Wydanie pierwsze

Tytuł oryginału:
Nextgen Marxism: What It Is and How to Combat It

Copyright © 2024 by Mike Gonzalez and Katharine Cornell Gorka first published in the U.S. in English by Encounter Books. All rights reserved.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część niniejszej publikacji nie może być powielana, przechowywana w systemie wyszukiwania lub przekazywana, w jakiejkolwiek formie i w jakikolwiek sposób elektroniczny, mechaniczny, fotokopiujący, nagrywający lub inny, bez uprzedniej pisemnej zgody.

Redaktor prowadzący: Anna Śleszyńska

Tłumaczenie: Witold Falkowski
Redakcja: Sara Szulc-Przewodowska
Korekta: Marta Grandke
Projekt okładki i skład: UCA

Fundacja Warsaw Enterprise Institute

Al. Jerozolimskie 30

00-024 Warszawa

ISBN: 978-83-67272-30-8

Mojemu mężowi Sebastianowi, którego wielkie serce i konsekwentne dążenie do odkrywania prawdy dają mi każdego dnia odwagę.

KATHARINE GORKA

Pamięci moich rodziców Miguela Angela i Grazielli.

MIKE GONZALEZ

Spis treści

Wstęp

ROZDZIAŁ 1

Tło obecnego kryzysu

ROZDZIAŁ 2
Kulturowe przebudzenie

ROZDZIAŁ 3
(Stara) nowa lewica

ROZDZIAŁ 4
Metamorfoza

ROZDZIAŁ 5
Przejęcie

ROZDZIAŁ 6
Organizowanie w służbie rewolucji

ROZDZIAŁ 7
Seksualizacja dzieci i atak na rodzinę

ROZDZIAŁ 8
„W brzuchu bestii”

ROZDZIAŁ 9
Co robić

Podziękowania

Przypisy końcowe

Wstęp

Wczesnym latem 2020 roku w ponad dwóch tysiącach miast i miasteczek w Stanach Zjednoczonych wybuchły protesty w reakcji na śmiertelne postrzelenie George’a Floyda przez p-olicjanta z Minneapolis Dereka Chauvina. W demonstracjach i ponad sześciuset protestach wzięło udział łącznie od piętnastu do dwudziestu sześciu milionów ludzi. Symbole Black Lives Matter (BLM) pojawiły się w dzielnicach i witrynach sklepowych w całym kraju oraz na ulicach, które wręcz ozdobiono tymi słowami. Zburzono pomniki historycznych amerykańskich postaci. Zmieniono nazwy szkół i ulic. Historia została napisana na nowo. Różnorodność, równość i integracja stały się narodowym credo. Zaledľwie po czterech latach od tych protestów Ameryka jest niemal nie do poznania. Nauczyciele pouczają dzieci, że mogły urodzić się w niewłaściwym ciele; bibliotekarze szkolni i rady szkolne bronią prawa do umieszczania w bibliotekach książek zawierających drastyczne sceny seksu; kampusy uniwersyteckie stały się ośrodkami agresywnej nietolerancji i propagatorami kodeksów mowy. W Ameryce znów przynależność rasowa ma większe znaczenie niż osobiste osiągnięcia, jeśli chodzi o zatrudnianie i awans; uczelnie rytualnie wydają oświadczenia o „uznaniu rdzennej ziemi”, a kłamstwo, że Ameryka jest „systemowo rasistowska”, stało się przekonaniem, które należy przyjąć na wiarę. Rzeczywiście, w 2023 roku Amerykanie byli ponownie zszokowani na widok tego, jak studenci zbierają się na kampusach w całym kraju – ale szczególnie na tych najbardziej elitarnych – w obronie szału zabijania Hamasu w Izraelu w październiku (masakra obejmowała gwałty zbiorowe). Co się stało z Ameryką? Czy protesty i zamieszki po śmierci George’a Floyda były po prostu spontaniczną reakcją na niesprawiedliwą śmierć jednego człowieka? Czy też ich przyczyna była bardziej złożona? Czy Stany Zjednoczone funkcjonują zgodnie z intencją ich założycieli, czy też podstępne siły przejęły inicjatywę i kierują nimi wbrew tej intencji? Czy Amerykanie mają suwerenną władzę nad własnym życiem, czy są jednak podporządkowani mocom, których nie wybrali i nad którymi mają niewielką kontrolę?

Ta książka dowodzi, że przewrót społeczny, którego doświadczamy obecnie w Stanach Zjednoczonych, jest wynikiem zapanowania wizji świata jako gry o sumie zerowej, świata niemożliwych do pogodzenia antagonizmów, w którym otwartą wymianę idei zastępuje sztywna ortodoksja, w którym nie ma miejsca na sprzeciw, w którym ludzie są zredukowani do koloru skóry lub orientacji seksualnej. Jest to światopogląd, w którym Stany Zjednoczone są tworem fundamentalnie wadliwym, a jedynym sposobem zaradzenia tej sytuacji jest ich zniszczenie i odbudowa. Przywódcy BLM, którzy podzielali ten pogląd, na długo zanim założyli BLM, wykorzystali tragedię Floyda, aby w 2020 roku podjąć próbę zadania nokautującego ciosu amerykańskiemu porządkowi konstytucyjnemu. Udało im się przekonać menedżerów i liderów wszystkich naszych najważniejszych instytucji do zaakceptowania idei, że Stany Zjednoczone są systemowo rasistowskie i opresyjne, a zatem wymagają całkowitej transformacji. To tutaj leży przyczyna tego, co stało się z amerykańskim społeczeństwem. Ten światopogląd nie jest nowy, a jego najważniejszym i najodporniejszym na upływ czasu wyrazicielem był niemiecki radykał Karol Marks. Niektórzy mogą twierdzić, że to, co widzimy dzisiaj, nie jest marksizmem, ponieważ centralnym elementem tej koncepcji jest idea, że człowiek to istota czysto ekonomiczna. Tymczasem marksizm przeszedł proces iteracyjny, jak wyjaśnia ta książka, a „stosunki materialne” nie są już w nim zagadnieniem centralnym. Konflikt, którego dziś doświadczamy, jest zakorzeniony w ideach przedstawionych przez Karola Marksa, a następnie latami udoskonalanych i modyfikowanych. Niektórzy mogą również argumentować, że rozbudzony element społeczeństwa – oddziały uderzeniowe nowego marksizmu – reprezentuje mniejszość tego ogółu. Zgadzamy się z tym, ale zgadzamy się również z myślicielami politycznymi Gaetano Moscą i Vilfredo Pareto, że zdeterminowana elita może wywrócić społeczeństwo do góry nogami. W 1917 roku bolszewicy stanowili w Rosji niewielką grupę.

Jednym z największych paradoksów tej nowej wersji marksizmu, którą nazywamy marksizmem nowej generacji, jest to, że zyskał on obecną dominującą pozycję w latach, gdy większość była przekonana o tym, iż komunizm wydaje właśnie ostatnie tchnienie. W 1989 roku, kiedy świat fetował upadek sowieckiego komunizmu i zwycięstwo wolnych ludzi w Europie Wschodniej, widmo marksizmu zaczęło penetrować nowe rejony. Pojawiło się w innych szatach – komunizm nie był już odziany w zgrzebne kombinezony proletariatu, ale w tweedy i barwy ochronne stroju profesora college’u lub w ubiór działacza społecznego utrzymany w niezobowiązującym stylu. W tej nowej odsłonie marksizm nie odwoływał się już do pojęć takich jak „siły materialne”, dostrzegając raczej rolę kultury i rasy jako czynników stymulujących ludzkie zachowania. Ponadto widmo komunizmu nie było już duchem brutalnym dążącym do rozlewu krwi burżuazji, lecz skutecznym narzędziem służącym przejęciu władzy przez reedukację dzieci wspomnianej warstwy społecznej w szkołach wyższych i na uniwersytetach, wysyłanie dorosłych do obozu reedukacyjnego w formie szkolenia „antyrasistowskiego” i niszczenie ich kulturowego środowiska. Hala fabryczna ustąpiła miejsca salom wykładowym i warsztatom organizowania społeczności jako grupy oporu, ponieważ amerykańskie środowisko akademickie przewodziło innym instytucjom kulturalnym w przyjmowaniu nowego marksizmu. Narzędziami tresury stały się takie tematy jak rasa, płeć, gender, zmiany klimatyczne i wiele innych, które zastąpiły pojęcie świadomości klasowej.

W sprawach zasadniczych marksizm pozostał jednak niezmieniony. Nadal jego sercem była ta sama „rewolucyjna mentalność”, którą konserwatywny brazylijski myśliciel Olavo de Carvalho opisał kiedyś jako „stan ducha, w którym jednostka lub grupa wierzy, że jest w stanie przebudować całe społeczeństwo – jeśli nie naturę ludzką w ogóle – przez działania polityczne”1. Zniszczenie panującego porządku wciąż musiało być globalne. Bóg, rodzina, naród i własność prywatna pozostały wrogami, tak jak były nimi, gdy komunizm został po raz pierwszy skodyfikowany w 1848 roku przez Karola Marksa. Rzeczywistość jest konceptualna, a zatem zmienna (nieistniejąca). Natura ludzka, według marksistów nowej generacji, jest plastyczna, jest „całością stosunków międzyludzkich”, jak napisał Marks w 1845 roku2. Marksiści nowej generacji, niezależnie od tego, czy wyznają radykalne teorie rasy, płci i klimatu, zgadzają się z kulturowym egzegetą Marksa, Antoniem Gramscim, uznającym, że człowiek „zmienia się nieustannie wraz ze zmianami stosunków społecznych”3. Najważniejsze zaś, że całkowicie zgadzają się z poglądem Marksa wyrażonym w Manifeście komunistycznym, że „historia wszystkich dotychczas istniejących społeczeństw jest historią walki klasowej”4. Jedyna różnica polega na tym, że w rozumieniu marksistów nowej generacji klasa nie ma charakteru ekonomicznego, lecz jest zakorzeniona w niezmiennych cechach rasy, płci i tak dalej.

Trwałość i skuteczność tak odnowionej taktyki z jednoczesnym zachowaniem odwiecznej strategii i celów marksizmu przerosły marzenia Stalina, Algera Hissa (szpiega Departamentu Stanu) czy nieporadnego Gusa Halla (wieloletniego przywódcy Komunistycznej Partii USA). W trzecim dziesięcioleciu XXI wieku, w wyniku konsekwentnej kampanii destabilizacyjnej zorganizowanej przez marksistów w Stanach Zjednoczonych i za granicą, udającej ruch na rzecz „sprawiedliwości społecznej”, ta nowa wersja marksizmu podbija wszystkie nasze instytucje.

Wpływ marksistów nowej generacji jest dziś odczuwalny nie tylko na uniwersytetach i w szkołach, lecz w zakładach pracy, koszarach wojskowych, muzeach, klubach sportowych i innych instytucjach związanych z rozrywką, a nawet w miejscach kultu religijnego. Niewielu nauczycieli szkół podstawowych, pracowników działów kadr czy kustoszy muzeów nazwałoby siebie marksistami (choć do marksizmu przyznaje się zaskakująco duża liczba profesorów szkół wyższych5), ale zbyt wielu z nich uczyło się o ideach Marksa i jego naśladowców, takich jak Antonio Gramsci, Paulo Freire i Kimberlé Crenshaw.

A zatem, bez względu na to, czy zdają sobie z tego sprawę, czy nie, za każdym razem, gdy głoszą pogląd, że społeczeństwo jest podzielone na ciemiężycieli i uciskanych lub że Amerykanie muszą zmienić swój system pojęć albo że kapitalizm zabija planetę, rozpowszechniają nową wersję marksizmu. Idee te zyskują na znaczeniu od lat osiemdziesiątych, a teraz są u szczytu popularności. Po wstrząsie spowodowanym zamieszkami w 2020 roku szefowie naszych najważniejszych instytucji kulturalnych przyjęli narrację rewolucyjnej BLM, zgodnie z którą Ameryka jest opresyjna i systemowo rasistowska, a zatem cały system wymaga całkowitego odnowienia.

Rewolucyjne odnawianie aparatu pojęciowego lub całego systemu („system” to słowo pochodzenia greckiego, które oznacza zorganizowany zbiór doktryn, idei lub zasad używanych do wyjaśnienia całości) można zaobserwować szczególnie w miejscach, które wpływają na świadomość, kim jesteśmy. Promowanie przez Smithsonian „Latino Exhibit”, prekursora nowego Narodowego Muzeum Amerykańskich Latynosów, idei, że Latynosi są ofiarami w Ameryce, służy hołubieniu resentymentów6. Oszpecenie domów prezydenckich w Monticello i Montpellier miało zohydzić nie tylko dziedzictwo Thomasa Jeffersona i Jamesa Madisona, ale całą amerykańską historię. Jak ujęła to Brenda Hafera, „kiedy te tradycje, nasze dziedzictwo republikańskich zasad, zostaną wystarczająco i nieodwracalnie splamione, amerykański reżim będzie gotowy do transformacji. Szarganie pamięci o pokoleniu założycieli jest częścią tego rewolucyjnego projektu”7. Nagłe zakwestionowanie różnic między płciami przez takie osoby i organizacje jak Lia Thomas, Drag Queen Story Hour i Genderbread Person ma wzbudzić wątpliwości w sprawie, która dotąd była bezdyskusyjna: co do naszej płci. Sex Ed for Social Change (SIECUS – Edukacja Seksualna na Rzecz Zmiany Społeczeństwa) – organizacja tak potężna, że pisze wytyczne dotyczące kompleksowej edukacji seksualnej dla Centers for Disease Control [Ośrodków Zwalczania Chorób]8 – już samą nazwą zdradza, że jej celem jest transformacja społeczna. „Edukacja seksualna ma moc wywoływania zmian społecznych na dużą skalę” – podkreśla SIECUS na swojej stronie internetowej9.

Innymi słowy, przechwałki Nikity Chruszczowa, że zniszczy Zachód, okazały się czcze, ale marksiści nowej generacji wykonali dobrą robotę, wyciągając włókna z zachodniej tkanki kulturowej, być może z zamiarem jej całkowitej degradacji. Wprawdzie na ścianach gabinetów rządowych nie wiszą portrety Marksa, Engelsa i Lenina, ale marksizm święci tryumfy większe, niż mogliśmy się spodziewać w 1989 roku, a więc w chwili, gdy historia miała się zakończyć.

Rok 1989

Rok 1989 był tak istotny w tej transformacji, że zarówno ewolucję komunizmu, jak i jego dyslokację odnotowała wówczas gazeta, która wciąż uważała się za „wiarygodne źródło informacji”. Wnikliwa dziennikarka „The New York Times” pod koniec 1989 roku napisała artykuł, w którym zauważyła, że marksistowscy profesorowie przejmują amerykańskie uczelnie dokładnie w tym samym czasie, gdy miliony ludzi żyjących dotychczas pod rządami reżimów zaprojektowanych zgodnie z marksistowską ideologią zrzucają właśnie ich jarzmo. „Podczas gdy ideologiczni spadkobiercy Karola Marksa w krajach komunistycznych próbują zmodyfikować spuściznę polityczną swojego patrona, jego intelektualni spadkobiercy na amerykańskich kampusach właśnie kończą swoje przeobrażenie z krnąbrnych, zewsząd krytykowanych outsiderów w zasymilowanych akademickich insiderów. Można to uznać za sukces studiujących problematykę walki klas, niegdyś uważanych za wywrotowców”10 – tymi słowami rozpoczynał się artykuł pod tytułem Education: The Mainstreaming of Marxism in US Colleges [Edukacja. Marksizm staje się głównym nurtem w amerykańskich szkołach wyższych].

Artykuł napisała dziennikarka wprawiona w rozumieniu komunistów, szefowa moskiewskiego biura gazety w latach 1985–1988, Felicity Barringer. Tekst ten dotyczył ważnego punktu zwrotnego w historii współczesnego marksizmu, rzucając światło na pojawiające się trendy i przemiany, które ujawniły się w pełni za życia kolejnego pokolenia, w trzecim dziesięcioleciu XXI wieku.

Rok upadku muru berlińskiego okazał się punktem zwrotnym również pod innymi względami. Był to bowiem rok, w którym prawnicy czarnoskórzy, azjatyccy i, przynajmniej w jednym wypadku, pochodzenia meksykańskiego, oficjalnie zapoczątkowali nową dyscyplinę naukową, nazywając ją krytyczną teorią rasy (KTR). KTR, będąca początkowo mieszanką pomysłów różnych szkół prawniczych, przygotowała grunt dla zmian, które miały się dokonać dziesiątki lat później. KTR była świadomie rewolucyjną strategią – postrzeganą i przedstawianą jako taka przez jej twórców. „Według mnie krytyczna teoria rasy uznaje, że rewolucjonizowanie kultury zaczyna się od jej radykalnej oceny” – napisał w 1995 roku ojciec chrzestny KTR, Derrick Bell11. KTR dała impuls rozwojowy zarówno dla idei, że rewolucja będzie się odwoływać do problemów rasy, płci, środowiska i tak dalej, jak i dla dążenia do całkowitej zmiany ram koncepcyjnych społeczeństwa.

W tymże 1989 roku były członek krajowej grupy terrorystycznej Weather Underground, który wcześniej odsiadywał wyrok za napaść i pobicie, otworzył ośrodek szkoleniowy w Los Angeles, gdzie rozpoczął szkolenie nowych bojowników rewolucji w organizowaniu społeczeństwa i marksizmie-leninizmie. Eric Mann nazwał swoje nowe dzieło Labor Community Strategy Center [Centrum Strategicznym Społeczności Pracy]. Choć początkowo nie było ono szerzej znane, wkrótce miało odegrać ważną rolę. Kilka lat po jego inauguracji centrum zatrudniło pewną siedemnastolatkę; zapoczątkowała ona ruch, który zaburzył amerykański styl życia bardziej niż jakakolwiek organizacja wcześniej. Tą siedemnastolatką była Patrisse Cullors, współzałożycielka Black Lives Matter (BLM).

Mann nie krył się z tym, co zamierzał zrobić z młodymi umysłami mniejszości rasowych. Tak pisał w „Boston Review”: „Labor Community Strategy Center to lewicowa inicjatywa, zapoczątkowana w 1989 roku – czyli mniej więcej wtedy, kiedy upadł mur berliński – aby zastanowić się nad tym, jakie rewolucyjne działania należy podjąć w okresie reakcji. Nasza praca koncentruje się na szkoleniu nowego pokolenia czarnoskórych i latynoskich aktywistów na temat tradycji czarnej rewolucji, problemów Trzeciego Świata i organizacji komunistycznych12.

Tym, co łączyło Manna, KTR i profesorów opisanych przez Barringer, było skupienie się na szkoleniu przyszłych pokoleń w marksistowskim sposobie myślenia. Marksiści, teraz w pełni wyzwoleni z moskiewskich kajdan, wdrażali plan rewolucji przez kulturę. Dzisiejsza strategia jest zatem realizowana przez marksistów kulturowych – to znaczy rewolucjonistów, którzy zgadzają się z Gramscim, że przynajmniej na Zachodzie rewolucja może nadejść dopiero po latach indoktrynacji kulturowej, demontażu istniejącej narracji kulturowej społeczeństwa i zaszczepieniu nowej, nie zaś w wyniku ekonomicznych lub społecznych tarć, które doprowadziłyby do buntu.

Marksiści kulturowi uwalniają się nawet od Marksa, a przynajmniej od niektórych jego taktyk, zachowując jednocześnie jego podstawowe cele strategiczne, a więc zniszczenie „wszystkiego, co istnieje”13, zastąpienie kapitalizmu centralnym planowaniem i usunięcie trójpodziału władzy w demokracji przedstawicielskiej. W ten sposób marksiści kulturowi korygują założenie Marksa, że zmiany w „materialnych siłach produkcji” determinują moment wybuchu rewolucji. Przekonania kulturowe są również siłami materialnymi, jak ujął to Gramsci. Robotnik zajmuje tylne siedzenie. Tam, gdzie dawni lewicowcy mówili o konieczności ratowania klasy robotniczej lub proletariatu, lewicowcy XXI wieku upominają się o „zmarginalizowanych” lub „członków wspólnot zaniedbywanych”. Jest to komunikat w urzędniczym języku adresowany do nie-białych, który przydaje się wtedy, gdy rząd próbuje ukryć politykę świadomą rasowo lub po prostu mówi o „kolorowych”, gdy nie musi niczego ukrywać.

Dzisiejsi marksiści kulturowi wykorzystują rasę, płeć, klimat lub dowolne inne kwestie społeczne, aby zaszczepić w młodych ludziach poczucie niezadowolenia z istniejącego systemu, a tym samym podsycić chęć odrzucenia tradycji i opowiedzenia się za radykalnymi zmianami. Aby dokonać takiego przeprogramowania, marksiści musieliby zinfiltrować, a następnie przejąć instytucje o zasadniczym znaczeniu dla kultury. W roku obalenia muru, 1989, to przejęcie dokonało się już w takim stopniu, że zostało odnotowane przez gazetę.

Barringer szczególnie trafnie oceniła najistotniejsze trendy, które odróżniały nowy marksizm od marksizmu ortodoksyjnego. Zauważyła mianowicie, że w wyniku przesunięcia punktu ciężkości ze spraw ekonomicznych na społeczne klęska komunizmu w Związku Sowieckim i w zniewolonych przez niego państwach za żelazną kurtyną zdawała się nie niepokoić cytowanych przez nią marksistowskich naukowców. Byli oni wręcz zadowoleni. „Cieszę się z tego, co dzieje się w tych krajach. Myślę, że to raczej uratuje socjalizm, niż go zabije” – powiedział John Roemer, profesor ekonomii na Uniwersytecie Kalifornijskim w Davis.

Innym charakterystycznym zjawiskiem było uznanie przez marksistów faktu, że kapitalizm ma wyraźną przewagę nad komunizmem pod względem zdolności do zaspokajania ludzkich potrzeb i pragnień. Jonathan M. Wiener, profesor historii na Uniwersytecie Kalifornijskim w Irvine, powiedział, że „marksizm musi uwzględniać ciągłą zmienność kapitalizmu, ponieważ obejmuje on coraz większą część świata”. Oczywiście profesorowie komentowali wyłącznie tę przewagę kapitalizmu i nie wychwalali wolności, jaką zapewnia ten system. Nigdy nie przeciwstawiali zdolności wolnego rynku wyzwoleniu twórczego ducha i umożliwieniu jednostkom dążenia do rozwoju nieuniknionego despotyzmu marksizmu (przed którym ostrzegał sam Karol Marks)14. Przewaga ekonomiczna kapitalizmu była ponadto opisywana jako korzyść iluzoryczna: dobrobyt przyszedł kosztem konieczności dostosowania się do ponurych dyktatów rynku, a zatem zmusił ludzi do życia w cichej desperacji. Wyższą zdolność kapitalizmu do dostarczania dóbr i usług nowi marksiści uznają za nieistotną wobec tego, że przynosi ona tylko odstręczający konsumpcjonizm.

Mimo to uznanie, że komunizm po prostu nie mógł konkurować z kapitalizmem pod względem ekonomicznym, było ważne. Do tego wniosku marksiści doszli również w latach sześćdziesiątych. Max Horkheimer, trzeci i najważniejszy przywódca szkoły frankfurckiej i twórca teorii krytycznej, powiedział tuż przed swoją śmiercią, w wywiadzie w 1969 roku, że Marks mylił się, sądząc, iż:

społeczeństwo kapitalistyczne musiałoby zostać przezwyciężone przez solidarność robotników cementowaną ich postępującym ubóstwem. Ten pogląd jest fałszywy. Społeczeństwo, w którym żyjemy, nie zubaża robotników, lecz pomaga im w dążeniu do poprawy warunków życia. Co więcej, Marks w ogóle nie zauważył, że wolność i sprawiedliwość są pojęciami dialektycznymi: im więcej wolności, tym mniej sprawiedliwości, a im więcej sprawiedliwości, tym mniej wolności15.

Pod koniec lat osiemdziesiątych nie był to już tylko pogląd starego człowieka snującego filozoficzne rozważania, lecz praktyka potwierdzona niepodważalnymi dowodami. Kapitalizm lepiej zaspokajał potrzeby człowieka, a zatem nie było powodu, by robotnik kiedykolwiek się zbuntował. Wiener zaproponował rozwiązanie tej trudności: „Musimy skoncentrować się na tym, jak ideologia konsumpcjonizmu zawładnęła świadomością klasową”16. Istniały zatem sposoby na przezwyciężenie tej trudności.

Komunistyczny podział pracy

W artykule Barringer najważniejszy był opis, jak marksizm radzi sobie z tym, że świadomość klasowa nie potrafi zainspirować wybuchu rewolucji. Zauważyła, że na uniwersytetach marksizm odnosił sukcesy przede wszystkim w tych dyscyplinach, które zajmowały się interpretacją kulturową:

Jak zauważają owi naukowcy, marksizm rozwija się nie tyle na kierunkach nauk społecznych, gdzie istnieje możliwość jego praktycznego zastosowania, ile w abstrakcyjnym świecie krytyki literackiej. To w tym świecie abstrakcji nowi radykałowie – począwszy od feministek, które twierdzą, że analiza klasowa pomija kobiety, a skończywszy na dekonstrukcjonistach, którzy twierdzą, że prawda historyczna nie istnieje – rzucili najpoważniejsze wyzwanie tym, którzy wyznają teorie walki klasowej Marksa17.

Jak wyjaśnił sam profesor Wiener, „marksizm i feminizm, marksizm i dekonstrukcja, marksizm i rasa – to tutaj toczą się ekscytujące debaty”. Eric Mann nazywa to „małym podziałem pracy”, który komuniści tworzą, dążąc do wytyczonego sobie celu, jakim jest obalenie Stanów Zjednoczonych. W wywiadzie dla wenezuelskiej stacji teleSUR Mann wspominał, jak kiedyś zapytał jednego z przywódców ruchów upominających się o prawa gejów: „Jak wpadliście na pomysł Gay Liberation Fund [Funduszu Wyzwolenia Gejów]?”. Odpowiedział: „Jak myślisz, dlaczego tak to nazwaliśmy? Ponieważ wierzyliśmy w National Liberation Fund of Vietnam [Narodowy Fundusz Wyzwolenia Wietnamu]. Nie chodziło nam tylko o małżeństwa homoseksualistów, chcieliśmy, żeby jednym z wyznaczników bycia queer było również obalenie rządu”. Mann dodał: „Wywodzę się z tradycji, w której niezależnie od tego, gdzie się rozpoczynało, wszyscy staraliśmy się zrobić tę samą rewolucję. Podział pracy nie był u nas zbyt rozbudowany”18.

Mann nie jest odosobniony. Komuniści i ich socjalistyczni bracia wciąż powtarzają, że obficie posiłkują się tematyką rasy, płci, klimatu i innymi zagadnieniami, by dążyć do rewolucyjnych celów. Były marksista, David Horowitz, często cytuje członka radykalnej grupy działającej w latach sześćdziesiątych o nazwie Studenci na Rzecz Społeczeństwa Demokratycznego (Students for a Democratic Society), który powiedział: „Problem nigdy nie jest problemem. Problemem jest zawsze rewolucja”. Jak wyjaśnił Horowitz, „innymi słowy, sprawa, o którą walczymy – czy to czarni w centrach miast, czy kobiety – nigdy nie jest tą zasadniczą sprawą, a jedynie okazją do poczynienia postępu na drodze do osiągnięcia prawdziwego celu, jakim jest akumulacja władzy niezbędnej do wywołania rewolucji”19. Trzeba to dobrze zrozumieć. Weźcie udział w dowolnym spotkaniu, na którym marksiści opracowują strategię, odwiedźcie dowolną platformę internetową, która promuje takie planowanie, a znajdziecie tam poparcie dla spraw, takich jak rasa, płeć, pisownia zgodna z zasadami gender i transpłciowość, a także indygenizm, ekologizm, animalizm lub ableizm. Za tym wszystkim kryje się gromadzenie surowej władzy. Moc ta ma zostać wykorzystana do transformacji cywilizacyjnej. Wszyscy „próbują dokonać tej samej rewolucji”, by użyć słów Manna.

Cornel West, profesor Harvardu, który napisał przedmowę do programowego tekstu KTR w 1995 roku, w artykule dla „New York Timesa” z 1991 roku również odniósł się do tego, w jaki sposób ruch postępowy będzie działał na kilku frontach. West nazwał go „nieokreślonym, rozproszonym, ale krystalizującym się postępowym ruchem, który wyłania się z amerykańskiego krajobrazu. Ruchowi temu brakuje obecnie zarówno istotnego słownictwa moralnego, jak i świadomego celu przywództwa, które mogłoby nadać mu strukturę i zapewnić trwałość. Będzie on jednak ostatecznie zakorzeniony w obecnych działaniach osób kolorowych, grup pracowniczych i ekologicznych, kobiet i homoseksualistów20.

„Mało rozbudowany podział pracy” marksistów jest w pełni wykorzystywany przez sieci, które powstały w celu szerzenia marksizmu nowej generacji na świecie i w Stanach Zjednoczonych. US Social Forum (USSF), Left Forum, LeftRoots i wiele innych ugrupowań zrzesza ekologów, feministki, aktywistów zwalczających nierówności rasowe i działaczy na rzecz praw osób transpłciowych, co daje pewność, że wszyscy pracują razem pod wielkim antykapitalistycznym „czerwonym namiotem”.

Na konferencji Left Forum w 2015 roku, najważniejszym spotkaniu marksistów z całego świata, odbyły się między innymi panele: „Climate Justice and Energy Democracy” [Sprawiedliwość klimatyczna i demokracja energetyczna], „The Climate Mobilization: A Route to Reclaiming Democracy and Preventing Ecological Collapse” [Mobilizacja klimatyczna – droga do odzyskania demokracji i zapobiegania zapaści ekologicznej] oraz „The Climate Crisis Is a Democracy Crisis: Why We Need a Democratic Revolution in the US and Beyond” [Kryzys klimatyczny jest kryzysem demokracji.Dlaczego potrzebujemy rewolucji demokratycznej w Stanach Zjednoczonych i nie tylko], by wymienić tylko trzy z kilkunastu poświęconych ekologii. Wyświetlono krótkometrażowy film Climate Justice: The US Left and the Problem of the State [Sprawiedliwość klimatyczna: amerykańska lewica i problem państwa]. Był też panel zatytułowany „The Transgender Tipping Point Is Crushing Us: Trans Politics in the Era of Visibility” [Punkt krytyczny transpłciowości nas przygniata: Polityka trans w epoce widoczności]. Jeszcze inny panel oferował dla każdego coś miłego: „Restorative Justice for All? Race, Class, Gender, Disability, and Animal Liberation” [Sprawiedliwość wynagradzająca dla wszystkich? Rasa, klasa, płeć, niepełnosprawność i wyzwolenie zwierząt]21. Rasa była oczywiście jednym z głównych tematów konferencji. Nie powinno też dziwić duże zainteresowanie klimatem. Założyciel Greenpeace, Patrick Moore, powiedział, że pod koniec lat osiemdziesiątych przestał zajmować się ekologią, ponieważ wśród działaczy tego ruchu zauważył to samo zjawisko, które dotyczyło – o czym pisała Barringer – środowiska akademickiego: gdy opadła żelazna kurtyna, klimatem zaczęli się zajmować wszyscy zwolennicy Związku Sowieckiego.

Na temat USSF, która jest prawdopodobnie najważniejszą „siecią sieci”, piszemy szczegółowo w rozdziale 7. Tu nadmienimy tylko, że rozpoczęła swoją działalność w Atlancie w 2007 roku jako odgałęzienie globalnego Światowego Forum Społecznego (World Social Forum – WSF), które zostało założone w Porto Alegre w Brazylii w 2001 roku. W Atlancie panele dotyczyły najrozmaitszych frontów rewolucji. Odbyły się na przykład warsztaty na temat „The Sky as a Common Resource: Fighting Global Warming by Asserting Equal Rights to Our Atmosphere” [Niebo jako wspólny zasób: walka z globalnym ociepleniem poprzez zapewnienie równych praw do naszej atmosfery]22; Grupa Robocza Kobiet USSF, we współpracy z SisterSong, „zorganizowała ponad 70 warsztatów i wydarzeń związanych z płcią”23; jeszcze inna grupa poprowadziła panel pod tytułem „Beyond Reform or Revolution: Economic Transformation in the US” [Poza reformą lub rewolucją. Transformacja gospodarcza w Stanach Zjednoczonych]24, a kolejna – dyskusję na temat „Race, Gender, Nationality: A Fight for the Right to the City” [Rasa, płeć, narodowość: Walka o prawo do miasta]25.

Ale to tylko taktyka. Tym, co łączy wszystkie te inicjatywy, jest marksizm, co widać na przykładzie warsztatów w Atlancie w 2007 roku zatytułowanych „The Red Tent; the Court of Women; Feminism, Race and Class” [Czerwony namiot; dwór kobiet; feminizm, rasa i klasa]26. Owe konferencje dotyczą tego, jak wykorzystać władzę, by zniszczyć kapitalizm i wszystko zmienić. Jeden z największych warsztatów w Atlancie, który trwał cztery godziny, dotyczył „rewolucyjnej strategii i organizacji” i został zorganizowany przez Freedom Road Socialist Organization, League of Revolutionaries for a New America, Labor Community Strategy Center Erica Manna, Bring the Ruckus i marksistowskie grupy studyjne z Bay Area i Nowego Jorku27.

Do spotkania Left Forum w Nowym Jorku w 2015 roku doszło już po powstaniu BLM, około sześć miesięcy po zastrzeleniu przez policję Michaela Browna w Ferguson w stanie Missouri, które wywołało gwałtowne zamieszki. Towarzysząca im wielomiesięczna jątrząca kampania posłużyła BLM do skoordynowania działań z innymi skrajnie lewicowymi grupami. Konferencja Left Forum była kontynuacją tej misji, a zatytułowano ją „No Justice, No Peace” [Nie ma sprawiedliwości, nie ma pokoju], czyli jednym z głównych haseł pojawiających się w Ferguson. Do najważniejszych wydarzeń konferencji należało przemówienie współzałożycielki BLM Alicii Garza, która od razu przeszła do sedna sprawy. „Nie powstanie świat, w którym czarne życie miałoby znaczenie, jeśli będzie to świat kapitalistyczny, i nie da się pokonać kapitalizmu, nie podejmując walki z uciskiem narodowym i uciskiem ze względu na płeć” – powiedziała Garza i otrzymała burzliwe oklaski. „Black Lives Matter to coś znacznie więcej niż hashtag. Black Lives Matter to zorganizowana sieć ugrupowań działających w dwudziestu sześciu miastach na całym świecie”.

Garza dodała, że „naszym zadaniem jest zbudowanie lewicy”, ale ostrzegła, że zgromadzeni wokół niej marksiści nie zdobędą „rzeczywistej władzy politycznej, władzy gospodarczej i władzy społecznej za pomocą sloganów i biuletynów”. Do pokonania kapitalizmu potrzebna jest „zorganizowana, skonsolidowana, wielozadaniowa, wielokierunkowa lewica”28.

Ta książka

Jeśli kiedykolwiek skrycie podejrzewaliście, że wszystkie sposoby, które lewica stosuje (io czym marzy), żeby przekształcić społeczeństwo i ludzką naturę, mogą być ze sobą powiązane, to ta książka ma te podejrzenia potwierdzić i pomóc wam połączyć pozornie niezależne zjawiska w jedną całość. Ma was uspokoić, pokazać, że nie jesteście szaleni i nie wyznajecie teorii spiskowych. Wykorzystywanie rasy, płci, orientacji seksualnej, klimatu, sprawiedliwości społecznej, płci kulturowej (gender) i praw zwierząt; odraza do piękna i wzniosłości; związany z tym kult brzydoty, chaosu i nieporządku; zredukowanie rodziny i porzucenie Boga – te i wiele innych różnorodnych zmagań to fronty większej wojny. Germán Parodi z organizacji Disabled in Action w Pensylwanii oświadczył w wenezuelskiej sieci medialnej teleSUR, że powodem, dla którego pomógł zorganizować USSF w Filadelfii w 2015 roku, było to, że „wszyscy jesteśmy uciskani i jesteśmy tego świadomi, ale to sprawia, że wielu z nas walczy o ochłapy. Jesteśmy bardzo podzieleni i pracujemy nad różnymi kwestiami, ale Forum Społeczne łączy nas wszystkich”29. Marksiści nowej generacji świadomie organizują ludzi wokół tych rozmaitych zagadnień, z których każde służy wspólnemu dalekosiężnemu celowi, jakim jest demontaż kapitalizmu i zburzenie porządku politycznego. Organizacje poświęcone wspieraniu odrębnych celów skupiają odrębne grupy ekspertów i aktywistów, ale łączy je wspólny cel, jakim jest zmiana porządku społecznego.

Marksizm nowej generacji jest zatem nowym obszarem frontowym w stusiedemdziesięcioletniej wojnie, która siała spustoszenie we wszystkich zakątkach świata. Jest to marksizm kulturowy Gramsciego – pomysł, że w celu dokonania transformacji cywilizacyjnej należy najpierw podkopać fundamenty obecnej kultury; żonglowanie rozmaitymi problemami, aby rozniecić żale; wykorzystanie oddolnych ruchów do pozyskania bojowników do walki w poszczególnych kampaniach, udziału w demonstracjach, a nawet do wszczynania zamieszek; oraz, co najważniejsze, tworzenie sieci organizacji rewolucyjnych w celu obmyślania strategicznych planów i zapewnienia koordynacji działań. Gramsci oczywiście opierał się na strukturze organizacyjnej zaprojektowanej przez Lenina, ale to za sprawą nakreślonych przez Gramsciego celu i strategii przekształcenia całej kultury powstał pomost łączący udaną rewolucję Lenina w zacofanej Rosji z tym, co widzimy dzisiaj w Stanach Zjednoczonych i innych uprzemysłowionych społeczeństwach: język poprawności politycznej, kultura zamilczania i wyniesienie statusu ofiary do rangi narodowego kultu. Są to produkty marksizmu nowej generacji, a jednym z głównych celów tej książki jest pomoc Amerykanom w jasnym zrozumieniu, że otaczające ich zjawiska rozwijają się pod ochroną czerwonego namiotu.

Jeśli ktoś to wyraźnie dostrzega, to nie znaczy, że jest zwolennikiem teorii spiskowych ani że jest „histerykiem”. Histerię wznieca od lat w całym kraju lewica, nieustannie twierdząc – na przykład jak Garza na Forum Lewicy w Nowym Jorku – że istnieje „plan pognębienia, ucisku, a nierzadko, zwłaszcza teraz, pozbycia się czarnych istnień, wyeliminowania nas”30. Histerią jest uparte powtarzanie, że jeśli nie odwrócimy natychmiast wielowiekowego procesu postępu, świat czeka zagłada z powodu zmian klimatycznych. Histeria polega też na wmawianiu wszystkim, że „język nie tylko reprezentuje przemoc, ale jako taki może być rodzajem przemocy”31.

Kiedy walczyliśmy z sowieckim marksizmem i jego zwolennikami tutaj, w Ameryce, lewica również utrzymywała, że antykomuniści szerzą teorie spiskowe lub są pod ich wpływem. W książce The Right: The Hundred-Year War for American Conservatism Matthew Continetti zwraca uwagę, że w The Origins of Totalitarianism z 1951 roku Hannah Arendt wykazała, iż „antykomunizm nie był jakąś prawicową fantazją czy »instynktowną reakcją histeryczną«, ale przemyślanym stanowiskiem najróżniejszych intelektualistów”32.

W tej książce staramy się wyjaśnić, że liberałowie, którzy nie chcą przerabiać społeczeństwa, lecz tylko je udoskonalić, mają taki sam interes w walce z marksizmem nowej generacji jak konserwatyści, którzy dbają o zachowanie tradycji. Amerykanie są dziś konfrontowani z marksizmem nowej generacji, który jest „wielowątkowym dążeniem” (multitendency) do akumulacji władzy. Marksiści nowej generacji realizujący te strategie zaszli już bardzo daleko. Ta książka szczegółowo wyjaśnia, co można zrobić, aby odebrać im te zdobycze. Pokazujemy związki między różnymi zjawiskami, aby ostrzec czytelnika, że konieczne jest stoczenie poważnej bitwy na idee, a także zaplanowanie konkretnych działań, jeśli nie chcemy zguby kraju. Jednocześnie nie możemy zapominać, że marksiści nowej generacji są Amerykanami, którym przysługują prawa konstytucyjne. Musimy ujawniać to, co robią, przedstawiając dowody, wyjaśniając rozumowanie stojące za naszymi wnioskami i zwalczać ich pomysły lepszymi ideami. Musimy również robić to bez popełniania błędów, które popełnili Joe McCarthy i John Birch Society w walce z infiltracją komunistyczną w latach pięćdziesiątych. Dęte teorie spiskowe Birchersów nie miały podstaw, a grupa została słusznie wykluczona z dobrego towarzystwa przez Barry’ego Goldwatera, „National Review” Billa Buckleya i innych z nieskazitelną antykomunistyczną reputacją, którzy nie chcieli, aby ich działalność została skompromitowana. McCarthy często miał rację, ale wysuwał niekiedy szalone oskarżenia, przez co ostatecznie stracił poparcie amerykańskiej opinii publicznej. Dlatego właśnie w tej książce posługujemy się głównie cytatami samych marksistów nowej generacji – o czym można się łatwo przekonać, kartkując dowolny fragment tej publikacji. Piszemy o tym, co deklarują na temat swoich zamiarów i co mówią o motywach swoich działań, w czym różnimy się od mediów, które ignorują to, co mówią marksiści nowej generacji, i udają, że chodzi tu jedynie o dążenie do sprawiedliwości społecznej, równości rasowej i walkę o przyjazne dla rynku programy klimatyczne.

Marksizm nowej generacji należy zwalczać z istotnych powodów – tych samych, które uzasadniały konieczność walki ze starym, sowieckim marksizmem. Marksizm jest zalegalizowanym rabunkiem; jest wyzyskiem i posługuje się manipulacją. Narzucony w myśl jego teorii kolektywizm pozbawia jednostkę podmiotowości, czyniąc z niej wydmuszkę. Rewolucyjny sposób myślenia nieuchronnie prowadzi do tyranii, ponieważ brakuje mu zasady ograniczającej lub wbudowanego mechanizmu, który w odpowiednim momencie pohamowałby jego apetyt na zmianę i władzę. Jak przypomina nam Carvalho, rewolucyjny sposób myślenia jest „z gruntu totalitarny i ludobójczy, niezależnie od jego ideologicznej zawartości w różnych okolicznościach i poszczególnych wariantach. Rewolucjonista, który nie uznaje odpowiedzialności wobec jakiejkolwiek instancji oprócz hipotetycznej przyszłości własnego wynalazku i ma silną skłonność do niszczenia podstępem lub siłą każdej przeszkody na drodze do przebudowy świata na swój własny obraz i podobieństwo, to najgorszy wróg rodzaju ludzkiego”33. Podobnie widzi to George Will, gdy pisze: „wyczulenie na problemy społeczne, któremu brakuje zasad ograniczających, ogranicza opozycję wobec siebie”34.

Można by się tu powołać na liczne przykłady, ale najbardziej zrozumiałym będzie przykład zmiany obyczajów seksualnych. W ciągu zaledwie dwudziestu pięciu lat przeszliśmy radykalną zmianę od ustawy o ochronie małżeństwa (która zakazywała małżeństw osób tej samej płci), którą w 1996 roku poparło osiemdziesięciu czterech senatorów, wśród nich Joe Biden, do orzeczenia Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych, który uznał małżeństwa osób tej samej płci za zgodne z konstytucją w sprawie Obergefell przeciw Hodges w 2015 roku, a ostatnio do powołania przez prezydenta Bidena dwojga znanych transwestytów na urzędników swojej administracji w 2021 roku35. Doszło także do znacznego wzrostu liczby Amerykanów identyfikujących się jako LGBT, o czym świadczy odnotowany w 2021 roku wzrost do 21 procent wśród osób urodzonych w latach 1997–2003, czyli dwukrotny w odniesieniu do 2017 roku (zaledwie cztery lata wcześniej)36; a wreszcie do okaleczania dzieci, którym dorośli mówią, że muszą „przejść tranzycję”37. Jaka jest następna granica? Wiele osób przewiduje legalizację poligamii i poliandrii. W licznych badaniach naukowych analizuje się również celowość społecznej akceptacji dla dorosłych interesujących się seksualnie dziećmi. „Teoria queer jest bez dna” – wykrzyknął matematyk James Lindsay, ekspert od marksistowskich zagrożeń, którymi zajmujemy się w tej książce38. „Nie ma żadnej zasady ograniczającej”.

Rozdziały

Jak napisał Robert Reilly, „intelektualny rodowód jest ważny, ponieważ wojny zaczynają się w umysłach ludzi na długo, zanim zaczynają do siebie strzelać”39. Dlatego w rozdziale 1 rozpoczynamy od intelektualnego rodowodu idei, na których opiera się marksizm nowej generacji, rodowodu obejmującego przede wszystkim Karola Marksa i utopijnych socjalistów, którzy zainspirowani rewolucją naukową i techniczną odrzucili Boga i uwierzyli w doskonałość człowieka. Rozdział 1 wyjaśnia, dlaczego toporna komunistyczna propaganda Związku Sowieckiego nie zdołała przekonać Amerykanów do rezygnacji ze swoich wolności. Amerykańscy robotnicy z przemysłowego Środkowego Zachodu, Zachodu, Wschodu i Południa nie dali się uwieść syreniemu śpiewowi bolszewizmu z amerykańskimi akcentami. Nie chcieli zniszczyć Ameryki; domagali się jedynie udziału w amerykańskim marzeniu i prezentowali postawę wysoce patriotyczną. Bez względu na to, jakie plany wobec Ameryki mieli Kreml i jego sympatycy, spełzły one na niczym. Rzut oka na to, jak marksiści próbowali przekonać amerykańskich robotników, pozwoli jednak zobaczyć późniejsze wypadki w pełniejszym świetle.

W rozdziale 2 prześledzimy źródła sukcesu marksizmu w naszym stuleciu, sięgając do lat dwudziestych i trzydziestych XX wieku, kiedy to europejscy marksiści również uznali, że proletariusze są bardzo złymi rewolucjonistami. Był to okres, kiedy powstała szkoła frankfurcka, a Antonio Gramsci pisał swoje najlepsze dzieła w faszystowskim więzieniu we Włoszech. Dopiero w latach sześćdziesiątych idee tych intelektualistów wykiełkowały i się ukorzeniły. W latach siedemdziesiątych zwłaszcza pisma Gramsciego zaczęły wywoływać tak duży oddźwięk, że jego zwolennik – Paul Piccone – stwierdził: „jeśli w historii marksizmu okres od programu erfurckiego do 1914 roku można nazwać okresem Drugiej Międzynarodówki, od 1917 roku do połowy lat dwudziestych XX wieku – leninizmem, od 1924 roku do wczesnych lat pięćdziesiątych XX wieku – stalinizmem, a od późnych lat pięćdziesiątych do wczesnych lat siedemdziesiątych XX wieku – maoizmem, to lata osiemdziesiąte XX wieku prawdopodobnie zapoczątkują coś, co można nazwać nową fazą „gramscianizmu”40. Bez wątpienia lata dwudzieste XXI wieku również należą do gramsciańskiej ery marksizmu. Rozdział 2 poświęcony jest zatem zrozumieniu źródła tych idei. Przyjrzymy się w nim także powiązaniom między Kremlem a Włochami i Niemcami. Zachodni marksiści, jak ich nazywano, stworzyli kulturową interpretację marksizmu. Kłóciła się ona z poglądami Stalina, ale w latach dwudziestych zachodni marksiści byli hołubieni przez bolszewickich intelektualistów – z których wielu, co nie powinno zaskakiwać, zginęło w okresie stalinowskich czystek w latach trzydziestych.

W rozdziale 3 wyjaśniamy rozkwit idei Gramsciego i naukowców ze szkoły frankfurckiej, w szczególności Herberta Marcusego, w kręgach nazywanych od wczesnych lat sześćdziesiątych „Nową Lewicą” w Ameryce, Kanadzie, Europie i Japonii. Charles Wright Mills, Irving Howe i inni charakteryzują stanowisko Nowej Lewicy jako amerykańską wersję akceptacji tego, że robotnik się nie zbuntuje. Podaje się wiele wyjaśnień, dlaczego lata sześćdziesiąte (zwłaszcza lata 1964–1972) były czasem rewolucyjnego zapału. Zwykle wskazuje się w nich na to, że były to lata walki o prawa obywatelskie, w których doszło do zabójstw Kennedy’ego i Martina Luthera Kinga Jr. i toczyła się wojna w Wietnamie, a także postępował proces dekolonizacji na świecie. Były to silnie oddziałujące czynniki, których połączenie spowodowało wybuchową reakcję społeczną. Istotną rolę odegrali tu również radykalni studenci; najpierw wzięli udział w podsycaniu przemocy we wczesnych latach sześćdziesiątych, następnie w aktach terrorystycznych w latach siedemdziesiątych, a wreszcie rozpoczęli przejmowanie instytucji w latach osiemdziesiątych.

Rok 1989 był punktem zwrotnym w historii kraju, ponieważ radykalni studenci z lat sześćdziesiątych, którzy, wzorując się na Fidelu Castro, Che Guevarze i Ho Chi Minie, chcieli rozpętać rewolucję w Stanach Zjednoczonych, zaczynali odnosić sukcesy w głównym nurcie. Nie zrezygnowali jednak ze swoich radykalnych planów wobec kraju.

Najlepszą ilustracją tego procesu może być życiorys jednego człowieka – który z radykała, jakim był w latach sześćdziesiątych, a następnie terrorysty, przedzierzgnął się w profesora, by na koniec zostać maklerem władzy – a mianowicie Williama Ayersa. Życie tego bogatego potomka amerykańskich przemysłowców, który stał się radykałem na Uniwersytecie Michigan w Ann Arbor, pomógł założyć Weather Underground (zidentyfikowaną przez FBI jako krajowa grupa terrorystyczna), a następnie odkrył, jak naprawdę zmienić kraj, wykorzystując środowisko akademickie, tak dobrze obrazuje naszą historię, że cały rozdział 4 poświęciliśmy opisowi metamorfozy tej postaci. W rozdziałach 4–6 przedstawiamy, kto i jak przyczynił się do tego, w jakim dziś żyjemy świecie. Chruszczow, Gramsci i Mills zmarli, ale Ayers, Mann i Kimberlé Crenshaw, zwolennicy krytycznej teorii rasy, nadal żyją, więc reprezentują żywą teraźniejszość.

Rozdział 5 poświęcony jest więc amerykańskim odgałęzieniom teorii krytycznej Horkheimera, krytycznej teorii prawa (KTP) i KTR. Jak wyjaśnił Irving Howe, Nowa Lewica poświęciła się poszukiwaniu „proletariatu zastępczego”, a jury nie było pewne, czy awangardą rewolucji będą studenci i intelektualiści, czy też czarni i inne mniejszości rasowe. Triumf KTR nad KTP zwiastował niejako uznanie przez ideologów marksistowskich, że czarni odegrają główną rolę w walce rewolucyjnej. Rewolucyjna praca organizacyjna, której poświęcił się Mann i inni w niepohamowanym dążeniu do zagarniania władzy, była nowym amerykańskim zjawiskiem; orędownikiem tego sposobu działania był emerytowany organizator Saul Alinsky. Zawiłościom tych działań poświęcamy rozdział 6.

W rozdziale 7 podejmujemy kwestię najbardziej niepokojącego i potencjalnie najbardziej destrukcyjnego aspektu marksizmu nowej generacji: seksualizacji dzieci i ataku na rodzinę. Wielu czytelników może sądzić, że kult transpłciowości i pojawienie się książek pornograficznych w bibliotekach szkolnych to zjawiska ostatnich kilku lat. Tymczasem ataki na moralność seksualną i rodzinę były elementem socjalistycznego projektu od samego początku. Jeszcze bardziej zaskakujący jest wątek dewiacji seksualnej wśród samych myślicieli socjalistycznych. Działania na rzecz ochrony amerykańskich dzieci przed tą plagą wymagają lepszego zrozumienia jej źródeł i prawdziwych celów owej demoralizacji, co wyjaśniamy w tym rozdziale.

Rozdział 8, naszym zdaniem jeden z najważniejszych w książce, przedstawia infrastrukturę stworzoną przez międzynarodową lewicę na półkuli zachodniej. Budowanie sieci rozpoczęło się w latach osiemdziesiątych, ale dopiero upadek komunizmu w Europie Środkowo-Wschodniej w 1989 roku spowodował przełom w tej sferze. Castro na Kubie, Luiz Inácio Lula da Silva w Brazylii i inni marksistowscy przywódcy zdali sobie sprawę, że muszą zmienić swoje podejście do zagadnienia. Spotkali się oni w Brazylii w lipcu 1990 roku i w dokumencie końcowym stwierdzili: „Przyjrzeliśmy się kryzysowi w Europie Wschodniej […] [i] dokonaliśmy przeglądu rewolucyjnych strategii lewicy oraz celów, jakie narzuca nam sytuacja międzynarodowa”41. Czerpiąc obficie z idei Gramsciego, opracowali strategię eksportu swojej rewolucji do Stanów Zjednoczonych, który miałby polegać na przekształceniu kultury przez rozległą sieć organizacji, a nie poprzez szybką i gwałtowną rewolucję.

W rozdziale 8 przyglądamy się zatem rozmaitym sieciom – takim jak LeftRoots, Left Forum, USSF, Freedom Road i innym – oraz organizowanym przez nie spotkaniom, na których marksiści się gromadzą, opracowują strategie i pracują nad zwiększeniem siły oddziaływania. Jak powiedziała na spotkaniu Forum Społecznego w 2010 roku w Oakland w Kalifornii Alicia Garza, przywdziana w palestyńską arafatkę, „Forum Społeczne to nie konferencja [Garza poprosiła uczestników swojego panelu o powtórzenie tego zdania, by podkreślić jego wagę] […], to proces budowania ruchu!”42. To właśnie te sieci przygotowały działaczkę i innych założycieli BLM na moment, który miał nadejść, i to z ich pomocą po 2013 roku mogli oni promować w internecie ruch BLM i wywoływane przezeń zamieszki.

W rozdziale 9 piszemy, dlaczego Stany Zjednoczone trzeba ocalić i jak można to osiągnąć. Ameryka służy fundamentalnemu celowi, który zdaniem autorów jest inspirowany przez Boga. Nie trzeba jednak być chrześcijaninem, aby zgodzić się, że Stany Zjednoczone łączą w sobie wszystkie cechy, temperamenty, zalety i wartości, które sprawiają, że Amerykanie mają wyjątkowe kwalifikacje do obrony wolności. Stany Zjednoczone bardzo się zmieniły od czasu, gdy przewodziły międzynarodowej koalicji przeciw sowieckiemu komunizmowi od końca II wojny światowej do 1990 roku – ale wszystkie cechy charakteru, które sprawiły, że najpierw podjęły walkę i ostatecznie ją wygrały, nadal istnieją. Rozdział 9 wyjaśnia, że chociaż wobec tego samego kulturowego zagrożenia marksistowskiego stoi cały świat, to główna bitwa toczy się tutaj. Do walki z marksizmem nowej generacji skłania nas nie tylko moralny imperatyw, lecz także odpowiedzialność egzystencjalna.

Autorzy tej książki podeszli do swojego zadania w pełni świadomi, że obecne pokolenie nie jest pierwszym, które walczy z marksizmem. Stoimy na ramionach takich gigantów jak: Bill Buckley, Henry Regnery, Whittaker Chambers, James Burnham, Lee Edwards, Ed Feulner i M. Stanton Evans, by wymienić tylko kilku. Inni, którzy należeli do kręgów politycznych, na przykład Harry Truman, John F. Kennedy, Richard Nixon, Joe McCarthy (tak) i J. Edgar Hoover, są być może bardziej kontrowersyjni ze względu na podejmowane przez nich działania, które uważali za konieczne, ale mimo to dołączyli do intelektualistów. Pozostawili bogatą spuściznę pomysłów i sposobów działania, z których można czerpać. Polemiki wokół tej ostatniej grupy przypominają nam jednak, że w wewnętrznej walce z infiltracją zręczne zarządzanie jest o wiele istotniejsze niż w zewnętrznej walce z wrogiem, która przyciąga więcej niedzielnych bojowników i sezonowych patriotów. Dlatego rozdział poświęcony rozwiązaniom problemu rozpoczynamy od omówienia wniosków z doświadczeń przeszłości, zarówno tych, które były sukcesami, jak i tych, które okazały się porażkami.

Następnie zbadamy, co poszczególni Amerykanie mogą dziś zrobić, aby walczyć z komunistyczną plagą marksizmu nowej generacji. Potrzebujemy oddolnych działań, które ujawnią praktykę propagowania w szkołach ideologii woke, dadzą odpór praktykowaniu sesji publicznych osądów w miejscach pracy i położą kres bezprawnemu narażaniu dzieci na perwersyjne praktyki, takie jak godzina opowieści drag queen.

Aktywiści nie mogą jednak zrobić nic ponad to, zastanowimy się więc, co może zrobić rząd, aby uwolnić instytucje od żelaznego uścisku marksistów. W książce często pojawi się nazwisko gubernatora Florydy Rona DeSantisa, ponieważ zrobił on wiele, aby w swoim stanie utrzymać marksistów nowej generacji w ryzach. Wspominamy również inne nazwiska. Wskazujemy na zasługi ministra skarbu Zachodniej Wirginii Rileya Moore’a, a także inne osoby prezentujące prostolinijność i odwagę.

Celem tej książki jest nagłośnienie tego, co się dzieje, pokazanie powiązań między pozornie niezależnymi zjawiskami, a następnie zaproponowanie rozwiązania problemu. Nie będzie to łatwe. Autorzy wiedzą aż za dobrze, że sprzeciw wobec marksizmu nowej generacji nie jest najbardziej popularną postawą, zwłaszcza gdy ci, którzy szerzą te idee, ukrywają się za tak wzniośle brzmiącymi kampaniami, jak sprawiedliwość rasowa i społeczna, równość seksualna, miłość i ratowanie planety. O wiele łatwiej jest odwrócić wzrok i udawać, że nic się nie dzieje lub że dzieje się dobrze. My nie obraliśmy tej prostszej drogi, lecz chcemy, by nasza książka stanowiła wezwanie do stawienia czoła zagrożeniom, jakie stwarza marksizm nowej generacji.

ROZDZIAŁ 1

Tło obecnego kryzysu

Marksizm tkwi u podłoża obecnej kampanii wymierzonej w amerykański eksperyment uporządkowanej wolności. Wiemy o tym, ponieważ powiedzieli to jej przywódcy. Nawet gdy próbują oni to ukryć lub przemilczeć, możemy rozpoznać charakterystyczne cechy marksizmu w ich światopoglądzie, taktyce i celach. Zjawisko, które obserwujemy dzisiaj, nie jest jednak całkowicie tożsame z marksizmem w jego pierwotnej wersji, dlatego nadajemy mu odrębną nazwę „marksizm nowej generacji”; jest to najnowszy wariant marksizmu kulturowego, który narodził się w ubiegłym wieku. Naszą misją jest zarówno zrozumienie, jak i wyjaśnienie marksizmu nowej generacji. Dla wielu osób zaskakujące jest to, że ideologia z tak bogato udokumentowaną historią porażek, doprowadzająca do takich strat w ludziach, może być wciąż atrakcyjna. A jednak, z jakiegoś powodu i wbrew rozsądkowi, tak jest. Nasz cel to pojęcie, dlaczego tak się dzieje, aby chronić przed tą ideologią nasze wolności i życie, a ostatecznie ją pokonać.

Aby to osiągnąć, musimy zacząć od marksizmu oryginalnego. Skąd się wziął? Czym marksizm różnił się od innych ruchów rewolucyjnych, takich jak anarchiści? Dlaczego początkowo nie znalazł żyznej gleby w Europie czy Stanach Zjednoczonych? Jakie zmiany pozwoliły na jego ostateczny sukces? Jaki jest jego cel? Zrozumienie odpowiedzi na te pytania ma zasadnicze znaczenie dla naszej obecnej walki z marksizmem nowej generacji.

Aby w pełni zrozumieć trajektorię marksizmu w czasie, a zwłaszcza jego niesłabnącą atrakcyjność pomimo niezaprzeczalnych porażek, należy zrozumieć nie tylko jego unikatowe cechy, lecz również to, co ma wspólnego z innymi ideologiami. Marksizm jest bowiem tylko jedną z wielu ideologii, które od wieków głoszą, że człowiek może stworzyć idealne społeczeństwo tutaj na ziemi, że można wyeliminować niezgodę i niedostatek, że można wyeliminować nierówności majątkowe i że wszystko to można osiągnąć przez podporządkowanie interesów jednostki interesom społeczności.

Argumenty za wspólnotową utopią przedstawiał już Platon, który zasugerował, że chociaż idealne społeczeństwo nie istnieje, można je stworzyć. W idealnym mieście Platona, pod przywództwem elitarnych, dobrze wykształconych filozofów-królów, nie byłoby już wojen, ubóstwa, głodu ani wrogości. Wyeliminowano by nuklearną rodzinę i zapanowałaby pewna forma protokomunizmu – przynajmniej wśród klas wyższych. Oczywiście dziś logicznie myślący ludzie z łatwością dyskredytują takie utopijne wizje, ponieważ, znając przykłady Związku Sowieckiego, Chin, Kuby, Wenezueli, Korei Północnej i Wietnamu Północnego, wiemy aż za dobrze – że nieuniknionym rezultatem utopijnych aspiracji jest tyrania.

Nie chcemy przez to powiedzieć, że nie powinno się stale prowadzić poważnych debat na temat celu życia, natury sprawiedliwości i tego, jak ludzie mogą najlepiej funkcjonować razem we wspólnocie w dobrze zorganizowanym społeczeństwie. Gdybyśmy nie dążyli do poprawy świata, w którym żyjemy, do zapewnienia szczęścia i dobrobytu jak największej liczbie ludzi, świat byłby zarówno nieludzki, jak i odczłowieczony. Brak dążenia do poprawy byłby wyrazem braku miłosierdzia i troski o innych i nie dałby się pogodzić z bardzo podstawową ludzką potrzebą, by mieć więcej oraz robić więcej i lepiej. Można nawet argumentować, że utopijne rozważania są niezbędną częścią takiej debaty, ponieważ dzięki nim można sobie wyobrazić lepszy świat i idealne społeczeństwo. Takie rozważania prowadzą jednak na manowce, gdy ze sfery teoretyzowania wkracza się w sferę realizacji, gdy utopia przestaje być przedmiotem abstrakcyjnych spekulacji i zaczyna być celem działań bezkompromisowych idealistów. Niezależnie od tego, czy forsują oni swoją wizję za pomocą perswazji, czy siłą, ma ona niszczycielskie skutki dla jej ofiar, a często także dla tych, którzy próbują wcielić ją w życie.

Doskonałym tego dowodem jest marksizm wprowadzony przez Włodzimierza Lenina w wyniku rewolucji bolszewickiej w 1917 roku. W ciągu zaledwie kilku pierwszych lat rewolucji zamordowano setki tysięcy przeciwników, wrogów klasowych, zbuntowanych robotników, chłopów, kułaków (właścicieli ziemskich) i Kozaków, a wśród nich wielu z tych, którzy byli zwolennikami i inicjatorami rewolucji. Aby zrozumieć głębię okrucieństwa inspirowanego marksistowskim zapałem rewolucyjnym w Rosji, wystarczy przeczytać telegram Lenina z 10 sierpnia 1918 roku:

Towarzysze! Powstanie kułaków w waszych pięciu okręgach musi zostać zmiażdżone bez litości. Interesy całej rewolucji wymagają takich działań, ponieważ rozpoczęła się właśnie ostateczna rozprawa z kułakami. Musicie dać tym ludziom przykład. (1) Powieście (to znaczy powieście publicznie, aby ludzie zobaczyli) co najmniej 100 kułaków, bogatych drani i znanych krwiopijców. (2) Opublikujcie ich nazwiska. (3) Skonfiskujcie całe ich zboże. (4) Odseparujcie zakładników zgodnie z moimi instrukcjami zawartymi we wczorajszym telegramie. Róbcie to wszystko tak, aby ludzie w promieniu wielu kilometrów widzieli to wszystko, rozumieli, drżeli i mówili sobie, że zabijamy krwiożerczych kułaków i że będziemy to robić nadal. Potwierdźcie otrzymanie i wykonanie tych instrukcji. Z poważaniem, Lenin.

P.S. Znajdźcie twardszych ludzi1.

Między 1917 rokiem a rozpadem Związku Radzieckiego rewolucja i obiecana przez nią utopia posłużyły do usprawiedliwienia śmierci – według ostrożnych szacunków – dwudziestu milionów ludzi2. Tymczasem na wiele lat przed tą krwawą epoką okrucieństwo i daremność prób stworzenia idealnego społeczeństwa przez rewolucję udowodnili we Francji jakobini. To właśnie w Rewolucji Francuskiej, która miała charakter przewrotu protokomunistycznego, po raz pierwszy doszedł do głosu nowoczesny duch rewolucji: chęć stworzenia wyimaginowanego, idealnego społeczeństwa przez całkowitą eliminację starego.

Jak dokonało się przejście od abstrakcyjnych utopijnych spekulacji Platona i Thomasa More’a do gilotyny we Francji i gułagów bolszewickiej Rosji? Odpowiedzi należy poniekąd szukać już w rewolucji naukowej Galileusza (1564–1642) i Izaaka Newtona (1643–1727), a następnie u myślicieli oświecenia. Ich idee wywołały głębokie zmiany w myśleniu o relacji człowieka z otaczającym go światem, co z kolei utorowało drogę samej rewolucji. Jak wyjaśnia James Billington, „najpierw powoli wyłoniła się idea świeckiej rewolucji w początkach epoki nowożytnej w Europie. Potem nastąpił fakt zupełnie nowego rodzaju przewrotu w największym mieście największego mocarstwa w Europie”3. Nacisk położony tutaj na znaczenie idei świeckiej rewolucji jako niezbędnego warunku wstępnego rewolucji pokazuje, jak ważną rolę w tym dramacie odegrają intelektualiści.

Śmierć Boga i doskonałość człowieka

Idea świeckiej rewolucji zaczyna się od włoskiego astronoma i wynalazcy Galileusza. Dzięki swoim licznym innowacjom i odkryciom Galileusz zapoczątkował rewolucję naukową. Nie była to jedynie kwestia nowych metod i narzędzi używanych w badaniach naukowych, lecz w istocie wyraz radykalnej zmiany sposobu porządkowania świata. W sporze Galileusza z Kościołem o naturę prawdy (ten temat będzie się przewijał w całej książce) i o to, skąd wiemy, czy coś jest prawdą, Galileusz poniósł porażkę w krótkim okresie – przegrał proces przed rzymską inkwizycją za twierdzenie, że Ziemia porusza się wokół Słońca – ale w dłuższej perspektywie został zrehabilitowany, gdyż wiedza naukowa się upowszechniła i dostarczyła dowodów na to, że Kościół się mylił. W tym starciu podważona została nieomylność Kościoła, a wiarę w sacrum zaczęła zastępować wiara w to, że nauka może odpowiedzieć na wszystkie pytania i wyleczyć wszystkie choroby. Być może najważniejszym dokonaniem Galileusza był wynalazek zwykłego teleskopu, gdyż odsłonił on przed ludzkością zupełnie nowe możliwości, włącznie z ideą, że Bóg nie stoi na piedestale, gdyż strącił go z niego człowiek.

Galileusz wykazał, że dzięki wykorzystaniu rozumu i obserwacji ludzie mogą lepiej zrozumieć świat przyrody. Jest to idea, z którą dzisiejsi marksiści nowej generacji, czyli dekonstrukcjoniści, są w stanie wojny. W tym samym czasie brytyjski polityk Francis Bacon (1561–1626) przedstawił pomysł, że istoty ludzkie mogą wykorzystać swój rozum i umiejętność obserwacji również do lepszego zrozumienia i poprawy warunków własnego życia, a nawet są w stanie doprowadzić otaczający je świat do poziomu doskonałości. Jego wiara w potencjał ludzkiej wiedzy do stworzenia doskonałego świata została najdobitniej wyrażona w niedokończonej powieści utopijnej zatytułowanej Nowa Atlantyda, którą napisał około 1623 roku. W powieści europejscy żeglarze odkrywają wyspę gdzieś na zachód od Peru, zwaną Bensalem, gdzie ludzka wiedza została podniesiona do rangi najwyższego celu: „Celem instytucji naszej jest zgłębianie stosunków, zmian i sił wewnętrznych natury tudzież rozszerzanie – jak tylko to będzie możliwe – granic władztwa ludzkiego nad nią”4. Innymi słowy, sugeruje on, że wszystko można poznać, a wtedy wszystko jest możliwe. Na przykład, za sprawą potęgi wiedzy wyeliminowane zostały wszystkie ludzkie wady: „Zrozumiecie, że nie ma pod niebem tak czystego narodu jak ten z Bensalem ani tak wolnego od wszelkich zanieczyszczeń i błędów. To dziewica świata”5.

Utopia Bacona była daleka od bezklasowej, komunistycznej utopii, którą później wyobrażali sobie Marks i Engels; jego wizję przenikała wiara chrześcijańska: w pełni uznawał znaczenie zbawienia i boskiej ingerencji; opowiadał się za wykorzystaniem nauki w służbie religii, a nie w celu jej wyparcia; doceniał znaczenie małżeństwa i rodziny; wierzył w wartość tradycji, zwłaszcza w przekazywanie mądrości przez wieki. Ponadto Bacon ufał, że w nauce kryje się potencjał rozwiązania wszystkich bolączek; taką ideę wyraził w Nowej Atlantydzie, która u oświeceniowych myślicieli, takich jak Jean-Jacques Rousseau, baron de Montesquieu i John Locke, rozwinęła się w przekonanie, że społeczeństwa mogą osiągnąć doskonałość przez ćwiczenie rozumu.

Reformy a rewolucja

Zgoda rządzonych była jedną z najważniejszych koncepcji oświeceniowych, które powstały w tym nowym kontekście, w którym człowiek mógł ulepszać świat wokół siebie, a nawet uczynić go doskonałym. Pisali o niej Locke, Montesquieu i Rousseau, ale każdy z nich rozumiał ją w diametralnie różny sposób. Najwyraźniej jest to widoczne w różnicach między rewolucją amerykańską i francuską, do których doszło niemal w tym samym czasie. Amerykańscy ojcowie założyciele, odwołujący się w większym stopniu do Locke’a i Monteskiusza oraz kierujący się głęboką znajomością i poszanowaniem historii oraz tradycji prawa naturalnego, wierzyli, że mogą opracować system, który zaakceptują wszyscy rządzeni, zarówno większość, jak i mniejszości. Ta zarodkowa forma inkluzywnej umowy społecznej widoczna jest już od zarania amerykańskiego eksperymentu, ucieleśnionego w umowie Mayflower Compact, która była w istocie pierwszą konstytucją Ameryki:

Podjąwszy, dla Chwały Bożej i postępu wiary chrześcijańskiej oraz honoru naszego Króla i Kraju, podróż w celu założenia pierwszej kolonii w północnych częściach Wirginii, niniejszym postanawiamy, uroczyście i wspólnie, w obecności Boga i siebie nawzajem; sprzymierzyć się i połączyć w cywilne ciało polityczne; w celu lepszej organizacji i zapewnienia trwałości oraz wspierania wyżej wymienionych celów: na mocy niniejszej umowy ustanawiamy, konstytuujemy i spisujemy takie sprawiedliwe i równe prawa, rozporządzenia, ustawy, konstytucje i urzędy, które w zależności od czasu będą uważane za najbardziej odpowiednie i dogodne dla ogólnego dobra kolonii i które obiecujemy należycie szanować i wypełniać.

Wśród 102 pasażerów byli zarówno pielgrzymi – żarliwi chrześcijanie, którzy starali się stworzyć społeczność wolną od moralnego zepsucia – jak i „obcy”: rzemieślnicy, kupcy i służba, którzy wybrali się w podróż przede wszystkim z pobudek ekonomicznych. Aby przetrwać w nowym świecie, potrzebowali siebie nawzajem. Musieli zatem stworzyć zestaw praw, na które wszyscy mogliby się zgodzić i które z konieczności dopuszczałyby różnice poglądów i wyznawanych wartości. Ta zarodkowa umowa społeczna znalazła później pełny wyraz w Konstytucji Stanów Zjednoczonych, której pierwsza poprawka gwarantowała nie tylko wolność wyznania, ale również, co ważne, prawo do sprzeciwu:

Kongres nie będzie tworzyć praw tyczących ustanawiania religii czy zabraniających swobodnego jej praktykowania; ograniczających wolność mowy bądź prasy czy też prawo ludności do pokojowych zgromadzeń i wnioskowania do rządu o zadośćuczynienie za szkody.

Amerykańska konstytucja powstawała drogą rozważania i kompromisu, w organicznym procesie prób i błędów, który trwał od czasu podpisania Mayflower Compact. Proces konstytucyjny był daleki od doskonałości: kompromis ze stanami południowymi oznaczał, że niewolnictwo nie zostało zniesione, jak chciało wielu przedstawicieli z północy. Ale Deklaracja Niepodległości i Konstytucja zapewniły to, co Martin Luther King Jr. określił dwa wieki później jako weksel: „obietnicę, że wszyscy ludzie, zarówno Czarni, jak i Biali, będą mieli zagwarantowane niezbywalne prawa do życia, wolności i dążenia do szczęścia”. System opracowany przez założycieli był zatem inkluzywny w swoim najgłębszym rdzeniu: prawa jednostki były święte, ponieważ były zakorzenione w Naturze i Bogu Natury. Co więcej, ponieważ wierzono, że każda osoba została stworzona na obraz Boga, niewłaściwe traktowanie innego człowieka było nie tylko ciężkim wykroczeniem, ale także grzechem przeciwko Bogu.

W ciągu półtora wieku, które upłynęło od podpisania Mayflower Compact do formalnego utworzenia Stanów Zjednoczonych w Deklaracji Niepodległości i Konstytucji, naród amerykański potrafił całkowicie porzucić praktyki, instytucje i wierzenia średniowiecznej Europy, by przyjąć nowoczesny system kapitalizmu, rozumiany tutaj jako „system oparty na prawach własności prywatnej, wolności wymiany i praworządnej władzy […] [lub] proces, w którym jednostki dobrowolnie współdziałają w dążeniu do własnych prywatnych celów, tworząc w ten sposób ład”6. Można dowodzić, że udało się to amerykańskim osadnikom tylko dlatego, że nie było w ich społeczności ugruntowanej arystokracji ziemskiej lub monarchy, z którymi musieliby walczyć (zastrzegając, że pewien rodzaj „posiadaczy ziemskich” występował wśród ludności rdzennej). Brak tych obciążeń niekoniecznie byłby warunkiem wystarczającym, by zaszły takie zmiany. Choć przybycie osadników do nowego świata, gdzie mogli zacząć wszystko od początku, co dawało im pewne atuty, to oprócz tego ważnego kolonialnego aspektu istotne było to, że pielgrzymi byli pod silnym wpływem starożytnych myślicieli z Grecji i Rzymu, a także filozofów oświecenia, takich jak John Locke. Przede wszystkim kierowali się oni wiarą chrześcijańską. John Adams napisał do Thomasa Jeffersona, że to „ogólne zasady chrześcijaństwa” były podstawą, na której zbudowano niepodległość.

Chrześcijaństwo stanowiło podstawę pewnych założeń powszechnie uznawanych przez Amerykanów. Założenia te wymienia Robert Reilly: „niezmienność ludzkiej natury; stałość wszechświata; podstawowa dobroć stworzenia; istnienie życzliwego Boga; nieodzowność chrześcijańskiej moralności i przeznaczenie człowieka do transcendentnej wieczności, a także związane z nimi ograniczenie roli polityki w życiu człowieka”7. Tak więc rewolucję amerykańską lepiej traktować nie jako rewolucję, lecz – jak to określa Ellis Sandoz – jako „antymodernistyczne odrodzenie i przeformułowanie zachodniego i angielskiego konstytucjonalizmu”8 lub – jak pisze Peter Drucker – „konserwatywną kontrrewolucję 1776 roku”9.

Tymczasem rewolucja francuska, zainspirowana utopijnymi ideami Rousseau, była zupełnym przeciwieństwem amerykańskiej: całkowicie odrzucała przeszłość, tradycję i chrześcijaństwo. Chociaż Rousseau nie był jedynym inspiratorem rewolucji francuskiej, prawdopodobnie nigdy nie przybrałaby ona takiego kształtu, jaki przybrała, gdyby nie jego radykalne koncepcje wolności, społeczeństwa obywatelskiego i państwa. Słynne dzieło Rousseau Umowa społeczna, opublikowane w 1762 roku, rozpoczyna się od najlepiej znanego, a zarazem najbardziej bezsensownego zdania, jakie kiedykolwiek napisał ich autor: „Ludzie rodzą się wolni, ale wszędzie są w łańcuchach”. Co to w ogóle znaczyło? Rousseau wierzył w mityczny stan natury, w którym człowiek rodzi się wolny, ale zostaje zakuty w kajdany przez własne namiętności i wady oraz przez osąd otoczenia. Wierzył także, że jednostka może osiągnąć wyzwolenie, a następnie doskonałość tylko pod rządami wszechmocnego państwa i po rozwiązaniu wszystkich klas i instytucji cywilnych, w tym Kościoła. W takim wszechmocnym państwie człowiek zostałby „uwolniony” od własnych egoistycznych i destrukcyjnych namiętności, a także – od ucisku innych wokół niego. Oczywiście wymagałoby to „całkowitego oddania jednostki, wszystkich jej praw i uprawnień, społeczności jako całości”10.

Rousseau przedstawiał świat wyobrażony, niemający zakorzenienia w historii i w którym wszyscy w cudowny sposób znają i zgadzają się co do „wspólnego dobra” – co samo w sobie jest wytworem fantazji – świat, w którym gromady wieśniaków normują sprawy państwowe pod dębem, postępują zawsze mądrze i rządzą światem w duchu pokoju, jedności i równości:

Dopóki ludzie zjednoczeni w pewnej liczbie uważają się za jedno ciało, mają oni tylko jedną wolę, skierowaną ku zachowaniu wspólnego bytu. Wtedy wszystkie sprężyny państwa są silne i proste; zasady jego jasne i przejrzyste; nie ma ono zgoła interesów zagmatwanych, sprzecznych; dobro ogólne ujawnia się wszędzie z oczywistością i wymaga tylko zdrowego rozsądku, by być spostrzeżone. Pokój, jedność, równość wrogie są subtelnościom politycznym. Ludzi prawych i prostych oszukać trudno z powodu ich prostoty; nie są oni nawet dość subtelni, aby się dali podejść. Gdy się widzi, jak u najszczęśliwszego ludu na świecie gromady wieśniaków załatwiają pod dębem sprawy państwowe i postępują zawsze rozsądnie, czyż można nie wzgardzić wyrafinowaniem innych narodów, które za pomocą tylu sztuk i tajemnic stają się sławne i nędzne?11

Kiedy się zdarzyło, by grupa ludzi zgromadziła się i miała jedną wolę? Kiedy zasady funkcjonowania państwa były jasne i klarowne? Kiedy relacje między ludźmi nie były zabarwione konfliktami interesów? Rousseau, być może bardziej niż ktokolwiek inny, oprócz Marksa, przywodzi na myśl słynne powiedzenie Cycerona: „Nie ma niedorzeczności, której nie powiedziałby jakiś filozof”.

Mimo absurdalności swoich stwierdzeń Rousseau wywarł niszczycielski wpływ na wiele krajów, inspirując ich utopijne rewolucje najpierw we Francji, potem w Rosji, a teraz dając impuls do rewolucji równościowej, która przetacza się przez Stany Zjednoczone. Nie wolno tej ostatniej lekceważyć. Jak zażartował Thomas Carlyle, „żył kiedyś człowiek o nazwisku Rousseau, który napisał książkę zawierającą jedynie idee, a drugie wydanie zostało oprawione w skóry tych, którzy śmiali się z pierwszego”12. Liczne pomysły Rousseau powracały przez stulecia z niszczycielską siłą, między innymi – jego wypaczona koncepcja wolności, która stanowi zupełne przeciwieństwo tego, co Amerykanie uważają za wolność. Jak wyjaśnił Robert Nisbet, „wolność dla Rousseau to dostosowanie całej egzystencji społecznej do woli państwa, zastąpienie różnorodności kulturowej mechanicznym dążeniem do równości”13. Kolektywistyczny ideał, tak bliski sercu marksisty nowej generacji, to ideał roussowski.

W ten sposób Rousseau dostarczył uzasadnienia dla zdwojonej tyranii: wszechwładnego państwa z jednej strony, a z drugiej zniszczenia instytucji i form współpracy między ludźmi, które chroniłyby ich przed wszechwładnym państwem. Znaczenie społeczeństwa obywatelskiego jako ochrony przed tyranią dostrzegał Alexis de Tocqueville, gdy pisał: „nie istnieje żadna tama zdolna powstrzymać tyrana, jeżeli pojedyncze osoby nie potrafią sztucznie i na użytek chwili powołać organizmów, które pełnią ich [zgromadzeń] funkcję”14. Atak Rousseau na instytucje społeczne był wymierzony wprost w zdolność jednostek do jednoczenia się z innymi. Jak wyjaśnia Robert Nisbet, istotną cechą totalitaryzmu jest nie tylko to, że jest on wszechmocnym państwem, ale także to, że społeczeństwo jest w nim zatomizowane: „Totalitaryzm polega na zniszczeniu więzi społecznych między ludźmi, takich jak rodzina, kościół czy uniwersytet, i zastąpieniu ich jednorodnymi relacjami obywateli z obywatelami. Jest to redukcja człowieka społecznego do człowieka politycznego i wiąże się z zastąpieniem przez państwo niezliczonych relacji, które składają się na tradycyjne społeczeństwo”15. A zatem, wraz ze zdwojoną tyranią Rousseau, narodziła się era utopijnych eksperymentów, a także państwo totalitarne. Połączenie obietnicy doskonałości jednostki z ideą, że taką doskonałość można osiągnąć jedynie przez podporządkowanie interesów jednostki „dobru wspólnemu” (czymkolwiek by ono nie było) w ramach wszechwładnego państwa, to pomysł, który nie tylko przeniósł utopijne eksperymenty ze sfery czysto spekulatywnej do sfery działania, ale także zagwarantował, że stanie się to w głęboko destrukcyjny sposób. Wizja Rousseau urzeczywistniła się w 1789 roku wraz z rewolucją francuską. Niecały rok po ratyfikacji Konstytucji Stanów Zjednoczonych francuscy rewolucjoniści zaczęli rozprawiać się ze swoją przeszłością – Kościołem, monarchią, arystokracją, swoją historią – i próbowali stworzyć polityczną przyszłość opartą na czystym rozumie, z całą władzą powierzoną państwu. Abbé Sieyès, który pomógł opracować nową francuską Deklarację Praw Człowieka i Obywatela, wyjaśnił: „Naród jest przed wszystkim. Jest źródłem wszystkiego. Jego wola jest zawsze […] najwyższym prawem”16. Czternastego lipca 1789 roku rewolucjoniści przypuścili szturm na Bastylię, twierdzę, zbrojownię, więzienie polityczne i symbol skorumpowanej monarchii francuskiej. W amoku, który ogarnął napastników, gubernator Bastylii został ścięty, a jego głowa – osadzona na palu. Podczas gdy amerykańscy założyciele dążyli do ustanowienia republikańskiej formy rządów, w której wszyscy obywatele są równi (czyniąc oczywiście ustępstwa na rzecz południowych stanów w kwestii niewolnictwa, które, jak oczekiwali założyciele, wkrótce zostanie zniesione), Rousseau argumentował, że uległość rządzonych można osiągnąć jedynie przez wyeliminowanie tych, którzy nie chcą być ulegli. Dostarczył w ten sposób intelektualnego uzasadnienia dla hurtowej rzezi przeciwników politycznych przez francuskich rewolucjonistów – zarówno w Paryżu, jak i na prowincji. Chłopi w całym kraju powstali przeciwko właścicielom ziemskim, niszcząc dwory. Szacuje się, że w okresie zwanym Wielkim Terrorem (1793–1794) stracono lub zamordowano około czterdziestu tysięcy osób, w tym księży, szlachciców i przeciwników politycznych, a kolejne trzysta tysięcy zostało aresztowanych. Było to zupełnie inne podejście do zmian politycznych niż w Ameryce. Nic dziwnego, że później nastąpiły dekady niestabilności i przemocy.

Intelektualiści i kultura rewolucji

Te dwa odmienne przykłady rewolucji – amerykański i francuski – dały początek gwałtownym zmianom na początku XIX wieku. Przyczyniło się do nich również szybkie tempo odkryć naukowych, innowacji i industrializacji. Despotyczne monarchie, feudalne stosunki własności i poddaństwa chłopów straciły rację bytu i były nie do utrzymania. Gdy coraz większa liczba osób opuszczała wieś, by zatrudnić się w manufakturach i fabrykach, pojawiły się nowe problemy: trudne warunki pracy, przeludnienie i nędza w miastach, a w chwilach kryzysów gospodarczych – wysokie bezrobocie. Wszystkie te czynniki powodowały niezadowolenie – i to ono popchnęło mieszkańców miast i chłopów do rewolucji francuskiej w 1789 roku, robotników przemysłowych w Europie do rewolucji 1848 roku oraz rosyjskich robotników i chłopów do buntów w 1905 roku. Problemy te można było zażegnać przez zreformowanie istniejącego systemu, ale za sprawą profesjonalnej klasy intelektualistów pojawiła się kultura rewolucji, oparta na utopijnym racjonalizmie odziedziczonym po wiekach XVII i XVIII. Wielu radykalnych myślicieli uważało, że na niezadowolenie społeczne należy odpowiedzieć obietnicami wspólnej własności, rządów lokalnych rad zamiast demokracji przedstawicielskiej, a nawet raju na ziemi. Jak wyjaśnia historyk Richard Pipes, „to radykalni intelektualiści przekuwają te konkretne bolączki we wszechogarniającą siłę destrukcyjną. Nie pragną oni reform, lecz całkowitego zniszczenia istniejącego systemu, by stworzyć nowy porządek, który istniał jedynie w mitycznym wieku złotym […]. Powszechne niezadowolenie jest zatem koniecznym, ale niewystarczającym warunkiem rewolucji, które muszą być zasilane radykalnymi ideami”17. Już Lenin dostrzegał, jak ważna jest rola intelektualistów – zaprzeczając istocie spontanicznej rewolucji proletariackiej, której orędownikiem był Marks – kiedy pisał: „Bez rewolucyjnej teorji niemożliwy jest i ruch rewolucyjny”18.

Jeden z pierwszych socjalistów, Henri de Saint-Simon, zainspirował na przykład ruch, który polegał na wysyłaniu w różne miejsca Europy „misjonarzy” nawołujących do centralnego zarządzania zasobami gospodarczymi oraz potępiających wyzysk pracowników i własność prywatną. Jeden ze zwolenników Saint-Simona dobrze uchwycił zamieszanie i rozpacz, które znamionowały ten okres i miały związek, co nie dziwi, z pojawieniem się ogromnej luki powstałej w wyniku zniszczenia Kościoła:

Któż ma dać nowe życie tym gruzom? Czas nagli i sprzyja. Zasłona świątyni jest rozdarta; sanktuarium jest puste; prorocy milczą; tron jest strzaskany; królowie odeszli; bohaterowie nie żyją; a ziemia w milczeniu oczekuje zbawiciela19.

Pisarze i myśliciele oświecenia zainspirowali dążenia do przekształcenia społeczeństwa europejskiego, ale wysiłki te doprowadziły do chaosu. Skutecznie obalili stary monarchiczny, chrześcijański porządek, ale nie stworzyli nowego, harmonijnego społeczeństwa wolnego od niedostatku i konfliktów. Jak pisał Edmund Wilson:

Początek XIX wieku był okresem burzliwym […]. Racjonalistyczna filozofia osiemnastego wieku, z której czerpała rewolucja francuska, wciąż stanowiła tło myślenia większości ludzi […], ale ta racjonalistyczna filozofia, od której oczekiwano rozwiązania wszystkich problemów, nie zdołała uratować społeczeństwa ani przed despotyzmem, ani przed ubóstwem20.

W takim świecie w 1818 roku w zamożnej rodzinie w Trewirze w Niemczech urodził się Karol Marks. Jako młody mężczyzna był patologicznie skoncentrowany na sobie, rozrzutny i zdradzał symptomy opętania. Pokazał najciemniejsze aspekty tego, co oznacza zastąpienie Boga człowiekiem. W wierszu zatytułowanym Ludzka duma Marks napisał: „Wtedy będę stąpał jak Bóg i zwycięzca po ruinach świata, a nadając moim słowom siłę tworzenia, poczuję się równy stwórcy”. W jednym z utworów zamieszczonych w zbiorze wierszy zatytułowanym Pieśni poganina czytamy:

To mroczna forma z Trewiru,
Uwolniony z pęt potwór,
Pewnym siebie krokiem
Uderza obcasami o ziemię
I z wściekłością wznosi ramiona ku niebu.

Jakby chciał schwycić sklepienie niebieskie
I opuścić je na ziemię.
W szale wściekłości nieustannie wymachuje budzącą postrach pięścią,
Jakby tysiąc diabłów chwytało go za włosy.

Marks wstąpił na Uniwersytet Berliński, którego najbardziej poważanym i najwybitniejszym profesorem był filozof G.W.F. Hegel. Chociaż Hegel zmarł kilka lat przed tym, jak Marks podjął studia, jego myśl nadal silnie oddziaływała, zwłaszcza na Młodych Heglistów, czyli grupę osób głęboko krytycznych zarówno wobec chrześcijaństwa, jak i panującego systemu politycznego. Po krótkiej karierze dziennikarskiej w 1843 roku Marks wraz z żoną przeniósł się d-o Paryża, gdzie poznał radykalnych myślicieli, takich jak Heinrich Heine, Michaił Bakunin, Pierre-Joseph Proudhon i Fryderyk Engels. Przyjaźń z Engelsem przerodziła się we współpracę, która trwała przez resztę życia.

Ich pierwszą wspólną publikacją była Święta rodzina, książka, której tytuł nie odnosił się do Świętej Rodziny w rozumieniu chrześcijańskim, ale do Młodych Heglistów; Marks niegdyś do tej grupy należał, by następnie doprowadzić w niej do rozłamu. Marks i Engels zaczęli rozwijać swoją radykalną ideologię. Jak napisała jedna z ówczesnych gazet, „każda linijka nawołuje do buntu […] przeciw państwu, kościołowi, rodzinie, prawu, religii i własności […]. Ze szczególną estymą traktuje się najbardziej radykalny i najbardziej otwarty komunizm, co jest tym bardziej niebezpieczne, że panu Marksowi nie można odmówić ani niezwykle szerokiej wiedzy, ani umiejętności korzystania z polemicznego arsenału logiki Hegla, popularnie nazywanej »żelazną logiką«”21.

W Europie krążyły w tym czasie rozmaite nurty rewolucyjnych idei. Wiele z nich miało charakter utopijny lub komunistyczny; niektóre były wierne religii chrześcijańskiej, podczas gdy inne ją odrzucały; jedne wzywały do radykalnego zerwania z przeszłością, drugie opowiadały się za bardziej stopniowymi zmianami. Nawet wśród rewolucjonistów nie było zgody co do tego, na czym powinna polegać rewolucja, dopóki Marks nie objął przywództwa za sprawą podstępu, zastraszania i kierując się egotyzmem. Jedna z ówczesnych grup rewolucyjnych, Liga Sprawiedliwych, planowała zmienić nazwę na Ligę Komunistyczną. Jeden z członków ligi udostępnił projekt swojego manifestu Engelsowi, który powiedział Marksowi: „Między nami mówiąc, spłatałem Mośkowi piekielnego figla”. Engels wyjaśnił, że udostępniony mu projekt zastąpił własnym22. W ten sposób, używając bezczelnego podstępu, Marks i Engels stali się głosem komunizmu. Jak napisał biograf Marksa, Robert Payne, kiedy Marks po raz pierwszy zetknął się z Ligą Sprawiedliwych w Londynie w 1847 roku, „nie wiedział i nie mógł przypuszczać, że organizacja ta stanie się protoplastką wszystkich partii komunistycznych, które rozmnożyły się na całym świecie”23.

W Manifeście komunistycznym, opublikowanym w 1848 roku, Marks i Engels opisali świat, którego decydującym aspektem jest walka klas – walka między ciemiężcami a uciśnionymi24. Według nich wraz z rozwojem handlu i produkcji społeczeństwo feudalne ustąpiło miejsca społeczeństwu burżuazyjnemu, a na polu walki pozostały dwie siły antagonistyczne: burżuazja i proletariat. Marks i Engels uważali, że burżuazja działała z zimnego wyrachowania i była winna śmierci religii i porządku feudalnego, które zastąpiła „jawnym, bezwstydnym, bezpośrednim, brutalnym wyzyskiwaniem”25. Opisywali świat robotników stłoczonych w fabrykach, gdzie zapędza się ich do nudnej, upokarzającej pracy – świat niewolników zarówno klasy burżuazyjnej, jak i alienujących maszyn. W tej mrocznej wizji nawet rodzina została zredukowana do zwykłego „interesu pieniężnego”. Według Marksa i Engelsa historia jest nieubłaganą siłą, rządzoną przez „prawa” ludzkiego postępowania i rozwoju społecznego, prawa, które sprawiają, że podbój burżuazji przez proletariat jest nieunikniony. Własność prywatna zostanie zniesiona. Rodzina zniknie. Małżeństwo między jednym mężczyzną i jedną kobietą zostanie zastąpione otwarcie zalegalizowaną „wspólnością kobiet”26.

Był to najmroczniejszy ze wszystkich rewolucyjnych programów. W wielu innych zwracano uwagę na złe warunki pracy w fabrykach i manufakturach, na złe warunki życia w miastach, proponowano różne rozwiązania, aby zaradzić tym bolączkom, ale Marks i Engels skierowali ostrze rewolucyjnej krytyki w rejon, w którym mogli jeszcze łatwiej dać upust zjadliwości i brutalności. Wyróżniali się, wzywając do „gwałtownego przewrotu całego dotychczasowego ustroju społecznego”27.

Radykalizm ich propozycji wywołał gniew i potępienie innych rewolucjonistów. Na przykład Proudhon, sam anarchista i socjalista, który oświadczył, że „własność to kradzież!”, próbował powstrzymać Marksa: „Ponieważ stoimy na czele ruchu, nie róbmy z siebie wodzów nowej nietolerancji, nie pozujmy na apostołów nowej religii, nawet jeśli miałaby to być religia logiki i rozumu”28. Marks zignorował jednak tę prośbę i zrobił dokładnie to, przed czym Proudhon próbował go powstrzymać – uczynił z siebie nie tylko apostoła, ale i boga swojej nowej, destrukcyjnej religii.

Marks zanotował: „Filozofowie do tej pory jedynie interpretowali świat na różne sposoby: chodzi jednak o to, by go zmienić”29. Jak udało się Marksowi wbić w taką pychę lub doprowadzić do takiego egotyzmu, by wierzyć, że jego misją jest zmiana świata i że rozumie go na tyle, by tę misję przeprowadzić? On i Engels sądzili, że odkryli prawa, które kierują ludzką naturą i kształtują ewolucję społeczną, przede wszystkim teorię wartości pracy (którą Marks rozumiał inaczej niż Adam Smith czy David Ricardo – owi wcześniejsi, liberalni ekonomiści postrzegali cenę towaru lub usługi jako liczbę godzin pracy, których nabywca potrzebowałby, aby je uzyskać, podczas gdy dla Marksa była to wartość liczby godzin, których pracownik potrzebowałby, aby ją wyprodukować) i materializm historyczny. Wierzyli, że człowiek jest niczym więcej niż istotą materialną i że całą historię można opisać w kategoriach wyzysku jednej grupy przez drugą. Na podstawie tych błędnych przekonań twierdzili, że rewolucja jest wpisana w koleje dziejów i nieunikniona. Mylili się pod każdym względem. Mylili się w teorii wartości pracy i w materializmie historycznym, a zatem mylili się, że rewolucja jest nieunikniona. Gdyby marksizm pozostawiono samemu sobie, gdyby pozwolono mu swobodnie konkurować na rynku idei, z pewnością poniósłby porażkę. I, w istocie, wielokrotnie ponosił porażki. Jeśli gdzieś odniósł sukces, to tylko za sprawą podstępu lub siły.

Rewolucje i wstrząsy, które przetoczyły się przez Europę w 1900 roku, nie były rewolucjami, które przewidzieli Marks i Engels. Dlaczego? Po pierwsze, jak wspomniano wcześniej, Marks i Engels po prostu mylili się co do tak zwanych praw kierujących historią i ludzkimi interakcjami. Nadmiernie uprościli relacje klasowe i zignorowali złożoność istot ludzkich, redukując ich opis do aspektu przynależności klasowej. Podobnie zwolennicy KTR, jednego z głównych nurtów dzisiejszego marksizmu kulturowego, znacznie upraszczają istoty ludzkie, redukując je do koloru skóry, orientacji seksualnej lub pochodzenia narodowego. Utożsamianie ciemniejszej skóry z ubóstwem, słabymi wynikami w szkole lub niemożnością uzyskania prawa jazdy i głosowania nie ma nic wspólnego z rzeczywistością, a jednak takie są twierdzenia KTR. Podobnie nietrafne było założenie Marksa i Engelsa, że klasa robotnicza, „proletariat”, nie ma przywiązania do tradycji i nadziei na lepszą przyszłość w istniejących strukturach. W rzeczywistości rewolucja przemysłowa przyniosła ogromne postępy w redukcji ubóstwa. Marks i Engels nie dostrzegali również znaczenia oporu wobec radykalnych zmian, który – jak można wykazać – pojawia się zawsze tam, gdzie do tych zmian dochodzi. „Cała społeczność coraz wyraźniej łamie się na dwa wielkie a wrogie obozy, na dwie wielkie bezpośrednio występujące do walki klasy: burżuazję i proletariat” – piszą Marks i Engels w Manifeście Komunistycznym. Ale tak nie było. Wielu robotników bez wątpienia chciało poprawy warunków pracy, ale nigdy większość z nich nie poparła idei rewolucji. W następnym rozdziale opiszemy, jak te procesy przebiegały we Włoszech i Niemczech w latach 1918–1921.

Podobnie jak niedokładne były założenia Marksa i Engelsa dotyczące klasy robotniczej, tak samo mylili się oni co do tak zwanej burżuazji. To prawda, że wraz z rozwojem industrializacji i kapitalizmu właściwie we wszystkich krajach zachodnich nastąpił upadek klasy ziemiańskiej – arystokracji, której bogactwo i władza opierały się na własności dużych majątków ziemskich – oraz wzrost nowej klasy średniej. Jednakowoż stwierdzenie Marksa i Engelsa, że istniała monolityczna grupa, którą można ogólnie określić jako klasę średnią, nazywaną przez nich burżuazją, było nieścisłe, podobnie jak dalekie od prawdy było ich stwierdzenie, że przedstawiciele klasy średniej byli wrogo nastawieni do klasy robotniczej. Bez wątpienia warunki pracy i życia w niektórych miejscach były notorycznie złe, ale coraz częściej wprowadzano reformy i regulacje mające na celu ochronę pracowników. Jednocześnie sama natura systemu kapitalistycznego wymuszała na właścicielach firm pewną odpowiedzialność wobec swoich pracowników, którzy nie byli ani niewolnikami, ani przymusowymi służącymi. Byli to wolni mężczyźni i kobiety, którzy mieli swobodę porzucenia jednej pracy dla drugiej – choć nie zawsze mieli ku temu środki. Bez wątpienia właściciele pragnęli generować zyski, ale przede wszystkim chcieli, aby ich firmy przetrwały, a przetrwanie wymagało znalezienia równowagi między utrzymaniem niskich kosztów a zapewnieniem spokoju i stabilności siły roboczej.

Tak więc, jak wyjaśnia Richard Ebeling, „Marks nie tylko błędnie zinterpretował »bóle porodowe« kapitalizmu jako jego »bóle przedśmiertne«, ale całkowicie błędnie odczytał, w jaki sposób kapitalizm rzeczywiście ewoluował, biorąc pod uwagę, że jako system gospodarczy za życia Marksa kapitalizm dopiero się kształtował, a nie zmierzał ku upadkowi”30. Kapitalizm nie pogłębił podziałów między właścicielami a pracownikami, jak przewidywał Marks, ale raczej osłabił te podziały i zniwelował bariery oparte na klasie, wykształceniu lub możliwościach, które wcześniej hamowały mobilność społeczną lub gospodarczą. Jak podsumowuje Ebeling, „akumulacja kapitału wcale nie prowadziła do koncentracji bogactwa i dochodu, lecz przyczyniała się do rozproszenia własności i bogactwa wśród członków społeczeństwa przemysłowego”31.

Marks i Engels oparli swoje idee na fałszywej antropologii, błędnym odczytaniu historii i niezrozumieniu ekonomii. Dlatego przewidywane przez nich skutki – spontaniczne powstanie robotników przeciwko klasie średniej, obumieranie państwa i tak dalej – nie nastąpiły. Marks potrafił jednak wywierać swój wpływ na inne sposoby, co przyczyniło się do rozpowszechnienia jego idei. Fala zamieszek, która przetoczyła się przez Europę w 1848 roku, doprowadziła do pewnych reform, ale nie obaliła istniejących systemów, a wręcz wywołała opór wobec rewolucji, podobnie jak wywołała go wcześniej rewolucja francuska po panowaniu terroru. Przyniosło to Europie okres spokoju i wzrostu gospodarczego. Ponowne ożywienie ruchu robotniczego przyniosła amerykańska wojna secesyjna. Drastyczny spadek eksportu bawełny ze Stanów Zjednoczonych, który nastąpił z powodu tego konfliktu, spowodował powszechne bezrobocie wśród angielskich i francuskich pracowników przemysłu tekstylnego. Amerykańska wojna o niewolnictwo wpłynęła na europejskich robotników także w inny sposób. Jak wyjaśnił Marks we wstępie do Kapitału, „podobnie jak amerykańska wojna o niepodległość w wieku XVIII stała się dzwonem alarmowym dla europejskiej klasy średniej, amerykańska wojna domowa w wieku XIX zabrzmiała jak dzwon alarmowy dla europejskiej klasy robotniczej”32. Rzeczywiście, w 1864 roku Marks wystosował list gratulacyjny do Abrahama Lincolna w związku z jego reelekcją, w którym stwierdził: „tak jak amerykańska wojna o niepodległość zainaugurowała nową epokę rozwoju potęgi klasy średniej, tak amerykańska wojna przeciwko niewolnictwu zainauguruje nową epokę rozwoju potęgi klasy robotniczej”33.

Działacze robotniczy, zainspirowani amerykańską wojną secesyjną i wynikającymi z niej trudnościami gospodarczymi w Europie, zwołali w 1864 roku w Londynie międzynarodowe spotkanie robotników. Doprowadziło to do powstania Międzynarodowego Stowarzyszenia Ludzi Pracy, lepiej znanego jako Pierwsza Międzynarodówka, które stanowiło przez pewien czas rodzaj międzynarodowego ruchu robotniczego. Idee Marksa zyskały tam pewną popularność, ale oprócz radykalnego marksistowskiego socjalizmu o pierwszeństwo walczyły również inne pomysły rewolucyjne, od reformistycznego socjalizmu po anarchizm. Żadna z nich jednak nie zwyciężyła, a zapowiadana rewolucja się nie zmaterializowała. Przez krótką chwilę, w 1871 roku, w chaosie po wojnie francusko-pruskiej, komunistom udało się zdobyć i utrzymać władzę przez dwa i pół miesiąca Komuny Paryskiej. Ruch ten jednak szybko upadł, a jego inicjatorzy zostali straceni, uwięzieni lub wygnani. W 1889 roku Druga Międzynarodówka ponownie połączyła partie robotnicze i socjalistyczne w organizację, która przetrwała do 1916 roku, ale i ona tylko uwydatniła istniejący konflikt między rewolucyjnymi marksistami z jednej strony a bardziej reformatorsko nastawionymi socjaldemokratami z drugiej.

Rewolucja wychodzi z dziczy

Dopiero w wyniku rewolucji bolszewickiej 1917 roku w Rosji marksizm ostatecznie odniósł zwycięstwo nad innymi ruchami robotniczymi i programami reform i wszedł do głównego nurtu ze swoją radykalną wizją rewolucyjnych zmian. Jak pisał James Billington, listopad 1917 roku ostatecznie „wyprowadził tradycję rewolucyjną z dziczy i doprowadził ją do władzy”34. Co sprawiło, że marksistowska wizja odniosła sukces w Rosji, mimo że wcześniejsze próby zaszczepienia jej na tym terenie kończyły się porażką? Najprościej rzecz ujmując, odniosła sukces przede wszystkim dzięki sile i osobowości Lenina. Było w nim coś, co E.H. Carr opisał w bardziej pozytywnej wersji jako „błyskotliwy geniusz, pewność siebie, upór i temperament polemiczny”35. Współczesny Leninowi Peter Struve przedstawił mroczniejsze wyjaśnienie politycznego sukcesu Lenina:

Doktryna wojny klasowej [Marksa], bezwzględnej i dogłębnej, mającej na celu ostateczne zniszczenie i eksterminację wroga, okazała się współgrać z emocjonalnym stosunkiem Lenina do otaczającej go rzeczywistości. Nienawidził nie tylko istniejącej autokracji (caratu) i biurokracji, nie tylko bezprawia i arbitralnych rządów policji, ale także ich odpowiedników na przeciwnej stronie – „liberałów” i „burżuazji”. Nienawiść ta miała w sobie coś odpychającego i przerażającego; ponieważ była zakorzeniona w konkretnych, wręcz zwierzęcych emocjach i fobiach, była jednocześnie abstrakcyjna i zimna jak cała natura Lenina36.

Ta ciemna strona osobowości Lenina wiązała się z uprawianiem przez niego polityki o charakterze wykluczającym i posługiwaniem się strategią spalonej ziemi, a to pozwoliło marksizmowi ostatecznie zwyciężyć. Jak napisał Richard Pipes, Lenin traktował całą politykę jak wojnę: każdy był definiowany jako przyjaciel lub wróg, a więc nie było miejsca na kompromis ani sprzeciw37. Ta postawa była charakterystyczna dla sowieckiego komunizmu przez następne siedemdziesiąt lat i jest obecna w nieco łagodniejszej formie w marksizmie nowej generacji.

Tak więc sukces marksizmu w Rosji Sowieckiej można w dużej mierze przypisać osobowości samego Lenina. Lenin przyczynił się ponadto do istotnych zmian w marksizmie, zajął się jego słabymi punktami, by móc przejść od teorii do praktyki. Po pierwsze, marksizm nigdy nie był w stanie wygrać na otwartym rynku idei. Zawsze konkurował z innymi ideologiami rewolucyjnymi lub reformatorskimi, czasem wysuwając się na prowadzenie, to znów nie nadążając za nimi. Tak było zarówno w przedrewolucyjnej Rosji, jak i w Europie przez cały XIX wiek. Lenin wymusił przyjęcie swojej wersji marksizmu despotycznego w programie, który zakładał „rewolucyjną demokratyczną dyktaturę proletariatu i chłopstwa”. Jeśli ktoś kwestionował wyższość programu marksistowsko-leninowskiego, a takich krytyków zapewne nie brakowało, Lenin nie dyskutował z oponentami; zabijał ich. Podczas tak zwanego czerwonego terroru, od grudnia 1917 roku do lutego 1922 roku, stracono około stu tysięcy przeciwników politycznych38. Tylko ta strategia siły i wykluczenia ostatecznie pozwoliła marksizmowi zdobyć dominującą pozycję. Ten wzorzec został później powielony w Chinach, Wietnamie, Korei Północnej, na Kubie i w Laosie.

Kolejna porażka marksizmu przed rewolucją bolszewicką polegała na tym, że – wbrew założeniom Marksa – kapitalizm nie upadł spontanicznie, w wyniku własnych wewnętrznych sprzeczności, i nie doprowadził do dyktatury proletariatu. Jak kilkadziesiąt lat później przyznał nawet socjalista ze Szkoły Frankfurckiej Herbert Marcuse, „za sprawą rosnącej produktywności, poprawy warunków życia oraz koncentracji władzy gospodarczej i politycznej możliwe było pogodzenie dużej części klasy pracującej z tradycyjnym społeczeństwem”39. Innymi słowy, rozwój wypadków w XIX wieku pokazał, że kapitalizm działał sprawnie. Wyciągnął ludzi z ubóstwa. Jednocześnie w uprzemysławiających się społeczeństwach przeprowadzono istotne reformy, które pomogły objąć pracowników ochroną i stopniowo poprawiać warunki pracy. Dylemat marksistów polegał więc na tym, że pracownicy w społeczeństwach przemysłowych nie byli skłonni do buntu przeciwko kapitalizmowi, a już na pewno nie do jego demontażu. Jak się przekonamy w następnych rozdziałach, niechęć do buntu wynikała również z tego, że instytucje społeczeństwa obywatelskiego były zbyt silne, aby rewolucja mogła się powieść. Jeśli robotnicy w ogóle się buntowali, chodziło im zazwyczaj o reformy, a nie o rewolucję na pełną skalę. Rosja była inna. Rosja nadal była głównie społeczeństwem agrarnym pod autokratycznymi rządami dynastii Romanowów. Te i inne czynniki sprawiały, że stanowiła podatny grunt do przejęcia władzy przez małą grupę rewolucjonistów o żelaznej woli.

Wskazuje to na inny czynnik, który uniemożliwił marksizmowi odniesienie sukcesu w ciągu pierwszych siedemdziesięciu lat: brak zorganizowanej struktury przywódczej. Było to widoczne w podzielonym przywództwie Międzynarodowego Stowarzyszenia Ludzi Pracy podczas Komuny Paryskiej w 1871 roku, w Drugiej Międzynarodówce w latach 1889–1916 oraz w Rosji po rewolucji lutowej 1917 roku. Gdy osiem miesięcy po niej Lenin i jego niewielka grupa bolszewików przejęli władzę w wyniku przewrotu październikowego, stało się jasne, że komunizm może odnieść sukces tylko pod dyktatorskim przywództwem. Ponieważ jest to odgórna, narzucona forma rządu, a nie władza przedstawicielska, sprawująca rządy za zgodą rządzonych, system taki może przetrwać tylko pod warunkiem, że kieruje nim jasno określony przywódca dysponujący władzą absolutną. Taką rolę przyjął na siebie Lenin, przez co stał się wzorem dla innych dyktatorów na całym świecie.

Lenin dokonał również ważnej taktycznej modyfikacji pierwotnej wizji Marksa. W swojej publikacji z 1902 roku Co robić? Lenin przekonywał, że „organizacja rewolucjonistów” jest „istotnym czynnikiem w »tworzeniu« rewolucji politycznej” i że członkami takiej organizacji muszą być wyłącznie zawodowi rewolucjoniści. Tym samym Lenin uznał, że to partia jest podmiotem rewolucyjnych zmian, a nie robotnik lub rady robotnicze, sąsiedzkie i żołnierskie, które pojawiły się w 1905 roku i były później organizowane we Włoszech i Niemczech („sowiet” to rosyjskie słowo oznaczające „radę”). Partia miała być awangardą, która zaszczepiłaby socjalistyczną świadomość robotnikom40. Kiedy marksizm został ostatecznie przyjęty jako kompleksowy państwowy program w bolszewickiej Rosji, nie było to wynikiem oddolnej rewolucji, którą Marks z takim przekonaniem zapowiadał, lecz rezultatem odgórnego narzucenia przez elitę posługującą się ekstremalnymi środkami: przemocą i inwigilacją. W ten sposób marksizm, po siedemdziesięcioletnim okresie marginalizacji, został ostatecznie zastosowany w praktyce: najpierw w Rosji, a następnie w Chinach, na Kubie, w Korei Północnej i Wietnamie. Były to słabo rozwinięte, agrarne społeczeństwa ze słabym i skorumpowanym przywództwem. Marksizm został narzucony przez bezwzględnych przywódców o żelaznej woli, którzy posłużyli się kombinacją autorytarnej kontroli i szeroko zakrojonej indoktrynacji kulturowej, aby narzucić swoim poddanym rewolucyjną, socjalistyczną świadomość.

Międzynarodowe aspiracje bolszewików

Marksizm jako ideologia nigdy nie wzywał jedynie do rewolucji lokalnej lub narodowej; zawsze nawoływał do rewolucji globalnej. Marks zakończył Manifest komunistyczny wezwaniem do chwycenia za broń: „Niech klasy rządzące drżą przed rewolucją komunistyczną. Proletariusze nie mają nic do stracenia poza swoimi łańcuchami. A do wygrania mają świat. Robotnicy świata, łączcie się!”. Lenin i jego marksistowscy współwyznawcy przyjęli ten aspekt marksizmu i od samego początku dążyli do wywołania rewolucji klasy robotniczej we wszystkich społeczeństwach przemysłowych. W marcu 1919 roku powstała Trzecia Międzynarodówka Komunistyczna, bardziej znana jako Komintern, której celem było promowanie rewolucji za granicą – a także nadzorowanie komunistów za granicą – oraz obrona Rosji Sowieckiej przed atakami krajów kapitalistycznych41.

Na Drugim Światowym Kongresie Międzynarodówki Komunistycznej w lipcu 1920 roku Lenin przedstawił strategię ogólnoświatowego zwycięstwa komunistów, która opierała się na kryzysie skolonizowanej ludności. Lenin argumentował, że I wojna światowa toczyła się o to, by rozstrzygnąć, która z dwóch grup wielkich mocarstw – angielska czy niemiecka – będzie miała prawo „grabić, zniewalać i wyzyskiwać cały świat”42. Rezultatem zwycięstwa bloku angielskiego, przekonywał Lenin, było to, że 1,2 miliarda światowej populacji znalazło się teraz w „kolonialnym jarzmie i jest poddawane wyzyskowi brutalnego kapitalizmu”43. Stworzyło to „wyjątkowy kryzys rewolucyjny”. Według Lenina droga do zwycięstwa polegała na zademonstrowaniu uciskanym na całym świecie, że mają wystarczającą świadomość i organizację, by przeprowadzić „udaną, zwycięską rewolucję”. Widoczny jest tu znów wzorzec postępowania, który Lenin uważał za receptę na sukces: nie czekał, aż robotnicy zainicjują spontaniczną rewolucję (która prawdopodobnie nigdy by nie nastąpiła), lecz zakładał, że partia będzie intelektualną awangardą i rozbudzi w robotnikach rewolucyjną świadomość. W Drugiej Międzynarodówce reprezentowane były trzydzieści trzy różne kraje, w tym Stany Zjednoczone, gdzie marksizm miał już długą historię.

Niemieccy imigranci po raz pierwszy wnieśli idee Karola Marksa do Stanów Zjednoczonych po nieudanych europejskich rewolucjach z 1848 roku. Według Theodore’a Drapera „niemieccy imigranci przywieźli ze sobą nieznany wówczas w Stanach Zjednoczonych stopień świadomości związkowej i politycznej”44. Podobnie jednak jak w Europie, marksizm w Stanach Zjednoczonych konkurował z innymi rewolucyjnymi i reformatorskimi ideologiami, w tym z socjaldemokracją Ferdinanda Lassalle’a i anarchizmem Bakunina. Pojawiły się także – znów podobnie jak w Europie – ostre podziały dotyczące tego, czy robotnicy powinni dążyć do stopniowej poprawy warunków pracy w istniejącym systemie kapitalistycznym, czy też powinni całkowicie obalić kapitalizm. Prace historyczne dotyczące socjalizmu w Stanach Zjednoczonych, podobnie zresztą jak sam Marks, przedstawiają relacje między pracownikami a właścicielami w bardzo uproszczony sposób. Na przykład Draper, w swojej przełomowej historii ruchu komunistycznego w Ameryce, napisał o okresie schyłku XIX wieku:

Relacje między pracą a kapitałem były w dużej mierze niezdefiniowane i niemożliwe do kontrolowania, z wyjątkiem czystej siły po obu stronach. Pracodawcy zwalczali organizacje pracownicze wszelkimi możliwymi sposobami. Strajki były bezwzględnie tłumione przez uzbrojonych strażników, policję, szeryfów, milicję i wojska federalne. Nakazy sądowe ograniczały związkom zawodowym możliwość działania w odpowiedzi choćby na groźbę strajku. Warunki pracy często wahały się od prymitywnych po trudne do zniesienia45.

W rzeczywistości jednak relacje między właścicielami a pracownikami były znacznie bardziej zniuansowane, niż Draper chciałby nam wmówić, a radykalni działacze związkowi często inicjowali przemoc, przed którą właściciele musieli bronić siebie i innych pracowników.

Przytoczmy jeden przykład. Po wystąpieniach pracowniczych w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XIX wieku grupa liderów biznesu w Nowym Jorku utworzyła Get-Together Club. Jego celem było „dostarczenie rozrywki ludziom, którzy potrafili myśleć i działać, i czegoś dokonali oraz zachęcanie do wysiłków na rzecz wzrostu dobrobytu ludzkości, a zwłaszcza robotników”46. Organizowali oni regularne spotkania i publikowali miesięcznik „poświęcony poprawie warunków pracy zatrudnionych”47. Nie jest to obraz pracodawców walczących z organizacjami pracowniczymi wszelkimi możliwymi środkami, jaki maluje Draper. Obraz pracowników również nie jest taki prosty. Wbrew temu, jak przedstawia ich lewica, nie byli oni niewinnymi, uciskanymi ofiarami. W rzeczywistości wiele aktów przemocy zorganizowano nie dla dobra pracowników, ale w interesie poszczególnych organizatorów lub firm. Na przykład Samuel Parks, czołowa postać nowojorskich zamieszek robotniczych, zarządził około dwóch tysięcy strajków przeciwko nowojorskim wykonawcom budowlanym na początku XX wieku, a jednak ostatecznie udowodniono, że był to jedynie system szantażu dla wzbogacenia się: żądał zapłaty w zamian za odwołanie strajku, za co ostatecznie trafił do więzienia. Współpracował również z chicagowskim przedsiębiorstwem budowlanym, George C. Fuller Company, które próbowało dostać się na lukratywny nowojorski rynek budowlany48.

Te dokładniejsze obrazy stosunków pracy pomagają wyjaśnić, dlaczego marksizm – a nawet inne mniej radykalne formy socjalizmu lub socjaldemokracji – nie odniosły większego sukcesu w Stanach Zjednoczonych. Imigranci przybyli do Stanów, aby uciec przed głodem, ubóstwem, konfliktami lub brakiem możliwości w swoich krajach. Wierzyli w to, co Ameryka miała do zaoferowania. Wierzyli, że jeśli będą ciężko pracować, ich dzieci zyskają lepsze możliwości niż oni. W większości chcieli po prostu ulepszyć system. Chcieli korzystać z możliwości odniesienia sukcesu w zastanym systemie, a nie – obalić system. To ułatwia zrozumienie, dlaczego wysiłki zmierzające do zaszczepienia marksistowskiego socjalizmu na gruncie amerykańskim były równie bezowocne jak w Europie.

Wszystko to uległo zmianie po sukcesie rewolucji bolszewickiej w Rosji. Do tego czasu socjaliści nie byli w stanie zdobyć władzy nigdzie na świecie. Kiedy zapomniani przez wszystkich marksiści przejęli nagle panowanie w Rosji, wywołało to wstrząs wśród socjalistów na całym świecie:

W maju 1917 roku w całej Rosji było tylko 11 tysięcy członków partii bolszewickiej. Mimo to pięć miesięcy później bolszewicy przejęli władzę. […] Najważniejszą lekcją wydawało się to, że mała partia może przejąć władzę, jeśli tylko ma wystarczająco dużo rewolucyjnego zapału i kieruje się czystą doktryną. […] Wydawało się, że rewolucja bolszewicka odsłoniła takie właśnie niezwykle optymistyczne perspektywy. Nic dziwnego, że politycznie wyposzczeni i podupadli na duchu rewolucyjni socjaliści na całym świecie byli początkowo pod ogromnym wrażeniem tego wydarzenia49.

Mimo tak krzepiącego duchowo sukcesu bolszewickiej rewolucji radzieccy komuniści nadal musieli uciekać się do podstępnych sposobów zdobywania zwolenników i stosowali je przez bez mała siedemdziesiąt lat swoich rządów50.

Eksport rewolucji bolszewickiej do Stanów Zjednoczonych

Zacytujmy Roberta Reilly’ego: „Rodowód intelektualny jest ważny, ponieważ wojny rodzą się w ludzkich głowach na długo przed tym, zanim padnie pierwszy strzał”51. Ludzie nie idą na wojnę ani dosłownie, ani w przenośni, jeśli wcześniej nie powstanie w ich umysłach koncepcja konfliktu. Prześledziliśmy intelektualny rodowód śmiercionośnego rewolucyjnego zapału bolszewików, począwszy od rewolucji naukowej, przez oświecenie, Rousseau, rewolucję francuską, Karola Marksa, aż po Włodzimierza Lenina. Czas odpowiedzieć sobie na pytanie, jak owa rewolucyjna ideologia dotarła do Stanów Zjednoczonych.

Przede wszystkim przynieśli ją marksiści, których wielu przybyło do Stanów Zjednoczonych i zaszczepiło swoje idee w kulturze, co szczegółowo omówimy w rozdziale 6. Prawdopodobnie mieliby oni ograniczony wpływ na szerszą kulturę, gdyby działali w osamotnieniu. Ameryka to przecież państwo pionierów i patriotów, ludzi, którzy uciekli ze swoich krajów w poszukiwaniu wolności religijnej lub możliwości ekonomicznych. Idee marksistowskie spotkały się tu zatem z dużym oporem. Zarówno Lenin, jak i Stalin zdawali sobie z tego sprawę i obaj rozumieli znaczenie propagandy w kształtowaniu postaw. Prawdopodobnie ich pierwszym przedsięwzięciem propagandowym w tym kraju było wykorzystanie procesu o morderstwo dwóch włoskich anarchistów Bartolomeo Vanzettiego i Nicoli Sacco jako okazji do oskarżenia Stanów Zjednoczonych o ksenofobię i wrogość wobec imigrantów.

Sprawa Sacco i Vanzettiego prawdopodobnie zostałaby szybko zapomniana, gdyby nie sowiecka machina propagandowa. Oskarżeni spędzili już pięć lat w więzieniu, ponieważ ich liczne odwołania od wyroku skazującego okazały się bezskuteczne. Wtedy, w 1925 roku główny propagandysta Związku Sowieckiego, Willi Münzenberg, powołał do życia organizację o nazwie International Labor Defence. Jej pierwotną misją było przekształcenie sprawy dwóch anarchistów w propagandowe zwycięstwo komunizmu52 – i to się udało. Szybko się okazało, że winę ponosili nie Sacco i Vanzetti, lecz Ameryka. Sowieccy propagandyści i ich amerykańscy poplecznicy zrobili z owych mężczyzn celebrytów na skalę światową. Dokonali tego poprzez szeroko zakrojone kampanie reklamowe i zbieranie funduszy, a także, co ważne, przez pozyskanie wpływowych elit, które następnie stały się skutecznymi rzecznikami sprawy sowieckiej – nawet jeśli zrobili to nieświadomie. Dorothy Parker, Katherine Anne Porter, profesor prawa Harvardu Felix Frankfurter, który później został sędzią Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych, oraz brytyjski pisarz H.G. Wells to tylko niektórzy przedstawiciele elit skutecznie zmanipulowani przez komunistów, by stać się orędownikami niewinności Sacco i Vanzettiego. Kampania ta była tak skuteczna, że stworzyła coś, co Stephen Koch opisuje jako „zorganizowaną międzynarodową masową histerię”53. Kiedy Sacco i Vanzetti zostali ostatecznie straceni w sierpniu 1927 roku, w stolicach na całym świecie, od Johannesburga po Berlin, wybuchły gwałtowne demonstracje. Kampania sowieckiej agentury okazała się tak skuteczna i napotkała odpór tak słaby, że przedstawianie sprawy Sacco i Vanzettiego jako czystej antyimigranckiej bigoterii do dziś pozostaje dominującą narracją54.

Inna metoda rozbudzenia rewolucyjnych nastrojów w Stanach Zjednoczonych polegała na wykorzystywaniu stosunków rasowych i podsycaniu poczucia krzywdy. Już w 1920 roku Lenin zasugerował włączenie „amerykańskich Murzynów” do ruchów antykolonialnych i narodowo-wyzwoleńczych, do których odwoływała się Partia Komunistyczna, ale dopiero w 1928 roku podjęto konkretne kroki w tym kierunku. Po szóstym kongresie Międzynarodówki Komunistycznej, który odbywał się w Moskwie w dniach od 17 lipca do 1 września 1928 roku, Komintern wydał Rezolucję w sprawie kwestii murzyńskiej w Stanach Zjednoczonych, tak opisując swoje stanowisko:

Uprzemysłowienie Południa, koncentracja nowej populacji murzyńskiej klasy robotniczej w dużych miastach Wschodu i Północy oraz wejście Murzynów do podstawowych gałęzi przemysłu na masową skalę, stwarzają murzyńskim robotnikom okazję do objęcia, pod przywództwem Partii Komunistycznej, zwierzchnictwa nad wszystkimi murzyńskimi ruchami wyzwoleńczymi i zwiększenia ich znaczenia w rewolucyjnej walce amerykańskiego proletariatu. Murzyńska klasa robotnicza osiągnęła etap rozwoju, który umożliwia jej, jeśli będzie odpowiednio zorganizowana i dowodzona, pomyślne wypełnienie podwójnej misji historycznej: (a) odegranie istotnej roli w walce klasowej z amerykańskim imperializmem jako ważna część amerykańskiej klasy robotniczej; oraz (b) objęcie przywództwa ruchu uciskanych mas ludności murzyńskiej55.

W rezolucji Kominternu zawarto również wskazówki dotyczące strategii prowadzącej do osiągnięcia tak nakreślonych celów: „Szczególny nacisk należy położyć na organizowanie aktywnego oporu przeciw linczom, ustawom Jima Crowa (sankcjonującym segregację rasową w niektórych stanach Południa – uw. tłum.), segregacji i wszelkim innym formom ucisku ludności murzyńskiej”56. Komintern wydał dyrektywę dla Amerykańskiej Partii Komunistycznej, aby zdecydowanie więcej uwagi poświęciła „kwestii murzyńskiej w Ameryce”57. Od tego czasu przez półtora roku nie osiągnięto na tym polu istotnych sukcesów, ale wtedy amerykańskim komunistom nadarzyła się okazja do podsycania nastrojów rewolucyjnych, a mianowicie – aresztowanie 25 marca 1931 roku dziewięciu afroamerykańskich nastolatków w wieku od trzynastu do dziewiętnastu lat. Nastolatkowie ci zostali oskarżeni o dokonanie gwałtu w pociągu w pobliżu Scottsboro w Alabamie. Jedna z dwóch białych dziewcząt, które twierdziły, że zostały zgwałcone, przyznała później, że kłamała, aby uniknąć oskarżeń o prostytucję. Dziewięciu chłopców zostało pospiesznie osądzonych przed białą ławą przysięgłych, a ośmiu z nich skazano na śmierć. Nigdy nie kwestionowano, że ta sprawa była prawdziwym naruszeniem sprawiedliwości i że oburzenie, jakie wywołała, było uzasadnione. Przywołujemy tę historię tutaj, by pokazać, jak komuniści wykorzystali ją do podsycania rewolucji przeciwko kapitalizmowi.

James Allen, członek Komunistycznej Partii USA i redaktor komunistycznej gazety „Southern Worker”, był wtedy w miejscu odległym zaledwie o 100 kilometrów od miejsca tych wydarzeń, w Chattanooga w stanie Tennessee. Kiedy się o nich dowiedział, 2 kwietnia opublikował artykuł, w którym wzywał do „masowych wieców protestacyjnych, wydawania rezolucji i pisania telegramów, [aby] ocalić tych robotników przed zlinczowaniem”58. Allen odegrał zasadniczą rolę w nagłośnieniu sprawy. Jak napisał jeden z historyków epoki, „być może nigdy nie usłyszelibyśmy o sprawie Scottsboro, gdyby Sol Auerbach, używając swojego partyjnego nazwiska James S. Allen, nie przybył do Chattanooga w stanie Tennessee w połowie lipca 1930 roku”59. Allen zwrócił uwagę Partii Komunistycznej na tę sprawę, ale to jej aparat propagandowy pomógł następnie przekształcić ją w kolejny pretekst do globalnych protestów przeciwko Stanom Zjednoczonym60. Demonstracje poparcia dla Scottsboro Boys odbyły się w Berlinie, Budapeszcie, Paryżu, Rio de Janeiro, Zurychu i Santiago. W okna amerykańskich konsulatów wrzucano cegły61. Partia Komunistyczna zorganizowała również tournée po Europie dla pani Ady Wright, matki dwóch spośród oskarżonych chłopców. Jej tournée przyczyniło się do zwiększenia poparcia dla komunizmu i wywołało głosy potępienia „imperializmu” oraz Stanów Zjednoczonych.

Narracje stworzone przez komunistycznych propagandystów zarówno w sprawie Sacco i Vanzettiego, jak i Scottsboro Boys do dziś są obecne w omówieniach tych wydarzeń – co nie jest bez znaczenia. W ogólnym rozrachunku komunistyczne kształtowanie tych narracji jest jednak zaledwie przypisem do historii. Ważniejsze są dwa wnioski. Po pierwsze mimo usilnych starań Leninowi i innym sowieckim marksistom nie udało się doprowadzić do rewolucji robotniczej w Stanach Zjednoczonych, na którą mieli nadzieję i którą planowali. Tamtejsza Partia Komunistyczna nigdy nie liczyła więcej niż sto tysięcy członków, nawet u szczytu swoich wpływów w latach trzydziestych i czterdziestych XX wieku. Po drugie jednak, marksizm, zwłaszcza po tym, jak Lenin uczynił z niego obowiązującą ideologię w Związku Sowieckim, wywarł jednak głęboki wpływ na Stany Zjednoczone, głównie w sferze kultury i za pośrednictwem intelektualistów. Zasiał nasiona, które kiełkowały wprawdzie długo, ale to za ich sprawą Stany muszą się dziś zmagać z KTR, różnorodnością, równością i inkluzją (RRI) oraz wszystkimi innymi atakami na amerykański system, które opierają się na problemach związanych z tożsamością. Na przykład Angela Davis, która ma duży wpływ na dzisiejszych młodszych aktywistów marksistowskich, przyznaje, że podjęła swoją działalność społeczną pod wpływem matki, aktywistki występującej niegdyś w obronie Scottsboro Boys62. Davis miała również bliskie relacje ze swoim profesorem i ideologicznym mentorem Herbertem Marcusem, który zainspirował ją do działalności na polu marksizmu kulturowego, który później odniósł znacznie większy sukces w Stanach Zjednoczonych niż marksizm sowiecki. Kolejnym intelektualistą, który przyczynił się do tego, że działalność propagandowa odcisnęła głębokie piętno na kulturze, jest John Howard Lawson. Ten młody wówczas dramaturg został komunistą w latach dwudziestych, a następnie stanął na czele hollywoodzkiego oddziału Partii Komunistycznej USA. On również był pod wrażeniem spraw Sacco i Vanzettiego oraz Scottsboro Nine. Uważał ponadto, że kultura powinna służyć za narzędzie przeprowadzenia zmiany społecznej, co pokrywało się z koncepcją w pełni akceptowaną przez sowieckich komunistów i przekształconą w strategię rewolucji przez włoskiego komunistę Antonio Gramsciego. Lawson miał wyjątkowo sprzyjające warunki, by zastosować tę strategię w praktyce w Stanach Zjednoczonych: jako współzałożyciel i pierwszy prezes Amerykańskiej Gildii Scenarzystów, mógł wpływać na to, jakie historie będą powstawały w Hollywood. Znana jest instrukcja, jaką wystosował do scenarzystów:

Jako scenarzysta staraj się poświęcić 5 minut doktrynie komunistycznej, 5 minut propagandzie partyjnej w każdym scenariuszu, który piszesz […]. Twoim obowiązkiem jest wspieranie swoją twórczością walki klasowej […]. Jeśli jesteś zwykłym statystą ubranym w białe flanelowe spodnie na werandzie wiejskiego klubu, zrób wszystko, co możesz, by wyglądać na dekadenta, zrób wszystko, co w twojej mocy, by wyglądać na snoba; zrób wszystko, co w twojej mocy, by ukazać antagonizm klasowy […]. Jeśli jesteś statystą na ulicy, zrób wszystko, by wyglądać na zdegradowanego, zrób wszystko, by wyglądać na ofiarę społeczeństwa63.

Davis i Lawson to tylko dwaj przedstawiciele intelektualnej awangardy, których idee miały szeroki oddźwięk w amerykańskiej kulturze. Lista pisarzy i artystów, których uwiódł socjalizm, jest długa, a wiele z ich dzieł na stałe weszło do amerykańskiego kanonu. Oto niektóre z nich: Zew krwi (The Call of the Wild) Jacka Londona (1903); Grzęzawisko (The Jungle) Uptona Sinclaira (1906); Babbitt Sinclaira Lewisa (1922); Grona gniewu (The Grapes of Wrath) Johna Steinbecka (1939); oraz Śmierć komiwojażera (Death of a Salesman) (1949) i Czarownice z Salem (The Crucible) (1953) Arthura Millera.

Wnioski

Utopijne wizje dotyczące ludzkości nie są niczym nowym. Ludzie od dawna marzyli o świecie, w którym ubóstwo, niesprawiedliwość, zło i nierówność zostaną wyeliminowane. Odkrycia naukowe Galileusza i Newtona na nowo rozbudziły skłonność do utopijnego myślenia, ponieważ stworzyły fałszywe przekonanie, że nauka umożliwi człowiekowi osiągnięcie doskonałości. Marksizm był jedną z wielu utopijnych ideologii. Tym, co odróżniało go od innych ideologii, była wizja niemożliwego do rozwiązania konfliktu między sektorami społecznymi, podziału świata na uciskających i uciskanych, a także jego podejście do zmian. Marksizm zawsze był wezwaniem do gwałtownej rewolucji: Lenin wprowadził tę wizję w życie, co zainspirowało rewolucjonistów na całym świecie. Mimo że rozpętana przez niego rewolucja bolszewicka stanowiła przykład, jak osiągnąć na tym polu sukces, komunistom nie udało się doprowadzić do rewolucji robotniczej w krajach uprzemysłowionych. Siermiężne, brutalne rządy nad słabymi i obojętnymi obywatelami były możliwe w Rosji i krajach sąsiednich, a później w krajach takich jak Chiny, Kuba i Wietnam. Aby zaszczepić rewolucyjną świadomość w funkcjonujących, dobrze prosperujących demokracjach, potrzeba było jednak czegoś więcej.

Lenin już wcześniej częściowo wpadł na to rozwiązanie. W swojej pracy programowej Co robić? z 1902 roku podkreślał znaczenie „ekspozycji politycznej”, przez którą rozumiał wystawianie robotników na „wszelkie rodzaje tyranii, ucisku, przemocy i nadużyć”, aby stworzyć w nich rewolucyjną świadomość64.

„Te wszechstronne ekspozycje polityczne są niezbędnym i fundamentalnym warunkiem szkolenia mas w działalności rewolucyjnej” – pisał65. Nowi przywódcy marksistowscy w Rosji wraz ze swoimi kolegami rewolucjonistami na całym świecie otworzyli nowe możliwości wykorzystywania kultury i informacji do celów politycznych. Chociaż nie doprowadzili do ogólnoświatowej rewolucji robotniczej, którą przewidywał Marks, odebrali ważną lekcję na temat tego, jak można kształtować kulturę, a także dowiedzieli się, jak ważną rolę odgrywają idee i rewolucyjna awangarda, która mogłaby propagować te idee. Owe idee ulegały przez stulecia zmianom i dostosowaniom, ale ich najistotniejsze elementy stanowią fundament dzisiejszych ataków marksistów nowej generacji na amerykański system wolności.