Wydanie pierwsze

Copyright © Przemysław Sierzycki

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część niniejszej publikacji nie może być powielana, przechowywana w systemie wyszukiwania lub przekazywana, w jakiejkolwiek formie i w jakikolwiek sposób elektroniczny, mechaniczny, fotokopiujący, nagrywający lub inny, bez uprzedniej pisemnej zgody.

Redaktor prowadzący: Anna Śleszyńska

Redakcja: Małgorzata Fil

Korekta: Karolina Brykner

Projekt okładki: Tomasz Ortyl

Skład: Joanna Karyś

E-book: Robert Waszkiewicz

Warsaw Enterprise Institute

Al. Jerozolimskie 30

00-024 Warszawa

Wydanie elektroniczne:

ISBN 978-83-67272-58-2

Spis treści

Przedmowa do polskiego wydania

Rozdział I
Dlaczego ta książka powstała?

ROZDZIAŁ II
Ontologia wolności

Rozdział III
Ekonomia – język ludzkiego działania

ROZDZIAŁ IV
Ewolucja jako zasada wszechświata

Rozdział V
Cybernetyka – nauka o sterowaniu i równowadze

Rozdział VI
Społeczne formy poznania: jak budujemy obraz świata

Rozdział VII
Prawda jako cel czy narzędzie? Geneza aksjologicznej deformacji nowoczesnej nauki

Rozdział VIII
Społeczeństwo bez rządu – czyli jak działałby naprawdę wolny świat

Rozdział IX
Budowa wolnego świata

Epilog
Próg nowej świadomości

Przedmowa do polskiego wydania

Większość książek o społeczeństwie, gospodarce czy polityce zaczyna się od jednego cichego założenia: świat, w którym żyjemy, jest w swoich fundamentach właściwy, a ewentualne problemy wynikają z błędów ludzi, złych decyzji albo niedoskonałości systemu.

Ta książka wychodzi z dokładnie przeciwnego punktu. Nie zakłada, że system jest niedoskonały. Zakłada, że jest błędny u podstaw. To różnica fundamentalna.

Bo jeśli problemem są pojedyncze decyzje, wystarczy je poprawić. Jeśli problemem są ludzie – wystarczy ich wymienić. Ale jeśli problem tkwi w samej strukturze, wtedy żadna reforma nie rozwiązuje niczego – jedynie przesuwa skutki w czasie.

„Logika wolnego świata” nie próbuje naprawiać rzeczywistości, tylko podważa jej fundament. I robi to w sposób, który dla wielu czytelników będzie niewygodny.

Autor nie zatrzymuje się na poziomie polityki ani ekonomii, tylko schodzi głębiej – do poziomu języka, definicji i założeń, które zwykle pozostają poza dyskusją. Pokazuje, że pojęcia takie jak „państwo”, „prawo”, „demokracja” czy nawet „porządek” nie są neutralnymi elementami rzeczywistości, lecz konstrukcjami, które kształtują sposób, w jaki myślimy i działamy.

To dlatego ta książka może być trudna. Nie dlatego, że jest skomplikowana, ale dlatego, że jest konsekwentna.

Jeżeli przyjąć jej punkt wyjścia, jeśli potraktować poważnie pytanie o to, czym naprawdę jest wolność i czym naprawdę jest przymus, to wiele rzeczy, które wydawały się oczywiste, przestaje takie być. I to moment, w którym większość ludzi się zatrzymuje. Bo łatwiej jest dyskutować o rozwiązaniach niż zakwestionować sam problem. Łatwiej jest zmieniać parametry niż podważyć model. No i w końcu łatwiej jest przyjąć świat takim, jaki jest, niż sprawdzić, czy w ogóle ma sens.

Ta książka zmusza do myślenia w sposób, który nie jest dziś popularny: od podstaw, bez skrótów, bez odwoływania się do autorytetów i bez ochrony, jaką daje powtarzanie powszechnych narracji.

Z perspektywy praktyki gospodarczej szczególnie wyraźnie widać, jak trafne i jednocześnie niewygodne są to pytania. Na co dzień funkcjonujemy w systemie, który traktujemy jako naturalny: pieniądz ma określoną formę, rynek działa w określonych ramach, decyzje inwestycyjne podejmowane są w określonym otoczeniu regulacyjnym. Większość uczestników rynku nie zastanawia się nad tym, skąd te ramy się biorą, po prostu przyjmuje je jako dane. A przecież to właśnie one w największym stopniu kształtują wyniki. To one decydują, co jest opłacalne, a co nie. Co jest możliwe, a co zakazane. Co wydaje się racjonalne, a co ryzykowne.

W praktyce oznacza to jedno: ogromna część decyzji ekonomicznych podejmowana jest w środowisku, które samo w sobie nie jest neutralne. I właśnie to środowisko zostaje w tej książce rozłożone na czynniki pierwsze. Nie po to, żeby zaproponować kolejną teorię. Po to, żeby pokazać, że być może większość teorii powstaje na błędnym fundamencie.

To bardzo niewygodna teza, bo jeśli jest prawdziwa, oznacza coś znacznie poważniejszego niż konieczność zmiany poglądów. Oznacza konieczność zmiany sposobu myślenia.

Nie każdy będzie chciał ją przyjąć i nie każdy powinien ją przyjąć bezkrytycznie. Ale każdy, kto traktuje poważnie pytania o wolność, odpowiedzialność i naturę porządku społecznego, powinien się z nią zmierzyć.

Bo nawet jeśli się z nią nie zgodzimy, pozostawia po sobie coś, czego nie da się łatwo zignorować: wątpliwość wobec tego, co dotąd wydawało się oczywiste.

A to często początek realnego zrozumienia.

Jakub Bartoszek

CEO & Founder Cashify

Rozdział I

Dlaczego ta książka powstała?

Każde poszukiwanie prawdy zaczyna się od pytania, choć nie każde pytanie ma tę samą głębię. Można pytać o rzeczy konkretne i lokalne – o to, jak działa dany mechanizm, z czego składa się dane zjawisko, dlaczego wydarzyło się jedno, a nie drugie. Można analizować ruchy planet, właściwości cząsteczek, korelacje społeczne czy zależności ekonomiczne. To poziom poznania precyzyjnego, mierzalnego, osadzonego w ramach dobrze zdefiniowanych pojęć.

A jednak to w nich leży największy potencjał, bo im wyżej wspinamy się po drabinie ogólności, tym dalej sięgają konsekwencje naszych ustaleń. Odkrycia dotyczące wąskich i szczegółowych dziedzin mogą zmienić jedynie lokalny obszar rzeczywistości. Natomiast te, które sięgają fundamentów – natury przestrzeni, czasu, porządku społecznego, etyki czy relacji między ludźmi – mają potencjał zmiany wszystkiego.

To dlatego teoria względności uczyniła Alberta Einsteina jedną z najbardziej rozpoznawalnych postaci w historii nauki – nie dlatego, że była skomplikowana, ale dlatego, że łączyła ogólność z głębią. Dotykała najbardziej podstawowych struktur świata i z niezwykłą precyzją wyjaśniała zjawiska, które wcześniej były niepojęte. Im większy poziom ogólności uda się uchwycić spójnie, logicznie i przewidywalnie, tym większy wpływ może mieć dana teoria, książka czy idea na losy świata.

Oczywiście, nie chodzi o porównywanie się do wielkich rewolucjonistów nauki, lecz o ambicję mierzenia się z pytaniami równie ogólnymi i próbę udzielenia na nie równie spójnych odpowiedzi. Ta książka jest właśnie takim wysiłkiem. Zamierzeniem zbudowania wizji świata, która obejmie jak najszerszy zakres zjawisk – od języka, przez kulturę, gospodarkę i filozofię, aż po strukturę porządku społecznego – a jednocześnie pozostanie wierna logice, faktom i wewnętrznej spójności.

Powstała z wysiłku zrozumienia – z próby spojrzenia na rzeczywistość bez zniekształceń, uproszczeń i gotowych założeń. Zrodziła się z potrzeby dotarcia do porządku głębszego niż ten, który narzucają nam ideologie, tradycje czy codzienne przyzwyczajenia. Jej celem jest stworzenie możliwie najszerszej i najbardziej spójnej syntezy wiedzy o społeczeństwie, kulturze, porządku cywilizacyjnym i o nas samych. A punktem wyjścia jest coś, co przez większość ludzi nigdy nie zostało poddane głębszej analizie – a co jednocześnie stanowi fundament całego naszego zbiorowego istnienia: zinstytucjonalizowany aparat przymusu zwany państwem.

To właśnie jego obecność – powszechna, wszechogarniająca, często niewidoczna – wyznacza sposób, w jaki myślimy, mówimy, współdziałamy i budujemy kulturę. Choć często opisywany jako „neutralny” lub „konieczny”, wpływa na wszystko: na nasze języki, normy, relacje społeczne, emocje i wybory życiowe. Poprzez sieć swoich struktur, instytucji i narracji ustanawia porządek, który z pozoru wydaje się naturalny, lecz w istocie jest iluzją – próbą odwzorowania rzeczywistości za pomocą niespójnych, arbitralnych założeń, które nie przystają do jej złożoności. A ponieważ opiera się na błędnym obrazie świata, generuje skutki nierozerwalnie związane z jego fundamentami: systemowe marnotrawstwo, kulturowe zubożenie, cywilizacyjną stagnację i narastającą przemoc.

Dlatego ta książka nie zaczyna się od polityki. Zaczyna się od logiki i semantyki – od przywrócenia precyzji słowom, takim jak „wolność”, „własność”, „sprawiedliwość”, „porządek”, „prawo”, „przemoc”. Tylko wtedy, gdy oczyścimy język z naleciałości propagandy i historycznych deformacji, możemy zacząć rozumieć, co tak naprawdę dzieje się wokół nas.

Celem tej książki jest więc nie tylko demistyfikacja systemu państwowego, lecz także – a może przede wszystkim – pokazanie, jak bardzo ludzkość oddaliła się od swojego potencjału. Jak wiele talentów, decyzji, możliwości i energii jest codziennie marnowanych przez istnienie przymusu, który zamiast rozwiązywać problemy, tworzy kolejne warstwy.

To jednak tylko jedna strona tej opowieści. Druga – być może ważniejsza – to próba opisania świata, który mógłby istnieć. Świata opartego na pełnej dobrowolności, rzeczywistej odpowiedzialności, uczciwej wymianie, nienaruszalnej własności i społecznej dojrzałości. Świata, w którym nie istnieje żadna legalna forma przemocy – i który właśnie dlatego może kwitnąć, ewoluować, adaptować się i rosnąć szybciej niż jakikolwiek inny system w historii.

Książka ta będzie więc – w duchu najstarszych tradycji filozofii – próbą przejścia od ogółu do szczegółu: od metafizyki do praktyki, od opisu fundamentów do zarysowania możliwych konsekwencji, od zanegowania fałszu do zaproponowania spójnej wizji nowego porządku.

To nie będzie łatwa podróż. Ale jeśli zatrzymasz się na chwilę i odłożysz na bok intuicje kształtowane w Tobie przez dekady edukacji, mediów i retoryki władzy, być może zobaczysz to, co od początku było na horyzoncie – nie jako gotowy system, nie jako utopię, ale jako możliwość, która od zawsze czekała, by ją dostrzec.

Bo choć świat, w którym żyjemy, zbudowany jest na przymusie – to świat, którego pragniemy, niemal nigdy nie jest światem przemocy. W naszych opowieściach, bajkach, mitologiach i literaturze bohaterami nie są ci, którzy planują, kontrolują i rozkazują, lecz ci, którzy wybierają i mają odwagę ponosić konsekwencje; którzy chronią słabszych, szukają prawdy i pozostają wolni, nawet gdy świat próbuje ich złamać.

To nie przypadek, że kilkuletnie dziecko, nieznające jeszcze prawa, polityki ani filozofii, kibicuje zawsze temu, kto walczy ze złem, pokonuje tyrana i przez własne poświęcenie ocala innych. Ten uniwersalny odruch – to, co nazywamy sumieniem – jest być może najbardziej podstawowym świadectwem tego, że idea wolności tkwi w nas głębiej, niż chcemy to przyznać.

Sama intuicja jednak nie wystarczy. Świat, który opisuje ta książka, wymaga wysiłku – porzucenia powierzchownych oczywistości, konfrontacji z wieloma mitami i przekształcenia sposobu myślenia na niemal każdym poziomie: językowym, moralnym, logicznym, filozoficznym.

Jeśli jednak ten wysiłek zostanie podjęty, może się okazać, że obraz świata wyłaniający się z tej nowej perspektywy nie tylko ma większy sens niż jakikolwiek inny, ale też że w pewnym sensie od zawsze był u nas obecny. To nie rewolucja, lecz powrót do czegoś, co przeczuwaliśmy od początku – teraz z większą świadomością, precyzją i szerszym spojrzeniem.

Bo jeśli przyjrzeć się uważnie historii świata, okaże się, że jeden motyw powtarza się niemal nieprzerwanie – choć rzadko jest nazywany po imieniu. To motyw przymusu: siły, która organizuje społeczeństwa, ustanawia hierarchie, rozdziela zasoby, formatuje język i utrwala sposób myślenia.

Książka ta nie tylko przygląda się temu mechanizmowi z bliska, lecz także próbuje zrozumieć jego głęboką strukturę i wyjaśnić, dlaczego tak długo uchodził za coś „naturalnego” – mimo że jego wpływ na świat jest fundamentalnie destrukcyjny.

Dlaczego świat wygląda tak, jak wygląda?

Jeśli spojrzymy na świat społeczny, nietrudno dostrzec, że panuje w nim zamęt. Pojęcia są rozmyte, definicje płynne, debaty pełne nieporozumień, a nauki społeczne rzadko prowadzą do trwałych i spójnych konkluzji. Można by uznać, że to przypadek – że „tak wyszło”, bo świat jest skomplikowany, a ludzie różnią się poglądami. Być może warto jednak spojrzeć na to z innej strony.

Możliwe, że ten chaos nie jest tylko wynikiem przypadku, lecz efektem działania potężnego i odwiecznego mechanizmu – mechanizmu, który utrzymuje świat właśnie w takim stanie. Mechanizmu w pewnym sensie „naturalnego”, tak jak naturalna jest erozja czy grawitacja.

Na czym on polega?

Opiera się na prostej zasadzie: ci, którzy sprawują władzę, mają interes w tym, by trwała i by nie była podważana. A do tego potrzebna jest kontrola nad narracją: nad tym, co ludzie uznają za „normalne”, „słuszne” czy „oczywiste”.

Współczesne państwa, niezależnie od ustroju, mają ogromny wpływ na kształtowanie myślenia społecznego. Kontrolują system edukacji, decydują, kto otrzyma tytuł naukowy, utrzymują lub finansują media publiczne, uniwersytety, programy naukowe, nagrody i granty. To one ustalają reguły gry, w której bierze udział całe społeczeństwo, w tym elity intelektualne.

W efekcie „wiedza społeczna” często nie jest wynikiem czystego, niezależnego procesu naukowego, lecz rezultatem filtrowania informacji przez aparat władzy, który – w sposób zupełnie naturalny wzmacnia to, co korzystne dla niego, a marginalizuje to, co stanowi zagrożenie.

Trudno mieć o to nawet szczególne pretensje. Taki jest po prostu mechanizm władzy. Nie chodzi tu o spiskowe myślenie – nie twierdzę, że gdzieś w ciemnym pokoju spotyka się grupa ludzi i planuje, jak „ogłupić społeczeństwo”. Chodzi raczej o coś znacznie bardziej przyziemnego, a przez to trwalszego i nieuchronnego.

Władza, która wpływa na edukację, media, kulturę, zawsze – mniej lub bardziej – doprowadza do sytuacji, w której pewien określony sposób myślenia staje się „jedynym słusznym”, a inne – zostają wyciszone, wyśmiane lub uznane za „radykalne”. Nie dlatego, że są fałszywe, lecz dlatego, że mogą podważyć fundamenty tego, co jest.

Dlatego właśnie tak często spotykamy się z chaosem definicyjnym. Pojęcia takie jak „wolność”, „sprawiedliwość”, „równość”, „demokracja”, „prawo” są płynne, wieloznaczne, podatne na reinterpretację¹. W zależności od potrzeb mogą znaczyć wszystko i nic. Im większy zamęt semantyczny, tym trudniej o wspólne zrozumienie, a co za tym idzie – o wspólne działanie.

Chaos nie jest błędem. Chaos jest narzędziem.

A demokracja? Czy nie miała być lekarstwem?

Wydaje się, że demokracja powinna być odpowiedzią na ten problem. Skoro wszyscy mają głos, skoro można zmieniać władzę, skoro ludzie decydują – powinna istnieć naturalna korekta błędów systemu. Prawda?

A jednak rzeczywistość pokazuje coś innego.

Zamiast coraz dojrzalszego społeczeństwa obywatelskiego, obserwujemy rosnącą polaryzację, infantylizację debaty i trywializację polityki. Kampanie wyborcze przypominają show telewizyjne, a debaty prezydenckie coraz częściej sprowadzają się do skrótowych haseł, chwytliwych ripost i personalnych ataków, które mają wywołać emocje, lecz nie skłaniają do refleksji.

Forma wygrywa z treścią.

I trudno się dziwić. Demokracja w swojej obecnej praktyce nagradza krótkoterminowość. Liczy się najbliższa kadencja – dziś, nie jutro. Wyborcy, nie zasady. Popularność, nie prawda.

To nie zarzut wobec konkretnego kraju czy partii. To nie „błąd systemu” – to jego logika.

Władza psuje. Nie dlatego, że ludzie są źli

Czasem słyszymy: „Wystarczy, że u władzy znajdą się ludzie mądrzy i uczciwi, a wszystko będzie dobrze”. I choć brzmi to optymistycznie, jest to myślenie życzeniowe.

Nie dlatego, że ludzie są z natury źli, lecz dlatego, że nie ma człowieka, który posiadając nadmiarową władzę i przywileje, nie zacząłby – choćby nieświadomie – dbać o własny interes bardziej niż o interes ludzi, których nie zna. Nawet najbardziej szlachetny człowiek, jeśli dać mu władzę większą niż innym, w końcu ulegnie logice systemu.

„Każda władza deprawuje, a władza absolutna deprawuje absolutnie”. – lord John Dalberg-Acton

Tak działa każdy system, w którym część ludzi ma uprawnienia większe od pozostałych. Tak jak woda płynie z góry na dół nie dlatego, że „chce”, lecz dlatego, że działa na nią prawo różnicy potencjałów – tak samo działa mechanizm koncentracji władzy.

Nie jest to problem ludzi. To problem struktury.

Wolność jako kontynuacja porządku świata

W tej książce próbuję zmierzyć się z ideą niezwykle trudną do uchwycenia, a jednocześnie zdumiewająco prostą, kiedy tylko spojrzeć na nią z odpowiedniej perspektywy.

Chodzi o wolność.

Nie tę z haseł wyborczych, reklam czy okładek gazet. Nie tę powierzchowną wolność wyboru produktów, wyrażania opinii w mediach społecznościowych czy stylu życia. Chodzi o wolność ontologiczną, zakorzenioną w samej strukturze rzeczywistości.

Bo w gruncie rzeczy wszechświat, w którym żyjemy, jest historią wyłaniania się coraz większej złożoności – poprzez wolność.

Z pozornego chaosu energii i cząstek wyłoniła się materia. Z materii – życie. Z życia – świadomość. A ze świadomości – istota, która może nie tylko przeżyć, ale też zrozumieć, tworzyć, wybierać. I to właśnie my, ludzie, jesteśmy dziś punktem na osi czasu wszechświata, w którym może on spojrzeć na siebie samego poprzez nasze oczy i zadać pytanie o sens, prawdę i cel.

Wolność nie jest więc tylko wartością. Jest warunkiem, by ten proces mógł trwać dalej.

To dlatego ta książka powstała – by pokazać, że pod powierzchnią chaosu i sprzecznych narracji istnieje struktura. Że gdy oczyścimy język z naleciałości, uporządkujemy pojęcia i zrozumiemy mechanizmy działania systemów społecznych, kulturowych i poznawczych, wyłoni się obraz spójny, logiczny i głęboko humanistyczny.

Nie jest to zbiór tez do zaakceptowania, lecz propozycja perspektywy, która – gdy tylko przyjąć prawdę jako nadrzędną wartość – staje się coraz bardziej oczywista.

W tym sensie nie chodzi o nową ideologię, lecz o usunięcie błędów – semantycznych, epistemologicznych, systemowych – które od pokoleń deformują sposób myślenia o świecie. A gdy ten porządek zostanie przywrócony, okaże się, że wolność nie jest kontrowersyjnym wyborem, lecz konieczną konsekwencją rzeczywistości.

Nie chodzi o rewolucję. Chodzi o pełniejszy obraz

To, co próbuję tu zrobić, to zbudować możliwie kompletny obraz rzeczywistości – taki, który nie zatrzymuje się na powierzchni zjawisk, ale sięga do ich podstaw. Nie chodzi wyłącznie o ekonomię ani wyłącznie o etykę. Nie chodzi też o kolejną teorię polityczną czy diagnozę społeczną, lecz o próbę uchwycenia fundamentalnych mechanizmów porządku – biologicznego, społecznego, poznawczego, cywilizacyjnego – oraz o pokazanie, że u ich podstaw leży logika wolności.

Bo tylko w takiej perspektywie – szerokiej, zintegrowanej, metateoretycznej – można naprawdę pojąć, czym jest wolność. I dlaczego to właśnie ona, a nie przymus, kontrola czy regulacja, pozwala światu działać zgodnie z jego naturalnym rytmem: ewoluować, adaptować się, tworzyć wartość i sens.

Nie był to cel, który obrałem od początku. Nie stawiałem sobie pytania: „Jak wygląda świat w pełni wolny?”. Ta książka jest efektem długiego procesu – demontażu fałszywych wyjaśnień, weryfikowania przyjętych definicji, konfrontowania oficjalnych narracji z logiką, etyką i obserwowalną rzeczywistością.

Z czasem z wielu niezależnych wątków zaczął się wyłaniać jeden spójny obraz: świat, w którym pełna własność prywatna nie jest ideologicznym postulatem, lecz konieczną konsekwencją przyjęcia prawdy jako najwyższego priorytetu. Świat, w którym przymus nie pełni żadnej pozytywnej funkcji, bo wszystko, co dobre i trwałe, wyrasta z dobrowolności, odpowiedzialności i poszanowania granic.

Nie oczekuję zgody. Chciałbym jedynie zaprosić Cię do przejścia tej drogi – logicznie, krok po kroku, z otwartym umysłem. Bo choć świat opisany na dalszych stronach może brzmieć obco, a chwilami wręcz radykalnie wobec naszych przyzwyczajeń, to przecież może okazać się znacznie bliższy rzeczywistości niż to, co zwykliśmy uważać za „normalność”.

A jeśli tak, to warto go choć raz zobaczyć – w całości, bez zniekształceń, bez lęku i bez zbędnych kompromisów.

Dlaczego ta książka ma znaczenie?

„Wolność” to słowo, które pojawia się w niemal każdej debacie publicznej, na sztandarach polityków, w manifestach społecznych i w codziennych rozmowach. Mówi się o niej często, z przekonaniem, czasem z patosem – jakby jej znaczenie było oczywiste, a jej wartość niepodważalna. Gdy jednak przyjrzymy się bliżej, okazuje się, że niewielu ludzi potrafi precyzyjnie zdefiniować, czym właściwie jest wolność.

Dlatego warto zacząć od początku. W najprostszym i najbardziej podstawowym ujęciu wolność oznacza brak przymusu². To stan, w którym człowiek może działać zgodnie z własną wolą pod warunkiem, że nie narusza wolności innych. Można by powiedzieć, że to przestrzeń, w której jednostka jest pozostawiona sama sobie: musi podejmować decyzje, działać i mierzyć się z konsekwencjami swoich wyborów.

Wolność nie jest chaosem. Nie jest też potoczną „anarchią”. To naturalny stan istnienia istoty świadomej, której życie nie jest kontrolowane przez zewnętrzną siłę.

Ale co właściwie oznacza „przymus”? To nie tylko fizyczna siła, ale również groźba jej użycia. To sytuacja, w której ktoś mówi: „Zrób to albo spotka cię kara”. Przymus narusza naturalną granicę pomiędzy jedną osobą a drugą. Jest działaniem wymierzonym w twoją wolę, ingerencją w sam rdzeń zdolności do decydowania o sobie. Wybór pod jego wpływem przestaje być twoim wyborem – staje się wymuszonym ruchem, reakcją na zewnętrzne zagrożenie.

W tym miejscu pojawia się pytanie, jedno z najbardziej podstawowych, a jednocześnie rzadko stawianych:

Kto w naszym życiu ma prawo używać wobec nas przymusu?

Czy istnieje ktoś, komu dobrowolnie i bezwarunkowo oddajemy władzę nad naszym ciałem, czasem, pracą, pieniędzmi, decyzjami?

I co najważniejsze – czy mamy prawo nie zgadzać się na jego władzę?

W realnym świecie, niezależnie od kraju, ustroju czy lokalnej kultury politycznej, odpowiedź jest zawsze taka sama: istnieje instytucja, która posiada legalny, usankcjonowany prawnie monopol na stosowanie przymusu.

Tą instytucją jest państwo, czyli w praktyce – rząd.

Rząd nie prosi. Rząd nakazuje. I rząd karze. Nie działa na zasadzie dobrowolnej umowy między równorzędnymi partnerami, lecz jako struktura, która z definicji stoi ponad jednostką – choćby formalnie twierdziła, że czyni to „w jej imieniu”.

Na tym etapie nie chodzi jeszcze o ocenę, czy to dobrze, czy źle, czy rząd działa skutecznie, moralnie lub uczciwie. Chodzi o samą strukturę rzeczywistości społecznej – tę, którą tak głęboko zinternalizowaliśmy, że przestaliśmy ją dostrzegać. A nawet jeśli ją zauważamy, to najczęściej traktujemy jako coś oczywistego, niepodważalnego, a wręcz naturalnego.

A to nie jest stan naturalny.

Nie rodzimy się z podległością wobec jakiejkolwiek władzy. Nie rodzimy się z wpisanym obowiązkiem uległości wobec grupy ludzi, która ma prawo nami kierować, pobierać nasze pieniądze, zakazywać nam działalności lub zmuszać nas do działań wbrew naszej woli. Wolność jest punktem wyjścia. Przymus – wyjątkiem.

A jednak dziś ten wyjątek stał się regułą. Codziennie podejmujemy dziesiątki, a może setki decyzji, które zapadają w cieniu obowiązujących przepisów, licencji, pozwoleń, podatków, norm, nakazów i zakazów.

Od chwili urodzenia jesteśmy wpisywani w system, który – choć może być sprawny organizacyjnie³ – w swej istocie jest systemem przymusu.

Trzeba to powiedzieć jasno: rząd jest instytucją przymusu. To jego definicyjna cecha, nie przypadkowy skutek. To nie „nadużycie władzy”, ale sama jej istota. Nie istnieje inna struktura społeczna, której działanie tak głęboko opierałoby się na groźbie przemocy – nie symbolicznej, lecz realnej, fizycznej, egzekwowanej przez aparat policyjny, skarbowy, sądowy i wojskowy.

Jeśli odmówisz płacenia podatków, nie zostaniesz po prostu zignorowany. Najpierw przyjdą wezwania, potem kary finansowe, zajęcie kont i majątku, a jeśli się postawisz – fizyczne zatrzymanie, odebranie wolności, przemoc.

Z tego powodu nie możemy mówić o wolności, nie zaczynając od pytania o relację jednostki w stosunku do państwa. To nie jest temat zarezerwowany dla akademickiej filozofii polityki ani „kontrowersyjna opinia”. To fundamentalne pytanie o realne warunki, w których żyje człowiek.

Dlatego właśnie ten temat – wolność i przymus – ma znaczenie egzystencjalne. Od odpowiedzi na pytanie o relacje między tymi pojęciami zależy nie tylko jakość naszego życia, ale także kierunek rozwoju całych społeczeństw. Zależy od tego, ile możemy stworzyć, czego możemy doświadczyć, kim możemy się stać – zanim napotkamy granicę wyznaczoną przez cudzą władzę.

Do pytania o relację między wolnością a przymusem jeszcze wrócimy, i to nie raz. Zobaczymy, jakie ma ono implikacje praktyczne, społeczne, ekonomiczne, moralne i cywilizacyjne.

Ale zanim to nastąpi, warto ustalić pewien punkt odniesienia, bez którego trudno będzie w pełni zrozumieć wagę tej książki i zawartych w niej tez. Bo w istocie nie chodzi tu o teoretyczne rozważania oderwane od życia ani o filozoficzne spekulacje dla samej satysfakcji intelektualnej.

Chodzi o coś znacznie bardziej przyziemnego i zarazem doniosłego. O to, jak głęboko w nasze codzienne życie wniknął przymus państwowy, jak szeroko rozciąga się jego wpływ, jak wiele rzeczy, które uznajemy za nasze „decyzje”, zostało już wcześniej w jakimś stopniu uwarunkowanych przez zewnętrzną siłę.

Mowa tu o przymusie o skali kolosalnej – niemal cywilizacyjnej – trudnym do dostrzeżenia właśnie dlatego, że stał się tłem naszej egzystencji. Jak powietrze, które stale nas otacza, ale którego nie zauważamy – dopóki go nie zabraknie.

Ten przymus nie zawsze przychodzi w oczywistej, brutalnej formie. Najczęściej przemyka przez nasze życie po cichu, ubrany w szaty formalności, legalności, biurokracji, procedur, „konieczności”. To nie są czołgi na ulicach ani krzyki z megafonów. To raczej nieustanna sieć regulacji, podatków, zakazów, obowiązków, systemów kar i pozwoleń, która rozciąga się nad nami jak gęsta pajęczyna – zbyt subtelna, by ją poczuć, ale zbyt gęsta, by ją zignorować.

Co ważne, ten przymus nie zawsze działa bezpośrednio. Często jego wpływ jest pośredni, opóźniony, ukryty za wieloma warstwami instytucji i decyzji, które skutecznie przesłaniają jego źródło.

A jednak działa. I działa niemal wszędzie.

Wpływa na to, jak pracujemy, gdzie mieszkamy, co możemy kupić, czego nie możemy sprzedać, jak wychowujemy dzieci, jakich słów używamy publicznie, jak planujemy przyszłość, jak inwestujemy swój czas, pieniądze i energię. Wpływa na nasze zdrowie, edukację, styl życia, a nawet sposób myślenia o świecie – o tym, co możliwe, a co zakazane, co dozwolone, a co ryzykowne.

I choć często nie jesteśmy tego w pełni świadomi, ten wpływ zmienia trajektorie całych życiorysów. Sprawia, że wiele rzeczy, które mogłyby się wydarzyć, nigdy nie ma szansy zaistnieć, a inne – które w normalnych warunkach byłyby nieopłacalne, szkodliwe lub absurdalne – są wymuszane przez system.

To właśnie w tym kontekście należy rozumieć wagę rozważań o wolności. Dlatego zanim zaczniemy rozkładać na czynniki pierwsze mechanizmy przymusu i jego konsekwencje, warto zatrzymać się na chwilę i spróbować uczciwie zobaczyć, jak wiele tego przymusu naprawdę nas otacza. Nie w teorii, ale w naszym codziennym życiu.

W co rząd ingeruje – i jak wiele tego jest?

Zacznijmy od najbardziej podstawowego wymiaru codziennego życia: pracy, pieniędzy i oszczędności.

W teorii jesteśmy wolni, by zarabiać i gospodarować swoimi środkami tak, jak chcemy. W praktyce jednak – już na tym poziomie – niemal każda decyzja podejmowana jest w warunkach głębokiego zniekształcenia.

Pierwszym i najważniejszym źródłem tego zniekształcenia jest monopol walutowy państwa.

Nie mamy wolności wyboru pieniądza. Nie możemy posługiwać się takim środkiem wymiany, który najlepiej odpowiadałby naszym potrzebom, oszczędnościom, profilowi ryzyka czy wartościom. Zostaliśmy zmuszeni poprzez system prawny i podatkowy do używania jednej, odgórnie narzuconej waluty. Tylko ona jest „legalnym środkiem płatniczym”.

Tymczasem ta waluta nie jest stabilna, nie ma stałej wartości ani oparcia w czymkolwiek trwałym. Jej siła nabywcza zależy nie od sił rynkowych, lecz od arbitralnych decyzji banku centralnego i aparatu politycznego.

Innymi słowy: pieniądz, którego używasz codziennie, nie jest naprawdę Twój. Jego wartość może zostać zmieniona z dnia na dzień – nie w wyniku uczciwej konkurencji czy naturalnych procesów rynkowych, lecz wskutek centralnych decyzji, z którymi nie masz prawa dyskutować.

Inflacja – często przedstawiana jako „naturalne zjawisko” – jest w rzeczywistości skutkiem tego, że rząd i jego instytucje wytwarzają nowe jednostki pieniądza z niczego, pomniejszając wartość każdej oszczędności, każdej pensji, każdego kontraktu. To nic innego jak ukryty podatek, forma redystrybucji, która działa bez pytania o zgodę.

Najgroźniejsze jest jednak to, że proces ten zniekształca cały system informacji, jakim są ceny.

To właśnie ceny – płace, koszty, wartość produktów i usług – są mapą, według której podejmujemy codzienne decyzje. Kiedy ta mapa jest zakłócona, gdy nie mówi prawdy o realnych kosztach i potrzebach, nasze wybory również stają się błędne. Kupujemy to, czego nie powinniśmy. Nie oszczędzamy, gdy powinniśmy. Inwestujemy w to, w co nie warto, i rezygnujemy z działań, które w naturalnych warunkach byłyby opłacalne.

To dlatego można tu mówić o efekcie motyla – bo drobne przesunięcia w systemie cen wywołane działaniami politycznymi potrafią zmienić całe życie ludzi. Nieświadomie, po cichu, podstępnie.

Spójrzmy na ceny mieszkań. Dlaczego są tak wysokie?

Odpowiedzią nie jest jedynie popyt, ale cały wachlarz regulacji, pozwoleń, wymogów, podatków, planów zagospodarowania i sztucznego ograniczania podaży, które sprawiają, że nawet najprostsza decyzja o budowie domu staje się procesem biurokratycznym, kosztownym i pełnym niepewności.

Spójrzmy na ceny żywności.

Czy naprawdę wynikają wyłącznie z pracy rolników, pogody i globalnego handlu?

Nie. Wystarczy prześledzić łańcuch produkcji i dystrybucji, by zobaczyć, jak wiele kosztów i ograniczeń nie pochodzi z realnych trudności, lecz z odgórnych przepisów, dotacji, ceł, certyfikatów i regulacji⁴.

To samo dotyczy wakacji, samochodów, energii, ubrań. To nie są neutralne kategorie życia – one także noszą w sobie odcisk ingerencji, której nie wybraliśmy.

I wreszcie – nasze wynagrodzenia.

Jak to możliwe, że pracując 40 godzin tygodniowo, wielu ludzi wciąż nie jest w stanie odłożyć ani złotówki?

Nie chodzi tu o „złe firmy” czy „wyzysk”. Chodzi o to, że znacząca część efektów naszej pracy jest nam odbierana bez naszej zgody – w formie podatków bezpośrednich, pośrednich, składek, narzutów i ukrytych kosztów, których często nawet nie jesteśmy świadomi.

Dla wielu pracowników rzeczywisty koszt zatrudnienia (czyli to, ile pracodawca faktycznie płaci za daną osobę) jest dwukrotnie wyższy niż jego pensja netto. Reszta trafia do systemu. A system nie musi się tłumaczyć.

I to jeszcze nie wszystko.

Gdy przechodzimy z poziomu gospodarczego na poziom instytucjonalny, skala ingerencji tylko rośnie. Weźmy dwa przykłady: edukację i ochronę zdrowia. To dwa najbardziej osobiste, intymne i życiowo istotne obszary. A jednak właśnie tutaj wpływ państwa jest najbardziej wszechobecny.

Nie tylko dlatego, że państwo decyduje o programach nauczania i sposobach leczenia. Ale przede wszystkim dlatego, że konkurencja została niemal całkowicie zduszona. Wolny wybór, zarówno w edukacji, jak i w medycynie, został ograniczony do kilku dopuszczalnych form.

I to nie tylko z powodu braku alternatyw, lecz dlatego, że stworzenie realnej alternatywy jest niemal niemożliwe – ze względu na bariery prawne, koncesje, licencje, uznaniowe pozwolenia, a także podatkowe uprzywilejowanie instytucji państwowych.

W efekcie edukacja staje się jednolita, sztywna i oderwana od realnych potrzeb uczniów. Medycyna natomiast coraz częściej bardziej przypomina system kontroli niż troski, w którym decyzje terapeutyczne muszą być zgodne nie z dobrem pacjenta, lecz z wymogami regulatorów.

Oba te systemy nie są złe z powodu złych ludzi. Są złe, bo zostały ukształtowane przez siły polityczne, nie rynkowe. Przez monopol, nie przez wolną wymianę.

O tym, jak bardzo ten stan różni się od możliwej alternatywy, napiszę szerzej w dalszych rozdziałach. Teraz chciałem jedynie pokazać, jak głęboko ten model wchodzi w nasze życie – od zarobków po sposób leczenia, od cen chleba po ścieżkę edukacyjną naszych dzieci. Często nawet nie zdajemy sobie z tego sprawy.

Czego nie widać – czyli o tym, jak system wpływa na umysł, relacje i czas

Rozwój osobisty często postrzegamy jako wewnętrzną drogę – wybory, których dokonujemy, książki, które czytamy, ludzi, których spotykamy.

Ale czy rzeczywiście jest to proces tak suwerenny, jak chcielibyśmy wierzyć?

Zastanówmy się nad początkiem tej drogi.

Przez pierwsze dwie dekady życia, w okresie gdy mózg człowieka jest najbardziej chłonny i podatny na uczenie się, zdecydowana większość naszego poznania świata odbywa się w ramach systemu państwowej edukacji.

Nie wybieramy nauczycieli. Nie wybieramy przedmiotów ani programu nauczania. Nie decydujemy o sposobie oceniania, metodach przekazywania wiedzy, rytmie pracy czy nawet o samej definicji tego, czym „nauka” ma być. Wszystko to zostaje nam narzucone.

System edukacji nie jest wynikiem konkurencji, innowacji czy różnorodności podejść. Jest skutkiem decyzji centralnych – ministerialnych, politycznych, urzędniczych. Większość nauczycieli funkcjonuje w ramach Karty Nauczyciela – dokumentu stworzonego przez państwo. Ich pensje ustala się nie według realnej wartości, jaką wnoszą w życie uczniów, lecz według tabeli płac i decyzji budżetowych.

Szkoły muszą realizować program jednolity i obowiązkowy – niezależnie od lokalnych uwarunkowań, zainteresowań uczniów czy zmieniającej się rzeczywistości.

W efekcie najważniejsze lata życia – te, w których kształtuje się sposób myślenia, system wartości, ciekawość świata i podejście do wiedzy – zostają w dużej mierze podporządkowane instytucji, której główną cechą jest centralne zarządzanie.

Nie chodzi tu o złą wolę nauczycieli. Chodzi o strukturę, która tłumi indywidualność, nagradza konformizm i od najmłodszych lat uczy, że „prawidłowa odpowiedź” to taka, która zgadza się z kluczem albo jest do niego zbliżona.

Trudno nawet wyobrazić sobie, jak ogromny efekt motyla wywołuje ta ingerencja, jak inne mogłoby być nasze społeczeństwo, gdyby rozwój intelektualny, moralny i kreatywny człowieka nie był centralnie formatowany przez jedną instytucję.

Ale to dopiero początek.

Jeśli pierwsze 20 lat naszego życia upływa pod silnym wpływem instytucji edukacyjnych, to kolejne 20–40 lat w dużej mierze jest kształtowane przez system ochrony zdrowia.

Tu również mamy do czynienia z narzuconym modelem. Nie jesteśmy wolni w wyborze sposobu leczenia, lekarza czy terapii. To, co wolno, a czego nie wolno stosować, nie wynika z osobistych preferencji ani z relacji pacjent–specjalista. Wynika z katalogów procedur, list refundacji, zezwoleń i licencji.

I znów nie chodzi o złą wolę pracowników systemu, lecz o to, że obecna struktura znacznie ogranicza konkurencję i pozostawia publiczną służbę zdrowia w roli głównego dostawcy usług. W naturalny sposób prowadzi to do przeciążenia i trudności organizacyjnych.Oczekiwanie na zabiegi trwa na ogół bardzo długo, lekarze mają ograniczony czas na wizyty, a pacjenci często nie mogą swobodnie wybierać sposobu leczenia. To wszystko utrudnia wprowadzanie zmian i ogranicza przestrzeń dla bardziej innowacyjnych rozwiązań.

Efektem jest system, który pochłania gigantyczne środki, a mimo to nie spełnia swojej podstawowej funkcji – zapewnienia ludziom zdrowia i poczucia bezpieczeństwa. Zamiast tego dostajemy iluzję opieki, w której każdy jest jednocześnie klientem, petentem i numerem w kolejce.

Ale i na tym państwowa kontrola się nie kończy.

Gdy zbliżamy się do trzeciego etapu życia – starości – wchodzimy w trzecią, najcięższą zależność: system przymusowych ubezpieczeń społecznych.

Przez dziesiątki lat pracy każdy obywatel oddaje znaczną część owoców swoich działań do wspólnej puli, z której w przyszłości ma otrzymać świadczenie emerytalne. W praktyce oznacza to rezygnację z możliwości samodzielnego budowania kapitału, inwestowania czy zabezpieczania rodziny, ponieważ środki trafiają do dużego systemu redystrybucji, który nie działa na zasadach indywidualnej odpowiedzialności ani długoterminowej kalkulacji ryzyka.

ZUS odgrywa rolę centralnego systemu redystrybucji emerytalnej, co wiąże się z przekazywaniem części bieżących dochodów pracujących osób do puli przeznaczonej na świadczenia. Taki model zmienia tradycyjne sposoby budowania zabezpieczenia finansowego i przenosi znaczną część odpowiedzialności z jednostek i rodzin na instytucję publiczną. W naturalny sposób rodzi to oczekiwanie, że to system emerytalny będzie głównym źródłem utrzymania na starość.

W rzeczywistości jest to jedno z największych marnotrawstw naszej cywilizacji: miliardy godzin pracy poświęca się nie na inwestycje, nie na bezpieczeństwo i nie na realne więzi społeczne, lecz na utrzymanie piramidy, która ledwo trzyma się w pionie.

Jeśli więc edukacja i zdrowie – dwa filary rozwoju osobistego – zostały tak głęboko zdeformowane, nie dziwi, że nasze relacje społeczne również zaczynają się kruszyć.

Wielu ludzi mówi dziś o samotności, rozpadzie więzi i kryzysie relacji.

Ale rzadko pytamy: czy to rzeczywiście „wina czasów”?

Czy może raczej konsekwencja strukturalnego zakłócenia najgłębszych mechanizmów wspólnoty?

Narzucone regulacje, zasiłki, systemy podatkowe, mieszkalnictwo, edukacja, opieka nad dziećmi – to wszystko wpływa na dynamikę rodzin, wspólnot, relacji romantycznych i sąsiedzkich. Gdy państwo wypiera tradycyjne instytucje społeczne, gdy zastępuje odpowiedzialność wspólnotową programami pomocowymi, gdy wymusza jeden model życia – rozpadają się naturalne struktury społeczne.

A wraz z nimi znika poczucie zakorzenienia, wspólnoty i przynależności.

To nie przypadek, że w wielu krajach rozwiniętych rodzi się coraz mniej dzieci. To nie przypadek, że rośnie liczba rozwodów, jednoosobowych gospodarstw domowych, ludzi odczuwających pustkę egzystencjalną mimo materialnego dobrobytu. To nie jest „kaprys czasów”.

To logiczna konsekwencja systemu, który coraz głębiej ingeruje w nasze życie i wypiera z niego to, co naturalne, spontaniczne, niezależne.

I wreszcie – czas. Najbardziej niedoceniany zasób, jakim dysponujemy. I jednocześnie najbardziej marnotrawiony przez system, w którym żyjemy.

Ile godzin tracimy w kolejkach do urzędów? Ile dni upływa nam na wypełnianiu formularzy, wniosków, zezwoleń, deklaracji podatkowych? Ile miesięcy z życia zajmuje zdobycie dokumentów, które nie służą niczemu poza potwierdzeniem naszej obecności w systemie?

Ile lat spędzamy w korkach – na drogach zbudowanych przez centralnie zarządzany aparat, bez elastyczności, alternatywy i możliwości wyboru? Ile naszej energii pochłaniają polityczne spory, które nie mają wpływu na nasze realne życie, ale zajmują nasz czas, uwagę i emocjonalną przestrzeń?

To wszystko nie są błahostki. To są realne godziny, dni, tygodnie i lata naszego życia. Czas, którego nikt nam nie odda.

Jeśli życie to suma decyzji, warto zapytać, ile z nich podejmujemy naprawdę wolni, a ile zostało ukształtowanych przez system, który nieustannie modeluje naszą rzeczywistość – od pieniędzy, przez szkołę i zdrowie, po nasze myśli, lęki i relacje.

O tym, jak bardzo ten stan różni się od alternatywy i jak mogłoby wyglądać życie bez tego systemowego zniekształcenia, opowiem w kolejnych rozdziałach.

1 Przykłady niejednoznaczności pojęć: „wolność” bywa mylona z „wolnością do” realizacji celów (pozytywną), choć klasycznie oznacza „wolność od” przymusu (negatywną); „równość” jako równość wobec prawa mylona jest z równością rezultatów; „sprawiedliwość” proceduralna/komutatywna (bezstronne reguły, oddaj każdemu, co jego) zastępowana jest „sprawiedliwością społeczną” (normatywne wyrównywanie efektów).

2 O „przymusie”. W całej książce „przymus” oznacza inicjację przemocy fizycznej lub groźbę jej użycia wobec osoby albo jej sprawiedliwie nabytej własności (tj. powstałej przez pierwotne zawłaszczenie, dobrowolną wymianę lub dziedziczenie). Nie zaliczam do „przymusu” sytuacji rynkowych, w których ktoś stawia warunek współpracy („jeśli nie wykonasz zadania, rozwiązujemy umowę”), bo jest to wykonywanie uprawnień właścicielskich/umownych, a nie agresja. Por. M.N. Rothbard, Etyka wolności, wyd. 3, Wrocław: Freedom Publishing, 2021, s. 356 – krytyka szerokiego ujęcia „przymusu” u F.A. Hayeka, który rozciąga go na zależności ekonomiczne i presję warunków rynkowych.

3 O „sprawności” przymusu. Przewaga hierarchii przymusowych jest chwilowa i wąsko-celowa (np. mobilizacja wojskowa); w dłuższym horyzoncie przegrywają one z porządkiem dobrowolnym, bo nie potrafią przetwarzać rozproszonej wiedzy i tworzyć trwałych bodźców do innowacji.

4 Wydajność upraw wzrosła w drugiej połowie XX i na początku XXI w. wielokrotnie: globalna wydajność zbóż podniosła się z ok. 1,3 t/ha (1961) do ok. 4,2 t/ha (2023) – ponad trzykrotnie (FAO/OWID). Dla przykładu: plony kukurydzy wzrosły z ok. 1,7–1,8 t/ha do >6 t/ha, a pszenicy z ok. 1,1 t/ha do ~3,5 t/ha (FAO /OWID). W UE długookresowy trend jest podobny (World Bank), a w Polsce np. plony pszenicy ozimej prawie się podwoiły w drugiej połowie XX w., a następnie dalej rosły. (z ~1,98 do 3,91 t/ha, potem do ~4,45 t/ha). Źródło: ourworldindata.org, https://ourworldindata.org/grapher/cereal-yield?tab=line.

W świetle tych wzrostów naturalna presja na spadek realnych cen żywności powinna być silna; gdy jej nie widać, warto patrzeć na blokady systemowe (cła, subwencje, normy, certyfikaty) i to, jak marża między gospodarstwem a sprzedażą detaliczną bywa „połykana” przez łańcuch pośredników i regulacje.