Wydanie pierwsze

Tytuł oryginału: The Real North Korea: Life And Politics In Thefailed Stalinist Utopia, First Edition

Copyright © Andrei Lankov 2015
All rights reserved.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część niniejszej publikacji nie może być powielana, przechowywana w systemie wyszukiwania lub przekazywana, w jakiejkolwiek formie i w jakikolwiek sposób elektroniczny, mechaniczny, fotokopiujący, nagrywający lub inny, bez uprzedniej pisemnej zgody.

Tłumaczenie: Piotr Ostaszewski
Redakcja: Renata Nowak
Korekta: Grzegorz Maziarski
Skład i oprawa graficzna: Michał Banaś

Zdjęcie wykorzystane na ilustracji:
@Goddard_Photography

Fundacja Warsaw Enterprise Institute

Al. Jerozolimskie 30

00-024 Warszawa

ISBN: 978-83-67272-37-7

Mecenasem niniejszej publikacji jest:

kancelaria prawna WOLF THEISS P. Daszkowski sp.k.

Spis treści

Rozdział 1
O społeczeństwie, które stworzył Kim Il Sung, i jak to zrobił

Kapitan Kim wraca do ojczyzny

Wojna i jej konsekwencje

Między Moskwą a Pekinem: polityka zagraniczna Korei Północnej pod przywództwem Kim Il Sunga

Stosunki z Południem

Społeczeństwo nakazowe

Obozowy kraj

Świat według Kim Il Sunga

Iskierka nadziei w dramacie społeczeństwa

Narodziny filozofii Juche. Wzrost znaczenia pozycji sukcesora i stopniowa degradacja hiperstalinowskiej gospodarki

Rozdział 2
Dwie dekady kryzysu

I wówczas zmienił się świat

Przebudzony kapitalizm

Więdnące państwo

Emigracja z wyboru: jeszcze nie exodus, lecz…

Przybycie do raju, czyli w kapitalistycznym piekle

Zmieniający się światopogląd

Rozdział 3
Logika przetrwania (w kraju)

Reformy jako zbiorowe samobójstwo

Dżin wraca do lampy: (niezbyt skuteczne) krępowanie gospodarki rynkowej

O krok od katastrofy: reforma walutowa 2009 roku

Wciąż biedni i niedożywieni, ale już nie głodujący

Rozdział 4
Najwyższy wódz i jego czasy

Spóźnione wejście „Młodego Generała”

Niespodziewane nadejście nowej ery

Upadek starej gwardii

Nowa polityka

Nowa logika

Napięcia na linii z Południem

Rozdział 5
Dyplomacja przetrwania

Gra kartą nuklearną

Dyplomacja maksymalizacji pomocy

Tymczasem w Korei Południowej… (wzrost znaczenia generacji 386 i tego konsekwencje)

Dekada słonecznej polityki

Zachód słońca

Chiny dołączają do rozgrywki

Rozdział 6
Co zrobić z Północą?

Dlaczego nie wystarcza gruba pałka

Dlaczego marchewka niezbyt dobrze smakuje (z jakiego powodu „strategiczna cierpliwość” też nie jest dobrym rozwiązaniem)

Myśląc długofalowo

Ukryte profity ingerencji

Docierając do ludzi

Jakie znaczenie ma praca z uchodźcami w Korei Południowej

Rozdział 7
Być gotowym na to, czego byśmy sobie życzyli

Wielka burza

Rozwiązanie najmniej akceptowalne: tymczasowa konfederacja

A teraz coś o remedium

Wnioski: niezbyt oczywiste zakończenie

Posłowie

Nowy kryzys nuklearny/ICBM i przerażenie Trumpem

Konflikt amerykańsko-chiński

Nowy reżim sankcyjny i odejście od polityki reform

Nowy superizolacjonizm

Nowy etap przyjaźni z Moskwą

Jaka jest zatem różnica?

Podziękowania od autora

Podziękowania dla sponsorów

Przypisy końcowe

Słowo od tłumacza

Prawdziwa Korea Północna autorstwa prof. Andreia Lankova jest dziełem unikalnym. Prof. Lankov, obecnie pracownik Kukmin University należy do najwyższej klasy specjalistów Półwyspu Koreańskiego w tym Korei Północnej. Większość publikacji na temat Korei Północnej ma charakter publicystyczny, a większość opinii takich prac cechuje domniemanie. Prawdziwa Korea Północna jest dogłębną analizą zarówno historii państwa północnokoreańskiego, jak i mechanizmów jego funkcjonowania w zmieniającej się konfiguracji sił na świecie. Mamy zatem do czynienia z dziełem, które stanowi podstawę do zrozumienia problematyki północnokoreańskiej (ujętej w szerszym kontekście międzynarodowym), które stanowi punkt wyjścia do konstruowania dalszych analiz.

Jako tłumacz, a zarazem profesor ze Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie miałem sposobność wielokrotnie odbyć merytoryczne rozmowy z prof. Lankovem. Toteż wszelkie nazwy własne i terminologia zostały uzgodnione i doprecyzowane. Co więcej, ukazująca się nakładem Wydawnictwa Warsaw Entreprise Institute wersja została zaktualizowana tekstem autora z czerwca 2024 roku, której nie posiada ani oryginał, ani też żadna inna wersja tłumaczenia.

Kończąc pragnę złożyć podziękowania sponsorom kancelarii prawnej Wolff Theiss oraz firmie SABA za finansowy sponsoring obecnej edycji. Dziękuję również panu Michałowi Banasiowi kierującemu pracami edycji oraz panu Tomaszowi Wróblewskiemu, prezesowi Warsaw Entreprise Institute, za możliwość publikacji w tak prestiżowym wydawnictwie.

Prof. dr hab. Piotr Ostaszewski

Ambasador Rzeczpospolitej Polskiej w Republice Korei

Wprowadzenie: zdumiewająco logiczna Korea Północna

Co tak naprawdę przeciętny człowiek z Zachodu myśli o Korei Północnej? Ktokolwiek zetknął się z tym tematem poprzez środki masowego przekazu, ma zapewne w głowie pewien arsenał sloganów. Jakże typowo brzmią takie określenia jak „obłąkany kraj”, „ostatni stalinowski reżim na świecie”, „naród nuklearnych szantażystów”. Takich banałów można by mnożyć bez liku. Ponadto zawsze mówi się o niej jako kraju „surrealistycznym”. To państwo rządzone przez politycznych „karłów” opisuje się jako coś, co zaprzecza zdrowemu rozsądkowi, a niekiedy nawet i prawom fizyki.

Za tymi banalnymi skądinąd stwierdzeniami kryje się jednak pewien problem. W dużej mierze są one nieprawdziwe. Reżim północnokoreański zachowuje się bardzo racjonalnie, bo chyba nic nie jest w stanie lepiej udowodnić tej tezy niż właśnie ciągłe jego trwanie, i to wbrew wszelkim przeciwnościom losu. Korea Północna to żywa skamielina, relikt zamierzchłej przeszłości, jakże często umykającej uwadze obserwatorów. Wiele podobnych reżimów dawno już zniknęło bądź zmieniło swą postać. Wielu z nas wspomina je z politowaniem, jeśli w ogóle jest w stanie je sobie przypomnieć. Iluż ludzi w Europie pamięta Antonína Novotnego czy Mátyása Rákosiego?

A jednak ród Kimów nadal niepodzielnie rządzi w Korei Północnej. Występując przeciwko „prawu politycznej grawitacji”, Korea Północna stoi w obliczu obcego i nieprzyjaznego jej środowiska międzynarodowego. To mały kraj posiadający naprawdę niewielkie zasoby naturalne i kompletnie niewydolną, zamierającą gospodarkę. Ale pomimo tego udaje mu się przetrwać i umiejętnie do tego w całej pełni wykorzystywać podziały panujące we współczesnym świecie. Północnokoreańscy władcy doskonale zdają sobie sprawę ze swoich działań. Nie są to ani błądzący w ciemnościach lunatycy, ani jacyś ideologiczni zeloci. Poprzez swoje czyny dają się poznać jako bardzo wyrachowani gracze, być może najbardziej bezwzględni i makiaweliczni przywódcy współczesnego świata.

Świat zna ich jako budzących grozę władców, zdolnych do wywoływania zagrożeń mrożących krew w żyłach. Wielu zupełnie niemających pojęcia o świecie mieszkańców Austin w stanie Teksas mogło się o tym przekonać osobiście, kiedy w pewnym momencie Korea Północna, grożąc wojną Korei Południowej, wyraziła możliwość nuklearnego zbombardowania ich miasta. A zatem zupełnie naturalne wydaje się podawanie w wątpliwość zdrowia psychicznego przywódców z Pjongjangu. Jednakże to właśnie tego rodzaju makabryczna retoryka, okresowe prowokacje zbrojne oraz własny program nuklearny są gwarantem trwania reżimu w Korei Północnej. Podejmowanie przez Pjongjang niekiedy wręcz straceńczych prób i prowokacji ma swoje głębokie racjonalne podstawy, oczywiście do czasu wyczucia ekstremalnego punktu, którego nie wolno mu przekroczyć. Od dekad więc reżim stosuje taktykę potrząsania szabelką, co wpisuje się w kontekst jakże pokrętnej strategii, a co wykazuje niezwykłą wprost efektywność – przynajmniej w wielu przypadkach – w manipulowaniu środowiskiem zewnętrznym i wymuszaniu na nim okupu.

W pierwszej kolejności książka ta przedstawia logikę myślenia Korei Północnej. Określa ją nic innego jak specyfika północnokoreańskiego społeczeństwa. Korea Północna to osobliwe miejsce i bynajmniej nic w tym dziwnego. Książkę tę napisałem z myślą o tym, by pokazać, w jaki sposób kraj ten stał się dla świata swoistym gorącym tematem. Ale moją intencją było też wyjaśnienie powodów, dla których przywódcy północnokoreańscy preferują, ba!, potrzebują takiego właśnie odbioru.

Publikację rozpoczyna krótki zarys najnowszej historii Korei Północnej. Zaznajomienie się ze specyfiką zagadnień w tej materii jest niezbędne, jeśli istotnie chce się zrozumieć jej obecne trudne położenie. Reżim Kimów rozpoczął się od śmiałego eksperymentu społecznej inżynierii. Kierowały nim elity rewolucyjne, szły tropem stalinowskiego Związku Sowieckiego, a i nierzadko były przez niego (przezeń) sterowane. Wiele zasad i działań władz w Pjongjangu cieszyło się początkowo wielkim uznaniem i wsparciem ze strony społeczeństwa.

Jednak zarówno owe wspaniałe wizje, jak i społeczny entuzjazm z biegiem czasu niestety wyparowały. Wkrótce Korea Północna znalazła się w pułapce własnego niewydolnego i kompletnie niezrównoważonego modelu gospodarczego, który stał się całkowicie zależny od pomocy zagranicznej. Sprawę pogarszał fakt stworzenia czegoś na kształt dziedzicznej elity władzy, niedającej się ani zakwestionować, ani usunąć. Gospodarka północnokoreańska przeszła z fazy spowolnienia do kompletnej zapaści.

W tym też aspekcie Korea Północna zasadniczo różni się od pozostałych krajów Trzeciego Świata. Złe zarządzanie, autorytarna polityka i chroniczna zależność od pomocy zagranicznej to problemy często pojawiające się w różnych częściach globu. Jednakże niewiele krajów jest w stanie uciec się do taktyki działania, z której znany jest reżim północnokoreański. Zdumiewający sukces, jaki osiągnęła Republika Korei – powszechnie znana jako Korea Południowa – stworzyła z Korei Północnej osobliwe miejsce, zmuszając tamtejsze elity władzy do podjęcia decyzji tragicznych w skutkach.

W 1945 roku przyszłość rysowała się bardzo niepewnie, a jednak Korea Południowa poszła drogą, która okazała się prowadzić ją ku niezwykłym osiągnięciom, co jakże kontrastuje z decyzjami (częstokroć wymuszonymi) północnokoreańskimi. Istnienie zamożnej Korei Południowej postawiło elity północnokoreańskie wobec wręcz piramidalnych problemów.

W obliczu nagłego pogorszenia się sytuacji w latach 90. kierownictwo północnokoreańskie podjęło decyzję o niewprowadzaniu żadnych reform. Powodem tego była potrzeba utrzymania pełnej kontroli nad państwem i społeczeństwem. Jednocześnie zdecydowano się na wykorzystanie skutecznego narzędzia, jakim jest dyplomacja (w niektórych momentach wsparta argumentem nuklearnego szantażu) w pozyskiwaniu zagranicznej pomocy, zapewniającej przetrwanie systemowi. Niestety taktyka ta okazała się dla władzy w Pjongjangu nad wyraz skuteczna. W odróżnieniu od pozostałych reżimów komunistycznych ten północnokoreański zdołał przetrwać, i to wbrew wszelkim przeciwnościom losu.

Czytelnik może z łatwością się przekonać, że północnokoreańskiej elity władzy nie tworzą ani ideologiczni fanatycy, ani też sadystyczni zabójcy – chociaż niekiedy istotnie mogą sprawiać takie wrażenie (i takie też chcą wywoływać). Tak naprawdę niektórzy z nich mogą być bardzo przyzwoitymi ludźmi, niekiedy nawet użalającymi się nad niecnym losem swych poddanych. Niemniej w kontekście obecnej sytuacji wszelkie inne rozwiązania prowadziłyby do unicestwienia systemu. W książce argumentuję, że reżim zdaje sobie sprawę ze swojej patowej sytuacji i konieczności utrzymania bieżącego kursu politycznego, jeśli chce przetrwać.

Wielu ekspertów wskazuje, że jedynym rozsądnym rozwiązaniem jest podjęcie przez Koreę Północną reform w stylu chińskim. Niektórzy sądzą nawet, że północnokoreańscy decydenci zostaną w jakiś sposób znęceni czy też postawieni przed potrzebą ich przeprowadzenia. Inni z kolei są zdania, że w końcu północnokoreańskie elity pójdą po rozum do głowy i podejmą decyzje, kierując się dobrem społeczeństwa. Jak się przekonamy, za twardym, ortodoksyjnym, antyreformatorskim stanowiskiem kryje się bardzo rozsądna logika działania. Być może obawy te są nieco przesadzone, ale nie są bynajmniej bezpodstawne.

Książka ta może wydawać się poniekąd pesymistyczna. Pokazuję w niej jednak pewne sposoby na złagodzenie nabrzmiałych problemów i utrzymanie kontroli nad ewentualną katastrofą, co oczywiście nie stoi w sprzeczności z główną tezą, jaką jest jednoznaczne stwierdzenie, że na problem północnokoreański nie ma żadnego panaceum.

W trakcie pisania tej książki w Korei Północnej dochodziło do przejmowania władzy przez nowe elity. Jak można było oczekiwać, procesowi temu towarzyszyły rozbudzone nadzieje na lepszą przyszłość. Historia Korei Północnej pozostawia jednak niewiele miejsca na optymizm. Oczywiście nie można wykluczyć, że pulchniutki i trochę groteskowo prezentujący się młody Kim może chcieć zerwać z przeszłością i istotnie zainicjować pewne reformy. Całkiem prawdopodobne też, że zerwie z dotychczasową strategią logiki przetrwania reżimu i zechce poprawić poziom życia swego społeczeństwa. Niewykluczone, że usiłowania takie znajdą nawet pozytywny epilog, niemniej równie prawdopodobne jest niezmienne stanowisko starej gwardii, że złagodzenie systemu doprowadzi w końcu do zapaści i destrukcji władzy.

Jakkolwiek by nie patrzeć, stoimy w jakimś punkcie zwrotnym, generującym być może poważne zmiany, a może i transformację. Mając jednak na uwadze poprzednie doświadczenia i raczej ponurą rzeczywistość kraju, nie należy oczekiwać jakiegoś cudu. Wprost przeciwnie: precedensy przeszłości pozwalają przypuszczać, że wszelkie zmiany będą bardzo bolesne, a zatem i niebezpieczne.

Najgorsze jeszcze przed nami – mam na myśli zarówno Koreę Północną, jak i środowisko międzynarodowe. Znane jest węgierskie powiedzenie: „A cóż gorszego być może od komunizmu? Ano rzeczy, które po nim nastąpią”. I może pewnego dnia mieszkańcy Korei Północnej będą musieli przypomnieć sobie te słowa, dopasowując je do własnej rzeczywistości: „A cóż gorszego być może od dynastii Kimów? Ano to, co po nich nastąpi”.

Przyszłość jest nieprzewidywalna, a ewentualna transformacja Korei Północnej z pewnością nie będzie łatwa. Pod koniec książki wskazuję sposoby zmian w Korei Północnej. Czytelnik przekona się, że niektóre zaproponowane rozwiązania są całkiem do przyjęcia. Wszystkie jednak mają poważne uchybienia.

Północnokoreański reżim jeszcze nie raz da o sobie znać i będzie źródłem irytacji środowiska międzynarodowego. Ale jego główne ofiary to nikt inny jak właśnie mieszkańcy Korei Północnej, to znaczy przytłaczająca większość dwudziestoczteromilionowej* populacji zamieszkującej to nieszczęśliwe miejsce na Ziemi. Są to bezpośrednie ofiary reżimu, ale i historycznej przeszłości. Działania władzy nie wynikają z jej jakiejś „nikczemnej” natury, trudno też dopatrywać się w nich quasi-fanatycznych pobudek religijnych. Źródłem jej postępowania władzy jest świadomość braku rozsądnej alternatywy. Większość elity władzy zdaje sobie sprawę, że zmiana polityki doprowadzi ich (i ich rodziny) do katastrofy. I na nieszczęście obawy te są oparte na racjonalnych podstawach. Niepokój zarówno „dziesięciotysięcznej elity”, jak i jakiegoś miliona jej zwolenników, jest całkiem uzasadniony. Oczywiście stoi to w sprzeczności z interesem zdecydowanej większości społeczeństwa, którego życie było i jest rujnowane przez reżim.

Obecnie populację Koreańskiej Demokratycznej Republiki Ludowej szacuje się na dwadzieścia sześć milionów. Przypisy dolne są uwagami od tłumacza.

Rozdział 1

O społeczeństwie, które stworzył Kim Il Sung, i jak to zrobił

Nie można zrozumieć obecnej Korei Północnej, jeśli nie zgłębi się jej przeszłości. Korea Północna nigdy nie doświadczyła czegoś, co można by nazwać procesem „reform”, czyli przeprowadzonych przez władzę zmian o charakterze systemowym. Ale w żadnym wypadku nie oznacza to, że się nie zmieniła. Korea Północna czasów Kim Dzong Ila była diametralnie różna od tej z okresu lat 1953–1994. Ale z drugiej strony wszystko, co zrobił Kim Il Sung, naznaczyło i położyło się cieniem na współczesnej Korei Północnej.

Istotnie trzeba powiedzieć jasno, że Korea Północna czasów Kim Il Sunga była bardzo osobliwym miejscem – zapewne stanowiła najbardziej idiosynkratyczne miejsce na Ziemi. Stworzono ją jako sowieckie państwo satelickie, cieszące się jednak ze strony społeczeństwa wielkim poparciem, wzbudzające entuzjazm i nadzieję. Wkrótce stało się klasycznym przykładem stalinowskiego reżimu o narodowym zabarwieniu i w tejże formie zdołało przetrwać wszelkie przeobrażenia, jakie zachodziły w środowisku zewnętrznym, egzystując bez większych zmian aż do początku lat 90. XX wieku. Wówczas to dynastia Kimów zdołała osiągnąć pełną dojrzałość. Był to również czas, kiedy nauczyła się sztuki przetrwania i działania w całkowicie przecież wrogim jej środowisku.

Kapitan Kim wraca do ojczyzny

Jesienią 1945 roku (dokładna data wciąż nie jest ustalona, choć najprawdopodobniej był to 19 września) grupa azjatyckich przedstawicieli ubranych w sowieckie uniformy zeszła na ląd z sowieckiego parowca Pugaczow w północnokoreańskim porcie Wonsan, po czym natychmiast została przejęta przez siły sowieckie. W grupie tej znajdował się korpulentny mężczyzna w wieku około 30 lat, noszący stopień kapitana armii sowieckiej. Przez towarzyszy znany był jako Kim Il Sung, dowódca 1. (koreańskiego) batalionu 88. niezależnej brygady Armii Czerwonej.

Ów młody sowiecki kapitan miał wkrótce zostać najwyższym przywódcą nowo powstającego państwa północnokoreańskiego. W 1945 roku wracał jednak do kraju po dwóch dekadach pobytu za granicą. W latach 30. XX wieku Kim Il Sung był dowódcą partyzantki w północno-wschodnich Chinach, by na początku lat 40. zostać dowódcą batalionu w 88. brygadzie Armii Czerwonej. Pochodził z Pjongjangu, w którym pod koniec sierpnia 1945 roku mieściła się kwatera główna wojsk sowieckich w Korei1.

Pod koniec sierpnia 1945 roku, po krótkiej, intensywnej kampanii zakończonej powodzeniem, Armia Czerwona uzyskała pełną kontrolę nad północną częścią Półwyspu Koreańskiego. I prawdopodobnie gdyby tylko chciała, mogłaby także bez trudu zająć część południową. Był to jednak czas, kiedy Moskwa jeszcze była skłonna respektować porozumienia zawarte ze Stanami Zjednoczonymi. Jedno z nich zakładało tymczasowy podział Półwyspu Koreańskiego na dwie strefy okupacyjne. W ciągu zaledwie pół godziny dwóch amerykańskich pułkowników (z których jeden miał później zostać sekretarzem stanu) wykreśliło na mapie tymczasową linię demarkacyjną, rozdzielającą amerykańską i sowiecką strefę operacyjną. Podzielone wzdłuż 38 równoleżnika strefy były niemal równe powierzchniowo, ale zupełnie różne pod względem liczby ludności i potencjału gospodarczego. Południe prawie dwukrotnie pod względem populacji przewyższało Północ, ale jego przemysł był przestarzały (w okresie tuż przed uzyskaniem niepodległości Korea Południowa była zacofana również pod względem rozwoju rolnictwa)2.

Uzyskując pełną kontrolę nad północną częścią Korei, Sowieci mieli jedynie mgliste pojęcie na temat politycznych i gospodarczych realiów panujących na półwyspie. Wystarczy przypomnieć, że gdy w sierpniu 1945 roku armia sowiecka zajmowała północną część kraju, nie miała w swych szeregach nawet jednego tłumacza znającego język koreański, albowiem była przygotowywana do wojny z Japończykami i tylko w tej materii dysponowała odpowiednim personelem. Dopiero pod koniec sierpnia zasilono jej szeregi grupą oficerów znających język koreański (a byli to zresztą obywatele sowieccy pochodzenia koreańskiego).

Dopiero co odtajnione dokumenty z sowieckich archiwów wskazują, że aż do początku 1946 roku Moskwa nie dysponowała żadnymi konkretnymi planami dotyczącymi polityki na Półwyspie Koreańskim. A przecież już wówczas istniały przesłanki wskazujące na to, że sojusz amerykańsko-sowiecki jest krótkotrwały, a na horyzoncie widać już było początki rywalizacji zimnowojennej. W tej nowej epoce zdominowanej przez wrogie relacje między supermocarstwami żadna ze stron nie wykazywała ochoty na kompromis. I tak wraz z początkiem 1946 roku Związek Sowiecki w coraz większym stopniu skłaniał się do stworzenia w podległej sobie strefie okupacyjnej przyjaznego względem siebie, a zarazem dającego się kontrolować rządu (ale zapewne Stany Zjednoczone miały te same plany w stosunku do południowej części półwyspu). Mając na uwadze uwarunkowania epoki, rzeczą oczywistą wydaje się to, że rząd taki miał być komunistyczny. Pojawił się jednak jeden problem: otóż w Korei Północnej nie było (czy może lepiej powiedzieć: prawie w ogóle nie było) komunistów.

Koreański ruch komunistyczny zaczął się kształtować we wczesnych latach 20. XX wieku, zaś sam marksizm zdawał się modny jedynie w koreańskich kręgach intelektualnych epoki kolonialnej. Niemniej z uwagi na dość represyjny charakter japońskiego reżimu kolonialnego znani koreańscy działacze komunistyczni działali poza granicami kraju. Spośród owej niewielkiej grupki, którą można było znaleźć w 1945 roku, zdecydowana większość funkcjonowała w Seulu, który leżał poza sowiecką strefą okupacyjną. Stało się to powodem, dla którego od końca 1945 roku sowieckie dowództwo zaczęło zewsząd zwozić działaczy komunistycznych do Korei Północnej. Niektórzy z nich byli regularnymi funkcjonariuszami sowieckimi oraz różnego rodzaju ekspertami technicznymi o koreańskim pochodzeniu, których po prostu przysyłała Moskwa. Inni przybyli z Chin, gdzie wielu etnicznych Koreańczyków, począwszy od lat 20. XX wieku, aktywnie działało w Komunistycznej Partii Chin. Trzecią grupę stanowiły środowiska komunistyczne, które w latach 1945–1946 opuściły amerykańską strefę okupacyjną, ciesząc się tam zresztą przez krótki czas dość znacznym poparciem, by niebawem w wyniku represji zejść do podziemia. Była też grupa ludzi, która najpierw w latach 30. tworzyła antyjapońską partyzantkę w północnych Chinach, a następnie spędziwszy lata wojenne w Związku Sowieckim, powróciła do Korei u boku Kim Il Sunga3.

I to właśnie ona, choć z pozoru początkowo wydawała się najsłabsza, wywarła zdecydowanie największy wpływ na przyszłość Korei. Byli to uczestnicy bardzo heroicznej, ale mającej niewielki zasięg partyzantki, która działając w latach 30., zaiste nie była w stanie w żaden sposób zagrozić japońskim siłom zbrojnym okupującym Mandżurię. Po zdławieniu wszelkiego oporu przez siły japońskie jej resztki przedostały się do Związku Sowieckiego, gdzie zostały wchłonięte przez Armię Czerwoną i przeszkolone na wypadek przyszłych działań przeciwko Cesarstwu Japońskiemu. Jak na ironię okazało się, że los Japonii został tak szybko przypieczętowany, że ludzie ci nie zdążyli nawet wziąć udziału w decydującym starciu z imperium japońskim. Ale po zakończeniu wojny władze sowieckie szybko znalazły zajęcie dla grupki weteranów (wśród których znalazło się też kilka kobiet). Otóż postanowiono chińskich i koreańskich ekspartyzantów wysłać do kraju, upatrując w nich użytecznych doradców i pośredników dla sowieckich sił okupacyjnych.

Jednym z nich był Kim Il Sung. Wysiłki północnokoreańskich propagandzistów, a także dystans czasowy złożyły się na dość wykoślawiony wizerunek, jaki przedstawiali historycy, częstokroć wyolbrzymiając jego polityczne znaczenie w okresie sprzed 1945 roku. Niemniej jednak, zanim jeszcze w ogóle doszło do wyzwolenia Półwyspu Koreańskiego, Kim Il Sung zdołał już ugruntować swoją pozycję na tyle, by stać się ważną postacią na tutejszej scenie politycznej, i to pomimo swego bardzo przecież młodego wieku i aparycji bynajmniej niepozwalającej dopatrzyć się w nim cech typowych dla silnego bohatera. Jeden z uczestników wydarzeń z 1945 roku w prywatnej rozmowie ze mną takimi słowy opisał swoje wrażenia z pierwszego spotkania osoby, która niebawem miała stać się Wielkim Słońcem* czy też Niezwyciężonym Generalissimusem, żeby użyć tylko najłagodniejszych tytułów: „Wyglądem swym przypominał mi tłustego chłopczyka z pobliskiego chińskiego straganu z żywnością”.

Wydarzenia z lat 1945–1946 to bardzo zawiła historia, ale aby przedstawić ją w nieco uproszczonej i bardziej zrozumiałej formie, wystarczy stwierdzić, że Kim Il Sung został wybrany przez sowieckie władze wojskowe, by objąć kierownictwo nad koreańskim ruchem komunistycznym i stworzyć podstawy reżimu północnokoreańskiego. Zapewne nigdy z całkowitą pewnością niedane nam będzie się dowiedzieć, co legło u podstaw tej decyzji, wszak najprawdopodobniej uwagę wzbudziły zarówno cechy charakteru, jak i elementy biograficzne, które uczyniły zeń wprost perfekcyjnego kandydata, cieszącego się poparciem władz sowieckich. Z pewnością doskonale umiał przedstawiać zarówno rosyjskie, jak i swoje własne bohaterskie wojenne wyczyny, które – choć ogromnie wyolbrzymione przez późniejszą propagandę – bynajmniej nie były fikcją i musiały w jakimś stopniu być znane wielu Koreańczykom. Pomocny okazał się również fakt, że sam pochodził z Korei Północnej i nigdy też nie był związany z kliką zawodowych rewolucjonistów i ideologów z Kominternu, którym Stalin nie ufał i którymi pogardzał.

Kim Il Sung urodził się w 1912 roku (dokładnie tego samego dnia, w którym zatonął Titanic, czyli 15 kwietnia), ale jego prawdziwe imię brzmiało Kim Sŏng-ju. Wojenny pseudonim „Kim Il Sung” przyjął znacznie później, bo w latach 30. Tworząc wręcz perfekcyjną biografię Wiecznie Zwycięskiego Generalissimusa, Słońca Narodu, północnokoreańscy historycy tuszowali wiele niewygodnych faktów dotyczących chociażby jego pochodzenia, ukazując go jako potomka biednych chłopów. Nie jest to zupełną prawdą, albowiem podobnie jak większość pierwszej generacji komunistycznych przywódców z Azji Wschodniej (takich jak choćby Mao Zedong), przyszły północnokoreański dyktator pochodził ze średniozamożnej rodziny, dzięki czemu mógł też odebrać dobre wykształcenie. Jego ojciec był absolwentem protestanckiej szkoły, a byt rodzinie zapewniał dzięki nauczaniu i praktykowaniu medycyny homeopatycznej. Jednocześnie był wybitnym działaczem chrześcijańskim.

Sam Kim Il Sung ukończył szkołę średnią, co w owych czasach należy uznać za znaczące osiągnięcie (tylko niewielki odsetek młodzieży mógł sobie na to pozwolić). Większość swych młodzieńczych lat spędził w północnych Chinach, dokąd jego rodzina przeniosła się w 1920 roku.

Odebrawszy dobre wykształcenie, Kim Il Sung miał przed sobą klasyczną, dobrze płatną urzędniczą, biznesową lub nauczycielską karierę. Jego wybór był jednak zupełnie inny: w latach 30. wstąpił do partyzantki komunistycznej, która walczyła z japońską inwazją w Mandżurii.

Północnokoreańska propaganda zawsze umniejszała rolę zagranicznych powiązań Wielkiego Przywódcy, toteż właściwie ani słowem nie zająknęła się w sprawie jego trwającego niemal dekadę członkostwa w Komunistycznej Partii Chin oraz pozycji, jaką zajmował jako niższy oficer w zasadniczych przecież chińskich strukturach partyzanckich. Zamiast tego z naciskiem podkreślano, że już w wieku 20 lat „nasz Drogi Przywódca” stworzył koreańską partyzantkę (w tym wypadku wiek nie powinien nas dziwić, skoro według oficjalnej propagandy został najwyższym zwierzchnikiem koreańskich komunistów już jako czternastolatek). W rzeczywistości aż do 1945 roku wojskowa kariera Kima przebiegała pod chińskimi lub sowieckimi rozkazami, chociaż istotnie funkcjonował w oddziałach czysto koreańskich4.

Co spowodowało, że młody Kim Sŏng-ju wybrał ciężkie i twarde zaiste partyzanckie życie i co złożyło się na to, że przez dekadę był gotów wieść tak niebezpieczny żywot? Nie ulega wątpliwości, że był idealistą, że walczył (i głęboko w to wierzył) o Wielką Sprawę, czyli o komunizm. Jednak w tym momencie wypada zastanowić się nad ówczesną percepcją komunizmu w Azji Wschodniej. O ile w Europie ruch komunistyczny inspirowała chęć walki o sprawiedliwość społeczną, o tyle jego wschodnioazjatycka wersja miała wymiar zarówno społeczny, jak i narodowy. W latach 20. i 30. tacy przywódcy jak Kim Il Sung, Mao Zedong czy Ho Chi Minh byli jeszcze młodymi idealistami, a komunizm w Azji Wschodniej postrzegano w kategoriach szybkiej drogi wiodącej do odrodzenia i modernizacji, która oznaczała nie tylko rozwiązywanie problemów społecznych, ale była też szybkim skokiem, dającym możliwość wydobycia się z epoki kolonializmu i zacofania. W ostatnich latach swego życia Kim niedwuznacznie wyznał, że był zarówno komunistą, jak i nacjonalistą. I tak naprawdę to samo można byłoby powiedzieć o znaczącej większości wschodnioazjatyckich komunistów jego pokolenia.

Ale nawet pomimo faktu, że do władzy w Korei Północnej doszedł za sprawą sowieckich władz wojskowych, Kim Il Sung w żadnym wypadku nie zamierzał być sowiecką marionetką – a może jeszcze dokładniej: niczyją marionetką. W latach 40. ten młody były partyzant chyba jeszcze wierzył w sprawę międzynarodowego komunizmu. Jednak podobnie jak zdecydowana większość jego zwolenników nie zamierzał składać na ołtarzu koreańskiego interesu narodowego w imię innych krajów, niezależnie od tego, jak bardzo były one postępowe. Z sowieckiego punktu widzenia trzeba powiedzieć, że wybór dokonany w latach 1945–1946 przez sowieckich oficerów nie nie może być określony jako dobry, albowiem padł na bardzo bystrego człowieka, którego światopogląd okazał się bardziej narodowy niż komunistyczny. Był niczym cierń w ciele moskiewskiej (a również i pekińskiej) dyplomacji. Mając jednak na względzie sytuację w Korei w późnych latach 40., trzeba przyznać, że gdyby sowiecki wybór padł na kogoś innego, to wynik z pewnością byłby dokładnie ten sam. Późniejsze wydarzenia dowiodły, że koreańscy przywódcy komunistyczni (a również i inni wschodnioazjatyccy komuniści) raczej nie byli łatwo sterowalnymi marionetkami – głównie właśnie z powodu swojego głęboko zakorzenionego nacjonalistycznego światopoglądu. Jak na ironię losu przywiązanie do idei i ducha narodowej niepodległości nie zawsze zwiastowało coś pozytywnego dla poddanych ich władzy mas społecznych. Poststalinowska wersja sowieckiego komunizmu, którą w latach 50. wschodnioazjatyccy prominentni przywódcy zdecydowanie odrzucili, okazała się o wiele bardziej przystępna dla zwykłego człowieka aniżeli jej niektóre rewolucyjne lokalne odmiany.

Problemy te objawiły się w późniejszym czasie. Niezależnie od skrywanych poglądów Kim Il Sunga w latach 1945–1948 dopiero co powstający północnokoreański reżim funkcjonował pod bacznym okiem sowieckich przełożonych. To sowieccy doradcy opracowali plany wspomnianej wcześniej reformy rolnej, a projekt północnokoreańskiej konstytucji – sam Józef Stalin. Sowiecka tajna policja polityczna aresztowała całą opozycję nowej komunistycznej władzy, którą rychło wysłała do sowieckich obozów pracy na Syberii – albowiem w owym czasie Korea Północna nie dysponowała jeszcze własnym systemem penitencjarnym.

Nawet najbardziej prozaiczne działania władz północnokoreańskich wymagały pełnej akceptacji Moskwy. Wszystkie przemówienia wygłaszane przez północnokoreańskich przywódców musiały przejść przez sowiecką cenzurę i uzyskać akceptację sowieckiej ambasady w Pjongjangu. Ważniejsze decyzje podejmowały wyższe szczeble władz sowieckich. Sowieckie Biuro Polityczne, będące najwyższą władzą wykonawczą stojącą ponad Komunistyczną Partią Związku Sowieckiego, wydawało akceptację dla programu posiedzenia północnokoreańskiego fasadowego parlamentu, „udzielając zezwolenia” na zorganizowanie w lutym 1948 roku wielkiej defilady z okazji proklamacji powstania armii północnokoreańskiej5.

Moją ulubioną historią jest wydarzenie z grudnia 1946 roku, kiedy Północ przygotowywała się do pierwszych wyborów. Piętnastego grudnia sowiecki generał Tierientij Sztykow , w którego gestii pozostawały sprawy polityczne w Korei Północnej, omawiał z dwoma innymi sowieckimi generałami przyszły skład fasadowego północnokoreańskiego parlamentu. Co godne podkreślenia, w rozmowie nie uczestniczył nawet jeden Koreańczyk. Sowieccy generałowie zatem zdecydowali, że w parlamencie zasiądzie 231 deputowanych. Co więcej, to oni też podjęli decyzję o podziale miejsc między poszczególne partie polityczne, o liczbie zasiadających w nim kobiet oraz o społecznym składzie władzy ustawodawczej. I jeśli tylko spojrzeć na skład ówczesnego Zgromadzenia, to nietrudno się zorientować, że instrukcje te wykonano niemal w pełni, może tylko z pewnymi drobnymi odchyleniami6.

Sterowana i wspierana przez sowieckich doradców Korea Północna w latach 1946–1950 przeszła przez okres szybkich reform, typowych dla rodzących się reżimów komunistycznych tej epoki. Wiosną 1946 roku przeprowadzono drastyczną reformę rolną, polegającą na redystrybucji ziemi pomiędzy chłopów, zmuszając tym samym wielu dotychczasowych posiadaczy ziemskich do wyjazdu na Południe. W tym samym czasie znacjonalizowano cały przemysł, przy czym do lat 50. pozwolono jeszcze funkcjonować niewielkim prywatnym zakładom rzemieślniczym. Tymczasem w sferze polityki tutejsza emanacja partii typu leninowskiego, czyli Koreańska Partia Robotnicza, rozpoczęła proces rozciągania kontroli nad całym społeczeństwem.

Pomimo chrześcijańskiego wychowania Kim Il Sung wraz z innymi komunistycznymi przywódcami z niezwykłą wręcz zaciekłością rozpoczął wielkie prześladowania chrześcijan. I podobnie jak wielu posiadaczy ziemskich, tak i niegdysiejsi przedsiębiorcy i działacze chrześcijańscy wybrali drogę na Południe przez jeszcze wówczas słabo strzeżoną linię demarkacyjną. Nie prowadzono w tym czasie żadnych statystyk, niemniej liczbę Koreańczyków, którzy uciekli z Północy na Południe w latach 1945–1951 szacuje się na 1 do 1,4 miliona osób, co stanowiło jakieś 10 do 15 procent całej populacji Korei Północnej. Trzeba również wziąć pod uwagę fakt, że tym samym emigrację do południowej strefy wybierała liczna grupa potencjalnej opozycji, co samo przez się czyniło reżim komunistyczny bardziej homogenicznym i stabilnym.

Z pozoru już w końcu lat 40. państwo północnokoreańskie stanowiło doskonały przykład tworu, który zimnowojenne jastrzębie nazywały „sowieckim satelitą”. Jednakże stwierdzenie takie nie jest ani uzasadnione, ani precyzyjne. Oczywiście Korea Północna mogła być marionetkowym państwem komunistycznym, ale niekoniecznie nowa władza musiała okazać się niepopularna i nieciesząca się oddolnym poparciem mas.

W późnych latach 80. zarówno na południowokoreańskiej scenie politycznej, jak i w świecie intelektualnym pojawiły się grupki marksistowskie i marksizujące, dzięki czemu wkrótce głównym tematem gorących dyskusji (w dużej mierze na tle ideologicznym) w seulskich kręgach intelektualnych i akademickich stał się charakter pierwszych lat istnienia północnokoreańskiego reżimu. Lewicowi historycy i dziennikarze wydarzenia lat 1945–1950 postrzegali w kategoriach narodowej rewolucji ludowej, która istotnie mogła być inspirowana i sterowana przez Sowietów, jednakże w znacznie większym stopniu miała charakter spontaniczny i niezależny. Nie powinien więc dziwić fakt, że wielu lewicujących południowokoreańskich historyków pokazało niezwykłą wręcz zdolność do ignorowania tych, niedawno zresztą opublikowanych materiałów dokumentacyjnych, które niedwuznacznie wskazywały na zasięg sowieckiej kontroli nad północnokoreańskim reżimem, godząc tym samym w jakieś wybujałe mrzonki na jego temat.

Jednocześnie południowokoreańska prawica ma obsesję na punkcie udowodnienia, że reżim Syngmana Rhee w Korei Południowej był „jedynym legalnym rządem, który rozciągał swą jurysdykcję na cały Półwysep Koreański”. Postawa taka stała się powodem, dla którego prawicowi historycy pomijają w ogóle wszelkie dowody wskazujące na popularność, jaką we wczesnym okresie cieszył się rząd Kim Il Sunga7.

Dyskusja ta ma w zasadzie podłoże ideologiczne, a przybierając niekiedy na sile i zjadliwości, będzie najprawdopodobniej toczyć się przez całe lata, by nie powiedzieć: dekady. Niemniej wydaje się, że jej zasadniczy błąd polega na nieuwzględnieniu dwutorowości wydarzeń, albowiem w późnych latach 40. doszło z jednej strony do okupacji półwyspu przez siły zewnętrzne, a z drugiej do rewolucji społecznej. To władza sowiecka oraz ortodoksyjna ideologia komunistyczna ukształtowały dopiero co powstające społeczeństwo północnokoreańskie oraz jego instytucje. Ale mimo to wizja komunizmu zasadniczo odpowiadała w owym czasie pragnieniom wielu mieszkańców Korei Północnej. Trudno było odrzucić marzenie o osiągnięciu powszechnej równości i dobrobytu, wspieranych przez czujne, a zarazem i opiekuńcze państwo. A szczególnie kiedy plany budowy takiego społeczeństwa prezentowano za pomocą „nowoczesnego” i „naukowego” marksistowsko-leninowskiego żargonu, za którym stały konkretne osiągnięcia Związku Sowieckiego. Co więcej, wszyscy w tym czasie wiedzieli, że Związek Sowiecki produkuje nowoczesne bojowe samoloty odrzutowe, że ma najlepszy na świecie balet, ale przecież nikt nie wiedział, że to właśnie system sowiecki w latach 30. zagłodził miliony swych obywateli. Tak więc rządowe inicjatywy, nawet jeśli były narzucane siłą przez sowieckich doradców, często spotykały się z entuzjastycznym przyjęciem mas.

Wojna i jej konsekwencje

Już w połowie 1946 roku podział kraju był faktem, a w 1948 roku proklamowano powstanie obu państw koreańskich. Piętnastego sierpnia w Seulu ogłoszono utworzenie Republiki Korei, zaś dziewiątego września w Pjongjangu ogłoszono powstanie Koreańskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej (KRLD). Państwa wzajemnie się nie uznały: każdy z rządów stwierdził, że opiera się na prawnych podstawach do rozciągnięcia swej jurysdykcji na cały Półwysep Koreański. I pomimo upływu ponad siedmiu dekad sprawa ta jest wciąż aktualna.

Niekiedy spór dotyczący hipotetycznej władzy na całym obszarze Korei przybierał ekstremalnie komiczną postać. I tak na przykład aż do 1972 roku konstytucja KRLD uznawała Seul (a nie Pjongjang!) za swoją stolicę. Z kolei Republika Korei nadal nominuje własnych gubernatorów dla północnokoreańskich prowincji. Jak na ironię losu budynki tych pięciu urzędów gubernatorskich znajdują się niedaleko uczelni, na której powstała niniejsza publikacja, przy czym praca biurokratyczna zdaje się tam wrzeć, co nie umknęło mojej uwadze w czasie, kiedy odwiedzałem te miejsca.

Oba państwa koreańskie twierdziły – i robią to nadal – że zjednoczenie jest ich najwyższym celem. Obecnie jednak możemy się przekonać, na jak kruchych i zarazem mglistych podstawach jest on oparty, ale wówczas, w końcu lat 40., zarówno Seul, jak i Pjongjang głęboko w niego wierzyły.

Zarówno lewica, jak i prawica były gotowe zunifikować kraj za pomocą siły. Rząd w Seulu uprawiał wojenną retorykę, nie przygotowując się przy tym do zbrojnego starcia. Ale w tym samym czasie północnokoreańskie kierownictwo słało do Moskwy petycje z prośbą o uderzenie na Południe, by „wyzwolić” tamtejsze społeczeństwo rzekomo cierpiące pod jarzmem amerykańskich imperialistów i zależnego od nich marionetkowego rządu. Kim Il Sung popierany przez innych koreańskich komunistów zapewniał Stalina o błyskawicznym zwycięstwie, jako że Ameryka nie ma ani czasu, ani woli do interwencji zbrojnej. Przedstawiał Stalinowi też raporty południowokoreańskich komunistów, według których na samą wieść o przekroczeniu linii granicznej przez północnokoreańskie czołgi społeczeństwo południowokoreańskie rozpocznie powstanie przeciwko znienawidzonej proamerykańskiej klice Syngmana Rhee8.

Stalin początkowo chłodno odnosił się do wojowniczego nastroju swego koreańskiego protegowanego. Nie chciał po prostu, by wyjątkowa nacjonalistyczna nadgorliwość jakiegoś trzeciorzędnego komunistycznego przywódcy stała się przyczyną otwartej konfrontacji z jedynym w owym czasie mocarstwem nuklearnym, jakim były Stany Zjednoczone. Jednak do końca 1949 roku sprawy uległy drastycznej zmianie. W sierpniu tego roku Związek Sowiecki przeprowadził zakończoną sukcesem własną próbę nuklearną, a niebawem, bo w październiku, komuniści przejęli władzę w Chinach. I w końcu doniesienia wywiadu sowieckiego zdawały się potwierdzać, jakoby Stany Zjednoczone nie postrzegały Korei jako obszaru o żywotnym dla siebie znaczeniu strategicznym. W tej nowej konfiguracji rozgrywka o Koreę pociągała za sobą znacznie mniejszą dozę ryzyka, a i sam Kim Il Sung podkreślał ten fakt, naciskając na sowieckiego sojusznika.

Tak więc na początku 1950 roku Stalin uległ presji. Trzydziestego stycznia ambasador Sztykow spotkał się z Kim Il Sungiem i poinformował go o akceptacji jego działań ze strony Stalina. Potwierdza to telegram ambasadora do Stalina, w którym stwierdza, że: „Kim Il Sung odebrał mój raport z nieskrywaną satysfakcją. Ponownie też pragnie upewnić się i pyta mnie, czy oznacza to możliwość spotkania z towarzyszem Stalinem celem omówienia tej sprawy”. Okazało się to realne i tak w kwietniu 1950 roku Kim pojechał do Moskwy, gdzie spędził kilka tygodni na omawianiu szczegółów operacyjnych planu. Powtórzył też swoje solenne zapewnienia o szybkim zwycięstwie. Z treści sowieckiej notatki wynika, iż przyrzekł Stalinowi, że: „Uderzenie będzie szybkie, co oznacza zwycięstwo w ciągu trzech dni: ruch partyzancki na Południu urósł w siłę, a poza tym oczekuje się wybuchu ogólnokrajowego powstania”. Do Pjongjangu wysłano sowieckich generałów z zadaniem wypracowania planów operacyjnych. Do czerwca 1950 roku wszystko zdawało się przygotowane do „oswobodzenia” Południa.

Wojna rozpoczęła się 25 czerwca 1950 roku. Początkowo wszystko przebiegało zgodnie z optymistycznymi oczekiwaniami kierownictwa północnokoreańskiego. Jednak nie doszło do wybuchu spodziewanego powstania na Południu. Ale z początkiem sierpnia Północ kontrolowała już jakieś 95 procent całego Półwyspu Koreańskiego. Jednakże niebawem Stany Zjednoczone zdecydowały się przystąpić do wojny, czym zasadniczo zmieniły bieg wydarzeń.

Interwencja amerykańska na masową skalę rozpoczęła się na dobre we wrześniu 1950 roku. Zaledwie w kilka tygodni doszło do niemal całkowitego unicestwienia sił północnokoreańskich, a przywódcy północnokoreańscy musieli salwować się ucieczką tuż pod samą granicę z Chinami. Z kolei Chiny zdecydowały pod koniec listopada o interwencji zbrojnej, przystępując do zmasowanego kontrataku, który można uznać za jedną z najskuteczniejszych operacji zbrojnych przeprowadzonych na wielką skalę w najnowszych dziejach Chin.

Wiosną 1951 roku po serii ciężkich i krwawych walk front się ustabilizował. Przez kolejne dwa lata kontynuowano walki pozycyjne oraz intensywne bombardowania w ramach kampanii powietrznych. W końcu linia frontu osiągnęła pozycje punktu wyjścia, pokrywając się mniej więcej z wytyczoną w 1945 roku linią demarkacyjną. W 1953 roku podpisano Porozumienie o zawieszeniu broni, a linia frontu przekształciła się w strefę zdemilitaryzowaną, czyli granicę oddzielającą oba państwa koreańskie. Zginęły miliony, a wojna ostatecznie utknęła w impasie.

Wojna koreańska wydatnie wzmocniła władzę i osobistą pozycję Kim Il Sunga. Przedtem był on w Pjongjangu tylko jednym z północnokoreańskich przywódców komunistycznych – można powiedzieć primus inter pares, kimś, kogo pozycja zależała niemal wyłącznie od sowieckiego poparcia. Po wojnie Kim stał się niekwestionowanym przywódcą narodowym. Osoby, które w trakcie wojny wstąpiły do Koreańskiej Partii Robotniczej, a później stały się trzonem północnokoreańskiej biurokracji, podjęły to postanowienie właśnie za sprawą Kim Il Sunga. Był przecież jedynym przywódcą, którego znali. On zaś ze swojej strony wykorzystywał tę sposobność do promowania w strukturach władzy swych przyjaciół z czasów partyzanckich.

Istotne znaczenie miała dlań również sowiecka decyzja o zdystansowaniu się wobec udziału w wojnie lądowej na Półwyspie Koreańskim. Od tego też czasu były na półwyspie obecne wpływy chińskie, którymi można było zrównoważyć dotychczasowe wpływy sowieckie – i to właśnie wówczas, gdy panowały jak najlepsze relacje na linii Pekin–Moskwa, co oczywiście znacząco podkreślała oficjalna retoryka. Oba wielkie komunistyczne mocarstwa zaczęły powoli wchodzić na drogę konfrontacyjną dopiero pod koniec dekady lat 50., a to z kolei stworzyło dla Pjongjangu doskonałą okazję do wykorzystania sporu między obydwoma sojusznikami. I rzeczywiście, po 1953 roku wszechobecna sowiecka kontrola z późnych lat 40. zdawała się już bardzo osłabiona. A i sam Kim Il Sung chwycił się środków zmierzających do zredukowania zdolności „wielkiego Związku Sowieckiego” do mieszania się w wewnętrzne sprawy Korei Północnej. Niektóre prosowieckie osobistości życia politycznego zostały odsunięte, natomiast przywódcę prosowieckiej frakcji zdegradowano, a następnie znaleziono martwego w jego własnym domu (oficjalnie popełnił samobójstwo, choć podejrzewano, że był to wynik rozgrywek wewnętrznych)9.

Na tym etapie czystki zasadniczo były wymierzone w „krajowych” komunistów, czyli działaczy związanych z niegdysiejszym ruchem podziemnym epoki kolonialnej. W latach 1953–1955 wielu z nich zostało usuniętych, a niektórym co bardziej znanym postaciom wytoczono procesy pokazowe, innych stracono lub aresztowano, nie bawiąc się nawet w jakieś szczegóły prawne. Oczywiście zarzuty były typowe dla reżimów stalinowskich: założycieli koreańskiego ruchu komunistycznego oskarżano i przedstawiano jako szpiegów i sabotażystów oraz amerykańskich i japońskich najmitów (i jak zwykle te oskarżenia były całkowicie nielogiczne, ale kogo to tak naprawdę obchodziło). W większości przypadków czystka oznaczała śmierć i dożywotnie więzienie dla całej rodziny, w tym nawet dla dalszych krewnych.

W 1956 roku Kim Il Sung stanął przed największym wyzwaniem. Jego bynajmniej nieskrywany stalinowski sposób sprawowania władzy spotkał się z głębokim niezadowoleniem ówczesnych elit władzy, które były już pod wpływem przychodzących z Moskwy trendów destalinizacyjnych. Niektórzy dysydenci oczywiście chcieli wykorzystać to w celu rozwoju własnej ścieżki kariery zawodowej, inni jednak współczuli niedoli mas społecznych, które ponosiły główny ciężar polityki stalinizacji. Zarówno prosowiecka, jak i prochińska frakcja w północnokoreańskim kierownictwie państwowym potajemnie się porozumiały, by przesunąć politykę kraju w kierunku bardziej umiarkowanym, zbliżonym do modelu lansowanego przez ówczesną poststalinowską władzę w Związku Sowieckim (przez pewien czas również popieranym przez Chiny). Chcieli odsunąć Kim Il Sunga od władzy. Zarówno sowieckie, jak i chińskie kierownictwo były świadome takich nastrojów i po cichu wspierały te trendy. W sierpniu 1956 roku podczas posiedzenia Komitetu Centralnego doszło do ujawnienia otwartej opozycji wobec Kim Il Sunga.

Z takimi przyjaciółmi…

Jedną z bardziej zasmucających informacji pozostaje fakt, że większość pierwszej generacji komunistów została unicestwiona w swoich krajach z rąk własnych towarzyszy, stając się poniekąd ofiarami stworzonej przez siebie machiny. Korea Północna bynajmniej nie była wyjątkiem od tej reguły. Ale jeśli już, to trzeba przyznać, że pierwsza generacja założycieli państwa północnokoreańskiego zapłaciła znacznie wyższą cenę aniżeli ich pobratymcy z Chin czy Węgier.

Potwierdzeniem tego jest los wielu członków północnokoreańskiego politbiura z 1949 roku. W krajach komunistycznych to właśnie ta struktura była najwyższym komitetem wykonawczym partii i państwa, organem stojącym zdecydowanie ponad innymi instytucjami, nawet ponad Radą Ministrów. W 1949 roku północnokoreańskie Biuro Polityczne pod względem technicznym stało się pierwszym organem egzekucyjnym zjednoczonej partii. Przedtem istniały dwie niezależne partie polityczne, z których jedna działała na północy, a druga na południu kraju.

W 1949 roku północnokoreańskie politbiuro składało się z dziesięciu członków. Na jego czele stał przewodniczący partii Kim Il Sung, który pozostawał przy sterze władzy aż do śmierci w 1994 roku. Jego dwoma wiceprzewodniczącymi byli: Pak Hŏn Yŏng oraz Hŏ Ka-i.

W epoce kolonialnej Pak Hŏn Yŏng był przywódcą koreańskiego komunistycznego podziemia i przez długi czas stał na czele Południowokoreańskiej Partii Robotniczej. Po zjednoczeniu obu partii zajmował drugie miejsce w jej hierarchii, a następnie w Koreańskiej Republice Ludowo-Demokratycznej piastował stanowisko ministra spraw zagranicznych. W 1953 roku został go pozbawiony i wkrótce aresztowany. W 1955 roku decyzją sądu kapturowego został skazany na karę śmierci za „szpiegostwo na rzecz Ameryki”.Drugi wiceprzewodniczący Hŏ Ka-i był doświadczonym sowieckim biurokratą o koreańskich korzeniach, który został wysłany do Korei w celu stworzenia lokalnego rządu i machiny partyjnej. W 1949 roku piastował urząd pierwszego sekretarza partii. Jego bliskie powiązania z Moskwą zadecydowały o tym, że stał się jednym z głównych obiektów ataku, po tym jak Kim Il Sung postanowił zdystansować się od swych sowieckich protektorów. W 1951 roku Hŏ Ka-i został oskarżony o popełnienie licznych „błędów politycznych”, a w roku 1953 zastrzelony we własnym domu. Oficjalnie twierdzono, że popełnił samobójstwo, niemniej bardzo prawdopodobne, że został zamordowany z rozkazu Kim Il Sunga. Niestety nigdy się tego nie dowiemy.

Inny prominentny członek ówczesnego politbiura Yi Sŭng-yŏp stał niegdyś na czele południowokoreańskiej lewicy. W 1949 roku odpowiadał za ruch partyzancki na Południu. W 1953 roku Yi był oskarżonym podczas największego w historii Korei Północnej procesu pokazowego. Zarzucono mu szpiegostwo na rzecz Ameryki i planowanie przewrotu na Północy, który miał utorować drogę do amerykańskiego desantu na Wonsan. Złamany przyznał się do winy, za co został skazany na karę śmierci.

Jedynie dwóch spośród pierwszych założycieli politbiura zginęło z rąk wroga, a nie swoich pobratymców. Przywódcę komunistycznego podziemia Kim Sam-Yonga aresztowała południowokoreańska policja. Stracono go w pierwszych dniach wojny koreańskiej. Inny członek partyzantki mandżurskiej Kim Ch’aek zginął podczas amerykańskiego nalotu w styczniu 1951 roku.

Kim Tu Bong to wybitna postać. W 1949 roku był północnokoreańską głową państwa. Zajmował rzecz jasna czysto tytularną pozycję, która idealnie pasowała do charakteru tak wybitnego przedstawiciela świata nauki, który był przecież założycielem nowoczesnej koreańskiej lingwistyki. Próbował zdystansować się od codziennej polityki. Jednak nie uratowało go to przed klęską. W 1957 roku Kim Tu Bong został pozbawiony swoich funkcji, poddany publicznemu upokorzeniu, a w końcu zupełnie zniknął z życia publicznego. Do dziś nie wiadomo, czy zmarł w więzieniu, czy został zamordowany.

Inny członek Biura Politycznego z 1949 roku Pak Il-u, naówczas pełniący urząd ministra spraw wewnętrznych, podzielił los poprzedników. Został usunięty z życia publicznego w 1955 roku i zniknął. Dalsze jego losy są w ogóle nieznane.

Jedyna członkini politbiura z 1949 roku Pak Chŏng-ae żyła nieco dłużej niż jej koledzy. Ostatecznie czystki dotknęły ją w późnych latach 60., gdy została skazana na następne dwie dekady na obóz pracy. Pojawiła się ponownie pod koniec lat 80., jednak nigdy już nie odzyskała wpływów.

Poza samym Kim Il Sungiem jedynym członkiem politbiura z 1949 roku, który zmarł śmiercią naturalną, był Hŏ Hŏn. W 1949 roku miał 63 lata. Podupadł jednak na zdrowiu i zmarł w 1951 roku.

Tak więc spośród dziesięciu członków najwyższego kierownictwa państwowego z 1949 roku tylko dwie osoby uniknęły prześladowania i zmarły śmiercią naturalną. Dwie inne zostały pozbawione życia przez tych, których postrzegali jako swoich wrogów. Pozostałe sześć osób zostało wyeliminowanych przez własnych towarzyszy partyjnych.

Czy zatem powinniśmy widzieć w nich szczerych idealistów i zarazem tragiczne ofiary, czy raczej nie należy zapominać, że te osoby, będąc u steru władzy, same wysyłały wielu ludzi przed pluton egzekucyjny? Może najlepiej byłoby, gdybyśmy powstrzymali się od odpowiedzi na te pytania…

Szybko sprostano wyzwaniu, a to głównie za sprawą podejścia elit młodszej generacji o bardzo nacjonalistycznym nastawieniu, które zahartowane wojną i opowiadające się za mniejszą zależnością od Moskwy, nie widziały żadnego sensu w proponowanej liberalizacji polityki i skupiły się wokół Kima. Pokonawszy trudności w latach 1957–1959 Kim przeprowadził wśród funkcjonariuszy partyjnych nową, głębszą czystkę. Dotyczyła tych, którzy współpracowali lub wykazywali „nadmierną gorliwość” we współpracy z Rosjanami lub Chińczykami10.

Czystki lat 50. doprowadziły do całkowitego przebudowania północnokoreańskich struktur przywódczych. Od końca lat 50. wszystkie główne stanowiska w partii przeszły w ręce ludzi związanych niegdyś z ruchem partyzanckim w Mandżurii oraz innych działaczy blisko związanych z Kim Il Sungiem (w tym członków jego nielicznej rodziny). Właściwie sprawowali oni pełną kontrolę w państwie, odchodząc w naturalny sposób w latach 80. i 90.

Niewielu z nich mogło się poszczycić dyplomem ukończenia studiów, a zdecydowana większość wywodziła się z biedoty wiejskiej i jako że nie miała żadnych możliwości podjęcia edukacji, nie posiadała wręcz żadnego wykształcenia11. Co prawda doświadczenie zdobyte na polach bitewnych miało niewielkie znaczenie dla sterowania nawą nowoczesnego państwa, jednak były to elity całkowicie podporządkowane Kim Il Sungowi i podzielające jego wizję rozwoju państwa. A był to niezwykle istotny czynnik.

Między Moskwą a Pekinem: polityka zagraniczna Korei Północnej pod przywództwem Kim Il Sunga

Jak już wcześniej zaznaczono, do końca lat 50. Korea Północna stała się kolejną „Demokracją Ludową” – jak zwykły się określać prosowieckie reżimy satelickie. Pod koniec dekady sytuacja zaczęła ulegać zmianie.

Genezy wielkich przemian późnych lat 50. należy doszukiwać się w okresie samej wojny koreańskiej oraz lat ją poprzedzających. Bardzo znaczące w tym kontekście były przetasowania personalne. Pierwszą generację komunistycznego kierownictwa tworzyły zasadniczo osoby z uniwersyteckim wykształceniem, które w swych poglądach łączyły pewną dozę pierwiastka narodowego z kosmopolityzmem. Pod koniec lat 50. zastąpiła ich generacja partyzanckich weteranów, których poglądy, wartości i aspiracje były typowe dla wschodnioazjatyckiego chłopstwa. Chcąc nie chcąc, należy stwierdzić, że tacy przywódcy jak Mao czy Pol Pot w dużym stopniu pragnęli zrealizować nieco unowocześnione wersje tradycyjnego, przedmodernistycznego chłopstwa (co oczywiście nie stało na przeszkodzie, by stosować karę śmierci lub zamorzyć głodem całe masy tej właśnie klasy społecznej). Innym czynnikiem była wojna koreańska, w wyniku której doszło do militaryzacji społeczeństwa północnokoreańskiego, a w konsekwencji do przekształcenia całego kraju w perfekcyjnie wręcz funkcjonujący obóz wojskowy (co jakże chętnie północnokoreańska propaganda zwykła określać mianem „twierdzy nie do zdobycia”).

Mogło do tego dojść jedynie dzięki wielkim przesunięciom na scenie geopolitycznej lat 50., czyli rozejścia się dróg komunistycznych Chin ze Związkiem Sowieckim. Od niemal trzech dekad relacje między oboma komunistycznymi mocarstwami obfitowały w różnego rodzaju tarcia i niesnaski, doprowadzając niekiedy obie strony na krawędź konfliktu zbrojnego. Każda z nich lansowała własną wersję komunizmu. Sowiecka wydawała się bardziej bezbarwna i bynajmniej nie cieszyła się już tak wielką popularnością wśród bujających w obłokach liberalnych elit na zachodnich uczelniach wyższych. Ale jednocześnie zdawała się bardziej elastyczna i liberalna, a zarazem znacznie mniej obojętna względem codziennych potrzeb społecznych i efektywniejsza (a może lepiej powiedzieć „mniej niewydolna”) pod względem gospodarczym. Tymczasem model chiński opierał się na niekończącej się ideologicznej mobilizacji, bezinteresownym poświęceniu dla sprawy oraz kulcie wszechwiedzącego przywódcy.

Zmiany, jakie nastąpiły w Związku Sowieckim po odejściu Stalina, miały ogromne znaczenie. W ciągu dekady od jego śmierci w 1953 roku liczba więźniów politycznych zmniejszyła się niemal pięćsetkrotnie, czyli od mniej więcej 600 tysięcy do 1–2 tysięcy12. Zniesiono obostrzenia dotyczące wewnętrznego przemieszczania się kołchozowych robotników rolnych (ale trzeba przyznać, że w przeciwieństwie do wyobrażeń na Zachodzie podróże mieszkańców miast na krótkie dystanse nigdy nie podlegały żadnym restrykcjom), rozpoczęto budowę wielkich osiedli miejskich, a i podstawowe dobra konsumpcyjne stały się bardziej dostępne dla przeciętnego obywatela.

W tym samym czasie w Chinach trwał proces kolektywizacji rolnictwa (m.in. zakazano prywatnej własności ziemskiej) oraz milenarystyczne koncepcje Wielkiego Skoku Naprzód. Oczywiście eksperymenty tego rodzaju mogły się wydawać bardzo atrakcyjne z perspektywy paryskich bywalców kawiarń, którzy (podobnie jak Sartre) z wielkich zwolenników stalinizmu przesunęli się w kierunku maoistycznych Chin. Tymczasem dla samych Chińczyków ów „wspaniały eksperyment społeczny” był przyczyną klęski głodu i śmierci od 20 do 30 milionów ludzi.

W początkowym okresie Korea Północna pozostawała pod wrażeniem chińskiej surowej i zarazem autokratycznej wersji komunizmu. Maoistowska koncepcja idealnie zdawała się korespondować z poglądami Kim Il Sunga na stworzenie perfekcyjnie funkcjonującego państwa koreańskiego. W umysłach północnokoreańskiego przywództwa wizja państwa opierała się na masowej pracy całego społeczeństwa w państwowych wiejskich kooperatywach i wielkich zakładach przemysłowych, które dzięki wspaniałej ideologii, poświęceniu i miłości dla ojczyzny byłoby zdolne do bicia wszelkich rekordów wydajności pracy. Każdemu przysługiwała mniej więcej taka sama racja żywnościowa oraz liczba podstawowych produktów konsumpcyjnych gwarantowanych przez państwo. Zakazano wszelkich korzyści osobistych, w ślad za czym stopniowo miało dojść do wyeliminowania z obiegu pieniądza. Władza miała spoczywać w rękach niewielkiej grupy zdeklarowanych ideologicznie urzędników, a na czele hierarchii społecznej stał wszechwiedzący Wielki Przywódca, którego słowo zrównano z obowiązującym prawem. Ze zrozumiałych względów wielu mieszkańców Korei Północnej w owym czasie pociągała taka wizja państwa i społeczeństwa (należy zwrócić uwagę na fakt, że wszelkim rebeliom chłopskim na świecie przyświecały zazwyczaj te same cele).

Roztaczane przez Kim Il Sunga wizje przyszłej prosperity i dobrobytu bynajmniej nie wydawały się ani nazbyt surrealistyczne, ani przesadne. Na początku lat 60. nakreślił on nieodległą wizję północnokoreańskiego życia w dostatku, mówiąc, że niebawem każdy obywatel będzie mógł „codziennie zjeść gotowany ryż i zupę na mięsie, będzie nosił jedwabne odzienie i mieszkał w domu, w którym słomianą strzechę zastąpią gliniane dachówki”. Oczywiście obietnice te wielokrotnie powtarzane przez Wielkiego Wodza nie wydają się nazbyt ambitne, ale musimy pamiętać, że od wieków przeciętny koreański chłop nie mógł sobie pozwolić każdego dnia na miskę ryżu (w codziennym menu dominował jęczmień lub kukurydza), zupa mięsna pojawiała się na stole tylko od wielkiego święta, a na gliniane dachówki stać było jedynie arystokrację ziemską, jako że domy zwykłych ludzi były kryte strzechą. W swych obietnicach Kim Il Sung roztaczał wizje wprowadzenia standardu życia, który z jednej strony dla premodernistycznego chłopa wydawał się nie lada luksusem, ale z drugiej nie stało za tym nic więcej.

Z początku decyzja o opcji prochińskiej była u Kim Il Sunga częściowo podyktowana względami ideologicznymi. Ale nie wolno zapominać o pragmatyzmie i politycznych kalkulacjach, które również odgrywały istotną rolę. Zarówno Kim, jak i północnokoreańskie elity władzy zaczęły widzieć w Związku Sowieckim źródło niebezpiecznych idei liberalnych. Wkrótce też z przerażeniem odebrały sowiecki slogan o „walce z kultem jednostki”, który przecież bardzo łatwo mógł się obrócić przeciwko samemu Kimowi, hołdującemu w tej materii wzorcom czysto stalinowskim.

Po kryzysie 1956 roku relacje północnokoreańsko-sowieckie uległy pogorszeniu, dochodząc w latach 1962–1963 do stanu niemal równoznacznego z wrogością. Z oficjalnych środków masowego przekazu zniknęły wszelkie odniesienia do Związku Sowieckiego, zaś doradcy sowieccy zostali zmuszeni do opuszczenia kraju. Ten sam los spotkał kilkaset kobiet ze Związku Sowieckiego i krajów Europy Wschodniej, które wyszły za mąż za północnokoreańskich studentów, pobierających nauki w tej części świata. Otóż Koreańczyków z KRLD zmuszono do rozwodu, a ich żonom nakazano opuszczenie kraju. W 1960 roku odwołano wszystkich studentów północnokoreańskich, nakazując im powrót do ojczyzny, czego powodem były, rzecz jasna, warunki ideologiczne, jakie zapanowały w samym ZSRS i Europie Wschodniej. Wymiana studencka została wznowiona dopiero po upływie niemal dwóch dekad, ale i tak miała już nieznaczny wymiar.

Sowiecki organ prasowy „Prawda” i północnokoreański „Rodong Sinmun” wchodziły ze sobą w ostrą polemikę. „Rodong Sinmun” oskarżał system sowiecki o wyzysk i chęć wykorzystania gospodarczych słabości Korei Północnej, podczas gdy sowiecka „Prawda” wskazywała na niewdzięczność północnokoreańskiego przywództwa, które raptem zapomniało o sowieckiej pomocy (trzeba przyznać, że od mniej więcej 1960 roku aż do upadku Związku Sowieckiego w roku 1991 media północnokoreańskie niezmiernie rzadko były skłonne pisać o sowieckiej pomocy gospodarczej). Północnokoreański ambasador w Moskwie pozwolił sobie na napisanie bardzo krytycznego listu adresowanego do Kim Il Sunga, co w konsekwencji doprowadziło oczywiście do tego, że musiał prosić o azyl w ZSRS. Udzielenie go przez władze sowieckie było jednocześnie wydarzeniem bez precedensu w całym bloku13.

Do pewnej poprawy relacji Pjongjangu z Moskwą doszło po 1965 roku, co w dużej mierze było związane z odejściem impulsywnego i reformatorsko nastawionego Nikity Chruszczowa i zastąpieniem go bardziej zachowawczym Leonidem Breżniewem. Ale były też inne, znacznie istotniejsze powody. Po pierwsze w okresie kryzysu relacji bilateralnych doszło do znaczącego ograniczenia pomocy sowieckiej, a z kolei komunistyczne Chiny bynajmniej nie kwapiły się, by zastąpić w tej materii ZSRS. Po drugie w 1966 roku Chiny wpadły w odmęty wielkiej rewolucji kulturalnej, a ta była odbierana przez północnokoreańskie kierownictwo jako kompletny chaos. Prawdopodobnie też postrzegano ją jako zjawisko daleko bardziej niebezpieczne aniżeli sowiecka liberalizacja. W prywatnej rozmowie z Breżniewem w 1966 roku Kim Il Sung określił Wielką Proletariacką Rewolucję Kulturalną jako „zmasowany idiotyzm”14.

I istotnie końcówka dekady lat 60. była naznaczona kryzysem w stosunkach chińsko-północnokoreańskich. Wzrastało napięcie na linii granicznej, a oba państwa odwołały swych ambasadorów. Później, w maju 1984 roku, w rozmowach ze wschodnioniemieckim kierownictwem państwowym Kim Il Sung wspominał, jak wiele cierpliwości wymagały relacje z Chinami, których żołnierze częstokroć naruszali północnokoreańską strefę graniczną15. Kim niedwuznacznie też prosił Moskwę o możliwość wykorzystania jej strefy powietrznej dla oficjalnych delegacji północnokoreańskich, obawiając się, że skorzystanie z chińskich korytarzy mogłoby doprowadzić do przymusowego lądowania samolotów północnokoreańskich na terytorium ChRL16. Grupki należące do chińskiej Czerwonej Gwardii otwarcie krytykowały Kim Il Sunga, nazywając go „pławiącym się w luksusie i zadość czyniącym swym zachciankom neofeudalnym władcą”17.

We wczesnych latach 70. Korea Północna przyjęła nowy kurs polityczny polegający na utrzymaniu jednakowego dystansu wobec innych systemów, który kontynuowano do początku lat 90. Zasadniczo chodziło o stosowanie specyficznej techniki dyplomatycznej, polegającej na balansowaniu pomiędzy skłóconymi sponsorami, którymi były oczywiście Chiny i ZSRS. Północnokoreańscy politycy i przedstawiciele sfer dyplomatycznych odkryli, że rywalizacja chińsko-sowiecka, zamiast prowadzić do destabilizacji, w istocie stwarza doskonałe szanse polityczne dla Korei. Tak więc używając swej przebiegłości i sprytu, Korea mogła rozgrywać jednych przeciwko drugim i uzyskiwać realną pomoc gospodarczą, nie dając praktycznie niczego w zamian.

Pomoc ta okazywała się coraz bardziej znacząca, by nie powiedzieć: niezbędna. Pomimo napuszonych i agresywnych kampanii ideologicznych gospodarka północnokoreańska, niegdyś należąca do najbardziej zaawansowanych w całym regionie Azji Wschodniej, od końca lat 60. popadała w stagnację. Toteż bez stałej pomocy zagranicznej Korea Północna prawdopodobnie stałaby się państwem kompletnie niewydolnym. Ani Moskwa, ani Pekin nie żywiły żadnych nadziei względem Korei Północnej. Oba państwa doskonale zdawały sobie sprawę, że były manipulowane, ale też wciąż nie widziały żadnej konkretnej alternatywy poza udzielaniem władzom w Pjongjangu pomocy gospodarczej. Po części było to konsekwencją postrzegania przez oba reżimy Korei Północnej jako państwa buforowego dla swych granic, co stanowiło ważki punkt w odniesieniu do amerykańskiej obecności militarnej w Japonii i Korei Południowej. Jednak w znacznej mierze ich działania należałoby postrzegać w kategoriach swoistej opłaty w zamian za północnokoreańską neutralność wobec ich wzajemnej rywalizacji. Oczywiście zarówno Moskwa, jak i Pekin nie miałyby nic przeciwko temu, żeby Korea Północna bezwarunkowo opowiedziała się po którejś ze stron. Skoro jednak nie było to możliwe, panowała zgoda, by nie dopuścić do jej wejścia w orbitę wpływów przeciwnika. I tym sposobem, wykorzystując swe niewątpliwe talenty, dyplomacja północnokoreańska wyzyskiwała jak tylko się da każdą ze stron, by otrzymywać niezbędną dlań pomoc bez specjalnych koncesji czy potrzeby odwzajemnienia się którejkolwiek ze stron konfliktu.

We wczesnych latach 70. Korea Północna próbowała wyzwolić swą gospodarkę spod zależności od Moskwy oraz Pekinu i zaczęła dokonywać zakupów na rynku zagranicznym. Natychmiast też po wybuchu kryzysu paliwowego z 1973 roku państwa komunistyczne stały się niemal modelowymi przykładami dłużników, podczas gdy rynek międzynarodowy zalały petrodolary. A zatem zabezpieczenie pożyczek nie było zbyt trudnym zadaniem. Prawdopodobnie więc północnokoreańskie kierownictwo państwowe zamierzało wykorzystać owe dodatkowe dochody na ożywienie spowalniającej tempo własnej gospodarki. Model ten okazał się zawodny. Utopione w liczne propagandowe i nieprzemyślane projekty gospodarcze pożyczki zostały zmarnowane, a Pjongjang niebawem nie chciał nawet spłacać zaległych odsetek. W latach 1979–1980 Korea Północna stała się pierwszym krajem komunistycznym niespłacającym wierzytelności. Oczywiście stało się to przyczyną rosnącego długu, który w 2007 roku wynosił już 600 milionów dolarów kwoty podstawowej oraz 1,2 miliarda dolarów odsetek18. Próby relacji z wysoko wyspecjalizowanym światem finansjery zakończyły się klęską, znacząco obniżając przy okazji północnokoreański wskaźnik w rankingu kredytowym.

Mniej więcej w tym czasie, w połowie lat 70., doszło do kilku bardzo nieprzyjemnych wydarzeń. Otóż kilkakrotnie przyłapano północnokoreańskich dyplomatów i urzędników na uprawianiu kontrabandy na znaczną skalę, wśród której znajdowały się narkotyki i fałszowana waluta. Pod koniec października 1976 roku norweska policja zatrzymała północnokoreańskich dyplomatów próbujących nielegalnie sprzedać 4000 butelek przemycanego alkoholu i znaczącą ilość papierosów. Był to czas, kiedy państwa skandynawskie obłożyły wyroby alkoholowe bardzo wysokimi podatkami, w konsekwencji czego ich nielegalny, bo wolny od opłat import był wyjątkowo dochodowym biznesem. Północnokoreański korpus dyplomatyczny szmuglował więc w swych dyplomatycznych bagażach nieprawdopodobne ilości zarówno alkoholu, jak i wyrobów tytoniowych. Szacuje się, że wartość rozprowadzonego tym sposobem towaru przez Koreę Północną na rynku norweskim sięgnęła mniej więcej 1 miliona dolarów (według wskaźnika cenowego z 2011 roku skala procederu miałaby trzykrotnie wyższą wartość). Po incydentach, które miały miejsce w Norwegii, podobną siatkę odkryto niebawem w Danii, Szwecji i Finlandii. Prawdopodobnie skala operacji przybrała największe rozmiary właśnie w Szwecji, o czym zresztą szeroko rozpisywała się tamtejsza prasa. Doszło nawet do tego, że pewnej nocy nieznany sprawca, prawdopodobnie szwedzki student, przykleił do wejścia do ambasady północnokoreańskiej wywieszkę „Spółdzielnia wina i wyrobów spirytusowych”, co istotnie wprawiło personel w nie lada zakłopotanie19.

Wkrótce władze północnokoreańskie wzięły się za znacznie groźniejszy asortyment. W maju 1976 roku na egipskim przejściu granicznym odkryto w bagażu należącym do północnokoreańskich dyplomatów haszysz. A był to tylko pierwszy z ciągu tego typu incydentów. Północnokoreańscy agenci dobyli nawet noży, ale służby egipskie zdołały ich szybko obezwładnić. Jednak paszporty dyplomatyczne stanowiły dostateczną ochronę przed oskarżeniem. Później nastąpiła cała seria incydentów w Norwegii. Pod koniec października przyłapano północnokoreańskich dyplomatów przemycających haszysz na lokalny rynek. W następnych dziesięcioleciach proceder ten był dość znany, a północnokoreańskie służby dyplomatyczne uprawiały go w doprawdy wielu zakątkach świata.

Poza narkotykami Korea Północna zajmowała się podobno produkcją i rozprowadzaniem fałszywych dolarów, które istotnie, trzeba przyznać, były wykonane na najwyższym poziomie (otrzymały nawet nazwę „superbanknotów”), przy czym należy zaznaczyć, że dowody na istnienie tego procederu mają w znacznej mierze charakter poszlakowy20.

Często wskazuje się, że przemyt był związany z nową północnokoreańską optyką wobec misji dyplomatycznych. Otóż spowolnienie gospodarcze dające o sobie znać już w połowie lat 70. spowodowało, że misjom narzucono wykonywanie wszelkich działań zmierzających do utrzymania samowystarczalności ekonomicznej. W konsekwencji północnokoreański personel dyplomatyczny został zmuszony do pokrywania wydatków z własnej kieszeni, na co oczywiście trzeba było zapracować.

Jednakże błędne jest powszechnie panujące przypuszczenie, że procedery te miałyby stać się głównym źródłem pozyskiwania dewiz przez władze północnokoreańskie. Nawet z punktu widzenia samego Pjongjangu przemyt i fałszowanie waluty mogło przynieść więcej negatywnych niż pozytywnych skutków. Incydenty te kreowały bardzo negatywny wizerunek władz północnokoreańskich, nie przynosząc jednocześnie jakichś znaczących dochodów do budżetu. Procedery te znacznie zatem ukrócono wraz z początkiem pierwszej dekady XXI wieku, choć można tylko pytać, dlaczego dopiero wówczas, a nie wcześniej21.

Inną, dość dziwną, przyznajmy, charakterystyczną cechą północnokoreańskiej polityki zagranicznej lat 70. było szczególne upodobanie jej agencji wywiadowczej do dokonywania porwań. Działalność tę rozpoczęto jeszcze wcześniej, bo w latach 50., albowiem próbowano porwać z ZSRS koreańskich dysydentów politycznych. Nie wszystkie operacje zakończyły się sukcesem. Otóż na przykład młody poeta i dysydent zarazem Ho Chin (Lim Un) zdołał uciec z rąk porywaczy i uzyskać azyl polityczny w Związku Sowieckim, w którym później zrobił karierę jako wybitny dziennikarz i historyk. Nie wszyscy jednak mieli tyle szczęścia. Z centrum Moskwy uprowadzono młodego północnokoreańskiego muzyka, po czym wszelki ślad po nim zaginął. Pokłosiem tego wydarzenia był kryzys w relacjach sowiecko-północnokoreańskich, w wyniku którego północnokoreański ambasador został zmuszony do opuszczenia Moskwy – wydarzenie raczej bez precedensu w dyplomatycznej historii bloku państw komunistycznych.

Pod koniec lat 70. na celowniku północnokoreańskiego wywiadu znalazły się Korea Południowa i Japonia. Inaczej niż w poprzednich przypadkach obiektem porwań nie byli ani dysydenci polityczni, ani uciekinierzy, ale zwykli ludzie. Wydaje się, że były to przypadkowe ofiary, które po prostu w danym momencie miały nieszczęście znaleźć się na trajektorii obserwacji przez północnokoreańskich komandosów, ot, na przykład przechodząc spokojnie po plaży, na której czatowali porywacze. Istotnie były to działania na tyle dziwaczne i niemające sensu aż do tego stopnia, że nawet wielu uznanych dziennikarzy i naukowców (zaznaczmy przy tym: zazwyczaj, choć nie zawsze, o lewicowych inklinacjach) było skłonnych jeszcze w latach 80. i 90. wylać tony atramentu, by przekonywać opinię publiczną, że Korea Północna nie mogła mieć nic wspólnego z tajemniczymi zniknięciami obywateli japońskich w latach 70.

Ośmieszył ich zresztą sam Kim Dzong Il, który w 2002 roku przyznał, że za incydentami tymi stała Korea Północna, nakazując przekazanie ofiar z powrotem do ich ojczyzny, do Japonii. Oczywiście celem było doprowadzenie do poprawy relacji z Tokio. W rzeczywistości jednak miało to przynieść skutki odwrotne do zamierzonych. Oskarżenia, które dezawuowano przedtem jako bezpodstawne prawicowe fantasmagorie, nagle okazały się w pełni realne, co doprowadziło do wybuchu wśród japońskiej opinii publicznej. Władze japońskie zażądały natychmiastowego zwrócenia wszystkich swoich obywateli porwanych przez Pjongjang. W odpowiedzi Korea Północna oświadczyła, że porwani zostali już przekazani, zaś pozostali, będący na listach japońskich, zmarli wcześniej (na stan z 2002 roku). Niewielu dało wiarę tym słowom. W rezultacie doszło do całkowitego zamrożenia jakże ważnych dla Pjongjangu dwustronnych relacji gospodarczych22.

I tym sposobem paradoksalnie kierownictwo północnokoreańskie zostało ukarane za uczciwe postawienie sprawy i przyznanie się do winy. Nie ulega wątpliwości, że wyciągnęło z tego wnioski i na przyszłość dobrze się zastanowi, nim potwierdzi jakiekolwiek własne błędy przeszłości.

To oczywiste, że celem porwań obywateli japońskich było wykorzystanie ich jako nauczycieli języka japońskiego oraz ich wiedzy na temat życia codziennego w Japonii, co stanowiło ważny element szkolenia północnokoreańskich agentów. Dla przykładu Yaeko Taguchi, która w 1978 roku była barmanką (porwana w wieku 22 lat) szkoliła północnokoreańską agentkę o imieniu Kim Hyŏn-hŭi, która działała pod fałszywą japońską tożsamością. Cała ta operacja była, przyznajmy, bardzo dziwna i trudno nie zgodzić się ze stwierdzeniem Charlesa Armstronga, że „Być może Kim Dzong Il naoglądał się filmów szpiegowskich i chyba potraktował je nazbyt serio”23.

Inna sprawa, że decyzja, by pokładać nadzieję w ofiarach porwań, wydaje się poniekąd dziwna dla systemu, który mógł liczyć na duchowe oddanie ze strony wielu osób biegle posługujących się językiem japońskim i posiadających wiedzę na temat nowoczesnej Japonii. Ludzie ci byli członkami Chongryon (Chosen Soren), wpływowego propółnocnokoreańskiego ugrupowania tworzonego przez Koreańczyków mieszkających w Japonii.

Jeszcze w początkach lat 50. w Japonii mieszkało jakieś 700 tysięcy etnicznych Koreańczyków. Większość przybyła tam w latach 30. i 40. z powodów bądź to czysto egzystencjalnych, szukając lepszych warunków do życia, bądź też jako ofiary przymusowych relokacji prowadzonych przez japońskie władze kolonialne, których celem było dostarczenie taniej siły roboczej. W 1951 roku Koreańczyków mieszkających w Japonii pozbawiono japońskiego obywatelstwa. Poddani dyskryminacji, jako pracownicy niewykwalifikowani imali się nielegalnych prac. Rzecz jasna zbliżyło ich to do japońskiej lewicy, ale tak naprawdę zorganizowała ich propółnocnokoreańska opcja lewicowa.

Pod koniec lat 50. znacząca większość mieszkających w Japonii etnicznych Koreańczyków optowała za otrzymaniem obywatelstwa północnokoreańskiego. Było to o tyle kuriozalne, że pochodzący rodem z Północy stanowili zdecydowaną mniejszość. I to właśnie ci „zamorscy obywatele KRLD” utworzyli wyżej wspomnianą organizację o nazwie Chongryon.

Na przełomie lat 50. i 60. propółnocnokoreańscy działacze zdołali przekonać wielu etnicznych Koreańczyków do „powrotu” do ojczyzny, czyli do Korei Północnej. Była to grupa 93 tysięcy osób, spośród których zdecydowana większość nigdy nie mieszkała na Północy i nie miała bladego pojęcia o kraju swojej destynacji. Ich celem było zerwanie z dyskryminacją i chęć wkładu w budowę idealnego nowoczesnego społeczeństwa u siebie w kraju ojczystym. Propaganda północnokoreańska okazała się skuteczna, ale jak wskazują ostatnie wyniki badań, równie efektywna w forsowaniu emigracji do Korei Północnej okazała się japońska prawica, upatrująca w obcych etnicznie i narodowościowo elementach czegoś na kształt „piątej kolumny”24.

Wielu z nich było ogromnie rozczarowanych, widząc wszechogarniającą nędzę w swoim nowym miejscu zamieszkania. Szybko jednak uświadomili sobie, że nie ma stąd powrotu. Będąc już w okowach nędzy państwa policyjnego, oni sami (oraz ich dzieci) znaleźli się w dość dziwnej sytuacji: otóż ich uprzywilejowana pozycja szła w parze z doświadczaną również i tutaj dyskryminacją. Z jednej strony uważano ich za niepewnych ideologicznie. Z drugiej otrzymywali wsparcie finansowe od swych mieszkających w Japonii kuzynów, którzy wykazując się mądrością, nie byli zachwyceni perspektywą życia w socjalistycznym raju. Rzecz jasna mogli zatem cieszyć się wysokim jak na warunki północnokoreańskie poziomem życia. Zezwolenie na utrzymywanie kontaktów z rodzinami i pozyskiwanie wsparcia finansowego było uwarunkowane każdorazowym zachwalaniem w liście północnokoreańskiego systemu i jego Przywódcy.

W latach 90. dochodziło do stopniowego wygaszania źródła wsparcia finansowego z Japonii, co nie mogło wróżyć niczego dobrego dla potomków migrantów w drugim i trzecim pokoleniu. Ich Bezpośredni krewni z racji wieku zaczęli wymierać, a kolejna generacja bynajmniej nie miała zamiaru wspierać finansowo osób, których nigdy nie widziała na oczy. Co więcej, w tym samym czasie zaczęło spadać zainteresowanie organizacją Chongryon. Młodsza generacja etnicznych Koreańczyków bądź to przyjmowała obywatelstwo japońskie, bądź południowokoreańskie. W każdym razie aż do początku lat 90. pieniądze przysyłane z Japonii do północnokoreańskich krewnych stanowiły istotne źródło dochodu dla Pjongjangu.

Stosunki z Południem

Wojna koreańska zakończyła się nie traktatem pokojowym, a jedynie rozejmem – zawieszeniem broni, które podpisano w 1953 roku. Godnym odnotowania jest fakt, że władze południowokoreańskie odmówiły złożenia podpisu pod dokumentem. Powody tej decyzji są dość skomplikowane, niemniej oficjalnie argumentowano, że zawieszenie broni było równoznaczne z jakąś formą uznania państwa północnokoreańskiego.

Do końca lat 60. każdy rząd stawał przed dylematem, z którym z państw koreańskich nawiązać relacje dyplomatyczne. Uznanie dyplomatyczne dla Pjongjangu automatycznie oznaczało zerwanie stosunków z Seulem (i vice versa oczywiście). W końcu w 1969 roku zaczęto stopniowo odchodzić od tej zasady. Umożliwiono zatem posiadanie własnych przedstawicielstw dyplomatycznych w obu państwach koreańskich25. Niemniej jednak oba kraje nadal pozostawały, rzecz jasna, w stanie zamrożonego, nierozwiązanego konfliktu.

W pierwszych latach po podpisaniu zawieszenia broni władze północnokoreańskie poświęcały niewiele uwagi sprawom Korei Południowej. Kim Il Sung był wówczas zbyt zajęty odbudową gospodarczą kraju oraz eliminowaniem swych rzeczywistych, ale i potencjalnych rywali na najwyższych szczytach władzy. W końcu pogodzono się z faktem, że wybuch jakiejkolwiek rewolucji na Południu jest niemożliwy. Policyjny terror Seulu doprowadził do likwidacji środowisk lewicowych, z których wielu przedstawicieli wybrało kierunek do Pjongjangu.

Praca kobiet?

Zarówno sowiecki komunizm, jak i jego różne odmiany lokalne emanowały swym męskim obliczem. Typem komunistycznej, wysoko postawionej biurokracji z lat 60. czy 70. był raczej wiekowy mężczyzna ubrany w źle skrojony garnitur. Na szczytach komunistycznej hierarchii widać było niedostatecznie reprezentowaną płeć piękną.

Ale nie zawsze tak to wyglądało. Na początku XX wieku to właśnie rewolucyjny marksizm był najprawdopodobniej jedną z najbardziej sfeminizowanych ideologii całej epoki. I bynajmniej nie ograniczał się tylko do postulatów równości płci, ale szedł nieco dalej, zakładając pełną równość w sensie gospodarczym i społecznym.

W Związku Sowieckim lat 20. i 30. w praktyce obowiązywał program akcji afirmatywnej. Media pod niebiosa wynosiły kobiety zajmujące się pilotowaniem samolotów, inżynierią, a nawet pełniące funkcje oficerów w armii.

Jednakże proces ten uległ zmianie pod koniec lat 30., kiedy władza stalinowska zaczęła dostrzegać polityczne zalety płynące z tradycyjnego modelu rodziny i reprezentowanych przezeń wartości. Tak więc o ile nadal znaczenie żeńskiej siły roboczej nie podlegało dyskusji (i chociaż nadal je popierano), o tyle za najważniejszą funkcję kobiety uznano bycie żoną i matką.

Wkraczając w 1945 roku do Korei Północnej, armia sowiecka przynosiła ze sobą najbardziej nacjonalistyczną i antyfeministyczną wersję komunizmu. Oczywiście nadal istniały pewne mechanizmy forsujące równość płci, tak jak wprowadzone w 1946 roku Prawo o Równości Płci, które w istocie zakazywało konkubinatu, wprowadzało ułatwienia rozwodowe (zasadniczo o społecznym charakterze), zapewniając również prawną ochronę kobiecego prawa własności.

Mimo to kobiety były nadal nieznacznie tylko reprezentowane na najwyższych szczeblach władzy północnokoreańskiej. W latach 1945–2000 na 260 stanowisk ministerialnych jedynie sześć zajmowały kobiety. Za czasów Kim Il Sunga panowało powszechne przekonanie, że kobieta nie powinna aspirować do robienia kariery w polityce i administracji. Uważano, że jej zadaniem jest znalezienie dobrego męża oraz, jeśli to możliwe, dobrej pracy, ale takiej, która pozwoli jej na sprostanie podstawowym obowiązkom matki, żony i synowej.

Praca nie była zatem uważana za niezbędną. I w odróżnieniu od innych społeczeństw komunistycznych państwo północnokoreańskie pozytywnie odnosiło się do wzorca kobiety pragnącej przede wszystkim pełnić funkcję gospodyni domowej. Tymczasem zarówno w Związku Sowieckim, jak i w całej Europie Wschodniej w latach 70. typ gospodyni domowej był raczej z rzadka spotykany, podczas gdy w Korei Północnej niemal jedna trzecia kobiet mieszkających w miastach zajmowała się domem (w istocie nie dysponujemy jakimiś precyzyjnymi danymi statystycznymi w tej materii).

Nie dziwi więc fakt, że wśród najwyższego kierownictwa partyjnego i państwowego nie widać kobiecych twarzy. W latach 40. i 50. w Korei Północnej niewiele kobiet zajmowało się polityką, zresztą były one pozostałością wcześniejszej epoki tzw. heroicznego (i feministycznego zarazem) rewolucyjnego marksizmu. Najbardziej znaną z nich była Pak Chŏng-ae (urodzona jako Ch’oe Vera). Ta niegdyś sowiecka tajna agentka w późniejszym czasie osiągnęła pozycję członka Biura Politycznego partii. Była znana z gorliwego poparcia dla Kim Il Sunga, który i tak nie oszczędził jej w trakcie słynnych czystek z lat 60.

Inny przykład to Ho Chŏng-suk, córka słynnego prawnika Hŏ-Hŏna. Walczyła w chińskiej wojnie domowej, pełniąc wysoką funkcję komisarza politycznego regimentu. W Korei Północnej doszła do stanowiska ministra sprawiedliwości, mając tym samym okazję nadzorowania pierwszej fazy wielkiej czystki w Korei Północnej. W latach 60. została usunięta z wpływowych funkcji państwowych, by w rezultacie objąć czysto ceremonialne stanowiska.

Od mniej więcej 1960 roku wszystkie kobiety zajmujące wysokie pozycje w państwie północnokoreańskim zawdzięczały wyniesienie swemu pokrewieństwu z rodziną Kimów. Tak było chociażby z Kim Sŏng Ae, drugą żoną Kim Il Sunga. Niewątpliwie w latach 70. miała ona polityczne aspiracje. Zdecydowanie utemperował je zdobywający coraz wyższą pozycję pasierb Kim Dzong Il, któremu w końcu udało się odsunąć ją na bocznicę. Jego młodsza siostra Kim Kyŏng Hui pełniła zaś funkcję pomocnika dla obejmującego władzę w państwie młodego Kim Dzong Una.

Stosunkowy wzrost wpływów i władzy kobiet w Korei Północnej zaznaczył się po upadku socjalistycznego modelu gospodarczego. W latach 90. podczas gdy mężczyźni byli zmuszeni do pracy w źle zarządzanych i praktycznie niewydolnych przedsiębiorstwach, kobiety – zazwyczaj kojarzone z funkcją gospodyń domowych – uzyskały swobodę działania w różnych sferach szarej strefy gospodarczej. W rezultacie w większości rodzin koreańskich to właśnie kobiety okazały się najważniejszym źródłem dochodu w gospodarstwie domowym.

W konsekwencji wzrost dochodu musiał doprowadzić do zmian w podziale pracy, jak również wpłynąć na relacje między kobietami a mężczyznami (większość spraw rozwodowych na przykład inicjowały kobiety). Upadek socjalistycznego modelu państwa w krajach Europy Wschodniej generalnie doprowadził do odejścia od zasad równości płci. Z kolei w Korei Północnej kryzys zdecydowanie przyczynił się do wzmocnienia roli kobiet – przynajmniej tych, którym udało się przetrwać wielką klęskę głodu.

Poza tym Kim Il Sung był już w pełni świadomy tego, że Związek Sowiecki nie poprze żadnej agresji zbrojnej przeciwko Południu. Zresztą zważywszy na fakt obecności tam znacznych amerykańskich sił zbrojnych, taki atak byłby czystym samobójstwem.

Na początku lat 60. Pjongjang zyskał jednak okazję, by przemyśleć słuszność swojej biernej postawy wobec kwestii zjednoczenia. Otóż nagły wybuch tzw. Rewolucji Kwietniowej w 1960 roku doprowadził do upadku rządów Syngmana Rhee w Seulu. W jej wyniku powstał niestabilny demokratyczny rząd, który niebawem upadł w konsekwencji puczu wojskowego. Kim Il Sung uznał to za dobry zwiastun możliwości dla przeprowadzenia rewolucji na Południu. I istotnie lata 60. i 70. zaznaczyły się masowymi protestami opozycji oraz wielkimi demonstracjami ulicznymi, co wzbudzało nadzieje Północy.

Duże znaczenie miały również malejące wpływy sowieckie w Pjongjangu, co oczywiście pozwalało żywić nadzieje na zjednoczenie. Kim Il Sung mógł optymistycznie patrzeć na rozwój wydarzeń na Południu i wykorzystać je dla swoich celów bez obawy o sowieckie działania w tej sprawie.

Kolejnym wydarzeniem niewątpliwie mającym wpływ na północnokoreańskie stanowisko była wojna w Wietnamie. Tak naprawdę, jak się okazało, Wietnam i Korea miały wiele wspólnego. Kraje te dużo łączy zarówno pod względem historycznym, jak i kulturowym. Po II wojnie światowej oba zostały podzielone na komunistyczną Północ i niekomunistyczne Południe. Podobnie jak północnokoreańscy towarzysze, tak i wietnamscy komuniści pod wpływem Chin i Związku Sowieckiego niechętnie zaakceptowali porozumienie o zawieszeniu broni. Ale w odróżnieniu od Korei Północnej wietnamska Północ nie zamierzała respektować obietnic złożonych pod przymusem**. Dlatego też Wietnam Północny rychło przystąpił do udzielania masowego wsparcia komunistycznej partyzantce działającej w Wietnamie Południowym. W konsekwencji doprowadziło to do interwencji zbrojnej Stanów Zjednoczonych. Ale już z końcem dekady lat 60. wiadomo było, że nie osiągnie ona zamierzonego skutku. Z punktu widzenia Pjongjangu Wietnam stanowił inspirujący przykład26.

Patrząc na to zagadnienie z perspektywy czasu, można śmiało powiedzieć, że oczekiwania te były bezpodstawne, gdyż Korea Południowa nie była Wietnamem Południowym. W końcu lat 60. władza południowokoreańska mogła poszczycić się wprost niezwykłym wzrostem gospodarczym, podczas gdy Wietnam Południowy był symbolem korupcji, niewydolności i walk frakcyjnych. Brutalne doświadczenia północnokoreańskiej okupacji kraju w latach 1950–1951 tylko usztywniły antykomunistyczne stanowisko większości obywateli Republiki Korei. I niezależnie od tego, co myślano o ówczesnych władzach w Seulu, to jednak Kim Il Sung wydawał się zdecydowanie większym złem. I wreszcie topografia Korei Południowej znacznie utrudniała skuteczne działania partyzanckie. W owym czasie, zanim jeszcze z początkiem lat 70. doszło do realizacji programu zalesiania kraju, Korea Południowa była państwem górzystym cierpiącym na deforestację. Zatem partyzantka mogłaby być jedynie łatwym obiektem dla helikopterów czy też lekkiego lotnictwa.

Ale wszystko to stało się oczywiste dopiero po czasie. Pod koniec lat 60. Korea Północna podjęła kolejną próbę siłowej unifikacji kraju – a była ona na tyle znacząca, że przeszła do historii pod nazwą „Drugiej wojny koreańskiej”27.

Północnokoreańskie plany unifikacyjne oparto na komunistycznym wzorcu znanym pod nazwą strategii „zjednoczonego frontu”. Strategia ta zakładała stworzenie (przez Koreę Północną) szerokiego frontu lewicowego, który pozostawałby pod władzą tajnej organizacji znanej jako Południowokoreańscy Komuniści (czy może lepiej Dżuczeiści). Zatem szeroki front polityczny miałby doprowadzić do obalenia proamerykańskiego reżimu wojskowego, a następnie ścisłe kierownictwo miałoby zrzucić maskę, zniszczyć swych sojuszników, przejąć pełną kontrolę i stać się jedyną siłą inspirującą przeprowadzenie komunistycznej rewolucji w kraju.

Jako weterani partyzantki Kim Il Sung i jego ludzie z pewnością pokładali nadzieje w pojawieniu się zbrojnego oporu w tej formie w Korei Południowej. Opierając się na przykładzie wietnamskim, przewidywali, że niewielka grupka północnokoreańskich komandosów o częstokroć południowokoreańskich korzeniach byłaby doskonałą bazą do stworzenia struktur partyzanckich.

W końcu lat 60. pewnym asumptem była coraz wyraźniej rosnąca lewicowość południowokoreańskich kręgów intelektualnych, co mogło stwarzać prawdopodobieństwo utworzenia podziemnej partii politycznej w Seulu. Jednym z najbardziej spektakularnych tego przykładów było powołanie do życia w 1964 roku Rewolucyjnej Partii Jedności. Ta zresztą nigdy nie zdołała zdobyć większych wpływów i została rychło rozbita przez władze południowokoreańskie. Niektórych z jej przywódców skazano na karę śmierci, a innych wysłano na lata do więzienia.

Ale były też inne próby zainstalowania propółnocnokoreańskiego podziemia z zamiarem zwerbowania doń obiecujących działaczy lewicowych. W 2013 roku odkryto, że znany polityk, a zarazem członek parlamentu z ramienia radykalnie lewicowej Zjednoczonej Partii Postępu Lee Seok-ki, stoi na czele niewielkiej propółnocnokoreańskiej organizacji. Bez wątpienia podobne organizacje wciąż istnieją w Korei Południowej. Ale też nie wolno zapominać, że i tak są to ugrupowania marginalne o niewielkim oddziaływaniu.

Model północnokoreański był atrakcyjny dla wielu południowokoreańskich przeciwników wojskowej dyktatury w latach 70. i 80. Osobiście miałem okazję zetknąć się z osobami, które zdołały przedostać się do Pjongjangu na pokładzie łodzi podwodnej (właściwie była to normalna droga przerzutu agentów czy też aktywistów politycznych do i z Korei Południowej). W trzech przypadkach, co do których dysponuję pełnymi informacjami, ich krótki pobyt w Pjongjangu i zapoznanie się z tamtejszymi warunkami bytowymi zaowocowały niemal natychmiastowym rozczarowaniem Koreą Północną.

Tymczasem pewna rewitalizacja południowokoreańskiej lewicy miała miejsce około roku 1980. I istotnie trudno zaprzeczyć stwierdzeniu, że koreańska lewica, nazywająca siebie „obrońcą praw człowieka i wrogiem autorytaryzmu” emanowała zaskakująco wielką sympatią – a przynajmniej tolerancją – dla dziedzicznej stalinowskiej dyktatury w Pjongjangu. Oczywiście niektóre wybitne osobistości ruchu musiały być sponsorowane bezpośrednio przez reżim północnokoreański. Jednakże nie należy wyciągać stąd zbyt daleko idących wniosków, udowadniających rzekome konspiracyjne hipotezy, cieszące się wielką popularnością wśród południowokoreańskiej prawicy. Zarówno odnowa lewicy w Republice Korei, jak i doprawdy niezwykła popularność generalissimusa Kima, jaką cieszył się wśród zwolenników, nie miała zbyt wielkich, jeśli w ogóle konotacji z północnokoreańską działalnością szpiegowską. Była raczej odzwierciedleniem osobliwości, jakie zawierała w sobie południowokoreańska wersja kapitalizmu oraz tamtejszej struktury społecznej. Zresztą strategia północnokoreańskiego zjednoczonego frontu nie mogła zanotować na swym koncie zbyt wielkich sukcesów28.

Ale poza próbami utworzenia komunistycznego podziemia z końcem lat 60. władze północnokoreańskie podejmowały szereg akcji o charakterze militarnym, zmierzających do zdestabilizowania rządu w Seulu. One również zakończyły się niepowodzeniem.

Dwudziestego pierwszego stycznia 1968 roku do Seulu zdołano przerzucić 31 północnokoreańskich komandosów. Ich celem było wtargnięcie do pałacu prezydenckiego i pozbawienie życia każdej napotkanej osoby. Z pewnością Kim Il Sung spodziewał się, że tak odważna akcja zostanie przypisana południowokoreańskim siłom wywrotowym, co będzie dobrym zwiastunem „nadchodzącej” rewolucji w Seulu, dającym asumpt do wywołania zbrojnego oporu wobec władzy. Grupę udało się powstrzymać niemal w ostatnim momencie, a zatem do wymiany ognia doszło nie w samym pałacu, ale w centrum Seulu. Jednemu z komandosów udało się przedostać na Północ, gdzie powitano go jak bohatera narodowego i awansowano do stopnia generała. Inny wzięty do niewoli został później protestanckim pastorem, dożywając swych dni w Korei Południowej. Pozostałych zlikwidowano w trakcie akcji. Operacja ta otrzymała miano „ataku na Błękitny Dom”***.

W drugiej połowie 1968 roku na wschodnim wybrzeżu wylądowała kolejna, tym razem studwudziestoosobowa grupa północnokoreańskich komandosów. Wzorem wietnamskim miała ustanowić tam partyzancką bazę wypadową. Zajęli kilka wiosek i natychmiast poddali ich mieszkańców indoktrynacji ideologicznej, która polegała na szerzeniu wśród wieśniaków mitu o potędze Wielkiego Wodza, szczęśliwości krainy, w jakiej żyją ich północni bracia, oraz o cudach, jakie miały wkrótce nastąpić w stworzonym na Południu komunistycznym raju. Jednak raczej mało elastycznym i doktrynerskim północnokoreańskim propagandzistom daleko było do wzorca ich wietnamskich towarzyszy. Toteż trudno się dziwić, że operacja zakończyła się fiaskiem. Nie doszło do wybuchu powstania, a wszystkich komandosów wkrótce wyłapała południowokoreańska armia.

W tym samym czasie Korea Północna eskalowała napięcie w strefie zdemilitaryzowanej, często atakując południowokoreańskie i amerykańskie pograniczne grupy patrolowe. W styczniu 1968 roku, niemal natychmiast po nieudanym zamachu na pałac prezydencki, północnokoreańska marynarka wojenna pojmała amerykański okręt wywiadowczy USS Pueblo i przetrzymywała go wraz z załogą przez ponad rok. Epizod ten postrzegano w kategoriach wielkiej globalnej komunistycznej strategii. Tak naprawdę, jeśli wierzyć sowieckim ustnym przekazom na temat tamtejszego incydentu, sowiecka dyplomacja miała z nim nie lada kłopot, a chcąc za wszelką cenę uniknąć zaangażowania w konflikt zbrojny między Stanami Zjednoczonymi a Koreą Północną, skupiła się na znalezieniu jakiejś formuły usprawiedliwiającej ten czyn i załagodzeniu skandalu. W końcu zastosowano zasadę złotego środka. Otóż powołując się na zawarty w 1961 roku dwustronny sowiecko-północnokoreański traktat, stwierdzający, że ZSRS ma obowiązek obrony swego sojusznika przed agresją zewnętrzną, Kreml oznajmił, że przejęcie jednostki amerykańskiej USS Pueblo przez KRLD było aktem agresji ze strony Korei Północnej, zatem Związek Sowiecki nie ma podstaw do interwencji zbrojnej.

W latach 1971–1972 strona północnokoreańska doszła do wniosku, że wszelkie przedsięwzięcia zbrojne i o wywrotowym charakterze nie dają żadnych rezultatów. Południowokoreańskie uciśnione masy społeczne bynajmniej nie chwycą za broń i nie skryją się wysoko w górach, by rozpocząć wojnę partyzancką. Przeciętny mieszkaniec Korei Południowej był antykomunistycznie nastawiony, a przynajmniej żywił głęboką podejrzliwość względem Północy.

W tej sytuacji przywódcy północnokoreańscy zdecydowali o zmianie kursu. Rozpoczęli tajne negocjacje z Południem, uważając za niezbędne wypracowanie jakiegoś tymczasowego porozumienia, uznającego koegzystencję obu państw koreańskich (oczywiście obowiązującego do czasu wybuchu rewolucji na Południu). W lipcu 1972 roku Północ i Południe wystosowały wspólny komunikat, w którym zobowiązywano się do zaangażowania na rzecz pokojowego zjednoczenia kraju. Była to prosta i jasna w przekazie retoryka, która stworzyła podstawy dla dwustronnych kontaktów i interakcji w dowolnym i dogodnym dla obu stron momencie. Oczywiście nadal obowiązuje polityka wzajemnego nieuznawania się (co raczej nie ulegnie zmianie w najbliższej przyszłości), niemniej począwszy od 1972 roku Pjongjang i Seul mają możliwość utrzymywania bezpośrednich kontaktów w różnych formach.

Oczywiście co pewien czas powraca motyw rewolucyjnego awanturnictwa. W 1983 roku wywiad północnokoreański dokonał zamachu bombowego w ówczesnej stolicy Birmy Rangunie, którego celem był przebywający tam z oficjalną wizytą państwową prezydent Republiki Korei. Urządzenie zostało zdetonowane zbyt wcześnie i prezydent wyszedł bez szwanku, ale kilku dygnitarzy przypłaciło zamach życiem. Dwójka północnokoreańskich zamachowców, niemówiąca zresztą po birmańsku, została pojmana, gdy próbowała popełnić samobójstwo. Kolejny zginął w wyniku wymiany ognia z wojskiem birmańskim. Ów awanturniczy incydent poruszył nie tylko Birmańczyków (nigdy przecież nienastawionych wrogo do Pjongjangu), lecz także Chiny.

Innym tego typu aktem było podłożenie bomby przez dwóch północnokoreańskich agentów w listopadzie 1987 roku na pokładzie samolotu południowokoreańskich linii lotniczych. Oczywiście chodziło o wywołanie wrażenia, że Seul nie będzie bezpiecznym miejscem dla organizowanych przezeń w 1988 roku igrzysk olimpijskich. W wyniku zamachu śmierć poniosło 115 osób: zarówno członków załogi, jak i pasażerów (przy czym wielu z nich było zatrudnionych w przemyśle budowlanym i wracało z podróży po krajach Bliskiego Wschodu). Zdołano ująć jednego z agentów, drugi zaś popełnił samobójstwo. Niemniej polityczny wydźwięk całego tego przedsięwzięcia był bliski zeru. Igrzyska Olimpijskie Seul 1988 okazały się wielkim sukcesem.

Nie wiemy, ile jeszcze było planów takich operacji, których albo nie ujawniono, albo które pozostawiono ad acta. Niemniej zważywszy na rezultaty z połowy lat 70., północnokoreańskie władze najprawdopodobniej doszły do wniosku, że nie ma co liczyć na wybuch rewolucji w Korei Południowej. Nigdy co prawda z północnokoreańskiej agendy nie zdjęto tematu wsparcia dla południowokoreańskich sił rewolucyjnych, ale najwyraźniej w miarę upływu czasu sprawa ta traciła na znaczeniu. Począwszy od lat 90., kiedy Korea Północna wpadła w chroniczne problemy gospodarcze, agendę Pjongjangu dominują kwestie defensywne, a nie ofensywne.

Społeczeństwo nakazowe

W ciągu trwającego kilka dekad panowania Kim Il Sunga system rozwinął na niespotykaną w historii skalę kontrolę nad społeczeństwem północnokoreańskim, wnikając nie tylko w życie publiczne, lecz także prywatne, przewyższając tym samym nawet stalinowski Związek Sowiecki, który przecież był dla Kima swoistym wzorcem wdrażanego przezeń eksperymentu społecznego. W jakimś sensie Kim i jego ekipa przerośli samego mistrza.

Ikony

Jedną z najbardziej osobliwych, i nie wahajmy się powiedzieć: cudacznych wręcz cech społeczeństwa północnokoreańskiego jest panujący w nim kult rodziny Kimów, który podobnie jak wszystkie tego rodzaju zachowania doczekał się własnej ikonografii. Zazwyczaj przedstawiane są wizerunki czterech członków rodu – generalissimusa Kim Il Sunga, marszałka Kim Dzong Ila (pośmiertnie awansowanego w 2012 roku również do rangi generalissimusa), marszałka Kim Dzong Una oraz wyniesionej do stopnia generalskiego Kim Dzong Suk (pierwszej oficjalnej żony Kim Il Sunga i matki Kim Dzong Ila). Wizerunki pozostałych członków rodziny ukazują się sporadycznie, podczas gdy portrety wyżej wymienionych osób są wszechobecne i pojawiają się w przeróżnych formach.

Korea Północna to kraj portretów. Od lat 40. wizerunki Kim Il Sunga były powszechne na niemal każdym kroku. Ale dopiero w latach 70. podjęto uchwałę, że wizerunek Wielkiego Wodza winien znaleźć się w każdym domu. Zatem państwo obdarzyło obywateli portretami wodza, nakazując umieszczanie ich w centralnym punkcie w salonie. Miały być zawieszane na ścianie pozbawionej jakichkolwiek innych przedmiotów czy ozdób i regularnie odkurzane.

Począwszy od 1972 roku portrety Kim Il Sunga zawitały również do wszystkich wejść w fabrykach, stacjach kolejowych i portach lotniczych. Od połowy lat 80. pojawiają się w wagonach metra i kolei, ale nie wiadomo dlaczego nie umieszcza się ich w tramwajach i autobusach. Pod koniec lat 70. nakazano ustawianie obok wizerunków Kim Il Sunga portretów jego syna Kim Dzong Ila.

W latach 90. posunięto się jeszcze dalej. Otóż nakazano, by w każdym koreańskim domu znajdowały się trzy portrety: Kim Il Sunga, Kim Dzong Ila oraz ich obydwu rozprawiających ze sobą o wielkich sprawach państwa. Uprzywilejowani urzędnicy zostali obdarzeni alternatywnym trzecim portretem, którym jest wizerunek Kim Dzong Suk. Z niewiadomych przyczyn wiele urzędów nadal ma jedynie dwa portrety, czyli Wielkiego Wodza i Ukochanego Przywódcy.

Innym ważnym elementem kultu jednostki jest powszechny od połowy lat 70. wymóg noszenia przez wszystkich dorosłych Koreańczyków w klapie marynarki znaczka z wizerunkiem Kim Il Sunga (choć w rzadkich przypadkach może to być Kim Dzong Un, sam lub obok portretu Kim Il Sunga). Istnieje niezliczona liczba tego typu emblematów, co dla doświadczonego obserwatora jest wiele mówiącym materiałem badawczym. I tak na przykład urzędnicy najważniejszych agencji rządowych mają emblematy charakterystyczne tylko dla własnej instytucji.

Nie wolno również zapomnieć o pomnikach. Pierwszy pomnik Kim Il Sunga pojawił się pod koniec lat 40., ale większość monumentów wzniesiono w latach 70. i 80. Większość prowincji i miast ma własne pomniki Wielkiego Wodza, zawsze znajdują się one w centralnym punkcie. Jeśli zaś nie ma pomnika, to wówczas centralny punkt jest udekorowany wielkim muralem z wizerunkiem Kima. Podobne rzeczy można znaleźć na skrzyżowaniach miast, a sporadycznie również na wsi.

W trakcie wielkich świąt narodowych każdy Koreańczyk ma obowiązek udać się przed lokalny pomnik wodza, oddać mu pokłon i złożyć wiązankę kwiatów, okazując tym samym uszanowanie dla generalissimusa (zazwyczaj jest to Kim Il Sung, ale mogą to być również pomniki innych członków rodziny). Największy monument znajduje się na wzgórzu Mansu w centrum Pjongjangu. W kwietniu 2012 roku obok statuy ojca umieszczono również wielki pomnik marszałka (a obecnie również generalissimusa) Kim Dzong Ila. Twarz Wielkiego Wodza została zaś wtedy nieco podretuszowana: dodano do niej szeroki uśmiech i okulary, gdyż uznano, że emanowała zbytnią surowością i nazbyt srogim, by nie powiedzieć: marsowym spojrzeniem. Interesującym wszak pozostaje fakt, że za życia Kim Dzong Ila postawiono mu bardzo niewiele pomników.

W krytycznych sytuacjach zarówno portrety, jak i pomniki rodziny przywódców winny znaleźć się za wszelką cenę, jak każda relikwia, pod specjalną ochroną. Wszystkim obywatelom zatem wciąż przypomina się, że ich obowiązkiem jest ochrona i opieka nad wizerunkami przywódców. I tak na przykład w 2007 roku oficjalne środki masowego przekazu donosiły o incydencie, który miał miejsce w sierpniu tegoż roku.

Otóż podczas wielkiej powodzi pracownik fabryki w Ich’on, niejaki Kang Hyong Kwon, próbował ratować życie, przemierzając rwące prądy rzeki. Pozostawił własny dom całkowicie pochłonięty przez żywioł, nie zapomniał jednak wziąć ze sobą kilku najważniejszych rzeczy – pięcioletniej córki i, rzecz jasna, portretów Wielkiego Wodza generalissimusa Kim Il Sunga i marszałka Kim Dzong Ila. Nagle porwany przez nurt rzeki puścił rękę córki, która zniknęła w odmętach wzburzonej wody, ale wciąż mocno dzierżył wizerunki obu przywódców. Media wynosiły pod niebiosa ten czyn, robiąc z Kang Hyong Kwona prawdziwego bohatera narodowego.

Niemal całkowicie wyeliminowano z życia gospodarczego państwa sektor prywatny, znacząco też ograniczono rolę pieniądza. Dostępnych było zaledwie kilka towarów, które obywatel mógł swobodnie nabyć. W 1957 roku całkowicie zabroniono prywatnego handlu ryżem i zbożem, także towar ten, będący dotychczas głównym źródłem kalorii w północnokoreańskiej diecie, odtąd dystrybuowało jedynie państwo. I tak mniej więcej do początku lat 70. zboże podlegało państwowemu systemowi dystrybucji (public distribution system, PDS). Każdy Koreańczyk miał zatem wydzieloną określoną dzienną rację zboża, którą nabywał po symbolicznej cenie.

Jej waga była uwarunkowana zawodem wykonywanym przez nabywcę. Przeciętna racja zbożowa nie przekraczała 700 gramów dziennie, gospodyni domowej (osobie niezatrudnionej) przysługiwało zaledwie 300 gramów, natomiast osoba wykonująca ciężką pracę fizyczną (mógł to być górnik lub pilot samolotu myśliwskiego) miała prawo do najwyższej racji wynoszącej 900 gramów. Dzienna racja ryżu (w porównaniu z innymi mniej odżywczymi rodzajami zbóż) zależała od miejsca zamieszkania. I tak w okresie względnej prosperity lat 70. uprzywilejowani mieszkańcy Pjongjangu otrzymywali mniej więcej połowę swych racji w postaci ryżu, podczas gdy na rację żywnościową mieszkańców wsi składała się wyłącznie mąka kukurydziana i pszenna, zaś ryż był dobrem luksusowym, otrzymywanym jedynie przy wyjątkowych okazjach.

W 1973 roku wraz z pogorszeniem się sytuacji gospodarczej kraju nastąpiło pierwsze zmniejszenie racji żywnościowych. I tak przeciętna porcja dla dorosłej osoby została zredukowana z 700 do 607 gramów. Następne redukcje miały miejsce w 1987 roku, kiedy przeciętny standard dzienny zmniejszono do 547 gramów. Oficjalnie zmniejszenie racji żywnościowych miało być „dobrowolną składką”, ale i tak przecież nikt nikogo nie pytał o to, czy zamierza „wesprzeć” państwo jakąś częścią swej racji żywnościowej.

Reglamentacja dotyczyła nie tylko zboża, lecz także innych produktów żywnościowych, takich jak: sos sojowy, jajka, kapusta oraz inne podstawowe produkty spożywcze, składające się na tradycyjną dietę koreańską. Dystrybucja mięsa odbywała się bardzo nieregularnie, kilka razy do roku, i to zazwyczaj przed głównymi świętami państwowymi. Ale znów takie produkty jak owoce morza czy ryby były częściej normalnie dostępne. Jesienią niekiedy dystrybuowano jabłka, melony i inne owoce29.

Racjonowaniu podlegały również inne podstawowe produkty konsumpcyjne, choć być może obowiązywał tu nieco inny mechanizm. Takie towary jak zegarki czy czarno-białe telewizory – niemal największe symbole dobrobytu lat 60. i 70. – podlegały dystrybucji na szczeblu podstawowych komórek pracowniczych. W niektórych przypadkach wartościowe przedmioty były przekazywane w ręce wybitnych osób jako „prezenty od Wielkiego Wodza”. Ta dość osobliwa forma dystrybucji miała również znaczenie z punktu widzenia zdrowia ideologicznego narodu, przypominając mu, że wielce mądry i łaskawy Wielki Wódz w geście swej bezgranicznej roztropności nagradza społeczeństwo, czyniąc zadość jego codziennym potrzebom.

W przeciwieństwie do powszechnie powtarzanych stwierdzeń Korea Północna nigdy nie zabroniła działania lokalnym prywatnym sklepikom. Funkcjonowały w gąszczu restrykcji i były istotnie niewielkie, ale egzystowały. Niemniej w czasach Kim Il Sunga przeciętny Koreańczyk z Północy rzadko zaglądał do sklepiku. Ceny na lokalnym targowisku były bardzo zawyżone, toteż zazwyczaj sprzedawane tam dobra uważano za towary luksusowe. Przeciętny Koreańczyk rzadko kiedy był w stanie zapłacić za kurczaka cenę o równowartości połowy swych miesięcznych zarobków, a tyle wynosiła ona na początku dekady lat 80. W większości wypadków przeciętnemu obywatelowi zupełnie wystarczyło to, co otrzymywał w ramach państwowego systemu dystrybucji. Każdy w pełni sprawny Koreańczyk był ponadto zobowiązany do pracy na rzecz państwa, przy czym wymaganie to wprowadzono z niezwykłą konsekwencją. W latach 1956–1958 znacjonalizowano wszystkie niewielkie prywatne warsztaty , zaś chłopi zostali zrzeszeni w kooperatywy. Były to przedsięwzięcia prowadzone pod auspicjami państwa, ono też przejęło je na własność. Pracujący w nich chłopi otrzymywali codzienną, siedemsetgramową rację żywnościową, przy czym jej dystrybucja nie odbywała się – jak w miastach – dwa razy w miesiącu, tylko raz do roku, tuż po żniwach.

Przymusowa nacjonalizacja gospodarstw rolnych była wspólną cechą niemal wszystkich krajów komunistycznych. Ale przypadek Korei Północnej jest w tym względzie wielce osobliwy. Najbardziej znamienny był fakt, że chłopom pozwolono na utrzymywanie jedynie bardzo niewielkich ogródków przyzagrodowych. W czasach stalinowskich w ZSRS chłop zazwyczaj mógł posiadać prywatny kawałek ziemi o powierzchni nieprzekraczającej 1000 metrów kwadratowych, ale w przypadku Korei Północnej powierzchnia ta wynosiła 100 metrów kwadratowych, przy czym nie wszyscy mieli na to pozwolenie. Wychodzono bowiem z założenia, że pozbawiając chłopów źródła dochodu i dodatkowych kalorii, stawiano ich właściwie w sytuacji bez wyjścia, albowiem zmuszano ich do skupienia całej swej energii na mozolnej uprawie państwowej ziemi30.

Było to bardzo odległe od sowieckiego wzorca. Niedługo po wymuszonej kolektywizacji rolnictwa w latach 30. produkcja sowieckich działek przyzagrodowych nadal stanowiła ponad połowę ogólnokrajowych zbiorów ziemniaków (głównego w owym czasie źródła kalorii w Rosji) oraz znaczący odsetek produkcji innych warzyw. Sytuacja ta nie uległa bynajmniej zmianom w późniejszych dekadach. I tak w latach 70. na sowiecki rynek aż 60 procent produkcji ziemniaków i jajek pochodziło z prywatnego sektora, który dostarczał również 40 procent owoców, warzyw, mięsa i produktów nabiałowych31. Podobnie było w komunistycznym Wietnamie, gdzie w prywatnych rękach znajdowało się niecałe 5 procent całego areału ziemi. W latach 60. i 70. od 60 do 75 procent dochodów farmerów pochodziła z prywatnych upraw tego pięcioprocentowego areału, i to nawet pomimo faktu nieużywania nawozów oraz braku wsparcia ze strony państwa32.

System północnokoreański nie mógł tolerować jakże niebezpiecznego rozpasania, by dać obywatelowi swobodę zatrudnienia, i w tym względzie był zawsze wyjątkowo ortodoksyjny, nawet jak na komunistyczne standardy. Po ukończeniu szkoły średniej adept miał zagwarantowany przydział pracy. Natomiast osoby wykazujące talenty akademickie w połączeniu z lojalnością polityczną mogły przystąpić do egzaminów na wyższą uczelnię. Dopuszczano możliwość zmiany zatrudnienia, ale wymagało to uprzedniej zgody władz i przejścia przez skomplikowane procedury biurokratyczne (wyjątkiem od tej reguły były kobiety, które po wstąpieniu w związek małżeński zazwyczaj posiadały pełnowymiarowe zatrudnienie w charakterze gospodyni domowej).

Jedną z większych osobliwości Korei Północnej epoki Kim Il Sunga był nadzór państwa nad codziennym życiem ludzi. Obywatel miał prawo zmiany miejsca zamieszkania, ale jedynie w przypadku uprzedniego uzyskania pozwolenia władz, a tu zazwyczaj podstawą była potrzeba ze strony gospodarki narodowej, która decydowała o zmianie miejsca pracy. Kobiety były wyjątkiem od tej zasady, gdyż po zawarciu związku małżeńskiego winne jako gospodynie domowe być przy mężu bądź też mogły dostać przydział pracy tam, gdzie zatrudniono małżonka.

Ale nie tylko miejsce zamieszkania, lecz także krótkie podróże wymagały uprzedniej akceptacji władz. Koreańczyk nie mógł więc bez zezwolenia opuścić miejsca zamieszkania, czy to okręgu, czy miasta, bez uzyskania specjalnego pozwolenia wydawanego przez lokalną policję. Jedynym wyjątkiem od tej reguły była możliwość wyjazdu do sąsiedniego miasta lub okręgu. Osoba przyłapana na podróży bez zezwolenia była natychmiast aresztowana i podlegała „ekstradycji” do swego miejsca zamieszkania, gdzie poddawano ją przesłuchaniu i wymierzano „stosowny wyrok”. Ponadto osoba ubiegająca się o pozwolenie na opuszczenie stałego miejsca zamieszkania musiała podać przekonujące powody. Wyjątkiem było oficjalne oddelegowanie, które nie wymagało żadnych pozwoleń. W zezwoleniu na opuszczenie miejsca zamieszkania określone było miejsce destynacji oraz czas podróży i należało je okazać przy zakupie biletu bądź po pojawieniu się w miejscu pobytu w zajeździe lub u znajomych. Z kolei podróże do specjalnych miejsc, takich jak Pjongjang czy dystrykty położone w pobliżu strefy zdemilitaryzowanej, wymagały specjalnego zezwolenia, które musiało zatwierdzić ministerstwo spraw wewnętrznych. Zezwolenia tego typu pochodzące z tzw. zatwierdzonej puli były niezwykle trudne do uzyskania.

Trzeba powiedzieć, że system „pozwoleń na podróżowanie” czynił z Korei Północnej dość osobliwy przypadek w bloku państw komunistycznych. Jako Rosjanin z pochodzenia, z zaskoczeniem odkryłem powszechne wśród obywateli zachodnich mniemanie, że system sowiecki wymagał od swych obywateli podobnych zezwoleń na podróże wewnątrz kraju. W poststalinowskim Związku Sowieckim nie miało to miejsca (zresztą nawet w poprzednim okresie nie obowiązywał on zdecydowanej większości mieszkańców miast). Istotnie w kraju znajdowały się obszary zamknięte dla przeciętnego podróżnego, ale było ich niewiele i były rozsiane po bezkresnych obszarach kraju i bardzo od siebie oddalone. Istotnie obowiązywało prawo ograniczające swobodny wybór miejsca zamieszkania, ale w Związku Sowieckim nigdy nie było zasady ograniczenia podróżowania.

Podróże krajowe oraz pełny nadzór nad obywatelami podlegał specyficznej północnokoreańskiej instytucji zwanej inminban, czyli „grupie ludowej”. Jednostki te nadal istnieją, chociaż ich możliwości począwszy od dekady lat 90. uległy znacznemu ograniczeniu.

Na typową inminban składa się od dwudziestu do czterdziestu osób. Jeśli w sąsiedztwie znajdują się oddalone od siebie domy, a tak jest w większości przypadków, to wówczas do inminban należą wszyscy mieszkańcy bloku, ale w przypadku wieżowca inminban tworzą rodziny zamieszkujące konkretną klatkę schodową (ale jeśli budynek nie jest zbyt wysoki, wówczas jednostkę tę tworzą mieszkańcy dwóch lub trzech klatek schodowych). Członkostwo w inminban jest automatyczne, co znaczy, że obejmują one wszystkich Koreańczyków niezależnie od wieku i płci.

Na czele każdej inminban stoi urzędnik, którym zazwyczaj jest kobieta w średnim wieku. Funkcja ta ma wiele prerogatyw. I tak składają się na nią zarówno zwykłe czynności dnia codziennego (jak wywózka śmieci), jak i obowiązki związane z nadzorem i inwigilacją. Zatem przywódczyni inminban jest zobowiązana do dysponowania informacjami na temat dochodów osób należących do podległej jej grupy, posiadanego przez nie kapitału, ich wydatków i opłat. Prowadząc projekt naukowy, miałem niegdyś okazję przeprowadzić wywiad z dawnymi kierownikami inminban. Ku mojemu zaskoczeniu większość z nich z automatu cytowała oświadczenie najprawdopodobniej wyuczone na sesjach szkoleniowych, które brzmiało: „Kierownik inminban powinien mieć pełne rozeznanie i wiedzieć, ile pałeczek i ile łyżek posiada każde podległe mu gospodarstwo domowe!”.

Działalność inminban jest nadzorowana przez policję. Każda inminban podlega specjalnemu „rezydentowi policyjnemu”, który odbywa z jej kierownikiem regularne spotkania (i tak naprawdę to on właśnie zatwierdza nominację kierownika). W trakcie spotkań kierownik inminban ma obowiązek złożenia doniesienia o podejrzanej jego zdaniem działalności ludzi podległych swej komórce.

Ale inminban sprawuje też pełną kontrolę nad przemieszczaniem się podległych sobie obywateli. Każdego wieczora kierownik jest zobowiązany do wypełnienia specjalnego kwestionariusza, w którym są zarejestrowane osoby odwiedzające, zamierzające spędzić noc w podległej mu jednostce inminban. W przypadku gdy osoba taka, znajomy czy krewny, pragnie zostać na noc, mieszkańcy mają obowiązek donieść o tym fakcie kierownikowi, który sprawdza jego dokument tożsamości (w przypadku gdy odwiedzający pochodzi spoza miasta lub okręgu, sprawdzane jest również jego zezwolenie podróży). Kilka razy do roku specjalne policyjne grupy patrolowe dokonują w asyście kierowników inminban nocnej weryfikacji gospodarstwa domowego w celu upewnienia się, że wszystkie osoby aktualnie będące w pomieszczeniu zostały prawidłowo zarejestrowane. Dodatkowo sprawdza się plomby na radioodbiornikach, by upewnić się o nieużywaniu urządzenia w nieprawidłowych celach, czyli do słuchania zagranicznych rozgłośni radiowych (o czym później).

Obok systemu inminban istnieje jeszcze jeden wszechobecny (i nadal w całej pełni funkcjonujący) system nadzoru, kontroli i indoktrynacji ideologicznej zwany „życiem zorganizowanym”. Jego podstawowym założeniem jest przypisanie każdego obywatela do jakiejś „organizacji”, która kontroluje i zarazem steruje jego społeczną działalnością. Ujmując to nieco prostszymi słowami: każdy Koreańczyk po ukończeniu czternastego roku życia należy do organizacji Partyjnej Młodzieżówki, następnie wyselekcjonowani mogą wejść w szranki rządzącej Koreańskiej Partii Robotniczej (KPR). W przeciwieństwie do powszechnego mniemania członkostwo w partii nie wiąże się z żadnymi przywilejami. Tak naprawdę od jednostki zajmującej konkretne stanowisko w partii żąda się zdecydowanie więcej aniżeli od zwykłego członka społeczeństwa. W czasach Kim Il Sunga dla osób pragnących robić karierę członkostwo w partii było zdecydowanie bardziej wymagane i pożądane jako warunek sine qua non spełnienia swych ambicji (tylko członkowie partii mogli liczyć na awans w jakiejkolwiek dziedzinie życia).

Natomiast ci, którzy nie mieli szczęścia, by dołączyć do KPR, pozostawali w organizacji Partyjnej Młodzieżówki do ukończenia 30 roku życia, by z kolei przejść do organizacji Związku Zawodowego w swoim macierzystym miejscu pracy (chłopi otrzymywali członkostwo w Związku Rolników). Nawet gospodynie domowe nie mogły pozostawać poza wszechobecnym systemem inwigilacji i indoktrynacji. Otóż po odejściu z miejsca pracy kobieta, która zawarła związek małżeński, stawała się z automatu członkinią Związku Kobiet, gdzie spokojnie mogła w pełni cieszyć się dobrodziejstwami „zorganizowanego życia”.

Należy podkreślić fakt, że każdy obywatel Korei Północnej w swoim miejscu pracy musi należeć do jednej z pięciu wymienionych „organizacji”, a także do inminban w miejscu zamieszkania. I chociaż z nastaniem dekady lat 90. znaczenie tego systemu w wyniku rozluźnienia form kontroli państwa nad obywatelami po okresie wielkiego głodu wyraźnie zmalało, to i tak z technicznego punktu widzenia właściwie nic się w tej materii nie zmieniło.

Na tak „zorganizowane życie” składają się częste, wyjątkowo nudne i długie spotkania. Zazwyczaj odbywają się trzy razy tygodniowo i trwają godzinę lub dwie. Dwa z nich poświęcone są ideologicznej indoktrynacji. Wszyscy uczestniczą wówczas w pogadankach na temat wielkości ich wspaniałego wodza Kim Il Sunga i jego rodziny, cudownych osiągnięć Koreańskiej Partii Robotniczej oraz niezrównanych sukcesów północnokoreańskiej gospodarki. Częstokroć też nie stroni się od tematu diabolicznego imperialistycznego charakteru polityki Stanów Zjednoczonych i żyjącego w nędzy i ucisku społeczeństwa południowokoreańskiego (nieco dalej pokażemy, jak zmienił się prezentowany wizerunek życia mieszkańców Korei Południowej).

Ale jedno spotkanie w tygodniu ma zasadniczo inny przebieg. Ogólnie znane jest pod nazwą „Cotygodniowego przeglądu wydarzeń z życia?” , co tak naprawdę sprowadza się do zjawiska, które można określić jako sesję „samokrytyki i krytyki kolektywnej”. Oznacza to ni mniej, ni więcej, tylko złożenie przez każdego uczestnika (w rzeczywistości każdego, kto ukończył czternasty rok życia) podczas takiej sesji krótkiego sprawozdania na temat popełnionych w minionym tygodniu błędów i występków. Jednocześnie od innego członka tej samej „organizacji” oczekuje się dokonania krytyki określonej osoby za podobne lub inne przewinienia. Oczywiście w praktyce sesje te przypominają przedstawienia teatralne, albowiem zdrowy rozsądek nakazuje uczestnikom, by nie prezentować czegoś, co w jakikolwiek sposób mogłoby doprowadzić do poważnych konsekwencji. Takie typowe grzeszki polegają więc na wyznaniu, że spóźniono się na swoją zmianę, tudzież nie dołożono zbytnich starań o utrzymanie portretów Wielkiego Wodza w należytym stanie (zaskakujące, że powszechnie jest to uważane za niezbyt wielkie przewinienie). W każdym razie tego typu samokrytyka i krytyka zbiorowa pomagają utrzymać społeczeństwo w ryzach, a w niektórych przypadkach namierzyć znaczące ideologiczne odstępstwa.

Jedną z najbardziej rzucających się w oczy cech charakterystycznych systemu Kim Il Sunga było ponowne pojawienie się grup o dziedzicznych przywilejach, które poddano systematyzacji i drobiazgowym restrykcjom. W tym też aspekcie Korea Północna Kim Il Sunga przypominała społeczeństwo premodernistyczne z jego ściśle określoną dziedziczną kastowością (czy może lepiej można by to przyrównać do feudalnego europejskiego społeczeństwa stanowego).

Począwszy od 1957 roku władza dokonała szczegółowego przeglądu pochodzenia społecznego każdej północnokoreańskiej rodziny. Projekt ukończono w połowie lat 60., a w jego konsekwencji powstał dziwaczny system kastowy. W Korei Północnej jest on nazywany sŏngbun. Otóż warunkuje on pozycję każdego obywatela, który należy do jednej z trzech warstw społecznych: „lojalnej”, „chwiejnej” lub „wrogiej”. W większości wypadków przynależność zależy od stanowiska i pozycji zajmowanych w latach 40. i 50. przez przodka w linii męskiej.

Dzieci i wnuki dawnych właścicieli ziemskich, duchowni chrześcijańscy i buddyjscy, urzędnicy japońskiej administracji kolonialnej, prywatni przedsiębiorcy, ale i potomkowie „podejrzanych elementów” (jak prostytutki czy szamani) zostali sklasyfikowani jako grupa „wroga”. Oczywiście pociąga to za sobą dyskryminację społeczną. I tak na przykład osoby urodzone w tej warstwie nie mogą zostać przyjęte na prestiżowe uczelnie czy mieszkać w większych miastach – a dotyczy to nawet trzeciego pokolenia winowajców.

Z kolei osoby, których przodkowie przyczynili się do ugruntowania władzy klanu Kimów i jej obrony, mają status warstwy „lojalnej” względem władzy i państwa. Do kasty tej należą prominentni urzędnicy, potomkowie zmarłych bohaterów wojny koreańskiej oraz inni, których czyny zasługują w mniemaniu reżimu na uznanie. Zasadą jest, że to właśnie te osoby są predestynowane do wykonywania prestiżowych zawodów.

Charakterystyczną cechą systemu jest dziedziczna niemożność zmiany swego miejsca w hierarchicznym systemie społecznym. Jedynie w sporadycznych wypadkach osoba pochodząca z najniższej klasy społecznej sŏngbun może uzyskać awans i podlegać reklasyfikacji. Przypadek taki dotyczy na przykład uratowania portretu Kim Il Sunga z domu zalanego w wyniku powodzi bądź równie heroicznego czynu.

Przynależność do sŏngbun jest dziedziczna w linii męskiej. Osobiście znam osobę, której małżonka jest potomkinią partyzanckich rewolucjonistów, co przesądziło o jej wyjątkowo dobrej pozycji w sŏngbun. Jednakże jej małżonek, jako potomek drobnych właścicieli ziemskich (przy czym małżeństwo to jest jednym z najtrwalszych związków, jakie kiedykolwiek widziałem), nie był w stanie zapewnić swym dzieciom możliwości podjęcia studiów na dobrym uniwersytecie. Mezalianse tego typu są bardzo rzadkie. Podobnie jak w każdym innym społeczeństwie warstwowym, tak i w Korei Północnej Kim Il Sunga zarówno młodzi ludzie, jak i ich rodzice niechętnie podchodzą do kwestii zawierania związków małżeńskich z osobami z niższych klas. Małżeństwa są zawierane na zasadzie kontraktów rodzinnych i na ogół dotyczą raczej związków w ramach tej samej klasy społecznej. Wiele razy miałem już możliwość usłyszeć od moich rozmówców, że przynależność do sŏngbun jest decydującym czynnikiem przy wyborze partnera życiowego.

Dla kogoś o postmodernistycznych czy nowoczesnych poglądach system sŏngbun może wydawać się rażąco niesprawiedliwy. Niemniej jest niezwykle efektywny, jeśli chodzi o utrzymanie społeczeństwa pod kontrolą. Za czasów Kim Il Sunga każdy z potencjalnych dysydentów miał pełną świadomość wysokiej ceny, jaką przyszłoby mu zapłacić za chęć buntu wobec władzy. Potencjalni przeciwnicy doskonale zdawali sobie sprawę z tego, że ich rodziny znajdą się w ogniu pełnej dyskryminacji, i to na całe dziesięciolecia. Oczywiście system ten zniechęca więc ludzi do podjęcia jakichkolwiek działań mających rzucić mu wyzwanie.

Wszystkie reżimy komunistyczne były w pełni przekonane (i trzeba przyznać, miały ku temu powody), że społeczeństwo nie powinno być dopuszczane do niecenzurowanej wiedzy na temat świata zewnętrznego, ale tylko kilka z nich mogłoby w istocie konkurować w tej materii z północnokoreańską blokadą informacyjną. Ta wyjątkowość jest rezultatem osobliwej pozycji, jaką zajmuje Korea Północna w ramach podzielonego państwa.

Narzucając na siebie mniej więcej około 1960 roku taki system samoizolacji, reżim chciał uchronić swoje społeczeństwo przed niebezpiecznymi liberalnymi ideami płynącymi wprost z „rewizjonistycznego” Związku Sowieckiego. Niemniej równie przekonująca wydaje się teza, że to właśnie osławiony „cud gospodarczy nad rzeką Han” na Południu budził od początku lat 70. niepokój w północnokoreańskich kręgach władzy. Rządzący mieli pełną świadomość, że za wszelką cenę należy utrzymać przeciętnego obywatela w niewiedzy na temat zamożności, jaką cieszyli się już w owym czasie jego pobratymcy w odmiennej społecznie i politycznie Korei Południowej. W miarę upływu czasu, kiedy pogłębiała się przepaść dzieląca oba kraje koreańskie, coraz większego znaczenia nabierała kwestia pełnej kontroli napływu informacji z zewnątrz.

Korea Północna jest jedynym państwem na świecie, który w czasie pokoju wydał zakaz posiadania strojonych ręcznie odbiorników radiowych. Od mniej więcej 1960 roku wszystkie odbiorniki radiowe sprzedawane na terenie Korei Północnej mają fabrycznie nastawione programy, co sprawia, że odbiorca uzyskuje dostęp do nielicznych tylko państwowych stacji. Jeśli ktoś kupił radio w sklepie walutowym czy też przywiózł je z zagranicy (co jest legalne), ma obowiązek natychmiast zgłosić odbiornik na policji, gdzie dokonuje się unieruchomienia mechanizmu, dzięki czemu nie można nastawić odbiornika na inne stacje nadawcze. Aby uniknąć sytuacji, w której osoba sprawna technicznie będzie w stanie sama w domu odblokować odbiornik, wymyślono zasadę plombowania wszystkich prywatnych odbiorników radiowych. Tak więc podczas akcji przeszukiwania prywatnych mieszkań zarówno komórka inminban, jak i policja mają obowiązek sprawdzenia nienaruszalności plomby.

Stoi to w jakże diametralnej sprzeczności ze Związkiem Sowieckim, gdzie po śmierci Stalina słuchanie wszelkich zagranicznych audycji radiowych – nawet tych uważanych za „dywersyjne” – było całkowicie legalne. Oczywiście zagraniczne rozgłośnie częstokroć zagłuszano, ale system ten nie funkcjonował poza większymi miastami, gdzie z łatwością można było nabyć w sklepach wysokiej jakości odbiorniki radiowe na fale krótkie. Wyniki przeprowadzonego w 1984 roku badania wykazały, że liczba dorosłych rosyjskich słuchaczy Głosu Ameryki kształtowała się na poziomie 14–18 procent, 7–10 procent słuchało BBC, a 8 do 12 procent Radia Wolna Europa33. Taka niekiedy dekadencka wręcz pobłażliwość zaskakiwała Koreańczyków z KRLD. Pamiętam zszokowanego północnokoreańskiego urzędnika niższego szczebla, który podczas rozmowy ze mną (w połowie lat 80.) dowiedział się, że słuchanie zagranicznych rozgłośni jest w ZSRS legalne. Zaskoczony jakże bulwersującym w jego mniemaniu przykładem liberalizmu zadał mi pytanie: „A co jeśli program nie jest odpowiedni ideologicznie?”.

W końcu lat 60. władze północnokoreańskie rozpoczęły zmasowaną kampanię, zmierzającą do wyeliminowania z obiegu wszystkich zagranicznych książek, jakie znalazły się na terytorium Korei Północnej (głównie były to publikacje rosyjskie i japońskie) i oczywiście znajdowały się w posiadaniu prywatnych właścicieli. I tak we wszystkich bibliotekach obcojęzyczne książki, z wyjątkiem technicznych, znalazły się (i wciąż się znajdują) w specjalnych zbiorach, do których mają dostęp tylko osoby legitymujące się specjalnym zezwoleniem. Ale co godne uwagi, w zbiorach tych znajdują się również publikacje pochodzące z „bratnich” krajów socjalistycznych. Tak więc zarówno sowiecka „Prawda”, jak i pekiński „People’s Daily” zostały uznane za wydawnictwa potencjalnie dywersyjne i potraktowane na równi z amerykańskim „Washington Post” czy południowokoreańskim „Chosun Ilbo”.

Władze północnokoreańskie miały świadomość, że informacje z zewnątrz mogły docierać do kraju nie tylko za pomocą mediów takich jak radio czy druk, lecz także dzięki nieoficjalnym kontaktom międzyludzkim, nawiązywanym pomiędzy obywatelami Korei Północnej a cudzoziemcami. Dlatego też zaczęto przywiązywać bardzo dużą wagę do ograniczenia takowych do wręcz niezbędnego minimum. Obywatele Korei Północnej mają świadomość, że wykraczające poza określone oficjalnie granice kontakty z cudzoziemcami mogą być postrzegane jako potencjalne niebezpieczeństwo.

Kiedy mieszkałem w Pjongjangu w połowie lat 80., jako student ze Związku Sowieckiego musiałem zetknąć się z długą listą wszelkich budzących nie lada zdziwienie restrykcji dotyczących życia codziennego. Dla przykładu studentom zagranicznym nie pozwalano uczęszczać na zajęcia ze studentami północnokoreańskimi. Nie wolno nam było składać wizyt w prywatnych domach, ale też nie mogliśmy chodzić do określonych muzeów. Jakimś dziwnym trafem obcokrajowcom nie wolno było również wchodzić do pokojów, w których znajdował się główny katalog biblioteczny większych bibliotek miejskich. Oczywistym zatem był fakt, że Koreańczycy jak tylko mogli, unikali z nami wszelkich kontaktów. Ale niektóre z tych ograniczeń były zaiste wręcz niewytłumaczalne. Niemniej za wszystkim tym kryła się jedna tendencja: celem władzy było wyeliminowanie wszelkiego prawdopodobieństwa kontaktów pomiędzy zarażonymi ideologicznie studentami sowieckimi i ich północnokoreańskimi kolegami. Chodziło również o to, by ograniczyć wyciek informacji na temat kraju.

I w końcu na zupełnie orwellowski sposób władze północnokoreańskie postarały się, by odizolować społeczeństwo nie tylko od zagranicznych środków masowego przekazu, lecz także od oficjalnych publikacji partyjnych z wcześniejszego okresu. Zatem wszystkie północnokoreańskie periodyki, a w ślad za nimi spora liczba publikacji z dziedziny socjologii i polityki, zostały objęte stopniowym zakazem dla zwykłego czytelnika, a mogły z nich skorzystać jedynie osoby ze specjalnym pozwoleniem. Periodyki takie jak „Rodong Sinmun” – główny organ prasowy w kraju – były regularnie wycofywane. W przypadku gazet wydanych mniej więcej 10–15 lat wcześniej zastosowano zasadę braku dostępu dla niespecjalistów. Oczywiście wszystko po to, by społeczeństwo nie było w stanie prześledzić lub odkryć zmian w oficjalnej linii politycznej państwa. I tak na przykład w latach 70. i 80. władza bynajmniej nie życzyła sobie, by przeciętny Koreańczyk mógł wysłuchać nietuzinkowych peanów na cześć Armii Czerwonej i towarzysza Stalina, które wygłaszał Kim Il Sung w latach 40. Ale też nie chciała, by ktokolwiek mógł mieć dostęp do oficjalnych przemówień wymierzonych w „sowiecki rewizjonizm”, których nie brakowało na łamach północnokoreańskiej prasy w latach 60.

Obozowy kraj

Reżim Kim Il Sunga był brutalny, to prawda, ale jedną z głównych, a zarazem dość osobliwych jego cech był większy nacisk na działalność prewencyjną aniżeli na otwarty terror stosowany przez władze. Ludzie, którzy zdołali wyrazić szkodliwe poglądy, stykali się najpierw z instytucją „zorganizowanego życia” oraz z systemem inminban. Zdecydowana większość społeczeństwa miała pełną świadomość bycia obiektem ciągłej inwigilacji oraz szpiegowania i doskonale zdawała sobie sprawę z konsekwencji złamania obowiązujących zasad dotyczących wyrażenia jakichś nawet najmniejszych wątpliwości co do oficjalnej linii ideologicznej. Pomimo tego prześladowania na tle politycznym stały się prozą życia codziennego za czasów Kim Il Sunga. Poza zawsze przynoszącymi określone korzyści permanentną kontrolą życia i obserwacją ważną rolę w utrzymaniu wewnętrznej stabilności systemu odgrywała także arbitralnie uznawana kara aresztu oraz instytucjonalne użycie siły.

W konsekwencji Korea Północna wypracowała efektywny system obozów karnych, w których, jak szacowano na początku lat 80., permanentnie przebywało około 150 tysięcy osób, ale już w latach 90. było ich około 200 tysięcy. Dane te zostały przytoczone na bazie analizy zdjęć oraz relacji osób, które przeżyły pobyt w obozie, a także dawnych strażników obozowych, albowiem władze północnokoreańskie nigdy nie przyznały się i nie potwierdziły istnienia systemu obozowego, nie mówiąc już o oficjalnych statystykach w tej materii34.

Na początku XXI wieku populacja obozowa zaczęła się kurczyć, co odzwierciedlało pewien proces liberalizacji reżimu. Wciąż jednak w 2012 roku liczbę więźniów politycznych umieszczonych w obozach szacowano na 80 do 120 tysięcy35. Jest to mniej więcej połowa ze szczytowego okresu panowania Kim Il Sunga, ale i tak w skali światowej stanowi największą liczbę więźniów obozowych w przeliczeniu na liczbę mieszkańców.

Na podstawie tych danych możemy jednak stwierdzić, iż w czasach Kim Il Sunga jakieś 0,6–0,7 procent populacji kraju stanowili więźniowie polityczni. By nieco lepiej to zilustrować, można śmiało powiedzieć, że wskaźnik północnokoreański był nieco wyższy aniżeli sowiecki z okresu późnego stalinizmu. Nie da się zaprzeczyć, że system północnokoreański dużo czerpał z modelu stalinowskiego, niemniej potrafił również wypracować własne cechy, na które niebagatelny wpływ wywarły maoistowskie Chiny.

Na samym początku trzeba powiedzieć, że system ten jest bardzo skryty. Północnokoreańscy decydenci odrzucili makabryczną tradycję typowych stalinowskich procesów pokazowych. Ostatnie takie wydarzenie miało miejsce w Korei Północnej w 1955 roku, kiedy wyrokiem sądu na śmierć za działalność szpiegowską na rzecz USA i Japonii skazano Pak Hon Yŏnga, jednego z założycieli Koreańskiej Partii Komunistycznej oraz najbardziej znamienitego działacza z wczesnego okresu funkcjonowania partii. Od tego czasu wrogowie Kim Il Sunga po prostu znikali bez śladu, a rząd bynajmniej nie miał zamiaru informować społeczeństwa o tym, że jakiś działacz okazywał się być południowokoreańskim sabotażystą lub szpiegiem amerykańskim (jeśli w ogóle kiedykolwiek sporządzano takie raporty, to jedynie dla elit władzy, a nie dla obywateli). W niektórych przypadkach zniknięcie ze sceny politycznej nie oznaczało śmierci. Niekiedy po wielu, wielu latach osoba taka mogła ponownie pojawić się publicznie, ale bez jakichkolwiek wyjaśnień dotyczących swej długiej absencji. Ludzie ci wraz ze swymi rodzinami większość życia byli zmuszeni spędzić na emigracji wewnętrznej, a nierzadko też mogli przez określony czas znaleźć się w obozie pracy.

Dysponujemy pewnymi informacjami pozwalającymi przypuszczać, że istnieje zasada, iż północnokoreański przestępca polityczny nie jest nawet osobiście obecny na własnym procesie ani też nie zna terminu rozprawy. Osoba taka jest po prostu przechwytywana przez agentów bezpieczeństwa, czy to w pracy, czy na ulicy, a następnie odprowadzana na przesłuchanie (do urzędu, który nikogo nie informuje o aresztowaniu). Nie wolno jej nawet skontaktować się telefonicznie z rodziną (zresztą do niedawna i tak był to rzadki przypadek, by w domu znajdował się telefon i można by zadzwonić).

Po przesłuchaniu nieszczęśnik znikał w obozie. Jest to taktyka bardzo odmienna od sowieckiej, albowiem nawet w najgorszych stalinowskich czasach czystek i procesów pokazowych – nierzadko trwających niewiele ponad dziesięć minut – za niezbędną uznawano osobistą obecność ofiary, co miało być dowodem „socjalistycznej praworządności”. I zanim skazany stanął przed plutonem egzekucyjnym, przynajmniej miał świadomość rzekomo popełnionych przestępstw. Według Davida Hawka tzw. przymusowe zniknięcie (forced disappearance) można by opisać jako pojęcie bardziej adekwatne od „aresztowania”. I trudno odmówić mu racji36. W Korei Północnej jedynie pospolici przestępcy mogą liczyć na normalny proces sądowy, i tak zresztą niewiele mający wspólnego ze sprawiedliwością.

W odróżnieniu od Związku Sowieckiego i wielu innych krajów w Korei Północnej istnieje jasny podział obozów na te, w których przebywają pospolici przestępcy, i te, w których osadza się więźniów politycznych. Nazywa się je kwanliso. W 2013 roku istniały cztery tego typu obozy, choć w przeszłości było ich kilkanaście. Jednak w miarę upływu czasu niektóre zlikwidowano, a inne uległy powiększeniu, wchłaniając mniejsze.

Inną bardzo charakterystyczną cechą północnokoreańskiego systemu represji jest odpowiedzialność zbiorowa, czy też rodzinna, którą wprowadzono za rządów Kim Il Sunga, choć w czasach Kim Dzong Ila w latach 90. doszło do pewnego odejścia od tej zasady. Otóż aresztowanie w konsekwencji popełnionego przestępstwa politycznego obejmowało w istocie całą rodzinę ofiary, czyli wszystkich mieszkańców jej domu zameldowanych pod jednym adresem, a także tych, którzy byli w jakikolwiek sposób z nią spokrewnieni. Nigdy jednak nie umieszczano ich razem z „przestępcą”, ale w części o nieco złagodzonym rygorze (choć w równie ciężkich warunkach). To też dość znacząca różnica w porównaniu ze stalinowskim systemem „sprawiedliwości”. Otóż za Stalina odpowiedzialność zbiorowa rodziny dotyczyła jedynie osób bardzo wysoko postawionych w hierarchii partyjnej i państwowej.

I trzeba przyznać, że zasada odpowiedzialności zbiorowej w Korei Północnej legła u podstaw niezwykłej stabilności reżimu. O ile system represji jest utajniony, o tyle wszyscy są w pełni świadomi, że wszelkie słowa lub czyny uznane z politycznego punktu widzenia za niewłaściwe skutkują nagłym zniknięciem winowajcy i całej jego rodziny. Czynnikiem odstraszającym jest więc nie tyle narażanie własnego życia, co życia wszystkich bliskich, którym przyjdzie zapłacić straszną cenę, i to najprawdopodobniej wraz z nienarodzonymi jeszcze potomkami.

Typowym przykładem powyższej procedury jest los Kang Ch’ŏl-hwana – chyba jednej z najbardziej znanych postaci będących ofiarami północnokoreańskiego systemu. W 1977 roku jako siedmiolatek został on wraz z rodziną zesłany do obozu numer 15, gdzie pozostał przez kolejnych 10 lat. Powodem jego aresztowania był zadawniony jeszcze konflikt pomiędzy jego babką, niegdysiejszą aktywistką ruchu Chongryon, a znanym przywódcą etnicznych Koreańczyków w Japonii Han Tŏk-su, cieszącym się znaczącymi wpływami w Pjongjangu. Rodzina Kang zdecydowała się dołączyć do grupy Koreańczyków pragnących powrócić z Japonii do swej „socjalistycznej ojczyzny”. Dziadek Kanga, skądinąd bardzo dobrze prosperujący biznesmen, wsparł niebagatelną sumą budowę monumentalnego pomnika Kim Il Sunga na wzgórzu Mansu. Jednak zaraz po przekroczeniu granicy Korei Północnej Han postanowił wyrównać stare rachunki i tym sposobem cała rodzina natychmiast została skierowana do obozu. Oszczędzono jedynie matkę Kanga, która była córką niezwykle cenionego północnokoreańskiego szpiega. Obozowe dzieci to zaiste nic nowego. W obozie działają specjalne szkoły, w których rolę kadry nauczycielskiej pełnią etatowi funkcjonariusze policji politycznej (i Kang ukończył jedną z takich szkół)37.

Historia ta jest interesująca z jeszcze innego punktu widzenia. Otóż, o ile babcia była istotnie zagorzałą rewolucjonistką-nacjonalistką, o tyle kara dosięgła przede wszystkim Bogu ducha winnego dziadka Kang Ch’ŏl-hwana – apolitycznego biznesmena. Choć wydaje się to paradoksalne, jest zarazem bardzo symptomatyczne, albowiem sytuacja ta odzwierciedla patriarchalną naturę północnokoreańskiego społeczeństwa, w którym za poważne „przewinienia” swej kobiety odpowiada mężczyzna, gdyż będąc głową rodu, ponosi on całą odpowiedzialność za to, co ma miejsce w domu i rodzinie, w związku z czym powinien zawsze zachować czujność i mieć baczenie na wszystko, co się dzieje wokoło i przeciwdziałać wszelkim niewłaściwym zachowaniom i uczynkom.

Obozy są podzielone na różne strefy, w których panują odmienne systemy. Strefa łagodniejszego postępowania to tzw. strefa rewolucjonizacji, a strefa o zaostrzonym rygorze to „strefa całkowitego nadzoru”. W tym ostatnim przypadku więźniowie są pozbawieni prawa życia wraz ze swoją rodziną i podporządkowani wyjątkowo twardym regułom. W zasadzie traktowanie takie ma na celu uzmysłowienie im, iż pozostaną tu do końca swych dni.

Jeśli chodzi o „strefę rewolucjonizacji”, to na jej terenie postępuje się z więźniami relatywnie łagodnie, bazując na standardach systemu Gułagu. Strefy te istniały jedynie w dwóch obozach, mianowicie w obozach o numerach 18 i 15 (ten pierwszy został ostatnio zamknięty). Więzień ma tu prawo przebywania ze swoją rodziną, a mieszka w oddzielnym pomieszczeniu lub w miejscu przeznaczonym dla całych rodzin. Po wykonaniu pracy skazani mają pełną swobodę poruszania się po swojej strefie (inaczej strefie rewolucjonizacyjnej), co może stwarzać wrażenie wyjścia spod rygoru więziennego. Wzorowym więźniom pozwala się nawet na posiadanie dzieci, które wraz z rodzinami pozostają, rzecz jasna, wewnątrz obozu. Jednak w większości przypadków skazani nie mają żadnego kontaktu ze światem zewnętrznym, tak więc nikt, ani znajomi, ani tym bardziej rodzina, nie ma żadnej wiedzy na temat ich losu. Zresztą mając pełną świadomość zasad panujących w Korei Północnej, ludzie doskonale wiedzą, że nie należy zadawać zbyt wielu pytań. Ale najważniejsza różnica pomiędzy obiema strefami obozowymi polega na tym, że ze strefy o łagodniejszym postępowaniu można czasami zostać zwolnionym i powrócić do życia pozaobozowego. I właśnie dzięki tego rodzaju przypadkom znamy obozowe realia, czego nie da się powiedzieć o „strefie całkowitej kontroli”.

Prawdopodobnie zasadą jest również postępowanie w przypadku śmierci winowajcy, w konsekwencji czego rodzina może uzyskać zwolnienie z obozu. Jednak w tym wypadku nie dysponujemy przekonującymi dowodami. Zazwyczaj przestępcę politycznego zsyła się do zupełnie innego miejsca odosobnienia, najprawdopodobniej do strefy całkowitej kontroli, w której nieszczęśnik ma raczej nikłe szanse na przetrwanie.

Obozową zasadą jest dwunastogodzinny dzień wręcz katorżniczej pracy, po której następuje czas nużących sesji indoktrynacyjnych. Więźniowie mają tylko jeden dzień wolny na miesiąc. W przypadku niewyrobienia normy podlegają karom cielesnym, z biciem włącznie, oraz obniżce racji żywnościowych. Zresztą nawet i normalne racje starczają ledwie na przeżycie, a składają się nań kiepskiej jakości zboża.

Nad absolutnym porządkiem, w którym nie ma miejsca na jakiekolwiek odstępstwa czy nawet światopoglądowe różnice, stałą pieczę sprawuje znana wszystkim policja polityczna, czyli Ministerstwo Ochrony Bezpieczeństwa Państwa (Ministry for Protection of State Security, MPSS), dysponujące rozległą siecią informatorów. Osoby niegdyś pracujące dla MPSS, które zbiegły z Korei Północnej, a z którymi miałem okazję zetknąć się osobiście, mówiły, że w normalnych warunkach na 50 dorosłych osób przypada jeden informator. A zatem idąc tym tropem, można stwierdzić, że w państwie na stałe funkcjonuje od 250 do 300 tysięcy stałych płatnych policyjnych informatorów. A o wiele więcej osób może poszczycić się doświadczeniem w tej materii.

Świat według Kim Il Sunga

A zatem postawmy pytanie: jakiego światopoglądu oczekuje państwo północnokoreańskie od swych obywateli? Jakiego rodzaju idee i koncepcje podlegają aż tak ścisłej ochronie przed dekadenckimi wpływami i niekontrolowanymi, pozostającymi poza cenzurą informacjami ze świata zewnętrznego? Jeśli tylko bliżej przyjrzeć się północnokoreańskiej ideologii epoki Kim Il Sunga, nietrudno będzie dostrzec w niej mieszaninę leninizmu i maoizmu z dużą domieszką tradycyjnego nacjonalizmu okraszonego konfucjańskim tradycjonalizmem.

Jedną z najbardziej charakterystycznych cech północnokoreańskiego „krajobrazu ideologicznego” późnych lat 60. jest kult osoby Marszałka (później generalissimusa) i Wielkiego Wodza Kim Il Sunga, Słońca Narodu i po wsze czasy Wielkiego Zwycięskiego Generała. Początkowo czerpano ze wzorców, jakich dostarczyli Mao i Stalin. Jednak wraz z początkiem dekady lat 70. kult Kim Il Sunga osiągnął rozmiary bezprecedensowe we współczesnym świecie.

Zarówno Mao, jak i Stalin byli przedstawiani jako spadkobiercy wielkich idei Marksa, Engelsa i Lenina, jako wspaniali uczniowie wielkich mędrców. Innymi słowy, reprezentowali ostatnie wcielenie marksistowskiej mądrości i wszechwiedzy. Powszechnym wizerunkiem Stalina było ukazanie jego profilu tuż obok Marksa, Engelsa i Lenina – co oczywiście miało ilustrować zarówno jego ideologiczną wielkość, jak i „historyczne znaczenie”. W komunistycznych Chinach spopularyzowano nieco inny układ postaci, gdzie obok profilu Stalina występował wizerunek przewodniczącego Mao. Zatem sugestia szła w kierunku ukazania pięciu wielkich ojców założycieli i twórców chińskiej wersji komunizmu.

Tymczasem w przypadku Kim Il Sunga mamy do czynienia z odmiennym sposobem prezentacji. Niekiedy północnokoreańska propaganda wczesnych lat 50. ukazywała Kima jako „wiernego ucznia Stalina”. Niemniej dotyczyło to okresu, kiedy w ideologicznym dyskursie uznawano jeszcze sowiecki prymat. Jednak już w końcowych latach 50. Korea Północna odeszła od tego wizerunku.

W późniejszym okresie dość niechętnie odnoszono się do swoistego ideologicznego długu wdzięczności względem Marksa i Lenina, niemniej niekiedy istotnie zamieszczano ich wizerunki w miejscach publicznych (ostatni portret Marksa widoczny w miejscu publicznym został zdjęty w kwietniu 2012 roku, kiedy miała miejsce ceremonia dynastycznej sukcesji władzy obejmowanej przez Kim Dzong Una). Jednakże działania te były raczej skierowane na zewnątrz i traktowano je jako swoistą dekorację i okazanie szacunku wobec wizytujących kraj przywódców innych państw komunistycznych bądź podkreślenia bardzo potrzebnych związków z politycznie użytecznymi zachodnimi progresywistami. Tymczasem w kraju Kim Il Sung bynajmniej nie był ukazywany w charakterze spadkobiercy czy ucznia, nie mówiąc już o adresacie wielkich idei zagranicznych przywódców, filozofów bądź myślicieli. Otóż niezaprzeczalnie był on wielkim Ojcem Założycielem, twórcą nieśmiertelnych Idei Juche i Największą Postacią w całej trwającej ponad 5 tysięcy lat historii Korei. W północnokoreańskim światopoglądzie dominuje zaś „narodowy solipsyzm” (zapożyczenie z terminologii używanej przez Bruce’a Cummingsa), reprezentujący tendencję do postrzegania świata przez pryzmat Korei jako najważniejszego elementu w całym systemie światowym. Zatem w konsekwencji powstała dość osobliwa sugestia, jakoby Kim Il Sung był najpotężniejszą postacią w całej historii ludzkości.

Od początku lat 70. wszyscy obywatele Korei Północnej powyżej 16 roku życia mają obowiązek noszenia wpiętego w klapę marynarki znaczka z wizerunkiem Kim Il Sunga. Od tego też czasu obligatoryjnie każde biuro, ale i każdy dom musi posiadać jego portret umieszczony w widocznym miejscu. Od 1980 roku obok ojca zawieszane są również portrety jego syna Kim Dzong Ila (do których w latach 90. dodano wizerunek Kim Chŏng Suk, żony Kim Il Sunga i matki Kim Dzong Ila). Wówczas też stworzono (obowiązujące zresztą do dziś) ścisłe regulacje, określające warunki, w jakich należy przechowywać święte wizerunki przywódczej rodziny Kimów. W razie zniszczenia lub uszkodzenia portretu przeprowadzane jest drobiazgowe śledztwo dotyczące okoliczności zdarzenia i w przypadku wykazania lekceważącego stosunku do świętości właścicieli poddaje się surowym karom. Północnokoreańskie media były (i wciąż są) przepełnione opisami heroicznych czynów bohaterów, którzy poświęcili swe życie dla uratowania portretu Wielkiego Wodza i jego syna.

Cały kraj upstrzony jest wielkimi pomnikami Kim Il Sunga. W 1972 roku na Wzgórzu Mansu w Pjongjangu wzniesiono największy z nich, bo mierzący aż 22 metry wysokości. Pomniki te są miejscami kultu i rytuału. I tak na przykład w dniu urodzin Wielkiego Wodza czy też w trakcie obchodów innych wielkich świąt o państwowym charakterze każdy Koreańczyk musi udać się w miejsce, gdzie stoi pomnik wodza, oddać mu pokłon i złożyć pod nim wiązankę kwiatów.

Zarówno imiona Kim Il Sunga, jak i Kim Dzong Ila są zawsze drukowane grubą czcionką (od końca grudnia 2011 roku, zaledwie kilka dni po śmierci ojca, ten sam zabieg stosuje się wobec Kim Dzong Una). Każdy artykuł zaczyna się od właściwego cytatu Kim Il Sunga lub Kim Dzong Ila. Zasada ta obowiązuje nawet w czysto naukowych publikacjach, jak na przykład tych dotyczących fizyki stanu ciekłego w biologii molekularnej. Na szczęście dla północnokoreańskich naukowców w trakcie swojego długiego życia Kim Il Sung wygłosił wystarczająco wiele przemówień i sygnował tak wiele artykułów, że znalezienie cytatu nie jest doprawdy trudną rzeczą.

W latach 70. doszło ostatecznie do sformalizowania zarówno tytułów noszonych przez Kim Il Sunga, jak i przez członków jego rodziny. I tak każdy obywatel Korei Północnej dokładnie zna rozróżnienie pomiędzy „Wielkim Wodzem” (tytuł przynależny Kim Il Sungowi) a „Ukochanym Przywódcą” (którym obdarowano Kim Dzong Ila). Każdy też doskonale wie, że pod terminem „trzech Wielkich Generałów Góry Pektu” kryją się osoby Kim Il Sunga, jego żony Kim Dzong Suk oraz ich syna Kim Dzong Ila. Po śmierci Kim Dzong Ila władza przeszła w ręce jego syna Kim Dzong Una, który otrzymał tytuł „Najwyższego Wodza”.

Oficjalna propaganda utrzymuje, że rodzina Kimów odegrała zasadniczą rolę w historii Korei ostatnich 150 lat. I tak na przykład od lat 70. w szkołach uczono, że powstanie narodowe 1 marca 1919 roku, będące największym antyjapońskim wystąpieniem o charakterze niepodległościowym, rozpoczęło się w Pjongjangu (a nie jak historycznie miało to miejsce w Seulu), zaś jego głównym przywódcą był ojciec Kim Il Sunga, Kim Hyŏng Jik. Ponadto siedmioletni naówczas Kim Il Sung brał czynny udział w wielkiej demonstracji 1 marca. W rzeczywistości Kim Hyŏng Jik, podobnie jak większość wykształconej elity koreańskiej, istotnie sympatyzował z ruchem niepodległościowym i był nawet na krótko zatrzymany przez władze japońskie pod zarzutem antyjapońskiej działalności. Mimo to trudno nazwać go znaczącym działaczem, nie mówiąc już o określeniu go mianem przywódcy ruchu narodowego.

Oficjalna historiografia państwowa pomijała rolę Komunistycznej Partii Korei w krzewieniu marksistowskich idei w kraju w latach 20. XX wieku. Ale nie powinno to zbytnio dziwić, albowiem wszystkich prominentnych założycieli partii dotknęły czystki przeprowadzone z rozkazu Kima. Według oficjalnej narracji historia Komunistycznej Partii Korei zaczyna się w roku 1926 wraz z założeniem przez Kim Il Sunga Unii Antyimperialistycznej. Oznacza to ni mniej, ni więcej, że koreański ruch komunistyczny zawdzięcza swe istnienie wyłącznie – dodajmy: naówczas czternastoletniemu – Kim Il Sungowi. Nikt jednak w Korei nie ośmieliłby się podać w wątpliwość nadludzkiego charakteru i przymiotów zarówno Kima, jak i całej jego przewspaniałej rodziny. Niedawna edycja dzieł Kim Dzong Ila zawiera w pierwszym tomie materiał źródłowy pochodzący z 1952 roku, którego autorem miałby być nikt inny jak właśnie Ukochany Przywódca (który jako najstarszy syn Kim Il Sunga miał wtedy zaledwie dwanaście lat).

Jednym z wciąż przewijających się elementów tej oficjalnej narracji jest chęć zdeprecjonowania bądź ukrycia zagranicznych wpływów i koneksji, jakie miała rodzina Kimów. Otóż w ramach owej systemowej manipulacji całkowicie przemilczany jest fakt narodzin Kim Dzong Ila w Związku Sowieckim w bazie wojskowej w okolicach Chabarowska. Zaiste spadkobierca Wielkiej Rewolucyjnej Ideologii Juche i przyszła głowa ultranacjonalistycznego państwa nie mógł przecież przyjść na świat na obcej ziemi! Propaganda północnokoreańska postarała się zatem, by znaleźć jakiś ukryty na stoku góry Pektu obóz partyzancki, który miał zaszczyt być w latach 40. świętym miejscem narodzin Kim Dzong Ila.

W latach 90., zaraz po rozpadzie ZSRS, a wraz z nim po ostatecznym pozbyciu się obaw co do możliwości emanacji jego wpływów, nastąpiła też dość interesująca zmiana. Oficjalne media mogły już pozwolić sobie na to, by przyznać, że wczesne lata 40. Kim Il Sung spędził na terenie Związku Sowieckiego. Aczkolwiek bynajmniej nie deprecjonowało to w żaden sposób historyjki o rzekomym obozie partyzanckim na górze Pektu, będącej już wówczas dobrze ugruntowaną w propagandowym micie. Obecnie więc każdy Koreańczyk wie, że Kim Il Sung spędził wczesne lata 40. w ZSRS, ale to stamtąd osobiście raczył kierować ruchem partyzanckim, działającym na północy Korei (czego oczywiście nie potwierdzają żadne sowieckie dokumenty). Zresztą w tych heroicznych wyczynach towarzyszyła mu jego brzemienna małżonka, która tam właśnie na zboczach góry Pektu wydała na świat koreańskiego wielkiego potomka. Dowodem na to ma być wzniesiona z inicjatywy władz północnokoreańskich „replika” Tajnego Obozu Wojskowego na górze Pektu, w której najważniejszym punktem jest drewniana chatka. Tam rzekomo narodził się Kim Dzong Il, a chatka stała się celem obowiązkowych pielgrzymek.

Całkowita kontrola przepływu informacji wewnątrz społeczeństwa koreluje z absolutną izolacją od świata zewnętrznego. Tym samym twórcy północnokoreańskiej propagandy mają nieograniczone możliwości, jakich ich zagraniczni koledzy po fachu mogliby im tylko pozazdrościć. Są bowiem w stanie ukryć przed społeczeństwem nawet sprawy, które każdy postrzega w kategoriach wiedzy ogólnej i powszechnej. Ale tym samym też mogą zupełnie bezkarnie wyolbrzymiać nic nieznaczące wydarzenia, a nawet tworzyć fakty.

W czasach Kim Il Sunga media prezentowały Koreę Północną jako raj na ziemi, gdzie całe społeczeństwo żyje w stanie niewyobrażalnej szczęśliwości. W przeciwieństwie na przykład do Związku Sowieckiego i czasów stalinowskich północnokoreańska propaganda z rzadka, jeśli w ogóle, odwołuje się do istnienia wroga wewnętrznego. Dominuje raczej inny wizerunek, w którym wszyscy Koreańczycy ukazani są jako dzieci wiodące swój szczęśliwy żywot pod ojcowską opieką wszechwiedzącego Wielkiego Wodza. Dobitnym tego przykładem jest zamieszczone na północnokoreańskich banknotach motto: „Nie mamy czego zazdrościć”, co wciąż przypomina społeczeństwu, że jest ono najszczęśliwsze na świecie.

Do tego wspaniałego tradycyjnego wizerunku odnosi się również opublikowana w 2011 roku przez północnokoreańskie media lista najszczęśliwszych krajów świata. Według niej pierwsze miejsce zajmują Chiny, ale tuż za ChRL uplasowała się Korea Północna (i trzeba przyznać, że propaganda północnokoreańska wykazała się pewną powściągliwością, gdyż wielu obywateli było świadomych znacznie wyższego poziomu życia w Chinach). Oczywiście nie warto nawet wspominać, że na samym końcu listy znalazły się Stany Zjednoczone i Korea Południowa.

Ich Wysokości i ich kobiety

Podobnie jak w przypadku innych państw dynastycznych, w Korei Północnej życie personalne i seksualne władcy ma charakter polityczny. Wszyscy kandydaci do objęcia najwyższego stanowiska pochodzą z wyboru swych poprzedników, a to oznacza nie lada trudność w oddzieleniu spraw rodzinnych od państwowych.

Życie osobiste Kim Il Sunga i Kim Dzong Ila pełne jest wyimaginowanych faktów, przeplatających się z elementami rzeczywistości, tworząc kanwę dla swoistego dramatu. Mogłoby to zainteresować niejednego producenta filmowego, albowiem historyjki o wielkich namiętnościach i zazdrości rodem z Pjongjangu epoki Kimów byłyby z pewnością jednym z najciekawszych tematów do filmu, co być może stanie się już w niedalekiej przyszłości.

Kim Il Sung był trzykrotnie żonaty, przy czym niewiele wiadomo na temat jego pierwszej wybranki. Niekiedy też podważa się w ogóle jej istnienie. Otóż oficjalnie uważa się, że należała do grupy partyzanckiej, a większość ludzi jest przekonana, że związek ten był bezdzietny.

W latach 30. Kim Il Sung wstąpił w kolejny związek małżeński z kobietą o nazwisku? Kim Dzong Suk. Podobnie jak poprzedniczka znajdowała się ona w oddziale partyzanckim, a granicę sowiecką w końcu lat 40. przekroczyła u boku Kim Il Sunga. Ta na wpół analfabetka cieszyła się wśród towarzyszy broni wielką popularnością. Wydała na świat trójkę dzieci. Spośród nich pierworodnym, który miał w końcu przejąć schedę po ojcu, był sam Kim Dzong Il.

Kim Dzong Suk zmarła podczas porodu w 1949 roku i wkrótce Kim Il Sung poślubił Kim Song-ae, która pracowała wówczas w jego biurze. Praktycznie była ona niewidoczna w północnokoreańskim życiu politycznym aż do późnych lat 60., kiedy spróbowała zaistnieć. Nie trwało to długo, albowiem szybko postać jej przyćmiła osoba pasierba – Kim Dzong Ila. Urodziła trójkę dzieci. Po przejęciu przez niego władzy wszystkie one wyjechały na prestiżowe placówki dyplomatyczne z dala od Pjongjangu, co z jednej strony zapewniło im dostatnie życie, z drugiej zaś pozwoliło uczynić zupełnie niegroźnymi z politycznego punktu widzenia dla Kima. (Najstarszy syn Kim Song-ae jest ambasadorem w Polsce)****.

W czasach młodości Kim Dzong Il miał reputację playboya. Zyskał powodzenie u kobiet – i to nie tylko ze względu na sukcesję tronu, lecz także dlatego, że był podobno czarującym młodzieńcem (a przynajmniej taką informację można znaleźć w dostępnych źródłach). Miał ponoć poczucie humoru, dużą wiedzę na temat kina oraz kultury pop i pomimo pewnej, nieznacznej nadwagi bardzo lubił jeździć na rowerze.

Wydaje się, że Kim Dzong Il nigdy nie zawarł formalnego związku małżeńskiego, a to z kolei zacierało granice pomiędzy oficjalnym życiem małżeńskim a związkiem z kochanką. Niemniej w jego życiu, w kontekście polityki dynastycznej, znaczenie miały tylko dwie kobiety.

Pierwszą życiową partnerką Kim Dzong Ila była Song Hye-
-rim. Ta olśniewająca gwiazda filmowa, by stanąć u boku samego Kima, była zmuszona rozwieść się ze swym mężem. W 1971 roku narodził się Kim Dzong Nam – pierwszy syn Ukochanego Przywódcy. Jednakże mimo to Song Hye-rim nigdy nie udało się uzyskać akceptacji ze strony Kim Il Sunga, ponieważ była córką południowokoreańskiego komunisty, a tego rodzaju ludziom Kim Il Sung nigdy nie ufał. W każdym razie w początkach lat 70. doszło do zerwania i Song Hye-rim została wysłana na całkiem przyjemną emigrację do Moskwy, gdzie zmarła w 2002 roku.

Jej syn Kim Dzong Nam również nie miał dobrych relacji z resztą rodziny*****. Od początku XXI wieku mieszkał w Makau, od czasu do czasu dając się we znaki ojcu (między innymi poprzez udzielanie całkiem swobodnych wywiadów zachodnim dziennikarzom).

Tymczasem Kim Dzong Il uległ czarowi innej piękności: Ko Yŏng Hŭi, tancerce, której rodzina pochodziła z koreańskiej społeczności mieszkającej w Japonii. Urodziła Kim Dzong Ilowi dwóch synów: Kim Dzong Czola i Kim Dzong Una. Przez krótki czas w końcu dekady lat 90. udało jej się zaistnieć na moment w życiu politycznym, ale niebawem podobnie jak jej poprzedniczka zmarła w stosunkowo młodym wieku w 2004 roku.

Po śmierci Ko Yŏng Hŭi Kim Dzong Il miał rzekomo związać się z silną charakterem i bardzo ambitną niegdysiejszą sekretarką Kim Ok. O jej pozycji mogła świadczyć obecność na ceremonii pogrzebowej Kim Dzong Ila w grudniu 2011 roku.

Wbrew oczekiwaniom pod koniec 2008 roku Kim Dzong Il namaścił na swego następcę trzeciego sukcesora tronu dynastii Kimów, swego syna Kim Dzong Una. Ten zerwał z wszelkimi konwenansami, pokazując się publicznie w lipcu 2012 roku wraz ze swą olśniewająco piękną małżonką Ri Sol Ju, o której przeszłości niewiele wiemy (poza tym, że uwielbia drogie torebki marki Dior).

Jakże uderzający jest kontrast w zestawieniu Korei Północnej z resztą świata. Społeczeństwa komunistyczne były oczywiście zawsze przedstawiane jako stosunkowo zamożne. Ale nawet i w tym wypadku propaganda epoki Kim Il Sunga raczej niewiele uwagi poświęcała sowieckim osiągnięciom w kosmosie czy węgierskim dojarkom. w tej kwestii Korea Północna odbiegała więc od tradycyjnego komunistycznego wzorca. Jak pamiętamy, Kim Il Sung i jego otoczenie postrzegali inne kraje bloku komunistycznego jako niebezpiecznie liberalne i jako źródło ideologicznego zepsucia, a to z kolei powodowało, że nie chciano zbytnio koncentrować uwagi na ich rzekomych czy też rzeczywistych osiągnięciach.

Co więcej, północnokoreańscy propagandyści ukazywali z kolei kraje Trzeciego Świata, a szczególnie te wzorujące się na socjalistycznym modelu rozwoju, w bardzo korzystnym świetle. Otóż przedstawiając państwa rozwijające się, północnokoreańskie media uwielbiały wręcz wskazywać na korelacje z wielką ideologią Juche, która zagościła w krajach Azji, Afryki i Ameryki Południowej. W końcu lat 70. gazeta „Rodong Sinmun” wskazywała na postępowy charakter prac Kim Il Sunga, które spotykały się z wielką atencją wśród afrykańskich chłopów.

Przez pewien czas propaganda północnokoreańska zarówno w kraju, jak i za granicą starała się wytworzyć coś, co można by nazwać międzynarodowym ruchem filozofii Juche. Skierowano ją na kraje Trzeciego Świata. Na bogatym Zachodzie z pewnością udałoby się pozyskać jedynie nieznaczną grupkę wyznawców, i to bardzo wysokim kosztem. Wyjątkiem jest poparcie, jakiego Korea Północna udzieliła Czarnym Panterom (Black Panter Party, BPP)******, której sekcją spraw zagranicznych kierował wówczas Eldridge Cleaver*******. Zafascynowany nią określił Koreę Północną „rajem na ziemi”, nie kryjąc też swej admiracji dla armii Kim Il Sunga, która według jego słów miała być „jedyną zdolną do rzucenia amerykańskich imperialistów na kolana” (stosowne dokumenty potwierdzające te opinie odkrył i opublikował Benjamin Young)38. Niemniej tego rodzaju gorliwcy należeli naprawdę do wyjątków na Zachodzie, gdzie nawet największym radykałom trudno było eksponować swój podziw dla osoby Kim Il Sunga. W bloku państw komunistycznych filozofia Juche miałaby nawet mniejsze szanse zaistnienia aniżeli w takim Nowym Jorku, Londynie czy Genewie. W końcu aparat nadzoru i kontroli krajów komunistycznych był wystarczająco silny, by wymuszać posłuszeństwo względem tej jedynej i najbardziej prawidłowo rozumianej ideologii komunistycznej – mianowicie tej, która aktualnie obowiązywała w kręgach władzy. Poza tym nawet i zwykli obywatele krajów komunistycznych sceptycznie odnieśliby się do filozofii Juche, postrzeganej jako prymitywna karykatura ideologii oficjalnie obowiązującej w kraju.

Wszystko to zdecydowało o skoncentrowaniu wysiłków północnokoreańskich szpiegów i dyplomatów na lansowaniu idei Juche w krajach rozwijających się. W latach 70. powołano do życia sieć subsydiowanych przez Pjongjang grup instytutów badawczych i studiów, poświęconych tej jakże osobliwej ideologii, której twórcą był sam Kim Il Sung. Wkrótce okazało się, że projekt nie funkcjonuje. Otóż wielu przedsiębiorczych aktywistów z radością przyjmowało subsydia finansowe, ale już ich zaangażowanie emocjonalne w filozofię Wielkiego Wodza pozostawiało wiele do życzenia, nie wspominając o możliwościach wywarcia wpływu na polityków w kraju. Pomimo znacznego ograniczenia subsydiów, mniej więcej około 1980 roku, nadal starano się utrzymać tę propagandową działalność, a to głównie ze względu na możliwość jej oddziaływania w samej Korei Północnej. Kierownictwo uznało za wielce pożądane prezentowanie ludowi zagranicznych przedstawicieli z egzotycznych krajów, którzy składają kwiaty pod pomnikiem Wielkiego Wodza i otwarcie mówią o swym wielkim, niezachwianym podziwie dla Najwyższej Istoty na ziemskim padole. Oczywiście koszty przelotu i noclegu spoczywały na władzach północnokoreańskich, niemniej trzeba przyznać, że w kontekście oddziaływania na społeczeństwo w kraju strategia ta była dobrą inwestycją.

W okresie rządów Kim Il Sunga północnokoreańskie media pokazywały społeczeństwu wizerunek relatywnie dobrze prosperujących krajów komunistycznych i Trzeciego Świata, chociaż pozostających jednak w tyle za Koreą Północną. Inaczej już rzecz miała się w odniesieniu do Zachodu, a przede wszystkim do wcielenia wszelkiego zła, czyli USA. To właśnie Stany Zjednoczone zawsze były agresorem, który budował swoją egzystencję na okradaniu innych krajów z ich zasobów i bogactw naturalnych – to naród krwiopijców, łajdaków i sadystów. Już od czasów przedszkolnych Koreańczykom z KRLD wtłacza się do głów niekończące się niesamowite opowieści o aktach sadyzmu i brutalności dokonywanych w czasie wojny koreańskiej przez wstrętnych Jankesów. Poza tym wciąż powtarza się, że dokładnie te same akty barbarzyństwa są wciąż popełniane przez nich w Korei Południowej (jednym z najczęściej używanych określeń w Korei Północnej wobec Amerykanów jest nazywanie ich „amerykańskimi imperialistami i dwunożnymi wilkami”).

Tak naprawdę najgorszym miejscem do życia na całym globie ziemskim była Korea Południowa: „ziemia bez światła, ziemia bez powietrza”. Aż do końca lat 90. przedstawiano ją jako ogołoconą do cna amerykańską kolonię, której społeczeństwo tkwiło w niewyobrażalnej nędzy. Filmy i obrazy tego czasu ukazywały miejski krajobraz Korei Południowej w iście diabelskich barwach. Odziani w szmaty ludzie gnieździli się w chatynkach, a ich jedynym pożywieniem było to, co udało się wygrzebać ze śmieci narosłych wokół amerykańskich baz wojskowych. Z kolei „obrzydliwych Jankesów” przedstawiano jako tłustych, długonosych i odrażających wojaków o karykaturalnych cechach, którzy jeździli wojskowymi willisami (przy czym potrącenie koreańskiej dziewczyny wzbudzało w nich tylko pogardliwy śmiech) bądź stali na skrzyżowaniach z pistoletami maszynowymi tylko po to, by zastrzelić niewinnego Koreańczyka.

Już w podręczniku szkolnym do pierwszej klasy północnokoreańskie dzieci mogą zobaczyć, jak „dyrektor południowokoreańskiej szkoły bije i wyrzuca z niej dziecko za to tylko, że rodzice nie zdołali na czas uiścić miesięcznego czesnego”39. Tymczasem w szkole średniej młodzież uczy się o tym, że „obecnie Koreę Południową zalewa siedmiomilionowa fala bezrobotnych. Przed urzędami zatrudnienia stoją kolejki niezliczonej rzeszy bezrobotnych, ale na horyzoncie nie widać jakiejkolwiek nadziei na znalezienie zatrudnienia. Zamyka się tysiące fabryk, i nawet posiadający pracę Koreańczycy nie znają dnia ani godziny, kiedy ich również dotknie zwolnienie z pracy”40. Jest to czysta propaganda – przecież szkoła podstawowa w Korei Południowej jest bezpłatna, a nawet w najgorszych czasach kryzysu nigdy nie było aż „siedmiu milionów bezrobotnych”.

Oczywiście istniała tu opozycja. Jej bohaterscy przedstawiciele potajemnie publikowali prace Kim Il Sunga i Kim Dzong Ila, zbierali się gdzieś w podziemiach przy spoglądających na nich portretach Wielkiego Wodza i Ukochanego Przywódcy, a aresztowani poddawani niewymownym i wyrafinowanym torturom zadawanym im przez „proamerykańskie policyjne marionetki” nigdy nie wypierali się swej wiary i pozostawali wierni wspaniałym ideom Juche.

Tak więc wyraźnie chodziło tu o wywołanie wrażenia, jak bardzo przytłaczająca większość Koreańczyków z Korei Południowej zazdrościła wspaniałego i szczęśliwego życia swym braciom z Północy i śniła o dniu, w którym będzie mogła dzielić ich radość przytulona do piersi Wielkiego Wodza. Na drodze do spełnienia tego wielkiego marzenia stała amerykańska obecność wojskowa i wspierana przez nią żelazna dyktatura niewielkiej grupki bezwstydnych kolaborantów.

Czy żyjący w czasach Kim Il Sunga przeciętny północnokoreański obywatel wierzył w tę propagandę? Z końcem dekady lat 80. w życie wchodziło nowe pokolenie Koreańczyków, także większość społeczeństwa nie miała już żadnego personalnego punktu odniesienia do wcześniejszej epoki i była pozbawiona innych źródeł informacji. Oczywiście musiała istnieć jakaś niewielka grupka sceptyków, zwłaszcza wśród klasy lepiej wykształconej bądź wśród osób mających pewne pojęcie na temat życia poza granicami Korei Północnej. Ich mądrość i wykształcenie nakazywały raczej zachowanie milczenia. W Korei Północnej niezwykła wprost intensywność propagandy szła w parze z narzuconą przez system totalną blokadą informacyjną i spójnym od dziesięcioleci oficjalnym przekazem ideologicznym. Czynniki te były gwarancją niekwestionowanego przez większość społeczeństwa światopoglądu. Poza tym każdy miał tu swoje życie i swoje sprawy, także niewiele obchodziły go kwestie szczerego wyznawania ideologii Juche przez wiele nawróconych narodów, jak w Wenezueli czy Zimbabwe.

Iskierka nadziei w dramacie społeczeństwa

Opis Korei Północnej czasów Kim Il Sunga mógłby zupełnie nie przemawiać, by nie powiedzieć: budzić wręcz odrazę u kogoś, kto wychował się i mieszka w systemie liberalnej demokracji bądź też w zbliżonym doń wzorcu społeczno-ekonomicznym. Tymczasem z całą pewnością i nie bez przesady można powiedzieć, że w latach 60. Kim Il Sungowi udało się stworzyć jedyne w historii społeczeństwo podobne do zdawałoby się niedoścignionego wzorca orwellowskiego koszmaru. Co więcej, przetrwało ono w tym stanie z górą trzy dekady.

Większości ludzi, którym brakuje tego rodzaju doświadczenia życiowego, sądzi, że u przeciętnego Koreańczyka z KRLD życie takie musiało budzić uczucia sprzeciwu i niezadowolenia. Rzeczywistość jest jednak inna. Sam mieszkając w Korei Północnej, nie mogłem powstrzymać się od uczucia, że życie codzienne miało tu bardzo „normalne” oblicze. Ludzi czasów Kim Il Sunga bynajmniej nie można by określić mianem bezmyślnych i poddanych praniu mózgu automatów, których jedyną rozrywką był marsz krokiem defiladowym i wkuwanie na pamięć długich przemówień swoich Przywódców (chociaż działania te należą do ich prozy życia). Nie byli to też jacyś skryci wywrotowcy, którzy tylko czekali na pierwszą nadarzającą się okazję, by rozpocząć walkę o wprowadzenie demokracji, czy też którzy zaczytywali się w wywrotowych tekstach samizdatu (i to nie tylko ze względu na fakt, że w poddanym tak drobiazgowej i szczelnej kontroli społeczeństwie publikacje takie nie miały najmniejszej szansy na pojawienie się). Trudno też powiedzieć o nich, że było to społeczeństwo potulnych niewolników idących jak barany za głosem władzy41.

Naucz się liczyć zabitych wrogów

Zważywszy na niezwykłą zdolność reżimu do upolitycznienia każdego aspektu życia, nie powinien dziwić fakt spełniania tego warunku nawet przez północnokoreańskie podręczniki do matematyki.

Spójrzmy chociażby na podręcznik dla drugiej klasy szkoły podstawowej, opublikowany w 2003 roku (oficjalnie 91 roku Ery Juche). Jest to arcydzieło matematyki politycznej, toteż pozwolę sobie zaprezentować kilka perełek z tej szkatułki pełnej precjozów.

Co prawda większość podręcznikowych zadań jest pozbawiona politycznego zabarwienia – brakuje w nich jakiegoś podtekstu. Od dzieci wymaga się nauki liczenia na abstrakcyjnych liczbach. Jednakże jakieś 20 procent zadań różni się od pozostałych. Ich celem jest pewne ożywienie treści i przedstawienie matematyki w nieco bardziej interesujący sposób. Niektóre z historyjek są zupełnie niewinne i dotyczą rozkładu jazdy pociągów czy dziecięcych zgadywanek. Ale są też inne.

I tak na przykład przyjrzyjmy się zadaniu ze strony 17: „W trakcie wojny narodowowyzwoleńczej (co jest oficjalną nazwą wojny koreańskiej w Korei Północnej) odważni synowie Koreańskiej Armii Ludowej w pierwszej tylko bitwie zabili 265 amerykańskich imperialistycznych bękartów. W następnym starciu – o kolejnych 70 więcej aniżeli poprzednim razem. Pytanie: ilu bękartów zabili w drugim starciu? Ilu bękartów zabili w ogóle?”.

Na stronie 24 z kolei „amerykańskie imperialistyczne bękarty” lepiej sobie poradziły i zdołały oprzeć się nieuchronnej masakrze: „W trakcie wojny narodowowyzwoleńczej nieustraszeni synowie wielkiej Koreańskiej Armii Ludowej w jednej bitwie zabili 374 amerykańskich imperialistycznych bękartów, którzy są okrutnymi łupieżcami. Liczba jeńców wziętych do niewoli przekroczyła o 133 liczbę zabitych amerykańskich imperialistycznych bękartów. Ilu wzięto do niewoli jeńców?”.

Bardzo popularne jest takie wykorzystywanie zadań matematycznych do przeliczania ciał zabitych. W podręczniku zadań tego typu znajdziemy jeszcze przynajmniej cztery lub pięć. Każdy północnokoreański uczeń powinien zatem być przekonany, że jego południowokoreański rodak również spędzał całe noce i dnie, zabijając amerykańskich imperialistycznych bękartów. To tworzy kolejne zastosowanie prostych zadań matematycznych.

Na stronie 138 można znaleźć następujące zadanie: „Walczący z amerykańskimi wilkami i ich sługusami południowokoreańscy chłopcy rozdystrybuowali 45 paczek z ulotkami, przy czym w każdej z nich znajdowało się 150 ulotek. Udało im się też rozprowadzić 50 paczek ulotek z 50 ulotkami w każdej. Ile ulotek rozprowadzono ogółem?”.

Strona 131 również nakazuje uczniom policzenie rozprowadzonych ulotek: „Chadori mieszka w ujarzmionej przez amerykańskich wilczych imperialistów Korei Południowej. Pewnego dnia rozdystrybuował 5 paczek ulotek po 185 sztuk w każdej. Ile ogółem ulotek rozprowadził Chadori?”.

Chodzi też o to, aby północnokoreańskie dzieci nie były nazbyt optymistyczne. Życie w Korei Południowej bynajmniej nie upływa wyłącznie pod znakiem heroicznych zmagań, ale również cierpienia. Na stronie 47 znajduje się następujące zadanie: „W jednej z południowokoreańskich wiosek, bardzo cierpiącej pod jarzmem amerykańskich imperialistycznych wilczych bękartów, powódź zniszczyła 78 domów. Liczba uszkodzonych domów była większa o 15 od liczby domów zniszczonych. Ile ogółem domów zostało zniszczonych bądź uszkodzonych w południowokoreańskiej wiosce?”.

Jakże sugestywnie cierpienia te kontrastują z pełnym radości i szczęścia życiem ludzi w Północnej Korei. Dokładnie na tej samej stronie, zaraz po pytaniu dotyczącym zniszczonych domów w Korei Południowej, następuje kolejne tej treści: „W wiosce, w której mieszka młody Yong-shik buduje się nowe domy, 120 z nich jest dwupiętrowych. Liczba trzypiętrowych jest o 60 większa aniżeli dwupiętrowych. Ile ogółem domów wybudowano w wiosce, w której mieszka Yong-shik?”.

I rzeczywiście wielkie heroiczne czyny ludzi pracy stanowią główny temat pytań dotyczących Korei Północnej, przy czym najczęściej pojawiają się zagadnienia związane z robotami, traktorami, aparatami telewizyjnymi i pracami budowlanymi. Co ciekawe, okazuje się, że w niektórych przypadkach w następstwie stawianych pytań mogą pojawić się odpowiedzi bynajmniej niezamierzone przez autorów. Na przykład na stronie 116 można znaleźć pytanie następującej treści: „W jednej z fabryk robotnicy wyprodukowali 27 pralek w ciągu trzech dni. Przyjmując, że produkują oni codziennie taką samą liczbę pralek, proszę odpowiedzieć na pytanie, ile pralek są oni w stanie wyprodukować jednego dnia?” Istotnie trzeba się dobrze zastanowić, czy aby rzeczywiście moce przerobowe fabryki były aż tak niskie, by mogła ona wyprodukować ledwie 9 pralek dziennie. Ale ta dość śmieszna informacja jakoś umknęła uwadze autorów podręcznika (chociaż trzeba również przyznać, że pralka należy w Korei Północnej do dóbr luksusowych).

Aktywiści uwielbiają twierdzić, że wszystko ma polityczny wymiar. Nie jestem w stanie powiedzieć z całym przekonaniem, czy jest to prawda , że wszystko jest polityczne. Niemniej przytoczone tutaj teksty z podręczników szkolnych szkoły podstawowej nie są fikcją i istnieją naprawdę.

Oczywiście w społeczeństwie takim byli zarówno polityczni zeloci, jak i przeciwnicy systemu oraz ludzie przezeń złamani, ale trzeba też powiedzieć, że przytłaczająca większość nie należała do żadnej z tych kategorii. Podobnie jak większość ludzi różnych kategorii wiekowych i kultur również i Koreańczycy z KRLD nie zajmowali się zbytnio polityką, i to pomimo natrętnych państwowych rytuałów i wymuszanych oficjalnych oświadczeń. Podobnie jak wszystkie inne społeczeństwa, tak i północnokoreańskich obywateli epoki Kim Il Sunga zajmowały w zasadzie te same sprawy. Ludzie koncentrowali się na rodzinie, awansie, edukacji dzieci, zdrowiu i zwykłych sprawach bliskich ich sercu. Lubili dobrze zjeść, dobrą literaturę i bynajmniej nie odmawiali sobie kieliszka dobrego alkoholu. Po prostu w odróżnieniu od przeciętnego obywatela żyjącego w innym systemie tutaj sfera polityczna i ideologiczna była bardziej wyeksponowana. Ale bynajmniej nie oddziaływała na normalny tryb życia ludzi.

Dla wielu Koreańczyków z KRLD lat 50. i 60. wizje budowy stalinowsko-nacjonalistycznego społeczeństwa Kim Il Sunga wydawały się zresztą bardzo atrakcyjne. Zapewne gdyby przyszło im zastanowić się nad tym, z perspektywy czasu mogliby dokonać rewizji swojej entuzjastycznej postawy – bądź co najmniej akceptacji dla systemu. Z jego ponurych konsekwencji można było jednak zdać sobie sprawę dopiero, kiedy było już za późno.

Tak naprawdę dla przeciętnego Koreańczyka lat 50. system, w którym przyszło mu żyć, nie wydawał się nieatrakcyjny. Zapewniał nowoczesność i wzrost gospodarczy. O pierwszym świadczyły wskaźniki gospodarcze, o drugim poziom życia. System gwarantował względną równość materialną przy jednoczesnej możliwości awansu dla ludzi o niskim statusie społecznym. Ponadto obiecywał wymierzenie sprawiedliwości japońskim kolaborantom, których przeciętny Koreańczyk pamiętający epokę kolonialną rzeczywiście nienawidził. System nie był demokratyczny, ale dla większości mieszkańców nie miało to większego znaczenia.

Nie wolno zapominać, że Kim Il Sung narzucił system krajowi, którego społeczeństwo w swej przytłaczającej masie miało chłopskie pochodzenie, i to ze zdecydowanie niższych warstw, z ledwością tylko wiążących koniec z końcem. Gdzie zatem tacy ludzie mogli, nawet chociażby teoretycznie, zetknąć się z zasadami demokracji. W porównaniu z poprzednim okresem, kiedy lud zdany był na łaskę i niełaskę absolutnej monarchii feudalnej czy wyjątkowo brutalnego japońskiego reżimu kolonialnego, system Kim Il Sunga wydawał się o wiele lepszą alternatywą.

Informacje ze świata zewnętrznego też nie wskazywały na to, by gdziekolwiek istniała jakaś atrakcyjniejsza alternatywa. Rozwinięty gospodarczo Zachód wywoływał raczej negatywne skojarzenia z kolonializmem, zresztą i tak był zbyt odległy geograficznie i mało znany, by stać się jakimś godnym uwagi modelem do naśladowania. Z kolei aż do końca lat 60. Korea Południowa też nie rysowała się w jasnych barwach. Co prawda, w przeciwieństwie do tego, co głosi wielu ideologicznie nastawionych współczesnych historyków, Republika Korei pod rządami Syngmana Rhee była w porównaniu do Korei Północnej państwem bardzo liberalnym. Ale trzeba oddać im też sprawiedliwość: bazując na dostępnych danych statystycznych, w porównaniu z Koreą Północną w latach 1945–1955 liczba południowokoreańskich ofiar terroru politycznego była znacznie wyższa (co należy przypisać kampanii walki z partyzantką i działalnością wywrotową). Poza tym system południowokoreański charakteryzował się o wiele mniej sprawiedliwą dystrybucją dóbr i majątku narodowego i w dużej mierze był zdominowany przez byłych projapońskich kolaborantów. Tak więc mniej więcej aż do końca lat 60. trudno byłoby znaleźć bezstronnego obserwatora, który jednoznacznie mógłby wskazać powody, dla których system południowokoreański wydawałby się o wiele lepszy od nacjonalistycznej wersji stalinizmu stworzonej przez Kim Il Sunga. Co poniektórzy obserwatorzy sceny politycznej, czy to ze względu na niedoinformowanie, czy też poglądy polityczne, hołdowali tej opinii znacznie dłużej. Reprezentująca radykalne kręgi intelektualne z Cambridge, a zarazem będąca zagorzałą propagatorką chińskiej „rewolucji kulturalnej”, znana ekonomistka Joan Robinson zapowiadała: „to oczywiste, że prędzej czy później dojdzie do zjednoczenia kraju, tylko że to Południe przyjmie model socjalistyczny”42. O ile nie powinniśmy traktować zbyt serio opinii zachodnich intelektualistów na temat wydarzeń w odległych zakątkach świata, a szczególnie tych otwarcie wychwalających niecne uczynki Mao, o tyle wiele mówi fakt, że takie stwierdzenie w ustach Robinson nie było dla niej wówczas kompromitujące.

W tamtych czasach sytuacja materialna przeciętnego Koreańczyka z KRLD nie przedstawiała się aż tak źle. Na początku lat 60. do Korei Północnej napłynęła z Chin fala dziesiątek tysięcy etnicznych Koreańczyków, uciekających przed klęską głodu i totalnym chaosem spowodowanym polityką Wielkiego Skoku Naprzód i innymi szaleńczymi eksperymentami Przewodniczącego Mao. Władze północnokoreańskie zagwarantowały im dach nad głową i pracę. W rozmowie ze mną jeden z ówczesnych uchodźców wspominał, jak będąc już w Korei Północnej, pierwszy raz wszedł do sklepu i ujrzał wystawione na sprzedaż plastikowe kubełki różnych rozmiarów. Aby je kupić, nie trzeba było mieć żadnych kuponów ani nawet stać po nie w długiej kolejce!

W porównaniu z innymi krajami o tym samym poziomie dochodów Korea Północna Kim Il Sunga mogła pochwalić się nie lada sukcesem, zwłaszcza w takich dziedzinach jak opieka zdrowotna i szkolnictwo średnie. I pomimo propagandowego wyolbrzymiania tego zjawiska trudno było je zanegować.

W okresie poprzedzającym katastrofę wielkiego głodu lat 90. średnia długość życia w Korei Północnej wynosiła 72 lata, więc było to zaledwie nieznacznie mniej niż w sąsiedniej Korei Południowej. Według danych z 2008 roku, dodajmy niekwestionowanych przez zagranicznych ekspertów, średnia długość życia spadła do 69 lat43. Na Południu jest ona o 10 lat dłuższa. Ale chyba i tak w przypadku tak ubogiego kraju jak Korea Północna dane te robią jednak wrażenie.

Według Światowej Organizacji Zdrowia w 2012 roku śmiertelność niemowląt w Korei Północnej wynosiła 23 na 1000 urodzeń. Z jednej strony jest to wskaźnik znacznie przewyższający dane z Chin, gdzie wynosi on 12, ale z drugiej zdecydowanie niższy aniżeli w wielu krajach rozwijających się o podobnym potencjale ekonomicznym. Dla przykładu w Czadzie śmiertelność niemowląt wynosi 89 na 1000 urodzeń, a w Kenii 46. Jeśli wierzyć danym opublikowanym przez CIA Czad i Kenia mają porównywalne do Korei Północnej PKB per capita (są wręcz powody, by podejrzewać, iż przedstawione przez CIA wskaźniki PKB w odniesieniu do Korei Północnej są zawyżone, a więc kontrast ten przedstawia się jeszcze bardziej dramatycznie)44.

Wspomniane osiągnięcia Korei Północnej stają się jeszcze bardziej paradoksalne, kiedy weźmiemy pod uwagę niedofinansowanie tamtejszego systemu opieki zdrowotnej, i to nawet w czasach największego dobrobytu. Większość szpitali mieści się w prawdziwych ruderach, chorzy gnieżdżą się w pokoikach, zaś wyposażenie medyczne pozostałe po lekarzach z Zachodu datuje się na lata 50., jeśli nie 30. Równie ograniczony jest dostęp do zagranicznych leków. Lekarze nie stanowią do dziś dobrze zarabiającej grupy zawodowej. Zarówno w kontekście pozycji społecznej, jak i dochodu profesor medycyny niczym w zasadzie nie odróżnia się od urzędnika biurowego.

Jak na ironię losu osiągnięcia te należałoby przypisać właśnie systemowi permanentnej i totalnej kontroli, w której zaiste niewiele jest miejsca na prywatność. To oczywiste, że są to cechy typowego państwa policyjnego, niemniej sprzyjają one utrzymaniu zdrowia publicznego na względnie wysokim poziomie, a to za sprawą medycyny prewencyjnej.

W czasach Kim Il Sunga całe północnokoreańskie społeczeństwo było poddawane regularnym badaniom zdrowotnym. Były one nie tylko proste, lecz także niedrogie i polegały między innymi na wykonaniu zdjęcia klatki piersiowej, co pozwalało na szybkie zlokalizowanie problemów w ich wczesnym stadium. Badania były obligatoryjne, toteż żaden obywatel nie mógł ich uniknąć, skoro znajdował się pod ścisłym nadzorem wielkiej machiny państwowej. To samo dotyczyło problematyki immunizacji. Odwiedzający częstokroć Koreę Północną a pochodzący z Zachodu lekarz w rozmowie ze mną stwierdził, że: „dla kogoś, kto zajmuje się opieką zdrowotną w sensie profesjonalnym, państwo policyjne jest prawdziwym rajem. Proszę sobie tylko wyobrazić, że kiedy przyjeżdżam moim ambulansem do jakiejś północnokoreańskiej wioski, na gwizdek lokalnego oficjela w ciągu 10 minut ustawia się przy moim aucie cała wioska. Każdy jej mieszkaniec! Nie ma żadnych usprawiedliwień, a zresztą nikt się nawet nie odważy nas zignorować. Jakże inaczej wygląda to w innych krajach rozwijających się!”

Zagadnienie niskich zarobków kadry lekarskiej nie musi być aż tak negatywne. Pozwalają one bowiem biednemu krajowi na utrzymanie dość znaczącej liczby lekarzy. W Korei Północnej na 1000 osób przypada około 33 lekarzy, co niemal dorównuje statystyce francuskiej (35), a przewyższa statystyki amerykańskie, plasujące się na poziomie około 27 lekarzy45. Wyraźny jest za to brak personelu pielęgniarskiego, co w konsekwencji powoduje, że północnokoreański lekarz częstokroć musi sam wykonywać zabiegi, które w innych krajach należą do obowiązków niższego personelu. Mimo to jednak trzeba przyznać, że liczba lekarzy w Korei Północnej robi wrażenie.

Tania profilaktyka oraz łatwo dostępna podstawowa – by nie rzec prymitywna – opieka medyczna legły u podstaw osiągnięć w tej materii, jakimi może się poszczycić Korea Północna. Ostatecznie młodzi ludzie rzadko umierają z powodu ciężkich chorób, wymagających drogiego leczenia: nieleczony wyrostek robaczkowy prędzej może zabić kogoś w wieku 40-50 lat Skomplikowane przypadki chorób zazwyczaj rozwijają się w zaawansowanym wieku. We wcześniejszym okresie zagrożenie dla życia stanowią lżejsze choroby i niedomagania, które można łatwo zdiagnozować i poddać skutecznemu leczeniu, oczywiście jeśli tylko w pobliżu znajdzie się lekarz.

Ale nawet w okresie największej prosperity kraju było wiele bardzo istotnych problemów z dostępem do wyspecjalizowanej medycyny. System północnokoreański funkcjonował całkiem nieźle wówczas, kiedy chodziło o pęknięcie kości u traktorzysty czy zapalenie płuc wśród żołnierzy, jednak w poważniejszych przypadkach wykazywał swą niemoc ze względu na brak odpowiedniego sprzętu medycznego. Bardziej skomplikowane operacje można było przeprowadzić jedynie w luksusowych szpitalach, ale te były zarezerwowane dla elity władzy (czego przykładem jest klinika Ponghwa w Pjongjangu). Niższe klasy społeczne były (i nadal są) zdane na podstawową opiekę, nie wspominając już o chorych psychicznie czy osobach niepełnosprawnych, których status jest wyjątkowo niski.

Drugim obszarem, w którym policyjne państwo północnokoreańskie może poszczycić się niebagatelnym sukcesem, jest edukacja narodowa, zwłaszcza ta w szkole podstawowej i średniej. I podobnie jak w przypadku opieki medycznej na poziomie podstawowym edukacja na poziomie szkolnictwa elementarnego nie wymaga zbyt wielu nakładów finansowych, zwłaszcza jeśli mamy do czynienia z dużymi liczebnie klasami uczniów i najprostszymi pomocami naukowymi. Do utworzenia szkoły podstawowej w wiosce potrzebne są w końcu jedynie budynek, tablica i w miarę dobrze przygotowana kadra nauczycielska. Rzecz jasna należy też zapewnić stuprocentową frekwencję wśród dzieci w wieku szkolnym. Państwo północnokoreańskie poradziło sobie z tymi problemami.

To, że państwo kładzie taki nacisk na edukację, ma przyczyny w dużej mierze ideologiczne – w końcu indoktrynacja ideologiczna jest integralną częścią systemu nauczania. Najważniejszymi przedmiotami w północnokoreańskim programie nauczania są: „rewolucyjna historia Wielkiego Wodza” oraz „rewolucyjna historia Ukochanego Przywódcy”. Jednakże północnokoreańskiego systemu edukacyjnego nie należy bynajmniej spłycać do poziomu ideologicznej indoktrynacji czy prania mózgu. Przeciętne dziecko otrzymuje tu dość dobrą wiedzę w zakresie umiejętności pisania i czytania oraz liczenia.

Rezultaty nie są już tak jednoznaczne, jeśli weźmie się pod uwagę edukację na poziomie uniwersyteckim. Oczywiście studenci północnokoreańscy mogą być bardzo zmotywowani do nauki, niemniej nieznaczne nakłady finansowe oraz nadmierna kontrola ideologiczna skutecznie uniemożliwiają ich rozwój (poza kilkoma obszarami naukowymi związanymi z dziedziną wojskowości). Niektóre z problemów mają wymiar strukturalny, ale większość wynika z chronicznych braków funduszy i zasobów. I w miarę upływu czasu stają się one coraz bardziej dotkliwe.

Głównym problemem, z jakim boryka się państwo i społeczeństwo północnokoreańskie jest postępujące spowolnienie gospodarcze. Po raz pierwszy objawiło się to w 1970 roku. Chociaż oficjalne media podawały, że gospodarka wciąż wykazuje błyskawiczne wręcz trendy wzrostowe, ludzie w życiu codziennym doświadczali czegoś zupełnie innego. System wyglądał na bardzo atrakcyjny, ale tylko w teorii. Wydawał się dobrze funkcjonować, ale w latach 70. zaczął się wyraźnie załamywać.

Narodziny filozofii Juche. Wzrost znaczenia pozycji sukcesora i stopniowa degradacja hiperstalinowskiej gospodarki

Aby umocnić swą dopiero co uzyskaną autonomię w relacjach ze Związkiem Sowieckim i Chinami reżim północnokoreański poczuł się zmuszony do stworzenia własnej ideologii. Chodzi o filozofię Juche. Zazwyczaj termin ten tłumaczy się jako „samowystarczalność”, ale wydaje się to nie w pełni oddawać sens jego treści. Znacznie lepsze byłoby przetłumaczenie go jako „poczucie własnej godności” bądź „samoznaczenie”, co tak naprawdę ma sugerować nadanie wyższości interesowi własnego państwa oraz narodu i przyznanie im cech wyjątkowości.

Po raz pierwszy Kim Il Sung wspomniał o filozofii Juche w 1955 roku w jednym z przemówień. Jednakże wówczas była ona potraktowana dość marginalnie, a w pełni ogłoszono ją w latach 60., kiedy dokonano jej ostatecznego ukształtowania jako oficjalnej ideologii państwa północnokoreańskiego. Jako doktryna Juche jest dość nieprecyzyjna i niewyraźna, tak że trudno jest nie zgodzić się z Brianem Myersem, który twierdzi, że jest to: „mieszanina marksizmu z humanistycznymi banałami, o której panuje powszechne przekonanie, że wynalazł ją sam Kim Il Sung, a której egzystencja sprowadza się do jednego głównego celu, jakim jest wzbudzanie podziwu”46.

Filozofia Juche okazała się fiaskiem, kiedy w latach 70. władze północnokoreańskie usiłowały nadać jej globalny zasięg, chcąc zainspirować inne państwa. Niemniej w kraju może poszczycić się osiągnięciem sukcesu. Prezentowano ją jako najwyższe i najnowocześniejsze osiągnięcie postępowej ideologii światowej. Wskazywała ona przede wszystkim na wyższość północnokoreańskiego kierownictwa państwowego, które zupełnie spokojnie może teraz przeciwstawić się naciskom wywieranym przez chińską i sowiecką ideologię komunizmu poprzez jednoznaczne oświadczenie (lub co najmniej zasugerowanie), iż w odniesieniu do maoistowskiej i poststalinowskiej wersji ortodoksyjnego marksizmu-leninizmu zajmuje ona zdecydowanie nadrzędną pozycję. Tak naprawdę wydaje się, że przewyższa ona sam marksizm. W artykule z 1976 roku Kim Dzong Il napisał:

Zarówno w sferze treści, jak i kompozycji Kimilsungizm jest sam w sobie bardzo oryginalną koncepcją, której nie sposób wytłumaczyć, bazując na wzorcu marksistowsko-leninowskim. Filozofia Juche, będąca kwintesencją Kimilsungizmu, to koncepcja zajmująca w historii ludzkiej myśli miejsce jak najbardziej nowoczesne, gdyż jest myślą najświeższą. Jednakże w czasach współczesnych wciąż istnieje tendencja do interpretacji filozofii Juche na bazie marksistowskiego dialektycznego materializmu. (…) A to pokazuje, że filozofia Juche nie jest właściwie rozumiana47.

Oczywiście tego rodzaju opinie i oświadczenia mogły łechtać ego Kim Il Sunga. Z pewnością rosło w nim poczucie wyjątkowości i dumy, albowiem stawał się tym samym myślicielem na iście światową skalę, osobą, którą stawiano w jednym szeregu obok samego Marksa, Konfucjusza i Arystotelesa. Niemniej te chełpliwe opinie miały czysto pragmatyczne przeznaczenie. Otóż ogłoszenie przez północnokoreańską propagandę filozofii Juche jako wyższej od samego leninizmu miało na celu wytworzenie pełnej doktrynalnej niezależności Pjongjangu od Moskwy i innych ortodoksyjnych marksistowsko-leninowskich ośrodków.

W polityce krajowej jedną z najważniejszych kwestii w latach 1965–1980 był wzrost pozycji Kim Dzong Ila, syna Kim Il Sunga z drugiego małżeństwa z Kim Chŏng-suk. Bezprecedensowa decyzja Kil Il Sunga o namaszczeniu syna na swego sukcesora doprowadziła do pierwszego w historii przypadku stworzenia „komunistycznej monarchii”. Niemniej wydaje się to całkiem zrozumiałe, albowiem Kim Il Sung bacznie obserwował, co działo się w Związku Sowieckim niemal zaraz po śmierci Stalina, kiedy osoba dyktatora została poddana ostrej krytyce ze strony jego niedawnych współpracowników. Poza tym z pewnością wyciągnął też wnioski z chińskich doświadczeń, gdzie nominacja Lina Biao na swego następcę przez Mao Zedonga została utrącona jeszcze przed śmiercią dyktatora, a to za sprawą nieudanej próby jej przyspieszenia poprzez zamach stanu. Tymczasem w początkach lat 70. zaczęły krążyć pogłoski na temat rzekomej śmiertelnej choroby Kim Il Sunga, co oczywiście stwarzało potrzebę znalezienia sukcesora, którego zalegalizuje sam Kim Il Sung, i który nie wykorzysta swej władzy do zniszczenia dziedzictwa swego poprzednika. Tak więc wybór był dość prosty i wzorem wielu przykładów z historii Kim zdecydował, iż najlepszym kandydatem na to stanowisko będzie jego syn.

Kariera Kim Dzong Ila zaczęła się w końcu lat 60., kiedy powierzono mu zajęcie się sferą kultury narodowej. W 1974 roku został członkiem Biura Politycznego partii, a w roku 1980 na 6. Kongresie Koreańskiej Partii Robotniczej oficjalnie ogłoszono go następcą ojca na najwyższym stanowisku w państwie.

Młody Kim Dzong Il miał reputację playboya (i chyba nie była ona niezasłużona), toteż zagraniczni eksperci nie traktowali jego kandydatury zbyt poważnie, wskazując, że przynajmniej w życiu politycznym nie będzie w stanie zbyt długo utrzymać się przy władzy po śmierci ojca. A jednak ani wiele zjawiskowo pięknych dziewcząt kręcących się wokół niego (częstokroć tancerek lub gwiazd filmowych), ani też nieskrywane zamiłowanie do dobrych francuskich win czy szwajcarskich serów (nie wspominając już o luksusowym sushi) nie stanęły na drodze Kim Dzong Ila, który stał się naprawdę charyzmatycznym politykiem i wyjątkowo przebiegłym manipulatorem, dającym się idealnie przyrównać do swego bezwzględnego i bardzo cwanego tatusia. Przymioty te przydały mu się już w trakcie przejmowania schedy po ojcu (proces ten rozpoczął się w połowie lat 70.), a przecież był to czas, kiedy północnokoreańska gospodarka zaczęła wykazywać symptomy stopniowo narastającego kryzysu48.

W chwili podziału półwyspu koreańskiego Północ zyskała znacznie większy posag. Od mniej więcej lat 30. Japonia prowadziła wielkie inwestycje, rozbudowując bazę przemysłową właśnie na Północy. Tym samym Północ uzyskała status zaplecza imperium japońskiego, przygotowującego ekspansję na Chiny. Nikt wówczas w Tokio nawet nie śmiał pomyśleć, że Korea na powrót uzyska niezależność i stanie się niepodległym krajem. I tak w konsekwencji w 1945 roku okazało się, że Korea Północna należała do najbardziej zindustrializowanych regionów w całej Azji Wschodniej, pomijając jedynie Japonię. Tymczasem Korea Południowa wciąż była słabo rozwiniętym regionem rolniczym.

W 1940 roku Korea Północna była już według parametrów Kim Il Sunga „Ludowym Rajem”. To właśnie tam skupiała się cała produkcja Półwyspu Koreańskiego – 85 procent metali, 88 procent chemikaliów oraz 85 procent elektryczności49. Fabryka chemikaliów Hamhŭng stanowiła drugą największą na świecie, a moce wytwórcze hydroelektrowni na rzece Yalu tak bardzo wprawiły sowieckich ekspertów w zachwyt, że w 1946 roku postanowili rozmontować wszystkie maszyny, by dokładnie zbadać i skopiować ich konstrukcje. Oczywiście amerykańskie naloty na Koreę Północną w znacznym stopniu zdewastowały tamtejszy przemysł i nowoczesną infrastrukturę. Jednak wiele urządzeń i wyposażenia fabryk przetrwało wojenną pożogę, tak że wkrótce, w końcu lat 50., mogły na powrót funkcjonować pełną parą.

Porównanie gospodarki wolnorynkowej z centralnie planowaną jest zadaniem dość karkołomnym i nigdy nie będzie to badanie pełne. Szczególnie jeśli chodzi o przykład obu państw koreańskich, gdzie skryta natura reżimu w Pjongjangu dodatkowo komplikuje to zadanie. Już od ok. 1960 roku wszelkie dane statystyczne były utajnione, i tak też pozostało do czasów nam współczesnych. Jedynym wyjątkiem w tej materii pozostają dane statystyczne dotyczące populacji oraz produkcji żywności, które od lat 90. władze reżimu północnokoreańskiego czasami przesyłały organizacjom międzynarodowym. Wszystkie pozostałe zagadnienia dotyczące gospodarki północnokoreańskiej pozostają w sferze domniemywań. Niezależnie od tego stanu rzeczy nikt nie może podać w wątpliwość tezy, że jeszcze w połowie dekady lat 60. socjalistyczna gospodarka północnokoreańska wyprzedzała kapitalistyczną południowokoreańską. Niektórzy eksperci są skłonni nawet przypuszczać, że trend ten utrzymał się do mniej więcej połowy lat 70., choć w mojej opinii takie stwierdzenia wydają się mocno przesadzone. Jak wcześniej zaznaczono, w połowie lat 60. gospodarka północnokoreańska zaczęła wykazywać pierwsze symptomy spowolnienia i kryzysu. Trudno też było utrzymać ten fakt w tajemnicy przed społeczeństwem. Przemawiały za tym półki sklepowe. Wciąż malał asortyment towarów nieracjonowanych, czyli takich, które można było nabywać bez ograniczeń. I w końcu, na początku lat 70., praktycznie zanikł handel detaliczny. System handlowy opierał się już odtąd niemal wyłącznie na dystrybucji państwowej.

Obecnie w rozmowie z wieloma starszymi Koreańczykami można wyczuć nostalgiczne wspomnienia odnoszące się do lat 60., które rysują się im w barwach wielkiej prosperity. Można zatem w pełni zrozumieć wzdychanie do czasów nieskrępowanej konsumpcji. Od początku lat 70. poziom życia w Korei Północnej ulegał stałemu obniżeniu, by nigdy już nie powrócić do dawnych dobrych czasów. Stało się to szczególnie dotkliwe dla władz, które w przeciwieństwie do społeczeństwa były bardzo dobrze poinformowane w kwestii rozwijającej się gospodarki południowokoreańskiej, która szybko stawała się symbolem jednego z największych sukcesów gospodarczych XX wieku. W latach 1960–1988 Korea Południowa przeżywała jeden z najwyższych wzrostów gospodarczych na świecie. Tylko w tych latach PKB per capita, mierzone według wartości dolara z 1990 roku, wzrosło niemal pięciokrotnie, z 1200 do 5700 dolarów50.

W konsekwencji „Cudu nad rzeką Han” (jak zwykło się określać gospodarczą transformację Korei Południowej) Republika Korei już w 1980 roku stała się najbardziej zaawansowanym społeczeństwem w całej Azji kontynentalnej. Szybkość tego procesu jest wręcz niewiarygodna. Obecnie więc Korea Południowa ma drugą największą na świecie liczbę wieżowców apartamentowców. Jakże trudno uzmysłowić sobie, że jeszcze w 1963 roku, kiedy wznoszono pierwszy tego typu budynek, nie było dosłownie nikogo, kto chciałby zamieszkać powyżej drugiego piętra. Telewizja południowokoreańska nadawała swe pierwsze programy w kolorze w 1980 roku, a południowokoreański przemysł samochodowy, obecnie piąty co do wielkości produkcji na świecie, powstał praktycznie dopiero w roku 1974 (to samo dotyczy przemysłu stoczniowego).

Nadzwyczajny rozwój gospodarczy Korei Południowej szedł w parze ze stopniowym pogrążaniem się w stagnacji gospodarki północnokoreańskiej. Miało to mieć wyjątkowe konsekwencje polityczne. Powiększającą się przepaść gospodarczą między Południem a Północą można potraktować w kategoriach najważniejszego chyba czynnika określającego obecnie sytuację polityczną na samym Półwyspie Koreańskim i wokół niego.

Czynniki determinujące bankructwo leninowskiego modelu gospodarczego poddano drobiazgowym badaniom. Przykład Korei Północnej bynajmniej nie odbiega od standardu w tej materii. Występują tutaj jakże znane z innych krajów przyczyny: zaburzenie równowagi cenowej, brak motywacji dla innowacyjności oraz głęboko zakorzeniona nieumiejętność odczytywania i posługiwania się danymi statystycznymi. Ale trzeba również pamiętać, że wiele cech leninowskiego modelu socjalizmu zostało szczególnie uwypuklonych na gruncie północnokoreańskim. A zatem tak spektakularna klęska gospodarcza jest po prostu tego bezpośrednią konsekwencją i nie powinna wprawiać nikogo w zdziwienie. Otóż Korea Północna świadomie przyjęła u siebie wadliwy i nieefektywny system gospodarczy, który następnie poddała pewnym modyfikacjom zwiększającym tylko jego niewydolność.

Zacznijmy od tego, że Korea Północna charakteryzuje się niezwykle wysoką alokacją wydatków na obronę narodową. W latach 90. ten niewielki kraj posiadał stałą armię, liczącą od 1,1 do 1,2 miliona żołnierzy – co jest najwyższym na świecie wskaźnikiem proporcji sektora wojskowego w stosunku do liczby mieszkańców (dla porównania podobny wskaźnik posiadały w 1943 roku Stany Zjednoczone prowadzące wojnę na dwóch frontach). Północnokoreańskie wydatki na zbrojenia są również wyjątkowo wysokie51.

Trzeba też przyznać, że za tak wysokim wskaźnikiem wydatków na obronę kryje się pewna logika. Otóż do początku lat 70. władze północnokoreańskie za jedyny realistyczny wariant zjednoczenia półwyspu uznawały rozwiązanie siłowe. Był to też ich długofalowy cel strategiczny. A więc chcąc przewyższyć dwukrotnie liczebniejszą Koreę Południową pod względem siły ognia, państwo było zmuszone inwestować w ciężki sprzęt bojowy. W ślad za tym szła zasada wydłużonej obligatoryjnej służby wojskowej (czas służby wynosi dla młodzieży północnokoreańskiej od siedmiu do dziesięciu lat). Tak więc podczas gdy w latach 1965–1970 Korea Południowa rozpoczynała budowę swej potęgi gospodarczej, Korea Północna wciąż starała się dotrzymać jej kroku poprzez ciągłe zwiększanie wydatków na armię i zbrojenia. Strategia ta zaczęła negatywnie wpływać na gospodarkę północnokoreańską, wprowadzając ją w stagnację, a następnie doprowadzając do jej załamania. W miarę wzrostu gospodarczego na Południu władze północnokoreańskie zwiększały fundusze alokowane w sektor militarny. To klasyczny wręcz przykład zaklętego koła, którego konsekwencje były i są do przewidzenia.

Innym czynnikiem kształtującym gospodarkę północnokoreańską jest gospodarcza i polityczna autarkia. Slogan o „samowystarczalności” został zapożyczony in extenso z maoistowskich Chin mniej więcej około 1960 roku. Chyba niewielu Koreańczyków zdawało sobie sprawę z pochodzenia tej koncepcji. Powtarzany jak mantra w czasach Kim Il Sunga i – w przeciwieństwie do wielu innych sloganów – zawsze traktowany bardzo poważnie. Kim Il Sung i jego towarzysze z okresu partyzanckiego byli naprawdę zagorzałymi nacjonalistami, ale ich wiedza na temat ekonomii należała do wyjątkowo fragmentarycznej. Byli przekonani, że w interesie kraju i narodu leży zbudowanie możliwie najbardziej samowystarczalnego systemu ekonomicznego, a to w celu zminimalizowania jakichkolwiek nacisków z zewnątrz.

Oficjalnie zatem przyjęto koncepcję, w myśl której w interesie narodowym leży produkcja wszelkich dóbr o istotnym znaczeniu tylko i wyłącznie w kraju. Kierownictwo państwowe założyło, że z ideologicznego punktu widzenia dopuszczalny jest tylko import surowców, ale i te należy sprowadzać jedynie w ilości zaspokajającej własne potrzeby, czyli na poziomie niezbędnego minimum. Uznano również, że tam, gdzie było to możliwe, wszelkie potrzeby logistyczne należy pozostawić w gestii szczebla prowincjonalnego, miejskiego, a nawet na poziomie przedsiębiorstwa, tak by ingerencja władzy centralnej była minimalna.

Niekiedy z punktu widzenia zagranicznego obserwatora owa strategia samowystarczalności przybiera wręcz komiczne wymiary. Dla przykładu, podczas przeglądania północnokoreańskiej gazety natknąłem się na pełen pochwał artykuł wysławiający pracowników spichlerza w Pjongjangu, którzy dla jednego ze swych logistycznych problemów potrafili znaleźć patriotyczne i poprawne politycznie rozwiązanie. Otóż potrzebowali dieslowskiej lokomotywy, by przestawić wagony kolejowe wyładowane ziarnem. I zamiast wysłać zamówienie do władz centralnych, wykorzystali niewielki warsztat u siebie w przedsiębiorstwie, w którym sami zbudowali lokomotywę. W doniesieniu prasowym podkreślano „rewolucyjnego ducha samowystarczalności”, ani słowem jednak nie wspominając o jakości i możliwościach zbudowanego własnoręcznie urządzenia. Historyjka ta do złudzenia przypomina głośną sprawę drewnianych ciężarówek, których skonstruowanie w okresie polityki Wielkiego Skoku Naprzód powierzono chłopom z kooperatywy (czemu oczywiście towarzyszył slogan o samowystarczalności). Północnokoreańskie media epoki Kim Il Sunga nie ustawały w publikacjach istnych peanów na cześć tych – dość wątpliwych, dodajmy – triumfalnych przedsięwzięć.

Biorąc pod uwagę naprawdę niewielkie rozmiary kraju, trzeba przyznać, że odrzucenie zasady gospodarczej specjalizacji oparto naprawdę na fałszywych założeniach. Polityka ta miała istotnie zmniejszyć do niezbędnego minimum zależność Korei Północnej od zagranicznych mocarstw – a w szczególności od jej wielkich przyjaciół, czyli Chin i Związku Sowieckiego. Rezultat okazał się diametralnie inny od zamierzonego. Tworząc gospodarkę coraz mniej wydolną i właściwie pogrążoną w ciągłym kryzysie, władze północnokoreańskie w istocie czynią ją w coraz większym stopniu zależną od pomocy sowieckiej i chińskiej.

Sowiecka, i może w nieco mniejszym stopniu chińska pomoc gospodarcza miała kluczowe znaczenie dla przetrwania systemu północnokoreańskiego. W zasadzie nie jesteśmy w posiadaniu odpowiednich informacji, by móc dokładnie określić i ocenić jej rozmiary. Dzieje się tak za sprawą jej pośredniego charakteru poprzez na przykład subsydiowaną wymianę handlową. Kreml żądał, by sowieckie organizacje handlowe w ramach rozliczeń za sowieckie towary eksportowane na rynek koreański przyjmowały północnokoreańskie produkty z zaniżonymi normami. Oczywiście w normalnych warunkach sowieckie towary byłyby o wiele droższe. Zresztą większość handlu z wielkimi sąsiadami odbywała się tylko w jedną stronę – miał on charakter pomocy gospodarczej, i raczej tylko w niewielkim stopniu można było go nazwać wymianą towarową. Związek Sowiecki wysyłał do Korei Północnej części zamienne do wojskowych samolotów odrzutowych typu MiG, ropę naftową oraz samochody typu Łada, za co otrzymywał w ramach zapłaty puszkowane marynaty i bardzo złej jakości tytoń, którego nikt nie chciał nawet tknąć. Relacje z pozostałymi krajami bloku komunistycznego wcale nie przedstawiały się inaczej. Nie będzie chyba wielką przesadą stwierdzenie, że wziąwszy pod uwagę rozumienie terminu „handel” jako dwustronną wymianę towarową, to Korea Północna epoki Kim Il Sunga w zasadzie nigdy takowej nie prowadziła, ale raczej godziła się na pewne geopolityczne ustępstwa w zamian za subwencje gospodarcze.

Do czasu gdy Chiny i Związek Sowiecki miały na uwadze przede wszystkim swoje geopolityczne cele, tak długo były one w stanie subsydiować i podtrzymywać północnokoreańską gospodarkę, i to nawet w czasie, kiedy spowolnienie wyraźnie już dawało o sobie znać. Mimo to już od początku lat 60. władze północnokoreańskie z rzadka tylko były skłonne otwarcie wspominać o pomocy sowieckiej lub chińskiej. Całkiem prawdopodobne, że nie tylko przeciętny Koreańczyk, lecz także sami decydenci z Pjongjangu nie płonęli z zachwytu ze stopnia uzależnienia ich gospodarki od dostaw sowieckich. Ich nagłe przerwanie w początku dekady lat 90. było śmiertelnym ciosem, jaki otrzymała północnokoreańska gospodarka. Na gruzach „narodowego stalinizmu” Kim il Sunga wyrosło już nowe społeczeństwo, i pomimo pozornej tylko kontynuacji dawnej epoki wyłoniła się nowa i jakże inna Korea Północna.

W tłumaczeniu „Kim Il Sung” to „Kim Wschodzące Słońce”.

Jest to dość duże uproszczenie, jako że Konferencja Genewska 1954 roku, zajmując się obiema sprawami, zdecydowała, że w przeciwieństwie do Półwyspu Koreańskiego kwestia podziału Wietnamu na Północ i Południe została określona czasowo, to znaczy przewidywano wybory zjednoczeniowe na rok 1956. USA wstrzymały się od podpisania aktu końcowego Konferencji Genewskiej, zaś w sprawie wietnamskiej zajęły jednoznaczne stanowisko polegające na niedopuszczeniu do wyborów. Było to wbrew postanowieniom międzynarodowym. Z praktycznego punktu widzenia USA przewidywały, że niezmierna popularność komunistów wietnamskich i samego Ho Chi Minha może doprowadzić do prawnego przejęcia władzy nad całym Wietnamem przez komunistów. Stąd poparcie dla Ngo Dinh Diema w Wietnamie Południowym i próba budowy niepodległego państwa południowowietnamskiego, co legło u podstaw późniejszej amerykańskiej interwencji zbrojnej w latach 1965–1975.

*** Blue House – oficjalna nazwa budynku do 2022 roku pełniącego rolę pałacu prezydenckiego w Seulu.

**** Był nim w latach 1998–2015 Kim P’yŏng Il.

***** Kim Dzong Nam został zamordowany na lotnisku w Malezji 13 lutego 2017 roku, co wzbudziło szereg spekulacji co do zleceniodawców. Obecnie w 2019 roku prasa południowokoreańska podniosła ten temat, wskazując, iż jego zabójstwo miało związek z rzekomą współpracą z amerykańską CIA.

****** Radykalna partia grupująca Afroamerykanów, założona w październiku 1966 roku w Oakland w stanie Kalifornia w USA przez Bobby’ego Seale’a (przewodniczący) i Hueya Newtona. W USA aktywna w latach 1966–1982. Posiadała też oddziały zagraniczne jak w Wielkiej Brytanii (Londyn) i Algierii. Generalnie walczyła o równouprawnienie dla czarnej mniejszości, zmagała się z brutalnością policji, organizowała też różnego rodzaju akcje społeczne. Ideologicznie była mieszaniną maoizmu, antyfaszyzmu, antyimperializmu, marksizmu i socjalistycznego rewolucjonizmu.

******* Jeden z czołowych przywódców Czarnych Panter, oficjalnie pełniący funkcję ministra informacji i kierownika sekcji do spraw zagranicznych. Po ataku na policjantów w mieście Oakland został oskarżony o kierowanie akcją i udał się na emigrację na Kubę oraz do Algierii. Powrócił do USA w 1975 roku i zaangażował się w działalność różnego rodzaju ruchów religijnych.