić inne rodzaje uczuć. Rzeczywiście można wskazać liczne przypadki, gdy mamy do czynienia z niezgodnościami, które są zdecydowanie mało zabawne.

Wydaje się oczywiste, że wiele niezgodności z takim samym, a może i większym, prawdopodobieństwem potrafi wywołać strach i niepokój. Bela Lugosi w stroju Drakuli może bawić w filmie Abbot i Costello spotykają Frankensteina, ale w innym kontekście raczej nas porządnie wystraszy. Nawet jeśli niezgodność jest częścią historii rozbawienia, nie może być całą historią: po prostu nie współgra idealnie z rozbawieniem.

Częstokroć konfrontacje z niezgodnościami i odchyleniami od oczekiwań są zagrażające, pełne niepokoju. Jak zauważyli psychologowie, jeśli ktoś zupełnie obcy robi śmieszne miny do małego dziecka, może się ono wystraszyć, ale gdy podobne śmieszne (niezgodne) miny robi znajomy opiekun, bardziej prawdopodobne, że dziecko się roześmieje. Oznacza to, że kiedy chcemy wywołać rozbawienie, odbiorca nie może czuć się zagrożony. Musi postrzegać niezgodność nie jako źródło niepokoju, ale raczej jako możliwość delektowania się absurdalnością.

Konieczne jest zatem, aby sytuacje, jakie nas bawią, nie były tymi, w których czujemy osobiste zagrożenie. Nie rozbawi nas, jeśli niezgrabny, ważący ponad 140 kilogramów futbolista będzie pędził w naszą stronę na czołowe zderzenie, podobnie nie rozbawi nas sytuacja grożąca, na przykład, zranieniem kogoś innego – będzie za to wywoływać lęk czy niepokój.

Pisząc o wymyślonym humorze, Arystoteles zauważa, że komedia nie powinna zawierać bólu oraz zniszczenia, czy też – nie powinna skupiać uwagi na cierpieniu, które należy „trzymać za kulisami”. Tak więc jednym z czynników, jakie trzeba dodać do postrzeganej niezgodności, by teoria niespójności mogła okazać się trafna, będzie świadomość, że jeśli chcemy wzbudzić rozbawienie, musi nastąpić to w sytuacji, gdy lęk o nas samych i nam bliskich – wliczając w to postacie fikcyjne – został wykluczony. Innymi słowy, zabawne niezgodności nie mogą stanowić zagrożenia, a przynajmniej to, co w nich jest potencjalnie przerażające, zagrażające czy wywołujące lęk musi być umniejszone i/lub zmarginalizowane.

Kiedy w dowcipie ktoś zostaje zabity – tak jak się to dzieje z wieloma prawnikami – nie jesteśmy epatowani makabrycznymi szczegółami ich śmierci. Tak więc gdy w Parku Jurajskim prawnik siedzący w wychodku zostaje pożarty przez tyranozaura, widownia wyje z radości. Gdyby jednak pokazano widzom jego poszarpane ciało, jeśli usłyszeliby jego jęki bólu, ich śmiech pewnie szybko by ucichł. Również żartownisie nie rozwodzą się nad agonią ofiar w swoich opowieściach. Ponadto ofiary są na ogół ludźmi, którzy nas nie obchodzą, a często wręcz postaciami, których mamy nie lubić, czy wręcz myśleć, że otrzymują to, na co zasłużyli (pomyślmy znów o prawnikach, o których w USA bez przerwy opowiada się dowcipy).

Oczywiście ci, którzy nas obchodzą, mogą się zgodzić na zabawowe zabicie się, tak jak postacie z wielu komedii slapstickowych – ale istotny jest fakt, że takimi postaciami są na ogół klauni, czyli istoty nie do końca ludzkie, które można uderzyć w głowę młotem, a one – po krótkim omdleniu – niemal natychmiast wracają do gry.

Henri Bergson odniósł się do tej tolerancji dla komicznej brutalności poprzez pamiętne sformułowanie: „chwilowe znieczulenie serca”. Nie sądzę jednak, że powinno być to rozumiane w ten sposób, iż rozbawienie zupełnie „wyłącza” emocje, ale raczej że pewne emocje – takie jak współczucie – są wyłączane albo przez odciąganie naszej uwagi od tego, co może wywołać empatię wobec postaci, o których mowa, albo przez zbagatelizowanie widocznego stopnia zagrożenia i/lub bólu, jaki im grozi, albo też poprzez sportretowanie ich jako postacie antypatyczne bądź inne niż normalni ludzie (na przykład klauni), a zatem nie jako istoty, których dotyka realne, fizyczne cierpienie.

Humor wykorzystuje różne zewnętrzne i wewnętrzne konwencje, aby zapewnić, że jego niezgodności nie będą wywoływać niepokoju. W odniesieniu do zewnętrznych czynników znieczulenie współczucia zostanie osiągnięte, jeśli niezgodność jest ogólnie przedstawiana jako niezagrażająca; służą temu konwencjonalne sygnały, takie jak sformułowanie: „Znasz ten kawał o tym i o tym?” i/lub zmiana intonacji, która zwiastuje żartobliwą sytuację, zwyczajowo określaną jako obszar zabawy.

Dzięki tym zabiegom zdajemy sobie sprawę, że teraz jest czas, by nabrać nieco dystansu. Innymi słowy: bohaterowie opowieści zostaną zaraz pobici, wyrzuceni przez okno albo wybuchną itd., ale nie powinniśmy się o nich martwić. Krótko mówiąc, w tym kontekście zabiegi takie informują, że wymyślone postacie w żartach i innych formach komicznych nie do końca są do nas ontologicznie podobne, a zatem to, co im się przytrafia nie powinno być przedmiotem naszej troski.

Te konwencjonalne oznaki nie tylko zapowiadają, że publiczność nie powinna czuć się zagrożona, ale także ustanawiają komediowy dystans – nieobecność moralnej troski oraz empatii wobec bohaterów żartów i satyr – który zwalnia nas z obaw i niepokoju o to, co się dzieje z postaciami zamieszkującymi świat żartów i inne fikcyjne środowiska wymyślonego humoru. Postacie te mogą płonąć w piekle, być atakowane przez rekiny czy spadać z wieżowców, ale dystans, jaki narzucają zewnętrzne konwencje mówi nam, by odsunąć wszelkie niepokoje związane z ich losem.

Naturalnie, nie wszystkie przejawy humoru można tak skategoryzować. Dowcipne powiedzenia wygłaszane z kamienną twarzą w środku służbowego spotkania mogą nie być postrzegane jako zabawne, ale wpływ na to mają przede wszystkim takie czynniki jak skrajna niezgodność uwagi w kontekście rozmowy: najpierw zbijają nas z tropu, skłaniają do refleksji, abyśmy po chwili zdali sobie sprawę z ich rażącego absurdu. Tak więc tam, gdzie uwaga jest sadystyczna, niezgodność odpiera nasze współczucie wobec jej przedmiotu i buduje mur komediowego dystansu.

Ponadto ten komediowy dystans lub komediowe znieczulenie nie jest jedynie funkcją zewnętrznych konwencji rzeczonego humoru. Żarty, slapstick i tym podobne są także, jak już wspomniano, wewnętrznie skonstruowane tak, by wesprzeć odsuwanie niepokoju poprzez powstrzymywanie się od rozpamiętywania lub zwracania uwagi na konsekwencje – fizyczne, moralne lub psychologiczne – nieszczęść, jakie spadają na ich bohaterów. Kiedy zatem usłyszymy w dowcipie, iż jakaś postać została zjedzona, nie myślimy o tym, że musiała obficie krwawić albo że jej rodzina żyje obecnie w skrajnej nędzy – ponieważ to mogłoby wzbudzić współczucie. W rzeczywistości humor dotyczy na ogół fikcyjnego świata, pozbawionego świadomości bólu, tak że nasze typowe współczujące i moralne reakcje pozostają w zawieszeniu, tym samym pozbawiając sytuację potencjału prowokowania niepokoju.

Jednym z oczywistych kontrprzykładów wobec mojego założenia, że niezgodności w komizmie pozbawione są elementów, które wzbudzałyby nasze współczucie wobec ofiar świata humoru mogą być przypadki czarnego humoru, takiego jak żarty o martwych niemowlętach. Takie dowcipy z pewnością zawierają w sobie niezgodności, mają bowiem w zwyczaju bawić się torturami i/lub śmiercią dzieci. Spójrzmy: „Co to jest – jest brązowe i bulgocze? Dziecięca zapiekanka”. Kto zaprzeczy, że takie potraktowanie niewinnych dzieci stanowi przejaw bezwzględności?

Tego typu żarty najwyraźniej jednak bawią wiele osób. Wydaje się, że przynajmniej dwa czynniki wchodzą tu w grę. Po pierwsze, jak wszystkie żarty, również te są skonstruowane tak, by wywoływać dystans. Z drugiej strony, co może nawet istotniejsze, dzieci nie są tak naprawdę obiektem tych żartów. Obiektem żartów o martwych niemowlętach – i czarnego humoru w ogóle – są ci świętoszkowaci ludzie, którzy będą, jak sobie wyobrażamy, oburzeni takim dowcipem. Podobnie, gdy śmiejemy się, widząc w skeczu Monty Pythona jak nie w pełni sprawna intelektualnie osoba rozbija sobie cegły o głowę, nasze rozbawienie, jak sądzę, nie jest wycelowane w tę postać, ale raczej w ludzi, którzy mają tendencję do sentymentalizowania deficytów intelektualnych.

W jednym z odcinków amerykańskiej kreskówki Miasteczko South Park, zatytułowanym Puchar Stanleya, dziecięca drużyna hokejowa trenowana przez Stana Marsha na skutek serii skomplikowanych wydarzeń rozgrywa mecz z profesjonalną, dorosłą drużyną. Zawodowi gracze nie stosują jednak taryfy ulgowej wobec młodości, braku doświadczenia i talentu uczniów podstawówki; traktują ich jak dorosłych, włączając w to folgowanie brutalności, z jakiej słyną zawodowe drużyny hokejowe. Pod koniec odcinka wszystkie dzieci leżą na lodzie, poobijane i krwawiące.

Jasne jest jednak, że obiektem czarnego humoru nie były dzieci. Cały odcinek stanowi raczej parodię wszystkich przesłodzonych kampanii celebrujących słabszych, w których „czarne konie” wbrew wszelkim oczekiwaniom ratują sytuację. W Pucharze Stanleya mamy nawet chorego na raka chłopca, który prosi dzieciaki, by wygrały dla niego mecz. Żyje wystarczająco długo, by dowiedzieć się, że jego drużyna została rozbita w puch – i dopiero wtedy umiera. Ale i on nie jest tu obiektem kpin, a raczej ci wszyscy sentymentaliści, którzy lubią wzruszać się podczas tych fantazji o spełniających się marzeniach. Twórcy Miasteczka South Park uwielbiają gorszyć takich ludzi. Puchar Stanleya to animowany żart o martwym dziecku.

Ogólnie rzecz ujmując, żarty słowne znajdują się na tym samym kontinuum, co robione komuś żarty i psoty (practical jokes). W jednych i drugich znajdziemy element oszustwa. Żartowniś zwodzi słuchacza, by ten odkrył absurdalne zakończenie żartu jako coś urzekająco zrozumiałego, choć ono wcale takim nie jest. Być może ziarnem prawdy w teorii wyższości będzie obserwacja, że humor to śmianie się „z kogoś”, chociaż często, tak jak w przypadku żartów, tym podmiotem jesteśmy my sami, trudno więc mówić o poczuciu wyższości. Lecz w przypadku czarnego humoru sztuka polega nie na wykorzystywaniu rzeczywistego entuzjasty, ale spiętej publiczności, która – jak sobie wyobrażamy – będzie wściekle oburzona, słysząc taki żart (albo, jak w przypadku Pucharu Stanleya, oglądając go).

André Breton, który wymyślił pojęcie czarnego humoru, zauważa, że taki humor jest „śmiertelnym wrogiem sentymentalizmu”. Dlatego właśnie postać grana przez Gastona Modota w filmie Luisa Buñuela Złoty wiek złośliwie staje na robaku, straszy małego psa, zakuwa w kajdanki starszą panią i znęca się nad niewidomym. Czarny humor stanowi satyrę na konwencjonalną hipokryzję, kolejną metodę rozwścieczenia burżuazji. Lub, jak mawia moja przyjaciółka, Joan Acocella: „Jest to sposób na doprowadzenie twojej matki do szału”.

Równolegle do żądania, aby niezgodności nie stwarzały zagrożenia pojawia się kolejny warunek: by nie były irytujące. Wyobraźmy sobie sztućce rozłożone do uroczystej kolacji. Załóżmy, że widelec do sałaty leży w złym miejscu. Jeśli należysz do osób, którym przeszkadza takie odchylenie od normy nie będzie bawić cię taka sytuacja. Z drugiej strony, jeśli należysz do tych bardziej wyrozumiałych i zauważysz niezgodność, możesz zachichotać. Oznacza to, że możesz uznać taki błąd za zabawny bądź nie. Ale jeśli uważasz to za naprawdę śmieszne, nie możesz tego określić jako irytujące. Podobnie – jeżeli śmieszy cię czarny humor, możesz być pewien, że znajdą się tacy, których będzie on irytował, nawet bardzo. A ty będziesz się pławić w ich dyskomforcie.

Rozbawienie, według teorii niespójności, wymaga w takim razie (podobnie jak jego podmiot) postrzegania niezgodności w rodzaju przedstawionych powyżej, które nie są ani zagrażające, ani irytujące, ale mogą sprawiać przyjemność. Wymyślony humor ma, w zamierzeniu, doprowadzić do takiego stanu. Ale nie jest to oczywiście odpowiednia definicja rozbawienia, bo mogłyby ją wypełnić matematyczne zagadki, których rozwiązania, choć czasami przyprawiające o śmiech, nie są na pierwszy rzut oka zabawne i nie będą także odpowiednimi przedmiotami rozbawienia. Niewątpliwie, możemy cieszyć się z opanowania wszelkiego rodzaju zagadek i nieprawidłowości, zarówno praktycznych, jak i teoretycznych, ale nie uważamy tego za pretekst do śmiechu.

Problem polega na tym, że nasze reakcje na niezgodności nie sprowadzają się tylko albo do zagrożenia i/lub irytacji, albo do rozbawienia. Często niezgodności dezorientują nas i motywują do szybkiego rozwiązania problemu. Jaka jest zatem różnica między humorem a takimi zjawiskami jak matematyczne twierdzenia i zagadki, które stanowią dla nas wyzwanie i stwarzają przyjemność z ich rozwiązywania?

Rzecz jasna, można to pytanie uznać za dość nieudolną próbę ostrego rozróżnienia między przyjemnościami, których doświadczamy, rozwiązując zagadki i problemy a rozbawieniem wynikającym z humoru. Wiadomo, że duża część rozbawienia inspirowana jest żartami – czy to w formie zagadek, czy narracyjnymi – i te żarty na ogół zawierają w sobie łamigłówkę, znaną też jako pointę, której nietypowość rodzi różne interpretacje, pozornie zaprojektowane tak, by rozwiewać jej niezgodność. Jednakże interpretacja zaproponowana w poincie różni się zdecydowanie od sposobu myślenia, który pomaga nam rozwiązywać zagadki i problemy.

Aby zrozumieć, co mam na myśli, rozważmy taki żart:

Jedyny ocalały z katastrofy lotniczej był uwięziony na bezludnej wyspie pośrodku Pacyfiku. Po wielu latach zostaje uratowany przez przepływający w pobliżu duży statek pasażerski. Lekarz, który go bada, mówi: „Jest pan w świetnym zdrowiu, ale proszę mi powiedzieć jedno. Czemu zbudował pan dwie synagogi na wyspie?” A ocalały odpowiada: „Ta w północnej części wyspy to moja synagoga. Druga to synagoga, do której nigdy bym nie wszedł”.

Pointa wyjaśnia zagadkę, z jakiego powodu na wyspie z jednym mieszkańcem znajdują się dwie synagogi, ale robi to także kosztem spotęgowania absurdalności. Zaprasza nas do wyobrażenia sobie – w przeciwieństwie do wszystkiego, co głosi interpretacyjna zasada wielkoduszności – osoby tak nieprawdopodobnej, że wybudowałaby synagogę tylko po to, by do niej nie wchodzić. W tym dowcipie otrzymujemy odpowiedź na zawartą w nim zagadkę, ale jest ona tak absurdalna lub niezgodna, że nie prowadzi do dalszego dopytywania, lecz po prostu nas bawi.

Kiedy rozwiązujemy rzeczywistą zagadkę, przyjemność pojawia się wtedy, gdy nasze zaangażowanie doprowadzi do rozwiązania niezgodności – czyli do pełnego zrozumienia i rozwiania pozornego nonsensu. Natomiast w stanie rozbawienia nie jesteśmy zainteresowani odkryciem słusznych rozwiązań niezgodności, ale co najwyżej, jak w przypadku żartów, chcemy się zachwycić pojawieniem się sensu czy spójności w czymś, co w innym przypadku rozpoznalibyśmy jako oczywisty nonsens. Przy rozwiązywaniu zagadek bądź łamigłówek zadowolenie zależy od znalezienia – bądź próby znalezienia – właściwej odpowiedzi na nasze pytanie – takiej, która będzie spójna z tym, jaki jest świat, lub jaki być powinien. Z drugiej strony, w przypadku żartów i dowcipów jedna łamigłówka czy niezgodność ustępuje kolejnej, a my zgadzamy się na to. Wynikiem żartu jest zaburzenie sensu. Kiedy angażujemy się w rozwiązanie prawdziwej łamigłówki – od krzyżówek po matematyczne twierdzenia – nasz cel stanowi odkrycie właściwej odpowiedzi i czerpanie z tego przyjemności, podczas gdy w żartach jesteśmy szczęśliwi – naprawdę szczęśliwi – kiedy odpowiedź jest błędna.

Co więcej, w przypadku humoru wymyślonego fakt, że powinniśmy odrzucić nasze dążenia do rozwiązywania zagadek sygnalizowany jest przez zewnętrzną konwencję i wewnętrzne struktury badanych gatunków. Oznacza to, że konwencje wskazujące na wymyślony humor komunikują nam, że w najbliższej perspektywie nie ma autentycznych rozwiązań niezgodności, a treść humoru przeciwstawia się jakimkolwiek prawdziwym rozwiązaniom. Tak więc podczas gdy przy rozwiązywaniu problemów przyjemność wiąże się przede wszystkim ze znalezieniem właściwego rozwiązania, to w przypadku rozbawienia przyjemność wynika z samej niezgodności.

Podsumowując tymczasowo jedną z wersji teorii niespójności, możemy zatem powiedzieć, że ktoś jest rozbawiony wtedy i tylko wtedy, gdy: (I) przedmiotem jego stanu psychicznego jest postrzegana niezgodność, którą (II) uznaje za niezagrażającą i niebudzącą niepokoju oraz (III) nieirytującą, i do której (IV) nie podchodzi z autentyczną chęcią rozwiązania zagadki, ale raczej (V) cieszy się, że zauważa tę niezgodność. Humor to zatem zjawisko uzależnione od reakcji powodującej rozbawienie. Humor sytuacyjny różni się od żartu (invented humour) tym, że ten ostatni jest intencjonalny, poparty zewnętrznymi i wewnętrznymi cechami interpretacji w celu uzyskania rozbawienia, natomiast w humorze sytuacyjnym odbiorca nie tylko sam rozpoznaje niezgodności, ale także sam odsuwa ostrożność, rozdrażnienie i skłonność do rozwiązywania zagadek, otwierając się na możliwość czerpania przyjemności z bodźców.

Bez względu na to, jak pociągająca może wydawać się teoria niespójności ma ona przynajmniej jedną wadę, której nie można pominąć: pojęcie niezgodności. Nie mamy w pełni jasnej definicji tej koncepcji. W przeszłości, gdy filozofowie próbowali zdefiniować humor rygorystycznie – Schopenhauer sądził, że w gruncie rzeczy była to błędna kategoria – definicja okazała się zbyt wąska, by zmieścić wszystko, co zwykle zaliczamy do humoru. Kusząca jest w takim przypadku próba wyjaśnienia niezgodności tak, jak robimy to powyżej, poprzez wyliczanie prototypowych przykładów. Jednak przykłady te ilustrują bardzo różnorodne zjawiska: od błędów logicznych i koncepcyjnych po nieznajomość manier przy stole, sztywność zachowania i ogólne obalanie norm. Dlatego można się obawiać, że tak nieprecyzyjne pojęcie niezgodności nie będzie wystarczająco wykluczające – zwłaszcza, jeśli niesłusznie pozwala na coś tak wszechobecnego, jak obalenie naszych globalnych oczekiwań. Wobec tego w przypadku teorii niespójności istotnym pytaniem jest to, czy można zawęzić ją bardziej niż było to zaproponowane do tej pory; do tego pytania wrócimy po zapoznaniu się z trzema kolejnymi konkurencyjnymi teoriami humoru.

1 Odwołanie do neologizmu wymyślonego (ok. 1940 r.) przez producenta filmowego Samuela Goldwyna, którego częste przejęzyczenia były bardzo popularne. „Include me out” to paradoksalna gra słów, ponieważ po angielsku „out” sugeruje wyłączenie, wykluczenie, podczas gdy „include” znaczy tyle co „obejmować”, „zawierać”, „włączać” (przyp. tłum.)

Contents

Podziękowania

Spis ilustracji

Krótkie wprowadzenie

Właściwości humoru

Landmarks

Cover