Wydanie pierwsze

Tytuł oryginału: Hate: Why We Should Resist It with Free Speech, Not Censorship

Copyright © Oxford University Press 2018

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część niniejszej publikacji nie może być powielana, przechowywana w systemie wyszukiwania lub przekazywana, w jakiejkolwiek formie i w jakikolwiek sposób elektroniczny, mechaniczny, fotokopiujący, nagrywający lub inny, bez uprzedniej pisemnej zgody.

Redaktor prowadzący: Anna Śleszyńska

Tłumaczenie: Agata Rogalińska

Redakcja: Karolina Brykner

Korekta: Anna Śleszyńska

Projekt okładki i skład: UCA

Zdjęcie na okładce: Erik Johnsson / Pexels

Fundacja Warsaw Enterprise Institute

Al. Jerozolimskie 30

00-024 Warszawa

ISBN: 978-83-67272-34-6

Dedykuję tę książkę Normanowi Dorsenowi i Aryehowi Neierowi – kluczowym liderom organizacji ACLU z czasów kontrowersji w sprawie wsi Skokie, inspirującym obrońcom praw człowieka i cenionym mentorom.

„Najsilniejszą bronią w walce z mową nienawiści nie jest jej uciszanie, ale mówienie jeszcze dobitniej – głosem tolerancji, który jednoczy się przeciwko bigoterii […] i wzmacnia […] wzajemny szacunek”.

Prezydent Barack Obama

„Ostatecznie nie będziemy pamiętać słów naszych wrogów, lecz milczenie naszych przyjaciół”.

Martin Luther King

„Prawie żadnego z głosów, które powinny były zostać podniesione w moralnym proteście przeciwko nazizmowi, nie było słychać ani w Niemczech, ani na terenach podbitych przez Rzeszę. Tam, gdzie przywódcy polityczni i religijni zabrali głos przeciwko nazistom – szczególnie w Danii – większość Żydów została ocalona. Żydzi, którzy zginęli, nie byli jedynie ofiarami nazistów, ale również ofiarami milczenia moralnych autorytetów Europy”.

Aryeh Neier, dyrektor ACLU podczas procesu w sprawie Skokie

Spis treści

Przedmowa do polskiego wydania

Lekarstwo gorsze od choroby, czyli jak działają prawa przeciw „mowie nienawiści”

Podziękowania

Nota redaktorska

Kluczowe pojęcia i terminy

Wstęp

ROZDZIAŁ 1

Omówienie

ROZDZIAŁ 2

Ustawy dotyczące „mowy nienawiści” naruszają podstawowe zasady równości i wolności słowa

ROZDZIAŁ 3

Kiedy „mowa nienawiści” podlega ochronie, a kiedy może być karana

ROZDZIAŁ 4

Ze względu na nadmierną niejasność i szeroki zakres ustawy dotyczące „mowy nienawiści” podważają wolność słowa i równość

Rozdział 5

Czy możliwe jest opracowanie prawa dotyczącego „mowy nienawiści”, które nie byłoby nadmiernie niejasne ani zbyt ogólne?

Rozdział 6

Czy konstytucyjnie chroniona „mowa nienawiści” rzeczywiście powoduje szkody, których się obawiamy?

Rozdział 7

Ustawy dotyczące „mowy nienawiści” są w najlepszym wypadku nieskuteczne, a w najgorszym – szkodliwe

ROZDZIAŁ 8

Niepolegające na cenzurze metody skutecznie ograniczają potencjalne szkody wynikające z konstytucyjnie chronionej „mowy nienawiści”

Rozdział 9

Wnioski – spoglądając wstecz i w przyszłość

Epilog do wydania papierowego

Wstęp

W obliczu wyzwania, jakim jest przeciwdziałanie zbyt powszechnie występującym w naszym społeczeństwie postawom i działaniom dyskryminującym oraz stwarzającym podziały, słowo „nienawiść” coraz częściej pojawia się w debacie publicznej. Ostatnie wydarzenia pokazują, że w obliczu tak szerokiej gamy cech osobistych i przekonań, każdy może zarówno zostać oskarżony o szerzenie „nienawiści”, jak i paść jej ofiarą. Terminy „mowa nienawiści” i „przestępstwa z nienawiści” bywają używane do demonizowania oraz wzywania do karania pokaźnego zakresu wypowiedzi – w tym również wypowiedzi politycznych, które stanowią nieodłączny element demokracji.

Termin „mowa nienawiści” nie jest terminem prawniczym o ściśle określonej definicji; raczej używa się go po to, by piętnować i tłumić bardzo zróżnicowane formy ekspresji. Według najpowszechniejszego rozumienia tego terminu „mowa nienawiści” to wypowiedzi wyrażające nienawistne lub dyskryminujące poglądy wobec określonych osób lub grup, zwłaszcza tych, które historycznie były przedmiotem dyskryminacji.

Poza tym podstawowym znaczeniem wiele osób używa określenia „mowa nienawiści” jako epitetu wobec bardzo różnych przekazów, z którymi się nie zgadza – włączając w to również wypowiedzi dotyczące ważnych kwestii polityki publicznej. Co więcej, zbyt często retoryka utożsamia „mowę nienawiści” z działalnością przestępczą. Na wielu kampusach, dla przykładu, studenci skarżą się, że zostali „zaatakowani”, gdy zetknęli się z ideami, które ich obrażają – albo nawet wtedy, gdy dowiedzieli się, że na uczelnię zaproszono kontrowersyjnego mówcę. To fałszywe utożsamienie kontrowersyjnych idei z przemocą fizyczną podsyca nieuzasadnione wezwania do zakazywania i karania samych idei – na równi z przemocą.

Bez wątpienia kampusy uniwersyteckie, jak i inne obszary życia społecznego, powinny dążyć do bycia przestrzeniami inkluzywnymi, w których każdy czuje się mile widziany – zwłaszcza ci, którzy byli wcześniej wykluczani lub marginalizowani. Jednakże ta inkluzywność musi obejmować także osoby głoszące niepopularne poglądy, szczególnie na uczelniach, gdzie idee powinny być swobodnie wyrażane, omawiane i poddawane debacie. Konfrontacja z „niechcianymi” ideami, w tym również tymi, które są nienawistne i dyskryminujące, jest niezbędna do tego, abyśmy mogli rozwijać zdolność ich analizy, krytyki i obalania. W tym kontekście chciałabym przywołać inauguracyjne przemówienie Ruth Simmons, rektorki Uniwersytetu Browna w latach 2001–2012, pierwszej Afroamerykanki na stanowisku rektora uczelni Ligi Bluszczowej i zarazem pierwszej kobiety na czele tej uczelni:

„Wiecie, co naprawdę mnie irytuje? Gdy ludzie mówią: »To nie sprawia, że czuję się ze sobą dobrze«. Odpowiadam wtedy: »Nie po to tu jesteś«. […] Wierzę, że prawdziwa nauka jest zaprzeczeniem komfortu. Jeśli przyszedłeś na ten [kampus] po to, by czuć się komfortowo, radziłabym ci wyjść stąd przez tę żelazną bramę. […] Ale jeśli szukasz rozwoju – dla siebie, swojej społeczności i przyszłych pokoleń – zostań i walcz”.

Dyskusje na temat „mowy nienawiści” zostały przykryte warstwą pochopnych potępień, w których mieszają się różne rodzaje wypowiedzi i działań. Zamiast tego musimy wyraźnie odróżniać idee, które są niepopularne, niepokojące lub budzące lęk – a mimo to powinny być chronione – od działań dyskryminacyjnych lub przemocowych, które powinny być karane.

Celem tej książki jest obalenie argumentu, że Stany Zjednoczone powinny, wzorem wielu innych państw, przyjąć szerokie rozumienie nielegalnej „mowy nienawiści”, oraz wykazanie, dlaczego taki krok nie tylko naruszyłby fundamentalne zasady naszej demokracji, ale także przyniósłby więcej szkody niż pożytku.

ZASADNICZE ROZRÓŻNIENIE MIĘDZY CHRONIONĄ A KARALNĄ „MOWĄ NIENAWIŚCI”

Debaty na ten temat są często zniekształcane przez powszechne nieporozumienia dotyczące obowiązujących zasad rządzących wolnością słowa. Zbyt wiele osób – nawet niektórzy prawnicy – błędnie twierdzi, że zgodnie z amerykańską Konstytucją „mowa nienawiści” jest albo całkowicie objęta ochroną, albo całkowicie spod niej wyłączona. Oba te twierdzenia są nieprawdziwe.

Z jednej strony, wielu zwolenników zaostrzenia prawa w celu skuteczniejszego karania „mowy nienawiści” błędnie zakłada, że taka mowa jest obecnie w pełni chroniona. W ramach wsparcia swoich postulatów przywołują przykłady wypowiedzi, które w Stanach Zjednoczonych już teraz podlegają sankcjom na mocy ugruntowanych zasad wolności słowa – na przykład groźby karalne lub nękanie, które bezpośrednio prowadzą do konkretnych, poważnych szkód, co sprawia, że obecnie podlegają karze, gdyż są zgodne z zasadą stanu zagrożenia.

Z drugiej strony, zbyt wiele osób błędnie utrzymuje, że „mowa nienawiści to nie wolność słowa”, zakładając, że wypowiedzi o nienawistnej treści są automatycznie wyłączone spod ochrony Pierwszej Poprawki. Jednak zgodnie z podstawową zasadą neutralności światopoglądowej rząd nie może karać „mowy nienawiści” (ani żadnej innej wypowiedzi) tylko dlatego, że jej treść jest odpychająca, a nawet nieakceptowalna dla części lub wręcz większości społeczeństwa. Z tego właśnie powodu żadne przymiotniki, jakimi określamy wypowiedzi głoszące naszym zdaniem mierżące idee – „nienawistna”, „obraźliwa”, „niepożądana”, „niebezpieczna” czy „pełna przemocy” – nie uzasadniają cenzurowania jedynie na podstawie odrazy do tych treści.

Co więcej, nie wolno cenzurować wypowiedzi tylko dlatego, że ich przekaz może negatywnie wpłynąć na emocje lub psychikę niektórych odbiorców. Ograniczenia oparte na światopoglądzie stanowią największe zagrożenie dla podstawowej wartości, którą chroni Pierwsza Poprawka: naszego prawa do samodzielnego wyboru odnośnie do tego, w jakie idee chcemy wierzyć, jak chcemy je wyrażać i jak odbierać. Ograniczenia te zniekształcają debatę publiczną i są sprzeczne z demokracją, ponieważ zazwyczaj uderzają w głosy niepopularne, mniejszościowe i opozycyjne. Cenzura „mowy nienawiści” nie jest również uzasadniona obawą przed jej potencjalnie szkodliwymi skutkami w przyszłości – czyli ogólnym lękiem, że może ona pośrednio przyczynić się do niechcianych zachowań.

Wspomniane regulacje ochrony wypowiedzi nie wynikają z przekonania, że mowa nie może wyrządzać krzywdy. Wręcz przeciwnie – cenimy wolność słowa właśnie dlatego, że ma unikalną moc wpływania na ludzi, zarówno w sposób pozytywny, jak i negatywny. Chociaż wypowiedzi mogą przyczyniać się do potencjalnych szkód, jeszcze większą szkodą dla jednostek i społeczeństwa byłoby umożliwienie rządowi ich tłumienia – chyba że spełnione zostaną ścisłe kryteria zasad stanu zagrożenia oraz neutralności światopoglądowej. W niniejszej książce przedstawię wiele przykładów z różnych krajów, które potwierdzają tę tezę.

Sąd Najwyższy stanowczo potwierdził powyższe zasady Pierwszej Poprawki w sprawie z 2011 roku, w której uznał prawo jednostek do wygłaszania skrajnie bolesnych i obraźliwych wypowiedzi – w tym przypadku chodziło o pikietowanie pogrzebów weteranów wojskowych i użycie transparentów głoszących nienawistne poglądy na temat personelu wojskowego, katolików, papieża oraz gejów i lesbijek. Jak wyjaśnił Sąd:

„Mowa to potężne narzędzie. Może pobudzać ludzi do działania, doprowadzać do łez – zarówno wywołanych radością, jak i smutkiem – albo, jak w tym przypadku, zadawać ogromny ból. Ale nie możemy reagować na ten ból karaniem mówcy. Jako naród obraliśmy inną drogę – chronimy nawet krzywdzące wypowiedzi na tematy publiczne, aby nie zdusić debaty publicznej”.

Prawie jednogłośna decyzja Sądu w tej sprawie jest godna uwagi i typowa dla orzecznictwa w kwestiach wolności słowa. W ostatnich dekadach Sąd był często podzielony ideologicznie w innych sprawach konstytucyjnych, nierzadko w stosunku 5:4. Jednak sędziowie z całego spektrum ideologicznego regularnie wykazywali silne poparcie dla podstawowych zasad wolności słowa, nawet gdy wypowiedzi były nienawistne i budzące powszechne potępienie.

To niezachwiane zrozumienie Pierwszej Poprawki powinno przekraczać podziały partyjne w naszym życiu politycznym, ponieważ chronione przez nią zasady dotyczą wszystkich mówców i słuchaczy – bez względu na poglądy czy tożsamość. Ten kluczowy punkt wybrzmiał szczególnie wyraźnie w czasach ruchu praw obywatelskich w orzeczeniu nowojorskiego sądu z 1961 roku, który uznał prawo amerykańskiego nazisty do głoszenia rasistowskich poglądów zgodnie z zasadami neutralności światopoglądowej i stanu zagrożenia. Sędzia wyjaśnił, że te same zasady służą działaczom na rzecz praw obywatelskich, którzy głosili poglądy odwrotne – antyrasistowskie – i byli systematycznie cenzurowani w społecznościach, w których ich idee wzbudzały pogardę i lęk, w tym na wielu kampusach, które ich wykluczały:

„Niepopularność poglądów, ich odrażający charakter – to nie wystarczy [aby je tłumić]. W przeciwnym razie […] antyrasista […] mógłby być uciszany, jeśli tylko przemawiałby w »niedozwolonych« przestrzeniach, a ktoś, kto domaga się, by szkoły publiczne były otwarte dla wszystkich grup etnicznych, mógłby być uciszany zgodnie z prawem, jeśli tylko zdecydowałby się przemawiać tam, gdzie potrzeba przekonywania do tego jest największa”.

Fakt, że prawa dotyczące „mowy nienawiści” zagrażają poglądom z całego spektrum politycznego, jest potwierdzony przez współczesne doświadczenia krajów europejskich. W eseju z września 2017 roku pt. W Europie prawa przeciw mowie nienawiści często są używane do tłumienia i karania poglądów lewicowych dziennikarz Glenn Greenwald pisze:

„Wielu Amerykanów, którzy tęsknią za europejskimi przepisami dotyczącymi mowy nienawiści, zakłada, że służą one karaniu wyłącznie tych bigoteryjnych poglądów, którymi najbardziej gardzą: rasizmu, homofobii, islamofobii, mizoginii. Czasami rzeczywiście tak jest. […] Ale zakazywanie mowy nienawiści w tych krajach było często wykorzystywane do tłumienia szerokiego wachlarza poglądów politycznych, których wielu lewicowych zwolenników cenzury nigdy nie uznałoby za »nienawistne« – a nawet przeciwko opiniom, które zapewne sami podzielają”.

Gdybyśmy pozwolili rządowi tłumić wypowiedzi tylko dlatego, że mogą one negatywnie wpłynąć na nasze myślenie lub działania, żadne wypowiedzi nie byłyby uznane za bezpieczne. Jak stwierdził sędzia Sądu Najwyższego Oliver Wendell Holmes w słynnym cytacie z 1925 roku pochodzącym z opinii, w której stanowczo odrzucił dominującą doktrynę „złej tendencji”: „Każdy pomysł jest podżeganiem”.

Nie oznaczało to bynajmniej, że rząd może zatem tłumić każdą ideę, wręcz przeciwnie: władza może zakazywać danej wypowiedzi tylko wtedy, gdy ta bezpośrednio powoduje konkretną, nieuchronną i poważną szkodę.

Jak uczy historia, pozwolenie rządowi na karanie wypowiedzi na podstawie słabszego związku z domniemaną szkodą to przepis na polowanie na czarownice – dosłownie i w przenośni. Przypomniał nam o tym sędzia Louis Brandeis w opinii z 1927 roku w sprawie Whitney v. California, którą poparł także Holmes. Po odrzuceniu zasady złej tendencji i wniosku większości, że rząd może ukarać działaczkę Partii Socjalistycznej Anitę Whitney za propagowanie idei socjalistycznych, które rzekomo mogły prowadzić do „terroryzmu i przemocy”, Brandeis napisał: „Strach przed poważną krzywdą nie może sam w sobie uzasadniać tłumienia wolności słowa. […] Ludzie bali się czarownic i palili kobiety na stosach”.

W związku z tym sformułował silnie prowolnościowy standard określający stan zagrożenia, który Sąd Najwyższy jednogłośnie przyjął w 1969 roku: „Tylko sytuacja nadzwyczajna może usprawiedliwiać represje”.

Brandeis dodał, że jeśli potencjalne niebezpieczeństwo związane z wypowiedzią nie osiąga poziomu nagłego zagrożenia, właściwą reakcją jest odpowiedź: „więcej mowy, a nie wymuszone milczenie”.

Prawa dotyczące „mowy nienawiści”, które obowiązują w wielu innych krajach i pozwalają rządowi karać wypowiedzi tylko dlatego, że ich przekaz jest nieakceptowalny, niepokojący lub wzbudzający lęk, zbyt często służą do tłumienia współczesnych odpowiedników Anity Whitney – osób głoszących niepopularne i opozycyjne poglądy. Nie byłoby to ani trochę postępowe, gdyby Stany Zjednoczone powróciły do reżimu prawnego, który umożliwia przedstawicielom władzy uciszanie swoich krytyków.

MÓWIĆ NALEŻY WIĘCEJ, A NIE MNIEJ

Przemoc i zachowania dyskryminujące muszą być szybko karane, a wypowiedzi przekazujące dyskryminujące i nienawistne idee powinny być stanowczo obalane. Jednak karanie idei, które uważamy za nienawistne lub dyskryminujące, nie tylko narusza omówione wcześniej podstawowe zasady wolności słowa, ale także może pogłębiać poczucie nieufności i wzajemną dyskryminację wewnątrz społeczności, zamiast je niwelować.

Badania wskazują, że nikt z nas nie jest odporny na „ukryte” lub nieuświadomione uprzedzenia, które przenikają nasze społeczeństwo, pnąc się po głęboko zakorzenionym systemie dyskryminacji. Dlatego wypowiedzi powielające dyskryminujące stereotypy często wynikają z ignorancji lub braku wrażliwości, a nie ze złej woli. Oczywiście, należy stanowczo zwalczać uprzedzenia – także te niezamierzone. Ale narzędzia muszą być odpowiednio do tego dobrane. Osoba, która nieumyślnie przekazuje stereotypowe poglądy, z większym prawdopodobieństwem zareaguje pozytywnie na konstruktywne działania edukacyjne niż na oskarżenia o „mowę nienawiści” i związane z tym kary.

Co więcej, nawet wobec osób, które świadomie podtrzymują i głoszą nienawistne poglądy, strategie edukacyjne przynoszą bardziej wymierne rezultaty niż cenzura, jeśli chodzi o zmianę przekonań i ograniczenie ich szkodliwego wpływu. Omówię to w rozdziale ósmym.

Tak jak „mowa nienawiści” i „przestępstwa z nienawiści” niestety się szerzą, tak rośnie liczba narzędzi do przeciwdziałania nim – dostępne są obszerne zasoby informacji oraz szkolenia, a także istnieją organizacje, które umożliwiają każdemu z nas zabranie głosu, zarówno w obronie własnej, jak i w obronie innych osób będących celem takich wypowiedzi.

W zasięgu ręki mamy również wiele niebazujących na cenzurze środków przeciwdziałania potencjalnym szkodom – do których może przyczyniać się konstytucyjnie chroniona „mowa nienawiści” – takim jak dyskryminacja, przemoc fizyczna i psychiczna. Nowo powstała interdyscyplinarna dziedzina badań nad zjawiskiem „mowy nienawiści” analizuje właśnie tego typu nieoparte na cenzurze interwencje, a obrońcy praw człowieka na całym świecie opowiadają się za ich szerszym wykorzystaniem.

Szczególnie pokrzepiające jest to, że coraz częściej słyszymy głosy werbalnego sprzeciwu ze strony reprezentantów grup szkalowanych poprzez „mowę nienawiści”, a także wielu innych członków społeczności i liderów. Ten narastający opór wobec nienawistnych słów i czynów – za pomocą siły wolności słowa, a nie cenzury czy przemocy – budzi nadzieję, zwłaszcza wobec demonstracji ruchów takich jak altprawica (ang. alt-right) i im podobnych. Na naszych oczach doszło do niezwykłego i ponadpartyjnego wybuchu komentarzy i pokojowych protestów, które potępiają ideologie nienawiści i przemoc, a zarazem celebrują wskrzeszone na nowo zaangażowanie naszego narodu w sprawy równości, inkluzywności i harmonii pomiędzy grupami społecznymi. Ten chóralny głos mowy przeciwdziałającej potwierdza kluczową rolę Pierwszej Poprawki w promowaniu fundamentalnych wartości.

ROZDZIAŁ 1

Omówienie

Ten rozdział przedstawia krótkie omówienie kontrowersji wokół „mowy nienawiści”. Stanowi tło dla głębszej analizy zawartej w kolejnych rozdziałach oraz podstawę do dalszej refleksji, dyskusji i debaty.

CZYM JEST „MOWA NIENAWIŚCI”?

Wiele kontrowersji politycznych – i wywoływana przez nie zażarta retoryka – doprowadziło do wzajemnych oskarżeń o „mowę nienawiści”. Na przykład członkowie ruchu Black Lives Matter (BLM) byli oskarżani o „mowę nienawiści” wobec policjantów, podczas gdy wiele głosów krytycznych wobec tego ruchu uznano za „mowę nienawiści” skierowaną przeciwko jego zwolennikom lub ogólnie Afroamerykanom. Nathan Damigo, założyciel i lider nacjonalistycznej grupy Identity Evropa, której członkostwo jest ograniczone do osób „pochodzenia europejskiego, nie semickiego”, odrzuca określenia takie jak „rasista” i „zwolennik supremacji”, uznając je za „nienawistne wypowiedzi wymierzone w białych”.

Ci, którzy potępiają biały przywilej, bywają oskarżani o „mowę nienawiści” wobec białych ludzi. Ewangeliczni chrześcijanie, którzy twierdzą, że seksualność LGBTQ jest grzeszna, są oskarżani o „mowę nienawiści” wobec osób homoseksualnych, natomiast osoby wysuwające te oskarżenia wobec ewangelicznych chrześcijan są oskarżane o religijną „mowę nienawiści”. Podobnie krytycy niektórych islamskich nauk dotyczących kobiet oskarżają muzułmańskich przywódców religijnych o „mowę nienawiści” wobec kobiet, podczas gdy oni sami są oskarżani o „islamofobię”, czyli „mowę nienawiści” wobec muzułmanów.

„Mowa nienawiści” jest również używana jako epitet do piętnowania wielu kontrowersyjnych form wypowiedzi, w tym fake newsów, nawoływania do terroryzmu, palenia flagi amerykańskiej, rozprzestrzeniania bez zgody materiałów pornograficznych czy demonstracji antyaborcyjnych. Ostatecznie to, co łączy wszystkie wypowiedzi oznaczone etykietą „mowy nienawiści”, to fakt, że ich krytycy nie akceptują – a często wręcz nie mogą znieść – treści przekazywanych przez te wypowiedzi i dlatego chcą je stłumić.

PRAWNE UREGULOWANIE „MOWY NIENAWIŚCI” ZAGRAŻA ZARÓWNO WOLNOŚCI, JAK I RÓWNOŚCI

„Wolność słowa to nie tylko najlepszy przyjaciel mniejszości […], to jedyny przyjaciel, na którym możemy polegać”.

Jonathan Rauch, starszy członek Brookings Institution i obrońca praw osób LGBTQ

„Każdy wielki orędownik praw Afroamerykanów w naszej historii – w tym Frederick Douglass, W.E.B. DuBois i Martin Luther King – był również wojownikiem o wolność słowa”.

Profesor Jonathan Zimmerman, Uniwersytet Pensylwanii

Pomimo różnych definicji przyjmowanych i proponowanych w ustawodawstwie dotyczącym „mowy nienawiści” wszystkie przepisy mają dwie zasadnicze wady z punktu widzenia Pierwszej Poprawki. Po pierwsze, naruszają zasadę neutralności światopoglądowej oraz zasadę stanu zagrożenia, ponieważ pozwalają rządowi tłumić wypowiedzi tylko dlatego, że ich treść jest nieakceptowalna, niepokojąca lub budząca lęk, a nie dlatego, że bezpośrednio powoduje ona poważną i nieuchronną szkodę. Po drugie, gdy dajemy rządowi prawo decydowania o tym, jakie słowa i idee wolno nam wypowiadać i jakich słuchać, podważana jest wolność myślenia – sedno autonomii jednostki i podstawa demokratycznego samorządu.

Ponadto, jak wyjaśniam szczegółowo w rozdziale czwartym, ustawy dotyczące „mowy nienawiści” naznaczone są także trzecią wadą konstytucyjną wynikającą z dwóch powyższych: są zbyt niejasne i szerokie, co wymusza ich egzekwowanie na podstawie subiektywnych ocen skarżących i władz wykonawczych. Choć tego rodzaju ustawy mogą być formułowane z różną precyzją, wszystkie opierają się na pojęciach wymagających subiektywnych osądów – począwszy od samego pojęcia „nienawiści”.

Ponieważ owe przepisy nie przestrzegają zasad neutralności światopoglądowej ani stanu zagrożenia, są też siłą rzeczy pozbawione wynikających z tych zasad ograniczeń, które kontrolowałyby uznaniowość władz. Gdy rząd ma uprawnienia do tłumienia wypowiedzi z powodu ich domniemanego negatywnego wpływu lub niepopularności, uzyskuje niemal nieograniczoną władzę do cenzurowania.

W Stanach Zjednoczonych praktycznie wszystkie akademickie kodeksy dotyczące „mowy nienawiści”, które były przedmiotem analizy sądowej, zostały unieważnione z powodu zbyt dużej ogólności i zbyt wielu niejasności. Podobnie język używany w ustawach podejmujących temat „mowy nienawiści” w innych krajach pokazuje, że pomimo różnic w detalach, wszystkie tego typu ustawy dają rządowi uznaniową, subiektywną władzę do karania szerokiego zakresu wypowiedzi.

Konsekwencją tych podstawowych problemów z Pierwszą Poprawką jest to, że ustawy dotyczące „mowy nienawiści” prowadzą ostatecznie do tłumienia wypowiedzi uważanych za warte ochrony – nawet przez zwolenników tych ustaw – w ramach utrzymania wielowymiarowej debaty publicznej i wyrażenia sprzeciwu niezbędnego w kształtowaniu demokracji.

Jak ujęła to trafnie Eleanor Holmes Norton, afroamerykańska prawniczka działająca na rzecz praw obywatelskich i pierwsza kobieta na stanowisku przewodniczącej Komisji ds. Równości Szans w Zatrudnieniu, a także wieloletnia przedstawicielka Dystryktu Kolumbii w Kongresie:

„Praktycznie rzecz biorąc, nie da się napisać kodeksu zakazującego wypowiedzi, który nie mógłby zostać wykorzystany na opak i skierowany przeciwko wypowiedziom, których nikt nie zamierza zakazywać. Próbowano już tego wielokrotnie”.

Owszem, „mowa nienawiści” może rzeczywiście nieść ze sobą negatywne skutki. Stara dziecięca rymowanka o tym, że „kije i kamienie kości mi połamią, ale słowa nigdy mnie nie zranią”, jest nieprawdziwa. Mówię to z własnego doświadczenia jako osoba, która sama była obrzucana antysemickimi i mizoginistycznymi wypowiedziami. Mimo to uważam, że nadal powinniśmy chronić „mowę nienawiści”, a dobrze podsumowuje to inne znane powiedzenie, że „lekarstwo jest gorsze od choroby”. Jeszcze bardziej niebezpieczna niż potencjalna szkodliwość słów dla jednostek i społeczeństwa jest potencjalna szkodliwość rządu, który egzekwowałby przepisy o „mowie nienawiści”. Nietrudno przewidzieć, że prędzej czy później ta elastyczność władzy zostanie użyta do uciszania niepopularnych idei, mówców i grup pozbawionych wpływów. Aby zapobiec temu zagrożeniu, Sąd Najwyższy konsekwentnie ograniczał rządom możliwość karania wypowiedzi tylko dlatego, że ich treść jest niepożądana, niepokojąca lub budząca lęk. Zamiast tego rząd może sankcjonować wypowiedzi – w tym także „mowę nienawiści” – jedynie gdy bezpośrednio powodują konkretną, nieuchronną, poważną szkodę, na przykład nawołują do rychłych aktów przemocy lub działań niezgodnych z prawem. Takie przesłanki ograniczają uprawnienia rządu do cenzury i zmniejszają ryzyko, że restrykcje zostaną wykorzystane wyłącznie lub głównie do tłumienia niepopularnych poglądów.

Oddanie w ręce rządu władzy do uciszania idei, które są nieakceptowane, niepokojące lub budzące lęk, nie tylko podważa ideę wolności i demokracji, ale także niweczy cele równości, które przyświecają przepisom o „mowie nienawiści”. Jak łatwo się bowiem domyślić, przepisy te są stosowane przeciwko niepopularnym mówcom i ideom, ale zbyt często również wobec wypowiedzi osób słabszych i marginalizowanych, które rzekomo mają chronić.

Problemy te wykluwają się z założeń, jakimi kierują się zwolennicy przepisów mających regulować „mowę nienawiści”. Twierdzą oni, że nasze instytucje społeczne, w tym systemy karne i cywilne, odzwierciedlają zakorzeniony rasizm i inne formy dyskryminacji. Wskazują też na ukryte lub nieuświadomione uprzedzenia, które nasza kultura w nas zaszczepiła. W obliczu tych realiów można się spodziewać, że instytucje i osoby egzekwujące przepisy o „mowie nienawiści” nie będą działać w sposób sprzyjający mniejszościom. Rzeczywiste doświadczenia związane z egzekwowaniem tych przepisów na całym świecie, omawiane w niniejszej książce, pokazują, że ów schemat, którego się obawiano, realnie się zmaterializował – i to nawet w rozwiniętych demokracjach.

Nie przechodząc koło tych kwestii obojętnie, niektórzy z głównych zwolenników wprowadzenia przepisów dotyczących „mowy nienawiści” w Stanach Zjednoczonych zaproponowali, by stosować je wyłącznie wobec wypowiedzi skierowanych przeciwko grupom, które historycznie były dyskryminowane. Taki sposób stosowania przepisów – faworyzujący niektórych mówców i poglądy kosztem innych – wprost narusza podstawowe zasady równości i wolności słowa. Sam sposób egzekwowania tych przepisów wiąże się również z poważnymi trudnościami praktycznymi, co przyznają nawet ich zwolennicy.

Weźmy jeden przykład tego problemu: w artykule z 1989 roku, który poruszył opinię publiczną, profesor prawa Mari Matsuda argumentowała, że należy karać przekazy o „rasowej niższości”, które są „skierowane przeciwko historycznie uciskanej grupie” i mają charakter „prześladowczy, nienawistny i poniżający”. Sama jednak przyznała, że stosowanie tych kryteriów nie jest wcale takie oczywiste, zwłaszcza gdy dane słowa „są używane przez jednego podwładnego jako napaść werbalna względem drugiego”.

Ruchy na rzecz równouprawnienia zawsze polegały na silnej wolności słowa, w szczególności na zasadzie neutralności światopoglądowej oraz zasadzie stanu zagrożenia, które stanowią ochronę dla równościowych idei często postrzeganych jako szkodliwe, nienawistne, niepokojące i niebezpieczne. Z definicji idee podważające status quo i wzywające do zmian w prawie są często odbierane negatywnie przez większość społeczeństwa lub przez elitę władzy.

Tak właśnie było z wypowiedziami kwestionującymi niesprawiedliwość rasową. Czołowy obrońca niewolnictwa senator John C. Calhoun twierdził, że abolicjoniści krytykujący niewolnictwo „zniesławiają amerykańskie Południe i wyrządzają krzywdę emocjonalną”. W latach 30. XIX wieku wiele południowych stanów uchwaliło ustawy zakazujące wypowiedzi abolicjonistycznych, ponieważ obawiano się, że doprowadzą one do przemocy – w szczególności do buntów niewolników – a nawet zagrożą przetrwaniu kraju. Historyk prawa Michael Kent Curtis zauważył, że nawet wielu mieszkańców Północy podzielało powszechne przekonanie, że publikacje abolicjonistyczne doprowadzą do buntów niewolników. Martin Luther King wysłał swój słynny list otwarty z więzienia w Birmingham – znalazł się w nim, ponieważ starał się potępiać segregację rasową i dyskryminację wśród odbiorców, którzy nienawidzili i bali się tego przesłania.

Mając na uwadze spójny wzorzec, jakim posługiwały się władze w uchwalaniu i egzekwowaniu przepisów w celu tłumienia działań na rzecz praw obywatelskich, Narodowe Stowarzyszenie na Rzecz Awansu Ludności Kolorowej (ang. National Association for the Advancement of Colored People – NAACP) oraz inni liderzy ruchu praw obywatelskich w XX wieku sprzeciwiali się cenzurze opartej na poglądach – w tym przepisom odnoszącym się do „mowy nienawiści”. Gdy takie przepisy zostały uchwalone w Skokie w stanie Illinois w 1977 roku z zamiarem zablokowania planowanej demonstracji neonazistów, Amerykańska Unia Swobód Obywatelskich (ang. American Civil Liberties Union – ACLU), która finalnie przyczyniła się do ich obalenia dzięki wygraniu sprawy przed Sądem Najwyższym, zwróciła uwagę, że tego typu przepisy „mogłyby zostać użyte do zatrzymania konfrontacyjnego marszu Martina Luthera Kinga do Cicero w stanie Illinois w 1968 roku”. [W rzeczywistości marsz odbył się w 1966 roku, a Martin Luther King osobiście nie brał w nim udziału – przyp. red.].

Co istotne, szkody, do których rzekomo miały prowadzić wypowiedzi abolicjonistyczne – zniesławienie, krzywda emocjonalna i przemoc – to dokładnie te same szkody, które obecnie przywołuje się jako uzasadnienie dla stworzenia przepisów mających regulować „mowę nienawiści”. W związku z tym niektórzy ich zwolennicy argumentują, że powinny dotyczyć zniesławienia grupowego lub wypowiedzi naruszających reputację lub godność, inni twierdzą, że powinny skupiać się na wypowiedziach mogących powodować szkody emocjonalne lub psychiczne, jeszcze inni uważają, że powinny dotyczyć jedynie wypowiedzi, które prowadzą do przemocy. Gdybyśmy z takich powodów zrobili dla „mowy nienawiści” wyjątek od zasady neutralności światopoglądowej i zasady stanu zagrożenia, oznaczałoby to osłabienie ochrony współczesnych odpowiedników wypowiedzi abolicjonistycznych i na rzecz praw obywatelskich – czyli wypowiedzi popierających sprawiedliwość rasową, które dla części urzędników i obywateli mogą mieć charakter niepożądany, niepokojący lub budzący lęk.

Głównym celem stałyby się wypowiedzi ruchu Black Lives Matter, który był szkalowany jako promujący „mowę nienawiści”, a nawet oskarżany o podżeganie do zabójstw policjantów. Rzeczywiście, wobec organizacji Southern Poverty Law Center, specjalizującej się w sporach dotyczących praw obywatelskich i monitorującej „grupy szerzące mowę nienawiści”, były stosowane naciski, by ruch BLM został uznany za taką właśnie grupę. Po wydarzeniach w Charlottesville z sierpnia 2017 roku niektóre stanowe ciała ustawodawcze oraz Krajowy Komitet Partii Republikańskiej rozważały rezolucje potępiające uprzedzenia i „mowę nienawiści”, w których miało się znaleźć również potępienie dla ruchu BLM.

Podobne mechanizmy widać w odniesieniu do ruchów na rzecz praw kobiet i wolności reprodukcyjnej. Przesłanie nawołujące do reformy prawa było postrzegane jako niepożądane, niepokojące lub budzące lęk z perspektywy tradycyjnych wartości religijnych i kulturowych, a więc było cenzurowane. Z tego samego powodu Margaret Sanger, założycielka organizacji Planned Parenthood, wielokrotnie lądowała w więzieniu.

Gdy poszukamy bardziej współczesnych przykładów, możemy zwrócić uwagę na ruch na rzecz praw osób LGBTQ, który szczególnie silnie opierał się na swobodnej ekspresji, a ta w wielu osobach budziła nienawiść, a wręcz uznawano, że generuje to uczucie. Zauważa to Jonathan Rauch, którego cytat otwiera tę książkę. Wszak dla osób LGBTQ pierwszym krokiem ku wyzwoleniu i równości było głośne mówienie o swojej sytuacji, tzw. wyjście z szafy (ang. coming out of the closet), i nieskrępowane wyrażanie swojej orientacji seksualnej oraz tożsamości płciowej. Z drugiej strony, do niedawna znaczna większość społeczeństwa i przedstawicieli władzy postrzegała działania na rzecz praw osób LGBTQ jako wypowiedzi niepożądane, niepokojące i budzące lęk – i dlatego poddawano je różnym formom cenzury.

TŁUMIENIE KONSTYTUCYJNIE CHRONIONEJ „MOWY NIENAWIŚCI” NA KAMPUSACH UNIWERSYTECKICH

„Powinniśmy pamiętać o długiej, smutnej historii zakazywania wystąpień działaczy na rzecz praw obywatelskich na uniwersytetach Południa pod pretekstem tego, że mogą »zakłócać spokój« lub być »obraźliwe« dla społeczności akademickiej – nie wspominając już o wcześniejszym wykluczaniu domniemanych komunistów”.

Derek Bok, prezydent Uniwersytetu Harvarda

Ugruntowane zasady Pierwszej Poprawki, które chronią konstytucyjnie dozwoloną „mowę nienawiści”, nigdy nie były tak naprawdę dobrze rozumiane przez większość społeczeństwa. W rzeczywistości wiele osób błędnie zakłada, że to, co nazywają „mową nienawiści”, w ogóle nie podlega ochronie wynikającej z Pierwszej Poprawki.

Pozwolę sobie przytoczyć dwie niedawne sytuacje, które miały miejsce w 2017 roku. Po tym, jak Uniwersytet Kalifornijski w Berkeley odwołał wykład konserwatywnej felietonistki i komentatorki politycznej Ann Coulter, były przewodniczący Krajowego Komitetu Partii Demokratycznej i gubernator stanu Vermont Howard Dean oświadczył, że „mowa nienawiści nie jest chroniona przez Pierwszą Poprawkę”. Miesiąc później Ted Wheeler, burmistrz Portland w stanie Oregon, powtórzył to mylne twierdzenie słowo w słowo, gdy próbował odwołać dwa planowane wiece, które określił jako „alternatywnie prawicowe” (ang. alt-right).

Niestety, w ostatnich latach byliśmy świadkami powszechnego tłumienia wypowiedzi na kampusach uniwersyteckich, gdzie wolność słowa i wolność akademicka powinny być nadrzędnie chronionymi wartościami. Gdy pod koniec lat 80. uczelnie publiczne wprowadziły kodeksy przeciwko „mowie nienawiści”, błyskawicznie doczekały się reakcji ACLU i innych organizacji oskarżających je o naruszanie Pierwszej Poprawki. Mimo wszystko niektóre instytucje szkolnictwa wyższego wciąż próbują tłumić to, co uznają za „mowę nienawiści”, powołując się na przepisy przeciwko „nękaniu” oraz obowiązek „cywilizowanego zachowania”.

W niektórych przypadkach dzisiejsza kampusowa cenzura zagraża jeszcze szerszemu zakresowi wypowiedzi niż wcześniejsze kodeksy dotyczące „mowy nienawiści”, które już dawno straciły ważność. Na przykład niektóre uczelnie posunęły się do wprowadzenia zakazu wyrażania idei, które część studentów może uznać za „niepożądane” lub które sprawiają, że czują się oni „niekomfortowo”. Co więcej, na bazie dawniej obowiązujących uczelnianych regulacji w sprawie „mowy nienawiści” zazwyczaj karano jedynie osobiste obelgi skierowane bezpośrednio do konkretnej osoby lub małej grupy osób. Natomiast dzisiejsza rozszerzona koncepcja „mowy nienawiści” często obejmuje wszelkie wypowiedzi, które przez część studentów mogą zostać uznane za obraźliwe.

W 2015 roku Departament Policji Uniwersytetu Missouri (tak, mówimy o policji działającej na kampusie!) wysłał drogą mailową wiadomość do studentów, w której zachęcał do zgłaszania wszelkich „nienawistnych lub krzywdzących wypowiedzi”, obiecując wszczęcie śledztwa w każdej takiej sprawie i przekazanie jej władzom uczelni w celu podjęcia postępowania dyscyplinarnego. Poza oficjalną cenzurą wielu studentów i wykładowców publicznych uczelni wyższych zaczęło stosować autocenzurę, zwłaszcza w odniesieniu do drażliwych i kontrowersyjnych tematów, które pilnie wymagały szczerej i żarliwej debaty. Ze względu na możliwe negatywne konsekwencje wielu boi się oskarżenia o „mowę nienawiści” – a nawet o to, że powiedzieli coś, co mogło sprawić, iż ktoś poczuł się „niekomfortowo”, co w obecnym klimacie akademickim uchodzi za poważne wykroczenie.

DLACZEGO POWINNIŚMY OTOCZYĆ WYPOWIEDZI SZCZEGÓLNĄ OCHRONĄ?

„Wolność wypowiedzi to nie tylko podstawowe prawo, ale także »aktywator« umożliwiający korzystanie z innych praw, w tym ekonomicznych, społecznych i kulturalnych, takich jak prawo do edukacji oraz prawo do uczestnictwa w życiu kulturalnym i korzystania z dobrodziejstw postępu naukowego […], a także praw obywatelskich i politycznych. […] Wykorzystywanie prawa karnego do sankcjonowania legalnych wypowiedzi stanowi jedną z najpoważniejszych form ograniczenia […], ponieważ w konsekwencji prowadzi też do innych naruszeń praw człowieka”.

Frank LaRue, były Specjalny Sprawozdawca ONZ ds. Wolności Słowa

„Pierwsza Poprawka […] to nie tylko siła napędowa demokracji i niezbędny element wolności, ale także gwarant istnienia społeczeństwa obywatelskiego jako takiego. Chroni prasę, świat akademicki, religię, partie polityczne i organizacje pozarządowe”.

David Cole, dyrektor prawny ACLU

Dlaczego nie powinniśmy tłumić wypowiedzi, które wyrażają nienawistne i wykluczające poglądy? Dlaczego nie mielibyśmy powstrzymywać rozpowszechniania takich idei, skoro mogą one prowadzić do dyskryminacji lub przemocy? Dlaczego nie mielibyśmy chronić dobrostanu psychicznego i godności osób, które są przez takie wypowiedzi obrażane?

Otóż konstytucyjnie chroniona „mowa nienawiści” nie powoduje bezpośrednio konkretnej, nieuchronnej, poważnej szkody – i właśnie dlatego nie może być karana. Ale dlaczego by nie uznać cenzury za uzasadnioną z uwagi na domniemaną szkodliwość wypowiedzi, która może emocjonalnie ranić lub w przyszłości pośrednio przyczynić się do aktów dyskryminacji lub przemocy?

To są poważne pytania, na które przeciwnicy ustaw zakazujących „mowy nienawiści” muszą udzielić poważnych odpowiedzi. I właśnie taką odpowiedź ma dać ta książka. Jest to szczególnie palące zadanie, ponieważ argumenty mające uzasadnić zakazywanie „mowy nienawiści” są dokładnie tymi samymi argumentami, które historycznie służyły do tłumienia każdej niepopularnej, niepokojącej lub budzącej lęk wypowiedzi – nawet jeśli nie wywoływała ona bezpośrednio poważnej szkody.

Przykłady, które świetnie znamy z życia publicznego, to chociażby wypowiedzi krytykujące wojnę lub politykę rządu, nawołujące do bezczeszczenia flagi, uznawane za promowanie terroryzmu lub „ekstremizmu”, a także fake newsy, pokazywanie przemocy, wypowiedzi budzące niepokój lub dyskomfort słuchaczy lub takie, które konserwatyści religijni i kulturowi traktują jako obraźliwe dla „tradycyjnych wartości rodzinnych”. Nawet wypowiedzi dotyczące seksualności były brane na celownik jako rzekomo przyczyniające się do szkód takich jak dyskryminacja kobiet, nieplanowane ciąże u nastolatek czy rozkład norm społecznych.

Często słyszymy wezwania do cenzury tych i innych rodzajów wypowiedzi właśnie dlatego, że ich treść jest niepożądana, niepokojąca lub wzbudzająca lęk. Książka ta wyjaśnia, dlaczego takie argumenty nie uzasadniają cenzurowania „mowy nienawiści”, pokazuje również, dlaczego nie powinny one stanowić podstawy do tłumienia innych kontrowersyjnych wypowiedzi.

Badania dowodzą, że większość dorosłych Amerykanów niewiele wie o Pierwszej Poprawce, a tym bardziej o tym, jak interpretował i stosował ją Sąd Najwyższy. Wielu zwolenników zakazu konstytucyjnie chronionej „mowy nienawiści” nie zna nawet intelektualnego fundamentu leżącego u jej podstaw, a mianowicie przekonania, że wypowiedź – w przeciwieństwie do „gestów niewerbalnych” – ma szczególną wartość.

Wolność słowa od zarania dziejów cieszyła się szacunkiem z wielu powodów – jest uznana za podstawowy przywilej człowieka w świetle prawa międzynarodowego i w większości systemów prawnych poszczególnych krajów. Z punktu widzenia jednostki jest ona niezbędna do formułowania i przekazywania myśli oraz wyrażania emocji. W Stanach Zjednoczonych to też podwalina demokracji, która umożliwia tym mówiącym o sobie „My, Naród” – czyli obywatelom – wymianę informacji i opinii oraz wpływa na politykę i pociąganie rządzących do odpowiedzialności. Wolność słowa to także warunek korzystania z innych praw, umożliwiający działanie i organizowanie się na rzecz tych praw oraz wywieranie nacisku na polityków, kiedy są one pogwałcane. Wolność słowa jest też niezbędna w poszukiwaniu prawdy i promowaniu tolerancji.

W 2010 roku Liu Xiaobo, chiński obrońca praw człowieka oraz laureat Pokojowej Nagrody Nobla, przebywając w więziennej celi, pięknie opisał to cenne prawo, które kosztowało go utratę wolności osobistej: „Wolność wypowiedzi to fundament praw każdej osoby, źródło człowieczeństwa i matka prawdy”.

Wielu sędziów Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych w swoich orzeczeniach powoływało się na wielowymiarowe korzyści wynikające z wolności słowa – zarówno dla wolności obywatelskiej, jak i dla równości. Co ciekawe, większość tych spraw dotyczyła wypowiedzi, których przekaz był niepopularny, niepokojący lub budzący lęk – bo tylko takie wypowiedzi były cenzurowane, co prowadziło do sporów konstytucyjnych. Niektóre z tych spraw dotyczyły „mowy nienawiści”, ale jeszcze więcej odnosiło się do wypowiedzi w obronie praw obywatelskich, które w wielu miejscach Stanów Zjednoczonych przez długi czas uważano za niepożądane i niebezpieczne.

Na szali leży więc szczególna wartość, jaką niosą słowa – w przeciwieństwie do innych, „niewerbalnych” działań – a także pośrednia i trudna do przewidzenia rola wypowiedzi w wyrządzaniu krzywd. Oczywiście, wypowiedzi mogą wpływać na emocje, psychikę, przekonania i zachowania innych osób. W przeciwieństwie do czynów fizycznych wpływają na nie jednak tylko pośrednio – poprzez sposób, w jaki zostaną odebrane i zinterpretowane przez słuchacza. A to zależy od wielu zmiennych takich jak osobowość i doświadczenia danej osoby, a także otoczenie, w jakim przebywa. Dlatego rzucanie słów nie jest tym samym co rzucanie przysłowiowymi „kijem i kamieniem”. Kije i kamienie wyrządzają krzywdę bezpośrednio, fizyczną siłą, natomiast słowa co najwyżej mogą potencjalnie przyczynić się do krzywdy; to, czy konkretne słowa rzeczywiście ją wyrządzą, zależy od tego, jak poszczególni odbiorcy je odczytają i jak na nie zareagują, a to z kolei jest uwarunkowane osobowością i sytuacją życiową tych osób, w co wchodzi niezliczona liczba czynników mogących wpływać na psychikę i zachowanie.

Podsumowując: słowo cechuje się większą wartością dodaną i mniejszym negatywnym oddziaływaniem w porównaniu z większością czynów fizycznych, dlatego zasługuje na szczególną ochronę.

OBYWATELE INNYCH KRAJÓW RÓWNIEŻ PODZIELAJĄ AMERYKAŃSKIE PODEJŚCIE

„Międzynarodowe prawo dotyczące obraźliwych wypowiedzi powinno być stosowane w taki sposób, […] aby bardziej chroniło wolność słowa, zgodnie z podejściem przyjętym na mocy Pierwszej Poprawki przez Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych. […] Sam zamiar wzbudzenia nienawiści, wrogości lub zachęcania do dyskryminacji nie powinien być traktowany jako wystarczająca podstawa do nałożenia sankcji karnych”.

Amal Clooney i Philippa Webb, brytyjskie prawniczki specjalizujące się w prawach człowieka

„Amerykański sposób radzenia sobie z nazizmem […] zawsze wydawał mi się dojrzalszym podejściem do zagrożeń czyhających na liberalną demokrację. Niemieckie [zakazy dotyczące »mowy nienawiści«] brzmią jak trwała deklaracja braku zaufania do […] debaty i […] edukacji. […] Wierzę w zdolność demokratycznego społeczeństwa do samoregulacji. Chciałabym, żeby Niemcy też w to uwierzyły”.

Anna Sauerbrey, redaktorka niemieckiego dziennika „Der Tagesspiegel”

Wprowadzenie przepisów dotyczących „mowy nienawiści” podważa uniwersalne zasady wolności, równości i demokracji. Dlatego sprzeciw wobec tych legislacji opiera się nie tylko na prawie amerykańskim (Pierwsza Poprawka), ale także na międzynarodowych zasadach wolności słowa, m.in. wynikających z Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych. Dla uściślenia, nawet przy stosowaniu tych samych ogólnych zasad rezultaty mogą być różne z uwagi na różne konteksty sytuacyjne. Na przykład „mowa nienawiści”, która w jednym kraju nie stanowi bezpośredniego zagrożenia poprzez wzywanie do przemocy, w innym kraju może już je stanowić.

Mam nadzieję, że ogólne zasady, które przedstawiam w tej książce, zostaną przynajmniej dobrze przemyślane przez tych, którzy angażują się w promowanie wolności słowa i równości w innych zakątkach świata. Warto zauważyć, że amerykańskie podejście do tych kwestii było i jest propagowane przez aktywistów działających na rzecz praw człowieka, prawników oraz innych ekspertów z całego świata, także tych związanych z organizacjami międzynarodowymi. Ci wszyscy specjaliści mieli okazję w swoich krajach zobaczyć na własne oczy rzeczywisty wpływ przepisów dotyczących „mowy nienawiści” i doszli do wniosku, że te przepisy – niezależnie od stojących za nimi szlachetnych pobudek – okazywały się w rzeczywistości szkodliwe.

Oto kilka przykładów wypowiedzi tych, którzy na całym świecie kwestionują wprowadzenie regulacji odnośnie do „mowy nienawiści”.

W 2017 roku Europejskie Centrum Wolności Prasy i Mediów (ang. European Centre for Press and Media Freedom – ECPMF) z siedzibą w Niemczech wydało oświadczenie sprzeciwiające się niemieckiemu prawu, które nakazuje mediom społecznościowym blokowanie lub usuwanie przejawów „mowy nienawiści”, twierdząc, że: „Walka z nielegalnym podżeganiem do przemocy, nienawiści […] i dyskryminacji jest rzeczywiście […] kluczowa. […] Ale […] cenzura wypowiedzi nigdy nie okazała się skuteczna: to raczej dzięki zwiększeniu liczby wypowiedzi […] jest szansa na wzmocnienie naszych społeczeństw”.

W 2017 roku zróżnicowana rasowo grupa znanych południowoafrykańskich komików i satyryków wezwała do ograniczenia krajowych przepisów dotyczących „mowy nienawiści” w taki sposób, aby zasadniczo odpowiadały amerykańskiemu podejściu. Członkowie tego porozumienia wyrazili zaniepokojenie wpływem cenzury humoru wynikającej z przepisów, w tym humoru o zabarwieniu politycznym.

W 2015 roku Europejska Komisja Przeciwko Rasizmowi i Nietolerancji (ang. European Commission against Racism and Intolerance – ECRI) opublikowała raport krytykujący europejskie przepisy dotyczące „mowy nienawiści” jako niewystarczająco skuteczne, a nawet potencjalnie przynoszące odwrotny skutek. Komisja zaapelowała do krajów europejskich o priorytetowe traktowanie alternatywnych środków o charakterze niecenzurującym, takich jak kontr-mowa, uznając, że jest „znacznie bardziej prawdopodobne”, że właśnie one, a nie cenzura, będą w stanie skutecznie wyeliminować „mowę nienawiści” i jej potencjalne negatywne konsekwencje.

W 2015 roku UNESCO opublikowała raport pt. Przeciwdziałanie mowie nienawiści w internecie (ang. Countering Online Hate Speech), w którym podkreślono, że „w ogólnym ujęciu stosowanie kontr-mowy przynosi lepsze efekty niż tłumienie wypowiedzi”.

Nawet komitet nadzorujący wprowadzenie obowiązującej od 1969 roku Międzynarodowej konwencji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej (ang. International Convention on the Elimination of Racial Discrimination – ICERD), która zobowiązuje państwa do wprowadzania przepisów przeciwko „mowie nienawiści”, w 2013 roku zmniejszył nacisk na egzekwowanie tych przepisów, zamiast tego podkreślając znaczenie „edukacji na rzecz tolerancji i kontr-mowy […] jako skutecznych antidotów na rasistowską mowę nienawiści”.

Powyższe przykłady to tylko garstka z wielu podobnych krytycznych komentarzy, które mogłabym przytoczyć. W książce z 2016 roku popierającej amerykańskie stanowisko profesor Uniwersytetu Oksfordzkiego Timothy Garton Ash napisał:

„Niektórzy brytyjscy działacze na rzecz praw człowieka […] przyznają w kuluarach, że ze względu na zasadę równego traktowania potrzebna jest zmiana (jeśli nie całkowite uchylenie) obowiązującego w Wielkiej Brytanii prawa dotyczącego podżegania do nienawiści rasowej – lecz niewielu odważy się powiedzieć to publicznie”.

Uwagi Asha rzucają światło na kluczową kwestię: przepisy o „mowie nienawiści” podważają nie tylko wolność słowa, ale także równość. Po opublikowaniu tego fragmentu dwóch znanych brytyjskich adwokatów zajmujących się prawami człowieka publicznie skrytykowało przepisy dotyczące „mowy nienawiści” w Wielkiej Brytanii i innych krajach w artykule, który w 2017 roku ukazał się w czasopiśmie „Columbia Human Rights Law Review”, cytowanym przeze mnie wcześniej.

PRZEZ DŁUGI CZAS INNE PAŃSTWA DEMOKRATYCZNE SPRZECIWIAŁY SIĘ PRZEPISOM O „MOWIE NIENAWIŚCI”

Wielu zwolenników przepisów o „mowie nienawiści” mogłoby się zdziwić, gdyby dowiedzieli się, że początkowo przepisy te były promowane przez Związek Radziecki i jego sojuszników w ówcześnie nowopowstałej Organizacji Narodów Zjednoczonych, natomiast niemal wszystkie państwa liberalno-demokratyczne stanowczo się im sprzeciwiały. Związek Radziecki konsekwentnie naciskał, aby w dokumentach tworzonych przez organy ONZ, takich jak Powszechna deklaracja praw człowieka, i innych kluczowych instrumentach znalazły się zapisy pozwalające, a nawet wymagające od państw członkowskich zakazania „mowy nienawiści”. Bezpośrednim wzorem dla proponowanych zapisów były konstytucje reżimów komunistycznych. Na przykład radziecka konstytucja z 1936 roku stanowiła, że „Każde propagowanie nienawiści rasowej lub narodowej […] podlega karze”.

Eleanor Roosevelt, która była przedstawicielką Stanów Zjednoczonych w ONZ w latach 1946–1953, ostrzegała, że włączenie takiego języka do dokumentów ONZ jest „skrajnie niebezpieczne” i „może zostać wykorzystane przez państwa totalitarne do unieważnienia pozostałych artykułów o prawach człowieka”, ponieważ „krytykę władz publicznych lub religijnych można by zbyt łatwo uznać za podżeganie do nienawiści, a w konsekwencji doprowadzić do jej zakazania”. Również przedstawiciele innych krajów demokratycznych twierdzili, że przepisy o „mowie nienawiści” mogą być wykorzystywane „do tłumienia opinii grup i partii opozycyjnych”. Obawy te niestety okazały się prorocze: komunistyczni zwolennicy takich przepisów regularnie stosowali je do tłumienia wypowiedzi opozycji politycznej, a także mniejszości etnicznych i religijnych.

Współcześni zwolennicy przepisów o „mowie nienawiści” często krytykują amerykańskie podejście pełne przekonania o własnej wyjątkowości, ale przez wiele dekad to właśnie amerykańskie stanowisko było podzielane przez większość krajów przywiązanych do wolności słowa i działających w oparciu o system demokratyczny. Oczywiście, wartość przepisów mających regulować „mowę nienawiści” nie zależy od stopnia ich popularności w różnych miejscach na świecie. Niemniej warto zauważyć, że przez długi czas bardzo wiele państw demokratycznych opierało się presji, by je wprowadzić, powołując się na argumenty, które po dziś dzień rezonują z pokaźną grupą obywateli.

NIEDEMOKRATYCZNE EGZEKWOWANIE PRZEPISÓW O „MOWIE NIENAWIŚCI” NAWET W KRAJACH DEMOKRATYCZNYCH

„Aby dostrzec rzeczywiste, a nie tylko oczekiwane skutki przepisów o mowie nienawiści […] wystarczy przyjrzeć się temu, w jaki sposób takie przepisy są obecnie stosowane w Europie i wobec kogo. Czy ktoś w ogóle mógłby uznać taki proceder za pożądany?”

Glenn Greenwald, dziennikarz

Główni zwolennicy przepisów o „mowie nienawiści” w Stanach Zjednoczonych twierdzą, że prawo powinno karać wyłącznie bezpośrednie, personalne zniewagi, a nie ogólne wypowiedzi dotyczące kwestii społecznych czy politycznych. Jednakże w innych demokracjach takie przepisy były i są często wykorzystywane do ścigania i karania wypowiedzi na temat istotnych kwestii publicznych – także padających z ust kandydatów politycznych czy urzędników państwowych.

Równie niepokojący jest fakt, że przepisy te nierzadko były stosowane do karania chrześcijańskich i muzułmańskich duchownych za cytowanie Biblii i Koranu, nawet w czasie nabożeństw w miejscach kultu. Taka cenzura to nieuchronnie wynikający z przepisów i łatwy do przewidzenia skutek oddania swobody do decydowania o tym, co jest „mową nienawiści”, w ręce urzędników państwowych. Aby zobrazować, czego można by się spodziewać po wprowadzeniu przepisów zakazujących „mowy nienawiści” w Stanach Zjednoczonych, dalej przedstawiam kilka pojedynczych przykładów wypowiedzi, które w innych krajach demokratycznych znalazły się ostatnio na celowniku w kontekście owych przepisów. (W kolejnych rozdziałach przytoczę o wiele więcej przykładów).

W 2017 roku dwóch brytyjskich kaznodziejów ulicznych zostało skazanych za głoszenie kazań opartych na Biblii, w tym wypowiedzi uznanych za obraźliwe wobec osób LGBTQ i muzułmanów. Prokurator tak uzasadnił to wysokiemu sądowi: „To, że głoszone słowa pochodzą z XVII-wiecznej Biblii, nie oznacza, że nie mogą one stanowić przestępstwa w 2016 roku”.

W 2016 roku duński sąd apelacyjny podtrzymał wyrok sądu niższej instancji wobec mężczyzny, który zamieścił na Facebooku komentarze krytykujące „ideologię islamu” i stwierdził, że „islam chce wykorzystać demokrację, by się jej pozbyć”.

W 2016 roku Laure Pora, przewodnicząca paryskiego oddziału organizacji Act Up na rzecz osób LGBTQ, została ukarana grzywną w wysokości 2300 euro za nazwanie Ludovine de La Rochère, prezeski organizacji broniącej „tradycyjnych wartości rodzinnych” i sprzeciwiającej się małżeństwom jednopłciowym, „homofobką”. Aktywiści Act Up rozwiesili plakaty z twarzą de La Rochère, na których widniało to słowo.

W 2015 roku Sąd Najwyższy we Francji utrzymał w mocy wyroki skazujące i grzywny na łączną kwotę 14 500 dolarów wobec dwunastu propalestyńskich aktywistów, którzy w supermarketach nosili koszulki z napisem „Niech żyje Palestyna, bojkotuj Izrael” i rozdawali ulotki z hasłem: „Kupowanie produktów izraelskich to legitymizowanie zbrodni w Strefie Gazy”.

W 2014 roku pewien brytyjski kościół został ukarany za wywieszenie na swojej posesji tablicy z płomieniami i napisem: „Jeśli myślisz, że Boga nie ma, to lepiej, żebyś miał rację!!”.

W 2013 roku katolicki biskup ze Szwajcarii został objęty postępowaniem karnym za cytowanie fragmentów Starego Testamentu dotyczących homoseksualizmu podczas debaty o małżeństwie i rodzinie.

W 2011 roku australijski dziennikarz oraz jego redakcja zostali skazani za felietony, w których padały skargi na to, że „w Australii są osoby o jasnej karnacji i zasadniczo europejskim pochodzeniu, które – zmotywowane możliwościami zawodowymi dostępnymi dla Aborygenów lub aktywizmem politycznym – zdecydowały się fałszywie podawać się za Aborygenów”.

W 2010 roku duński historyk i dziennikarz został skazany za to, że w jednym z wywiadów stwierdził, iż wskaźnik przestępczości wyraźnie wzrasta w rejonach zamieszkałych przez duży odsetek muzułmanów.

W 2010 roku polska policja postawiła zarzuty karne dwóm muzykom za krytyczne wypowiedzi o Biblii i Kościele katolickim. Piosenkarka powiedziała, że „ciężko wierzyć w coś, co spisał [ktoś] napruty winem i palący jakieś zioła”. Piosenkarz podczas koncertu miał powiedzieć ze sceny, że Kościół katolicki to „największa zbrodnicza sekta”, po czym podarł egzemplarz Biblii.

W 2009 roku austriacka posłanka została skazana wyrokiem więzienia w zawieszeniu i grzywną o wysokości 24 000 euro za stwierdzenie, że „w dzisiejszym systemie” Mahomet zostałby uznany za pedofila, ponieważ uważa się, że w dniu ślubu jego żona A’isza miała około 6 lub 7 lat, a 9 lat, gdy skonsumowali małżeństwo.

W 2008 roku 15-letni brytyjski chłopiec został zatrzymany przez policję i objęty śledztwem prokuratorskim za to, że podczas pokojowej demonstracji trzymał tablicę z napisem: „Scjentologia to nie religia, to niebezpieczna sekta”.

W 2008 roku wobec kanadyjskiego tygodnika „Maclean’s” zostało wszczęte postępowanie przed wieloma organami wykonawczymi z powodu artykułów, które rzekomo były islamofobiczne.

W 2008 roku Brigitte Bardot, była gwiazda kina francuskiego i długoletnia aktywistka na rzecz praw zwierząt, została skazana i ukarana grzywną o wysokości 15 000 euro za napisanie listu do ówczesnego ministra spraw wewnętrznych Nicolasa Sarkozy’ego, w którym skarżyła się na rytualny ubój owiec przez muzułmanów i stwierdziła, że muzułmanie „niszczą nasz kraj, narzucając swoje zwyczaje”.

W 2005 roku francuska gazeta „Le Monde” została uznana za winną podżegania do nienawiści wobec Żydów z powodu artykułu z 2002 roku, który krytykował niektóre działania izraelskiego rządu i nazwał Izrael „narodem uchodźców”.

W 2001 roku holenderski imam został postawiony w stan oskarżenia po tym, jak podczas wywiadu w ogólnokrajowej telewizji powiedział, powołując się na Koran i inne muzułmańskie źródła, że homoseksualizm jest „szkodliwy dla społeczeństwa holenderskiego” i powinien być traktowany jak „choroba zakaźna”.

W 1999 roku ówczesny brytyjski minister spraw wewnętrznych Jack Straw został objęty dochodzeniem w sprawie podżegania do nienawiści rasowej wobec Romów, ponieważ powiedział, że niektóre przestępstwa popełniane są przez osoby podające się za „cyganów” lub „włóczęgów”.

INSTYTUCJE SEKTORA PRYWATNEGO POWINNY CHRONIĆ WOLNOŚĆ SŁOWA

„Portale społecznościowe – choć formalnie nie podlegają Pierwszej Poprawce – mają demokratyczny obowiązek przestrzegania czegoś zbliżonego do konstytucyjnych standardów. […] Internetowe platformy służące do wymiany zdań, podobnie jak uniwersytety i media, nie powinny być »bezpiecznymi przestrzeniami«. Powinny być przestrzeniami demokratycznymi, w których zwycięstwo w starciu między ideami rozstrzyga się dzięki rozumowi i debacie […]”.

Jeffrey Rosen, profesor prawa na Uniwersytecie Waszyngtona

„Obudziłem się w złym nastroju i postanowiłem, że neonazistowski portal »The Daily Stormer« nie powinien istnieć w przestrzeni internetu. Nikt nie może mieć takiej władzy. Po tym stwierdzeniu jeden z pracowników Cloudflare zapytał mnie: »Czy to dzień, w którym umiera internet?«”.

Matthew Prince, dyrektor generalny Cloudflare

Zgadzam się z Jeffreyem Rosenem i Matthew Princem co do tego, że potężni gracze z sektora prywatnego, którzy formalnie nie podlegają konstytucyjnym ograniczeniom (bo nie są częścią rządu), powinni mimo to szanować prawa do wolności słowa osób, nad którymi sprawują władzę. Ma to szczególne znaczenie w przypadku prywatnych podmiotów działających w obszarze komunikacji, które dostarczają innym kanałów komunikacyjnych. Przykład stanowią prywatne uniwersytety oraz pośrednicy internetowi tacy jak dostawcy usług internetowych, wyszukiwarki i platformy mediów społecznościowych. Zasadniczo powinni oni powstrzymać się od zakazywania jakiejkolwiek ekspresji, której zakazać nie może nawet rząd, włączając w to również konstytucyjnie chronioną „mowę nienawiści”.

Używam słowa „zasadniczo”, ponieważ konkretne instytucje prywatne mogą przyjąć inne standardy zgodne z wartościami, które chcą realizować i uważają za nadrzędne. Wynika to z ich własnych praw konstytucyjnych. Na przykład prywatne uniwersytety powiązane z określonym wyznaniem religijnym mogą zdecydować się na zakazanie niektórych wypowiedzi niezgodnych z ich wiarą. Powinny one jednak jasno i z odpowiednim wyprzedzeniem informować o takich zasadach, aby potencjalni studenci, pracownicy i inne osoby mogli podjąć świadomą decyzję, czy chcą być związani z tymi uczelniami.

Podobnie, dana platforma internetowa może mieć na celu stworzenie określonego środowiska, które będzie skierowane do konkretnej grupy użytkowników, na przykład poprzez wprowadzenie ograniczeń dotyczących tego, jakie poglądy można na niej publikować. Na przykład kanał Misscliks na platformie streamingowej Twitch został założony w 2013 roku jako odpowiedź na zarzuty mizoginii w kręgu amatorów gier wideo. Miało być to „miejsce, w którym osoby dowolnej płci i pochodzenia mogą uczestniczyć w tej kulturze bez strachu, uprzedzeń i nękania”. W tym celu Misscliks stosuje różne środki w celu usuwania seksistowskich komentarzy, w tym całkowite banowanie osób, które uporczywie je wygłaszają.

Wobec ogromnej władzy, jaką dysponują prywatne uniwersytety i pośrednicy internetowi – mogącej zarówno ułatwiać, jak i tłumić swobodną wymianę idei i informacji – uważam, że poza wyjątkowymi okolicznościami powinni oni dopuszczać do głosu wszelkie wypowiedzi będące pod parasolem Pierwszej Poprawki, który chroni przed cenzurą nakładaną przez rząd. Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych podkreślił wyjątkową rolę pośredników internetowych w jednomyślnym orzeczeniu z 2017 roku, uznając „cyberprzestrzeń […], a szczególnie media społecznościowe, za najważniejsze miejsca […] wymiany poglądów” stanowiące dla wielu wiodący sposób uczestnictwa w debacie publicznej.

Większość prywatnych uniwersytetów deklaruje, że przestrzega zasad wolności słowa zgodnych z wolnością akademicką i zdrowym rozumieniem pedagogiki – choć nie zawsze się do tego stosują. To, co dzieje się online, jest bardziej problematyczne. W artykule z lipca 2017 roku zatytułowanym Facebook walczy z mową nienawiści dziennikarz „Washington Post” zauważył, że „podobnie jak większość amerykańskich firm z branży mediów społecznościowych […] Facebook przez długi czas wzbraniał się przed rolą strażnika wypowiedzi”, a założyciel portalu Mark Zuckerberg podkreślał, że to „firma technologiczna, a nie medialna”. „Washington Post” opisał zmianę podejścia Facebooka wyrażoną w zaktualizowanej misji firmy z czerwca 2017 roku obejmującą cele „zapewnienia bezpieczeństwa” i „inkluzywności”. Brytyjski dziennikarz „The Guardian” trafnie zauważył, że Facebook stał się „de facto […] największym cenzorem na świecie”. Susan Benesch, dyrektorka walczącego z cenzurą projektu Dangerous Speech Project, dodała, że „Facebook reguluje więcej […] wypowiedzi niż jakikolwiek rząd […] kiedykolwiek”. Pod koniec tego roku Facebook podał, że „obecnie usuwa miesięcznie około 288 000 postów zawierających mowę nienawiści”.

Oczywiście pośrednicy internetowi działający globalnie muszą stosować się do przepisów krajów, które zapewniają ochronę wolności słowa w stopniu mniejszym niż Stany Zjednoczone, w tym do przepisów dotyczących „mowy nienawiści”. Mimo to firmy mogą stosować tzw. geoblokowanie (ang. geo-blocking), czyli ograniczać takie działania jedynie do odpowiednich terytoriów. Krótko mówiąc, te kluczowe instytucje powinny w możliwie najszerszym zakresie wykorzystywać swoją ogromną władzę zgodnie z podstawowymi zasadami ochrony wolności słowa, to jest zasadą neutralności światopoglądowej oraz zasadą stanu zagrożenia. Gdy tego nie robią, mamy do czynienia z poważnymi konsekwencjami dla wolności wypowiedzi, demokracji i równości. W rozdziałach czwartym i siódmym podaję przykłady takich problemów.

Od samego początku wprowadzenia regulacji federalnych do kontroli internetu w Stanach Zjednoczonych Kongres słusznie zachęcał pośredników internetowych do pełnienia roli otwartych kanałów dla swobodnej wymiany informacji i poglądów. Ustawa o przyzwoitości w komunikacji z 1996 roku (ang. Communications Decency Act) w wysokim stopniu ochrania pośredników internetowych przed odpowiedzialnością za treści publikowane przez innych (z pewnymi wyjątkami). Dzięki temu platformy internetowe są zachęcane do pełnienia roli „powszechnych nośników” (ang. common carriers) komunikacji, które nie tłumią żadnych wypowiedzi ze względu na to, że są one niepopularne, niepokojące czy kontrowersyjne. Taką właśnie rolę przez długi czas pełnił tradycyjny system telefonii stacjonarnej. Dla odmiany, rządy innych państw i organizacje międzynarodowe nałożyły na pośredników internetowych obowiązki ograniczające wolność słowa, wymagając na przykład zakazu rozpowszechniania treści, które w Stanach Zjednoczonych byłyby uznane za konstytucyjnie chronioną „mowę nienawiści”.

Aby wspierać wolność wypowiedzi w nabierającym na znaczeniu świecie internetu, wiele organizacji międzynarodowych i instytucji praw człowieka apeluje, by pośrednicy internetowi ułatwiali użytkownikom wyrażanie nieskrępowanych poglądów i sprzeciwiali się cenzurze na dwa sposoby. Po pierwsze, rządy nie powinny nakładać na pośredników wymogu regulowania wypowiedzi; po drugie, pośrednicy nie powinni ponosić odpowiedzialności za treści publikowane przez użytkowników (jak to ma miejsce w Stanach Zjednoczonych). Przykładowo, we wspólnej deklaracji z 2017 roku eksperci do spraw wolności wypowiedzi z ONZ, Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, Organizacji Państw Amerykańskich oraz Afrykańskiej Komisji Praw Człowieka i Ludów potępili „próby podejmowane przez niektóre rządy w celu tłumienia sprzeciwu i kontrolowania komunikacji publicznej […] poprzez wywieranie presji na pośredników, by ci usuwali treści pojawiające się online”.

Ta książka koncentruje się głównie na działaniach rządów, a nie prywatnych pośredników czy innych podmiotów niepodlegających Pierwszej Poprawce. Niemniej jednak pragnę zaznaczyć swoje stanowisko, według którego uważam – podobnie jak wielu ekspertów – że istnieją prywatne instytucje, w tym uniwersytety i platformy internetowe, które nie powinny cenzurować konstytucyjnie chronionej „mowy nienawiści” z powodów zasadniczych i politycznych. Powody te szczegółowo omawiam w dalszej części książki i wyjaśniam, dlaczego rząd również nie powinien tego robić.

STRATEGIE NIE POLEGAJĄCE NA CENZURZE

„Strategiczną odpowiedzią na mowę nienawiści powinno być zwiększenie liczby wypowiedzi: więcej wypowiedzi edukujących na temat różnic kulturowych, więcej wypowiedzi promujących różnorodność, więcej wypowiedzi wzmacniających i dających głos mniejszościom. […] Więcej mówienia może być najlepszym sposobem na dotarcie do ludzi, przez co zmienią nie tylko4 swoje działania, ale i sposób myślenia”.

Warsztaty ekspertów ONZ z 2011 roku na temat powstrzymania nienawiści na tle narodowościowym, rasowym i religijnym

Istnieją solidne dowody na to, że strategia polegająca na użyciu kontr-mowy jest co najmniej tak samo skuteczna, jak cenzura – nie tylko w ograniczaniu potencjalnie szkodliwego wpływu konstytucyjnie chronionej „mowy nienawiści”, ale również w promowaniu godności i we wzmacnianiu pozycji jednostek i grup, które są jej celem. Powinniśmy skupić się na przeciwdziałaniu postawom i działaniom dyskryminacyjnym. Cenzurowanie chronionej prawem „mowy nienawiści” to powierzchowne i tanie „szybkie rozwiązanie”, które nie tylko wcale nie rozwiązuje problemu, ale też odwraca uwagę od skuteczniejszych działań i uszczupla zasoby. Z tego powodu niektórzy wcześniejsi zwolennicy pierwszych kodeksów dotyczących „mowy nienawiści” powstałych u schyłku lat 80. i początku 90. na kampusach uniwersyteckich stracili do nich zaufanie. Z tego samego powodu działacze na rzecz praw człowieka w wielu krajach i organizacjach międzynarodowych coraz częściej priorytetowo traktują inne rozwiązania nieopierające się na cenzurze.

W czasach swojej kadencji prezydenckiej Barack Obama wielokrotnie popierał hasło „więcej mówienia”, zarówno jako osoba sama będąca częstym celem nienawistnych wypowiedzi, jak i jako orędownik równości i inkluzywności. Obama wyraźnie stawał po stronie ochrony wolności słowa na uniwersytetach – nawet wobec „języka obraźliwego wobec Afroamerykanów lub […] deprecjonującego kobiety” – gdy tłumaczył studentom, że „bycie […] aktywistą […] oznacza także słuchanie drugiej strony i […] angażowanie się w dialog, ponieważ właśnie tak dokonuje się zmiana”. Jako przykład tego podejścia przywoływał ruch praw obywatelskich i zaznaczył, że „stał się skuteczny, ponieważ jego przywódcy nieustannie starali się zrozumieć poglądy przeciwników, nawet jeśli były one dla nich oburzające”. Zachęcał studentów, by „weszli w spór” z osobami, z którymi się nie zgadzają, i podkreślał: „Nie powinieneś nikomu zamykać ust, mówiąc: »Jestem zbyt wrażliwy, by słuchać tego, co masz do powiedzenia«”.

Prezydent zdawał sobie sprawę, że odpowiadanie na nienawistne wypowiedzi może być szczególnie obciążające psychicznie dla studentów należących do grup mniejszościowych, lecz tym samym nie miał wątpliwości, że jest to niezbędny i znaczący krok w kierunku reform społecznych: „Tak, [to] […] może oznaczać nieco większy ciężar dla [tych studentów]. Ale nie wprowadzicie w społeczeństwie głębokich zmian, których tak pragniecie, bez odważnej konfrontacji z przeciwnikami”.

BILANS KOSZTÓW I KORZYŚCI USTAW DOTYCZĄCYCH „MOWY NIENAWIŚCI”

Aby sprawiedliwie ocenić argumenty za i przeciw ustawom zakazującym „mowy nienawiści”, musimy najpierw zrozumieć odpowiednie zasady wynikające z Pierwszej Poprawki dotyczące tego, kiedy „mowa nienawiści” może być karana, a kiedy powinna być chroniona, oraz poznać ważne powody stojące za tym rozróżnieniem. Kwestia ta jest zazwyczaj nieprawidłowo formułowana jako pytanie o to, czy prawo amerykańskie powinno karać za „mowę nienawiści”. W rzeczywistości prawdziwe pytanie brzmi: czy istnieją jakieś okoliczności, w których „mowa nienawiści” powinna być karana, a w szczególności, czy powinno się za nią karać w zakresie większym niż ten obowiązujący obecnie?

Z jednej strony, można zastanawiać się, co byśmy zyskali, cenzurując konstytucyjnie chronioną „mowę nienawiści”. Czy taka cenzura zmniejszyłaby występowanie potencjalnych zagrożeń, których się obawiamy, takich jak dyskryminacja, przemoc fizyczna i psychiczna? Z drugiej strony – co byśmy utracili, cenzurując takie wypowiedzi? Jaką cenę przyszłoby zapłacić za wolność słowa i demokratyczny ustrój samorządowy? Czy osiągnięcie celów, takich jak ograniczenie dyskryminacji, przemocy i cierpienia psychicznego, wiązałoby się z wystąpieniem negatywnych skutków? Czy istnieją alternatywne sposoby skutecznego osiągania tych celów?

Analiza powyższych pytań, którą przedstawiam w kolejnych rozdziałach, pokazuje, że koszty ustaw zakazujących „mowy nienawiści” przewyższają korzyści, a pożądane efekty można skutecznie osiągać poprzez rozwiązania nieoparte na cenzurze. Kolejne rozdziały przedstawiają kilka niezależnych argumentów stanowiących podstawę do wyciągnięcia takich wniosków.

Nie istnieją wystarczające dowody na to, by twierdzić, że „mowa nienawiści” chroniona Konstytucją Stanów Zjednoczonych (w przeciwieństwie do konkretnego podzbioru „mowy nienawiści”, który może być karany w sytuacjach wyjątkowych i nagłych) istotnie przyczynia się do szkód, które rzekomo uzasadniałyby jej zakazanie.

Nawet gdyby istniały wystarczające dowody na to, że konstytucyjnie chroniona „mowa nienawiści” rzeczywiście przyczynia się do tych potencjalnych szkód, ustawy, które jej zakazują, nie byłyby skuteczne w redukowaniu takich zagrożeń.

Nawet jeśli istniałyby dowody na to, że „mowa nienawiści” przyczynia się do szkód, i nawet gdyby zakazy rzeczywiście ją ograniczały, ustawy te i tak powinny zostać odrzucone z powodu udokumentowanego negatywnego wpływu, jaki mają na wolność słowa, legitymizację demokratyczną, równość i harmonię społeczną.

Te punkty zostaną szczegółowo rozwinięte w kolejnych rozdziałach. Mam nadzieję, że moja analiza przyczyni się nie tylko do refleksji, dyskusji i debaty, ale również do działań i rzecznictwa na rzecz wszystkich istotnych wartości, których dotyczy ten temat: wolności i równości jednostki, wolności wypowiedzi, demokratycznego samostanowienia, społecznej harmonii oraz dobrostanu psychicznego.