RECENZJE

Egoistyczne powody, żeby mieć więcej dzieci

„Temat tej książki jest jednym z najbardziej prowokacyjnych i sprzecznych z intuicją poglądów, do jakich współczesny dorosły mieszkaniec Zachodu mógłby w ogóle się przyznać. Implikacje [tez Caplana] sięgają o wiele głębiej niż przekonanie, że wszystkie targające tobą nerwice typowe dla klasy średniej są skutkiem daremnego trudu, na rzecz stwierdzenia, że to genetyka jest głównym czynnikiem napędzającym klasę społeczną. Ani jedno, ani drugie nie jest łatwe do przyjęcia, ale głównym osiągnięciem Caplana jest udowodnienie prostego faktu, iż wywieranie presji i zmuszanie innych do spełniania naszych oczekiwań przynosi odwrotne skutki od zamierzonych. Jeśli jest coś, co warto zaszczepić swojemu dziecku, to – jak pokazują badania – powinny być tym przyjemne wspomnienia z dzieciństwa”.

„The Times” (Londyn)

„Wreszcie mamy książkę, w której autor nie wmawia nam, jak wielkim brzemieniem jest bycie rodzicem”.

„Los Angeles Times”, blog Jacket Copy

„Porady Caplana z pewnością przyniosą ulgę wielu zapracowanym rodzicom, którzy często są targani poczuciem winy z powodu tego, jak mało czasu mogą poświęcać swoim dzieciom”.

„Daily Mail” (Londyn)

„Dzieci nie potrzebują większości z tego wszystkiego, co im kupujemy. Dlatego też „cena posiadania” dzieci jest sztucznie zawyżona... Najlepszym argumentem za posiadaniem dzieci nie jest to, że uczynią cię szczęśliwym lub że nagle twoje życie zmieni się w jedną wielką imprezę, ale że posiadanie dzieci daje nam cel, dzięki któremu nasze życie stanie się naprawdę dobre”.

„Wall Street Journal”

„Urzekająca opinia”.

„Washington Post”, blog On Parenting

„Caplan jest jednym z moich ulubionych autorów... Zgadzam się z tym, co Tyler Cowen o niej napisał: Caplan dał nam »jedną z najlepszych na świecie książek na temat wychowania dzieci«”.

Art Carden, Forbes.com

„Wśród wielu książek radzących rodzicom, jak najlepiej wychowywać swoje dzieci, ta nowa publikacja zszokowała sporą grupę rodzin z amerykańskiej klasy średniej. Jakie jest główne przesłanie z niej wynikające? Wyluzuj! Przestań zachowywać się jak typowy rodzic. Pozwól dzieciakom jeść pizzę i oglądać więcej telewizji”.

„Guardian” (Londyn)

„Caplan jest antytezą osławionej »Tygrysiej Mamy«, czyli Amy Chua. Caplan opisuje, jak wielu rodziców zmaga się z masy obowiązków, które w dodatku sami sobie narzucili”.

„Christianity Today”

„Cudowna książka, którą przyjemnie się czyta, a także taka, która konsekwentnie posługuje się statystykami opisującymi zależności między genami a wychowaniem”.

Steve Silver, krytyk filmowy w „The American Conservative”

„Krótko mówiąc, Caplan uważa, że rodzice wywierają na siebie zbyt dużą presję, aby wychować idealne dzieci, podczas gdy istnieje bardzo mało dowodów na to, że nadgorliwość w wychowywaniu dzieci przynosi jakiekolwiek korzyści. Jest za to mnóstwo dowodów, że takie zachowania dają niepożądane skutki i stres. Większość dzieci – jak mówi autor – po prostu potrzebuje spokojnego domu, w którym znajdą kochających rodziców. W głębi duszy większość z nas ma tego świadomość. Kiedy w końcu uwolnisz się od kieratu perfekcyjnego rodzica, twoje dzieci też wyluzują, to prawdopodobnie przyniesie pozytywny wpływ na ich rozwój i rozkwit”.

„Chattanooga Times Free Press”

„O współczesnych rodzicach można powiedzieć wiele, ale już na pewno nie, że ich życie to katorga. Nie oznacza to, że ich rodzicielskie doświadczenia nie mogłyby stać się przyjemniejsze. Zamiast bezowocnie bawić się w Pigmaliona, skup się na czerpaniu radości ze wspólnej podróży przez życie. Wychowuj swoje dzieci w dobroci i z poczuciem szacunku. Znajdźcie wspólne zainteresowania. Stosuj środki dyscyplinujące nie po to, by nieustająco szkolić swoje dzieci, ale by po prostu przekonać je do przyzwoitego traktowania ciebie i innych, tu i teraz. Jeśli zastosujesz te strategie, posiadanie dzieci i życie w większej rodzinie okaże się czymś naprawdę fajnym”.

MercatorNet.com, blog Family Edge

„Ekonomista Bryan Caplan przekonuje, że: »Dzieci mogą kosztować mniej, niż myślisz...«, więc może, dzięki tej lekturze sam zdecydujesz się, by mieć ich więcej. W swojej nowej, kontrowersyjnej książce: Egoistyczne powody, żeby mieć więcej dzieci. Powody, dla których bycie wspaniałym rodzicem nie jest tak trudne, jak się wydaje i sprawia więcej radości, niż myślisz, autor daje nam sporą dawkę naprawdę ciekawych argumentów”.

Reason.com

„Caplan ma rację: mikrozarządzanie dziećmi to inwestycja, która się nie zwróci. Nasze dzieci są czymś więcej niż sumą naszych wysiłków, jako rodziców; są ludźmi tak samo, jak my”.

ChildWild.com

„Misja autora jest szlachetna – zachęcanie innych po podjęcia decyzji, by zdecydowali się na dwoje, a nawet i większą liczbę dzieci”.

Kirkus Reviews

„Caplan stosuje zasady ekonomii do analizy kwestii rodzicielstwa i dochodzi do zaskakujących wniosków. Jestem skłonny pokochać każdego eksperta w dziedzinie rodzicielstwa, który wypowiada się w imieniu bardziej leseferystycznego podejścia do rodzicielstwa. Mówię tak, nie tylko dlatego, że jestem egoistyczny i chcę mieć więcej czasu i energii dla siebie, ale przede wszystkim dlatego, że naprawdę wierzę, iż jest to lepsze dla dzieci. W wywiadzie dla NYT [»New York Times«] Caplan omawia problem »stresu wtórnego«, negatywnie wpływającego na dzieci. Gdy rodzice są zestresowani lub wręcz nieszczęśliwi, ich stres i pozostałe negatywne emocje bezpośrednio odbijają się na dzieciach. Caplan opowiada o dzieciach, które postrzegają stres doznawany przez ich rodziców jako główny problem w rodzinie, nawet większy niż brak wspólnego czasu”.

Babble.com

„Przydatna korekta obsesyjnego amerykańskiego stylu wychowania. Całkowicie zgadzam się z pisarzem, który twierdzi, że dzieci to coś dobrego, a więcej dzieci oznacza więcej szczęścia”.

Faith in History, Pantheos.com

„Genialne! Większość z nas kupi tę książkę, by zapoznać się z radami Caplana na temat rodzicielstwa i argumentami, dlaczego warto jest mieć więcej dzieci. Natomiast ja kupiłem tę książkę (jeszcze nie mam dzieci), bo chcę się zapoznać z tym interesującym studium człowieka: dlaczego jesteśmy tacy, jacy jesteśmy. Jeśli jesteś zmęczonym rodzicem lub sceptycznym bezdzietnym, który nie do końca wie, co powinien robić, ta książka jest dla ciebie”.

John Tamny, „Real Clear Markets ” i „Forbes Opinions ”

„Głównym asumptem niesamowitej, nowej książki Bryana – Egoistyczne powody, żeby mieć więcej dzieci, pełnej opisów rzetelnych badań, jest to, że jeśli będziesz miał więcej dzieci, będziesz też szczęśliwszy przez całe swoje życie, a to sprawi, że i te dzieci też będą szczęśliwsze”.

Tim Kane, Nightly Business Report, PBS pracownik naukowy, Fundacja Kauffmana

„Świetna… Książka Caplana może nas nauczyć kilku rzeczy. Po pierwsze, przypomina nam, że rodzicielstwo powinno być radosnym i korzystnym doświadczeniem. Nie chodzi o to, że jako rodzic masz harować dzień i noc. Chodzi raczej o to, by tak wychować dzieci, by te zrozumiały wartość ciężkiej pracy, ale także i radość płynącą z wypoczynku, i doceniały piękno osobistych interakcji. Przytaczane argumenty natury ekonomicznej nie tylko sporo dają do myślenia w tym zakresie, lecz – co więcej – są one bardzo przekonujące”.

Andrew Haines, „Catholic News Agency”, Prezes Centrum Moralności w Życiu Publicznym

„Egoistyczne powody, żeby mieć więcej dzieci to nowa książka ekonomisty i blogera Bryana Caplana. Autor prezentuje jasny argument, choć o ogromnym znaczeniu: najprawdopodobniej powinieneś mieć więcej dzieci. Mimo tego, że książka została napisana przez ekonomistę, nie jest to kolejny popularnonaukowy tekst przedstawiający pobieżnie zagadnienia ekonomiczne. Jest to poważna książka o planowaniu rodziny, która odnosi się do wielu źródeł z obszaru rozwoju dziecka, psychologii, genetyki, ekonomii i innych dziedzin. Chodzi o jedną z najważniejszych życiowych decyzji i na tym właśnie powinni skupiać się badacze społeczni”.

Fabio Rojas, OrgTheory.net, profesor socjologii na Uniwersytecie Indiana

„Prowokacyjna, fascynująca i całkowicie oryginalna książka Bryana Caplana obala konwencjonalne mądrości o tym, jak powinno wyglądać wychowywanie dzieci”.

Tim Harford, autor książek The Undercover Economist i Adapt

„To jedna z najlepszych książek o wychowywaniu dzieci, jakie kiedykolwiek powstały. Wniesie nowe życie w twój świat, ciekawe fakty do twojego umysłu i sporo radości do twojego serca”.

Tyler Cowen, Holbert C. Harris profesor ekonomii, Uniwersytet George’a Masona

„Pełna energii, dowcipna, na wskroś wciągająca książka. Bryan Caplan przygląda się wychowywaniu dzieci z punktu widzenia ekonomisty, ale także i ojca. Jego konkluzje mogą cię zaskoczyć, ale poparte są wynikami badań”.

Judith Rich Harris, autorka książki The Nurture Assumption oraz No Two Alike

„Uwielbiam tę książkę. Egoistyczne powody, żeby mieć więcej dzieci powinno stać się obowiązkową lekturą dla rodziców. Na pewno będzie taką dla moich dzieci, które teraz mają swoje własne dzieci i same też wpadają w pułapki wyczerpującego, niekoniecznie przyjemnego stylu wychowywania dzieci, opisanego przez autora. Jako genetyk, mogę potwierdzić, że fakty przedstawione przez Bryana Caplana są zgodne z prawdą. Co więcej, autor interpretuje te fakty w sposób, który zmieni nasze spojrzenie na wychowywanie dzieci”.

Robert Plomin, Rada ds. Badań Medycznych profesor w Instytucie Psychiatrii

Wydanie pierwsze

Tytuł oryginału: Selfish Reasons to Have More Kids. Why being a great parent is less work and more fun than you think

Copyright © 2011 by Bryan Caplan

This edition published by arrangement with Basic Books, an imprint of Perseus Books, LLC, a subsidiary of Hachette Book Group, Inc.,New York, New York, USA. All rights reserved.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część niniejszej publikacji nie może być powielana, przechowywana w systemie wyszukiwania lub przekazywana, w jakiejkolwiek formie i w jakikolwiek sposób elektroniczny, mechaniczny, fotokopiujący, nagrywający lub inny, bez uprzedniej pisemnej zgody.

redaktor prowadzący: Michał Banaś

tłumaczenie: Jacek Kotarba

redakcja i korekta: Anna Śleszyńska

E-book: Robert Waszkiewicz

Fundacja Warsaw Enterprise Institute

Al. Jerozolimskie 30

00-024 Warszawa

ISBN: 978-83-67272-41-4

Sponsorem wydania jest

Dla moich rodziców, którzy dali mi życie i dla moich dzieci, które dają mi radość

SPIS TREŚCI

Egoistyczne powody, żeby mieć więcej dzieci

Podziękowania

Wstęp

1

Ty też jesteś ważny: zdroworozsądkowy przewodnik po szczęśliwszym rodzicielstwie

2

Argumenty przeciwko poczuciu winy: genetyka behawioralna. Poradnik dla rodziców

3

Genetyka behawioralna: Czy to może być prawda i co to oznacza?

4

Co z dziećmi? Dziś są one bezpieczniejsze niż były kiedykolwiek

5

Dobrze przemyślane planowanie rodziny: Ile chcesz mieć dzieci, gdy już osiągniesz sześćdziesiątkę?

6

Posiadanie dzieci jest korzyścią dla ciebie, ale czy jest korzyścią dla świata?

7

Egoistyczne wytyczne dla przyszłych dziadków

8

Nauka o dawaniu życia: Co to oznacza dla ciebie?

9

Bądźcie płodni i rozmnażajcie się. Cztery rozmowy o dzieciach, rodzicielstwie, szczęściu i interesie własnym

Podsumowanie

Przypisy

Wstęp

A nade wszystko: zostań wierny sobie.

Hamlet

Nie żyję na tym świecie specjalnie długo, a zdążyłem zauważyć, że liczebność przeciętnej rodziny w USA drastycznie spadła. Współcześnie, kobiety po czterdziestce mają zwykle tylko jedno dziecko lub nawet w ogóle nie mają dzieci, to dwa razy mniej niż zaledwie trzydzieści lat temu. Dużych rodzin praktycznie już nie ma. W 1976 roku 20 procent kobiet po czterdziestce miało pięcioro lub w`ięcej dzieci. W 2006 roku było ich mniej niż 4 procent.

Jeśli poprosimy naszych rozmówców o wymienienie powodów, dla których nie mamy tylu dzieci co kiedyś, odpowiedzi bywają bardzo różne. „Nie stać już nas na duże rodziny”, „Kobiety wreszcie mogą robić teraz prawdziwe kariery”, „Dzieci nie są nam już potrzebne, by wspierały nas w pracy na roli”, „Kobiety chcą żyć tak, jak mężczyźni”, „Amerykanie utracili wiarę w Boga”. Natomiast w Atenach Grecy obwiniają za ten stan rzeczy zanieczyszczenie powietrza.

Co ciekawe, nawet jeśli zadamy to pytanie w bardziej osobisty sposób, konkretnej osobie, okazuje się, że i tutaj odpowiedzi są bardzo podobne. Na pytanie: „Dlaczego ty nie masz tylu dzieci, w porównaniu z ludźmi z przeszłości?” – zarówno mężczyźni, jak i kobiety przełączają się na „tryb narzekania”. Jakie dają na to odpowiedzi? „Dzieci to duuuużo pracy”, „Wyobraź sobie te wszystkie brudne pieluchy i nieprzespane noce”, a nawet „Chyba życzysz mi śmierci!”.

Szczerze mówiąc (z całą brutalnością), niechętnie decydujemy się na posiadanie większej liczby dzieci, ponieważ uważamy, że doznawany dyskomfort przewyższa ewentualne korzyści. Kiedy ludzie porównują minusy związane z kolejnym dzieckiem, z plusami, które przyniosłoby im dziecko, w ostatecznym rozrachunku dochodzą do wniosku, że po prostu nie warto. Jak ujął to Bill Cosby: „Powodem, dla którego mamy pięcioro dzieci, jest to, że nie chcemy mieć sześciorga”.

Można to śmiało nazwać bardzo egoistycznym podejściem do życia. Jak można skupiać się wyłącznie na tym, czy kolejne dziecko uczyni cię szczęśliwszym? A co z samym dzieckiem? O ile twoje dziecko nie będzie miało naprawdę wielkiego pecha, prawie na pewno będzie szczęśliwe i to z samego faktu, że żyje. A czy nie jest tak z tobą? Mówimy tu o twoim dziecku. Jeśli już musisz się trochę unieszczęśliwić, aby dać przyszłemu synowi lub córce dar życia, to czy nie warto?

Pytanie jest poważne, ale uchylę się teraz od odpowiedzi. Choć akceptuję pogląd pronatalistów, że należy zachęcać do większej liczby dzieci, ponieważ czynią one świat lepszym, o tyle przekonywanie innych, by poświęcili swoje szczęście dla dobra świata, wydaje się daremne. Głoszenie kazań piętnujących egoizm jest zazwyczaj tak samo skuteczne, jak przysłowiowa rozmowa dziada z obrazem. Kiedy ludzie analizują plusy i minusy posiadania kolejnego dziecka, absolutnie nie będę ich krytykować za sam fakt podjęcia takiego rozważania.

Jedną z głównych tez tej książki jest fakt, że rodzice – zarówno obecni, jak i potencjalni – zupełnie przypadkowo przenieśli punkt ciężkości dyskusji na niekorzyść posiadania dzieci. Możemy być pewni, że dążenie do szczęścia i chęć posiadania dzieci (a przynajmniej większej ich liczby) to dwie rzeczy zupełnie nie do pogodzenia, ale w interesie przeciętnego człowieka leży posiadanie większej liczby dzieci. To prawda – ludzie nie mają wystarczająco dużo dzieci – dla własnej wygody. Potencjalni rodzice muszą wszystko dobrze przemyśleć, zanim ewentualnie podejmą poważną decyzję o nieposiadaniu dzieci. A ci, którzy już mają dzieci, muszą przemyśleć wszystko jeszcze raz, zanim podejmą decyzję, że ich rodzina jednak nie powiększy się o kolejne dziecko.

Moja teoria nie jest jednakże uniwersalna. Nie twierdzę, że każdy powinien mieć dużo dzieci, ale uważam, że przeciętny człowiek powinien mieć ich więcej. Ale więcej niż ile? Więcej niż planował ich mieć. Jeśli mieszkasz w maleńkim mieszkaniu w centrum miasta i uwielbiasz szalone wakacje za granicą, może to oznaczać, że zdecydujesz się na jedno dziecko, zamiast pierwotnie zakładanej bezdzietności. Jeśli mieszkasz na podmiejskim osiedlu domków jednorodzinnych i uwielbiasz parki rozrywki, może to oznaczać pięcioro dzieci, zamiast pierwotnie planowanej trójki. Moja rola tutaj polega tylko na przekazywaniu informacji, a nie na kierowaniu twoim życiem.

Istnieje całkiem wiele egoistycznych powodów, które pomogą ci zdecydować się na posiadanie większej liczby dzieci, ale pozwól, że wymienię tutaj cztery najważniejsze:

– Po pierwsze, rodzice mogą naprawdę poprawić swoją jakość życia, bez szkody dla swoich dzieci. To geny, a nie wychowanie, odpowiadają za większość podobieństw wewnątrz rodziny, dlatego też rodzice mogą spokojnie dać sobie trochę więcej luzu.

– Po drugie, rodzice martwią się o wiele za dużo, niż powinni. Pomimo strasznych historii, którymi bombardują nas media, dzieci są dziś o wiele bezpieczniejsze niż w „sielskich latach 50.” (XX wieku).

– Po trzecie, wiele korzyści płynących z posiadania dzieci pojawia się w późniejszym okresie życia. Dzieci rzeczywiście wymagają wysokich nakładów początkowych, ale rozsądni rodzice wiedzą, że braki snu w początkowym okresie zaowocują całą masą korzyści, które będą dawały im radość przez całe życie – w tym również wnuki.

– Po czwarte i ostatnie, interes własny i altruizm zmierzają w tym samym kierunku. Rodzice, którzy decydują się na kolejne dziecko, sprawiają, że świat staje się lepszy. Oznacza to, że można z czystym sumieniem kroczyć ścieżką dobrze przemyślanego egoizmu.

Rodzice mogą naprawdę poprawić swoją jakość życia, bez szkody dla swoich dzieci

Drugie dziecko zawsze podkopuje wiarę rodziców w ich moc kształtowania swoich dzieci, ale książki o wychowaniu dzieci przemilczają ten problem, ponieważ ich odbiorcami są osoby, które właśnie się stały albo niebawem staną się rodzicami po raz pierwszy.

Steve Sailer, The Nature of Nurture

Kiedy zastanawiamy się, czy może warto zdecydować się na jeszcze jedno dziecko, często w naszej wyobraźni pojawiają się liczne obrazy nieszczęścia doznawanego przez rodziców. Każde pokolenie rodziców prawdopodobnie postrzega siebie jako wyjątkowo oddanych, ale rzetelne badania potwierdzają, że zasadniczo wszyscy rodzice podchodzą do wychowywania dzieci z dużym zaangażowaniem przez cały czas tego procesu. Kiedyś mamy, które nie pracowały zawodowo i zajmowały się domem, po prostu mówiły swoim dzieciom, by te wyszły z domu się pobawić. Obecnie mamy, ale też tatusiowie bez przerwy towarzyszą swoim pociechom – w charakterze nadzorców lub służących. Kiedy myślimy o wpływie dziecka na nasze życie, automatycznie wyobrażamy sobie spartański rozkład dnia typowy dla współczesnych rodziców. Musimy zrezygnować z naszych zainteresowań i wieczorów poza domem, musimy podporządkować nasze życie zajęciom dzieci, a przy tym musimy jeszcze gotować, sprzątać i w ogóle zajmować się dziećmi.

Gdy dzieci usprawiedliwiają swoje niemądre zachowanie wymówką, że wszystkie inne dzieci też tak robią, rodzice zazwyczaj próbują wskazać im błąd w ich postępowaniu. Niewielu z nas zauważa, że powtarzając ten sam sposób postępowania z dziećmi, tak jak robią to inni rodzice z tego samego pokolenia, popełniamy dokładnie ten sam błąd. Współcześni typowi rodzice rezygnują ze swojej niezależności i wolnego czasu na rzecz swoich dzieci. Ale ty nadal masz wybór! Gdyby wszyscy inni rodzice skakali z Mostu Brooklińskiego, czy ty też byś to zrobił?

Proponowania przeze mnie alternatywa nie polega bynajmniej na zaniedbywaniu dzieci. Przeciwnie, spędzam z moimi dziećmi więcej czasu, niż większość rodziców. Kiedy moi synowie byli w wieku niemowlęcym, ja byłem tą osobą, która miała „nocne dyżury”. Teraz też, codziennie bawię się z moim najmłodszym dzieckiem. Moi starsi synowie i ja dzielimy wiele wspólnych zainteresowań – lubimy zwłaszcza gry i komiksy. Ale większość rodziców nie podziela mojego entuzjazmu do dziecięcych zabaw, w porządku. Bo przecież na szacunek zasługują różnorodne style rodzicielstwa. Niektórzy rodzice zapełniają cały wolny czas swoich dzieci zajęciami praktycznymi czy też dodatkowymi czynnościami. Bywa, że jest to dobre podejście, ale nie jest to przecież jedyny dobry styl wychowywania dzieci. Tak samo dobre mogą być inne, bardziej zrelaksowane style wychowywania dzieci, jak pozwalanie dzieciom na oglądanie Simpsonów w czasie, gdy ty rezerwujesz sobie codzienną godzinę „czasu dla siebie”.

Czy rodzice nie narażają przyszłości swoich dzieci, gdy pozwalają, by Homer i Marge¹ też mieli swój aktywny udział w wychowywaniu twoich dzieci? Tego typu wyrzuty sumienia prześladują wielu rodziców, szczególnie wtedy, gdy są już tak bardzo zmęczeni, że oczy same im się zamykają. Na szczęście, tego rodzaju myśli są zdecydowane przejaskrawione. Nawet gdyby rzeczywiście istniała jednoznaczna zależność pomiędzy aktualnie postrzeganym poziomem szczęścia przez rodziców a osiągnięciami ich dzieci w przyszłości, nie ma najmniejszego powodu, by rodzice angażowali się w wychowywanie dzieci ponad miarę. Rodzice też się liczą i nie ma niczego złego w chęci zawarcia zdrowego kompromisu.

W każdym razie obowiązek przedkładania przyszłości swoich dzieci ponad własne szczęście osobiste ma o wiele mniejsze skutki, niż mogłoby się wydawać. Badania nad dziećmi adoptowanymi i bliźniętami dostarczają mocnych dowodów na to, że rodzice w niewielkim stopniu wywierają wpływ na sukcesy osiągane przez swoje dzieci w przyszłości. Niezależnie od tego, czy rodzice „wezmą na luz i odpuszczą” – bądź czy też podwoją swoje zaangażowanie w wychowanie dzieci – skutek jest taki, że w obu grupach osiągnięcia dzieci w przyszłości będą mniej więcej na takim samym poziomie.

Zanim odrzucisz tę tezę jako szaloną, wyobraź sobie, że adoptujesz dziewczynkę i wychowujesz ją aż do osiągnięcia przez nią dorosłości. Jak myślisz, do kogo będzie bardziej podobna, gdy skończy szkołę średnią? Do jej biologicznych rodziców, czy też do ciebie? Nie mam na myśli tylko podobieństwa fizycznego; mówię również o inteligencji, osobowości, osiągnięciach, systemach wartości itd. Czy naprawdę oczekujesz tego, że twoja adoptowana córka będzie miała więcej wspólnego z tobą, niż z obcymi ludźmi, którzy ją spłodzili?

Właściwie to nie musisz wyobrażać sobie tego scenariusza. Już wcześniej zrobili to inni – i to niejeden raz. Cała armia badaczy porównywała adoptowane dzieci do ich biologicznych rodzin oraz rodzin adopcyjnych tych dzieci. Badacze stwierdzili, że kiedy adoptowane dzieci są jeszcze małe, przypominają zarówno rodzinę adopcyjną, czyli osoby, które widują na co dzień, jak i rodzinę biologiczną, czyli osoby, których nigdy nie poznały. Jednakże, gdy adoptowane dzieci dorastają, w historii tej występuje zaskakujący zwrot: podobieństwo do rodziny biologicznej pozostaje, ale podobieństwo do rodziny adopcyjnej w większości przypadków zanika. W badaniach porównujących bliźnięta jednojajowe i dwujajowe zaobserwowano dokładnie to samo.

Wniosek: łatwo jest zmienić dziecko, ale trudno jest powstrzymać je przed odwróceniem tej zmiany. Zamiast postrzegać dzieci jako o grudki gliny, które rodzice mogą w najróżniejszy sposób formować, powinniśmy raczej porównywać je do plastiku, który wygina się w odpowiedzi na nacisk i powraca do pierwotnego kształtu, gdy nacisk ustąpi.

W dalszej części książki zajmiemy się szczegółowo badaniami nad dziećmi adoptowanymi i bliźniętami. Na razie powiem tylko, że wyniki tych badań są zgodne z moimi doświadczeniami jako ojca. Kiedy wysyłam moje dzieci „do kąta”, przepraszają za swoje przewinienia i ich zachowanie rzeczywiście ulega poprawie – choć nie na długo. Po kilku godzinach, dniach lub tygodniach moi synowie znowu zaczynają dokazywać, tak jak wcześniej i oczywiście wracają do kąta. Tak sobie zatem myślę: jeśli nie mogę zmienić tego, co moi synowie będą robić w przyszłym miesiącu, jak mogę oczekiwać, że mogę w jakiś sposób zmienić to, co będą robić, gdy już dorosną?

Niezależnie od twoich doświadczeń, załóżmy hipotetycznie, że wyniki badań nad dziećmi adoptowanymi i bliźniętami są rzetelne. W takim kontekście – w kategoriach czysto egoistycznych – posiadanie dzieci jest o wiele lepszym rozwiązaniem, niż się wydaje na pierwszy rzut oka. Jeśli gigantyczna inwestycja rodzicielska jest jedynym sposobem, by z dziecka uformować kiedyś normalnego dorosłego, narzekanie na dodatkową pracę związaną z posiadaniem kolejnego dziecka jest czymś całkowicie naturalnym. Jeśli jednak uświadomimy sobie fakt, że twoje dziecko jest praktycznie „skazane” na to, by stać się kiedyś zupełnie normalnym dorosłym (niezależnie od twoich wysiłków), może powinieneś okiełznać swój fatalizm, zwłaszcza jeśli jesteś zadowolony z tego, jak do tej pory wyglądało życie w twojej rodzinie. Istnieje duże prawdopodobieństwo, że twoje dzieci bezproblemowo odziedziczą twój intelekt, będą miały tę samą, wrodzoną motywację do osiągnięć, twój urok i – oczywiście – twoją skromność.

Wniosek: rodzice mogą sobie naprawdę odpuścić i to bez poczucia winy. Dzieci kosztują o wiele mniej, niż wszystkie te nakłady ponoszone przez większość rodziców, a to dlatego, że rodzice mają tendencję do wydawania nadmiernych kwot pieniędzy na swoje dzieci. Można prowadzić niezależne życie i nadal być godnym podziwu rodzicem. Zanim więc podejmiesz decyzję o rezygnacji z kolejnego dziecka, powinieneś jeszcze raz przemyśleć swoją decyzję, bo jesteś to sobie po prostu winien. Jeśli twoje poświęcenie okaże się tylko cząstką tego wszystkiego, co wcześniej sobie wyobrażałeś, to kolejne dziecko może okazać się naprawdę dobrym interesem.

Rodzice martwią się o wiele więcej, niż powinni

Możesz powiedzieć, że prawdziwym sensem rodzicielstwa nie jest zmiana tego, co dzieci będą robiły, gdy będą dorosłe, ale zapewnienie, że osiągną dorosłość bez większych potknięć. Jednym z najtrudniejszych aspektów wychowywania dzieci jest obawa, że dziecku stanie się coś strasznego. Doniesienia medialne pełne są historii o rodzicach, którzy nie zdołali uchronić swoich dzieci przed niebezpieczeństwami tego świata – jest tych historii tak dużo, że każdy z nas może nabawić się nerwicy.

Na szczęście doniesienia medialne to jedno, a prawdziwe życie to drugie. W wiadomościach, którymi jesteśmy nieustannie karmieni, świat praktycznie zmierza ku zagładzie. Nawet (a może zwłaszcza) niewinne dzieci nie są już bezpieczne. W prawdziwym życiu jednak sprawy wyglądają o wiele lepiej. Dzieci poniżej piątego roku życia są dziś prawie pięć razy bardziej bezpieczne, niż były w sielankowych latach 50. XX wieku. Natomiast dzieci z przedziału od pięciu do czternastu lat są prawie czterokrotnie bezpieczniejsze. W latach 50. ubiegłego wieku społeczeństwo amerykańskie osiągnęło mistrzostwo w pokazywaniu obrazu bezpiecznego dzieciństwa. Współczesne społeczeństwo amerykańskie rzeczywiście urzeczywistnia to marzenie. Aby pozory zgadzały się z rzeczywistością, większość z nas musi jedynie wyłączyć telewizor i wyjrzeć przez okno.

Gdyby dzieci były w tak wielkim niebezpieczeństwie, jak to sobie wyobraża większość rodziców, niechęć do posiadania kolejnego dziecka – lub w ogóle jakichkolwiek dzieci – byłaby całkowicie zrozumiała. Stanęlibyśmy przed wyborem między dziećmi a spokojem ducha, a każde dodatkowe dziecko oznaczałoby kolejną tragedię, która może wydarzyć się w każdej chwili. Na szczęście żyjemy w szczęśliwszych czasach. Naszym głównym wyzwaniem nie jest zapewnienie bezpieczeństwa naszym dzieciom, ale docenienie tego, jak bardzo są one teraz bezpieczne. Jeśli odrzucimy te wszystkie przesadne obawy, zrozumiemy, że aktualnie żyjemy we wspaniałych czasach, by zdecydować się na dzieci.

Wiele korzyści płynących z posiadania dzieci pojawia się w późniejszym okresie życia

Kiedy ludzie rozważają plusy i minusy związane z decyzją o kolejnym dziecku, nader często dostają pewnego rodzaju krótkowzroczności. Stają się krótkowidzami, w sensie poznawczym, ponieważ widzą wyraźnie tylko to, co znajduje się tuż przed ich nosem. Kiedy mówię o krótkowzroczności, nie mam na myśli oczywiście wady wzroku. Mówię o nieprawidłowym postrzeganiu rzeczywistości: przesadnym skupianiu się na krótkoterminowych kosztach związanych z wychowywaniem dzieci i całkowitym ignorowaniu szerszej perspektywy.

Krótkoterminowe koszty związane z wychowywaniem dziećmi są oczywiste. Kiedy dzieci są małe, oznacza to rzeczywiście sporo wysiłku. Jeśli zwlekasz założeniem rodziny do trzydziestki, pamiętaj, że biologia stopniowo ogranicza przedział czasowy przeznaczony na decyzję o posiadaniu dzieci i ich wychowanie. Kiedy więc rodzice zastanawiają się, czy zdecydować się na kolejne dziecko, zaczynają wszystko postrzegać przez pryzmat ciężkiej pracy. W wypadku, jeśli będą mieli przeczucie, iż czują się (już) zbyt bardzo zmęczeni pomimo tego, że są jeszcze wystarczająco młodzi, by mieć jeszcze więcej dzieci, można oczekiwać, że rodzice mający dwójkę dzieci (lub nawet jedno!) prawdopodobnie nie zdecydują się na kolejne.

Niestety, kiedy po domu biega para maluchów, traci się z oczu szerszą perspektywę. A mianowicie to, że twoje dzieci przecież kiedyś dorosną. Dzisiejsze poczucie, że jesteś „zarobiony po uszy”, na pewno się zmieni. Gdy twoje dzieci osiągną wiek nastoletni, będzie ci żal, że nie mają dla ciebie więcej czasu. Kiedy się wyprowadzą, wychowana przez ciebie trójka dzieci okaże się naprawdę nieliczna. Będziesz oczekiwała częstszych telefonów i wizyt, a także i wnuków, o ile jesteś jeszcze na tyle młoda, by się nimi cieszyć.

Chodzi mi o to, że „najlepsza liczba dzieci” dla ciebie zmienia się z czasem. Kiedy jesteś rodzicem małych dzieci, dwójka wydaje ci się całkowicie wystarczająca. Bywa, że w głębi serca mówisz: „Jestem zbyt egoistyczny, by mieć ich więcej”. Ale kto ostatecznie skorzysta na tym, gdy przekroczysz swoją strefę komfortu i zdecydujesz się na kolejne dziecko, a może nawet na dwoje? Ty. W wieku trzydziestu lat czwórka dzieci to nie lada wyzwanie. Po sześćdziesiątce historia się odwraca. Na tym etapie każde z czworga twoich dzieci – i wszystkie wnuki, które ci dadzą – zapewnią ci dużo szczęścia.

Jeśli jesteś nie tylko egoistyczny, ale i jesteś w tym faktycznie dobry, z pewnością uwzględnisz wspomniane długoterminowe korzyści, gdy będziesz podejmował decyzję o posiadaniu dzieci. Nie zrozum mnie źle, nie próbuję Ci wmówić, że powinieneś unieszczęśliwiać się za młodu, aby na emeryturze cieszyć się gromadką dzieci i wnuków. Oznacza to, że powinieneś uwzględnić w swoich decyzjach konsekwencje twoich wyborów na całe życie, a następnie znaleźć złoty środek.

Kiedy robisz zakupy spożywcze, kupujesz tyle, żeby wystarczyło do następnej wizyty w sklepie. Nie wychodzisz ze sklepu z pustymi rękami, bo zjadłeś niedawno duży obiad. Tak samo, kiedy decydujesz, ile chcesz mieć dzieci, powinieneś mieć ich tyle, żeby było ich odpowiednio dużo, gdy osiągniesz czterdziestkę, sześćdziesiątkę, a nawet osiemdziesiątkę. Nie powinieneś odrzucać myśli o posiadaniu dzieci tylko dlatego, że twój dwulatek teraz nie daje ci spać. Warunkowanie swoich długofalowych decyzji od krótkotrwałego niezadowolenia nie ma sensu.

Interes własny i altruizm zmierzają w tym samym kierunku

Pogoń za własnym interesem nie zawsze jest dobrą rzeczą. Nawet gdybym miał niezbite dowody na to, że przestępstwo popłaca, na pewno nie napisałbym książki zatytułowanej Egoistyczne powody, żeby kraść więcej pieniędzy. Kradzież daje korzyść złodziejom, ale oznacza straty dla wszystkich innych. Czy posiadanie dzieci można postrzegać w ten sam sposób?

Nie. Pomimo powszechnych obaw o przeludnienie, więcej ludzi sprawia, że świat staje się lepszy. Liczba ludności i standard życia wzrastają równolegle, od wieków i to nie jest przypadek. Nowe pomysły, od iPhone’ów po genetycznie modyfikowane uprawy, to główne źródła naszego nieprzerwanego bogacenia się. Źródłem nowych pomysłów są bez wątpienia ludzie (i ich kreatywne talenty), którzy dokonują odkryć oraz płacący za nie klienci, którzy wynagradzają ich osiągnięcia. Więcej talentów plus więcej klientów oznacza więcej pomysłów i większy postęp.

Większe populacje to także większe możliwości wyboru. Prawie nikt nie chce mieszkać na odludziu, bo nie ma tam nic do roboty. Ludzie zazwyczaj wolą mieszkać w pobliżu innych ludzi. Mogą nie lubić tłumów, ale wybierają tłumy, sklepy, restauracje i chodzenie do pracy, zamiast wspaniałej izolacji. Można by pomyśleć, że kilkaset tysięcy sąsiadów pozwoliłoby zaspokoić wszelkie potrzeby, jakie mógłby mieć człowiek, ale w takim razie, dlaczego miliony nowojorczyków płacą olbrzymie pieniądze za mieszkanie obok milionów innych nowojorczyków?

Dzietność ma również zasadnicze znaczenie dla naszych systemów emerytalnych. Programy takie jak Social Security [Ubezpieczenia Społeczne] i Medicare [System Opieki Zdrowotnej] to piramidy finansowe: tak długo, jak na każdego emeryta przypada odpowiednio wielu młodych pracowników, niskie składki będą w stanie sfinansować wysokie świadczenia emerytalne. Jednak w miarę starzenia się społeczeństw, piramida staje się coraz cięższa u góry i zaczyna się chwiać. W 1940 roku w USA na jednego emeryta przypadało prawie dziesięciu pracowników, teraz jest ich około pięciu, a za piętnaście lat liczba ta spadnie do trzech. Rodzice, którzy mają więcej dzieci, nie tylko wyświadczają przysługę przyszłym emerytom, ale także sprawiają, że obciążenia podatkowe i emerytalne przyszłych pracowników staną się nieco bardziej znośne.

Wpływ dzietności na środowisko jest bardziej zróżnicowany, ale warunki są dużo lepsze, niż się wydaje. Nie brakuje nam żywności, paliwa ani innych surowców. Pomimo niepowodzeń i wyjątków, nieprzerwanie od ponad stu lat zasoby stają się coraz tańsze. Jakość powietrza i wody również uległa poprawie w ostatnich dekadach, pomimo dużego wzrostu ludności. Trzeba przyznać, że nie wszystkie wiadomości są równie dobre, na przykład emisja dwutlenku węgla wciąż rośnie. Ale biorąc pod uwagę wszystkie korzyści wynikające z rosnącego poziomu zaludnienia, ograniczanie liczby ludzi na świecie byłoby drakońskim krokiem. Zaniepokojeni tym stanem rzeczy obywatele powinni raczej skłonić się ku ekologicznym środkom, które nie będą negatywnie wpływały na liczbę ludności. Przekonamy się w dalszej części książki, że można to wszystko osiągnąć oraz że nie jest to nawet tak trudne, jak się wydaje.

Dla kogo przeznaczona jest ta książka

Kiedy mówię, że piszę książkę zatytułowaną Egoistyczne powody, żeby mieć więcej dzieci, najczęstszą reakcją jest uwaga: „No chyba chodzi o to, że to one zaopiekują się nami na starość, prawda?”. No i właśnie teraz nadszedł chyba najlepszy moment na dementi: wcale nie o to mi chodzi. Tak naprawdę, wątpię, by argument o „opiece na starość” był kiedykolwiek dobrym powodem kierującym nas w kierunku posiadania dzieci. Miłość ma tendencję do kierowania się w dół, ku kolejnym pokoleniom. Zgodnie ze starym powiedzeniem: „Jeden rodzic może zaopiekować się pięciorgiem dzieci, ale pięcioro dzieci nie jest w stanie zająć się jednym rodzicem”. W każdym razie istnieją bardziej opłacalne sposoby zapewnienia sobie opieki na starość niż zakładanie licznej rodziny. W tradycyjnej społeczności rolniczej możesz wykorzystać pieniądze, które wydałbyś na dzieci, na przykład na zakup ziemi, by w odpowiednim czasie, gdy będziesz już gotowy do przejścia na emeryturę, sprzedać lub wynająć swoje gospodarstwo. We współczesnym świecie możesz to ogarnąć sam i w dodatku znacznie łatwiej. Zainwestuj w fundusz emerytalny lub kup rentę dożywotnią, i po krzyku.

Szczególnie oddane lub odnoszące sukcesy dziecko może stać się wysokodochodową inwestycją, ale szansa, że tak się akurat stanie, jest mało prawdopodobna. Jedynym obiecującym sposobem na sprostanie wyzwaniu: „Co ja z tego będę miał?” jest odwołanie się do wewnętrznych lub „konsumpcyjnych” korzyści płynących z posiadania dzieci. Jeśli ktoś cię zapyta: „Dlaczego powinienem kupić telewizor o wysokiej rozdzielczości?”, nie powiesz mu przecież, że telewizor HD zapewni mu utrzymanie na starość. Mówisz mu, że jego telewizor HD da mu rozrywkę wyższej jakości, w lepszej rozdzielczości i ogólnie poprawi komfort oglądania programu. Idąc tym samym tropem, jeśli ktoś zapyta: „Co mi da posiadanie dzieci?”, także tutaj musisz podkreślić pozytywne cechy dzieci: są mega słodkie; są zabawne; wyglądają jak ty; mają połowę twoich genów; no i że posiadanie dzieci to część koła życia.

Jeśli nie przemawiają do ciebie żadne pozytywne cechy dzieci, to prawdopodobnie nie masz żadnych egoistycznych powodów, aby zdecydować się na większą ich liczbę lub w ogóle na jakiekolwiek dzieci. Jeśli nie lubisz oglądać telewizji, to gadka o wspaniałej jakości obrazu i dźwięku w HDTV będzie całkowitą stratą czasu. Idąc tym samym tropem, jeśli określenia „mój syn” i „moja córka” nie wzbudzają w tobie pozytywnych energii, to żaden z moich argumentów cię nie przekona. Klient nie kupi produktu, jeśli nie będzie przekonany co do jego podstawowych zalet.

I to też jest w porządku. Nie próbuję przekonać wszystkich do powiększania swoich rodzin. Próbuję przekonać tych, którzy są choć trochę zainteresowani rodzicielstwem, że powinni mieć więcej dzieci, niż pierwotnie planowali. To całkiem duża grupa odbiorców. Około 80 procent Amerykanów w wieku dwudziestu pięciu lat i starszych ma dzieci. Nawet wśród osób bezdzietnych z wyboru, spora część z nich nigdy nie zdecyduje się na dzieci, ponieważ ich zdaniem byłoby to zbyt duże wyzwanie, a nie dlatego, że sama myśl o dzieciach w ogóle ich nie rusza. Tak długo, jak należysz do tej ogromnej większości, w której zakwitło ziarno pragnienia posiadania potomstwa, będziemy mieli o czym mówić.

Podejmowanie właściwych decyzji osobistych

Decyzja o posiadaniu dziecka to z pewnością jedna z najbardziej osobistych decyzji w życiu człowieka. To, że ma ona charakter osobisty, nie oznacza jednak, że niezależnie od tego, jaką decyzję podejmiesz, będzie to dla ciebie odpowiednia decyzja. Wspólna zgoda partnerów na posiadanie dzieci to złożony proces, a jej konsekwencje bardzo łatwo jest źle ocenić. Jeśli podejmujecie tę decyzję z nadmiernym pośpiechem, właściwie oszukujecie tylko samych siebie.

Z egoistycznego punktu, dzieci mają wady i zalety. Choć w dzisiejszych czasach lepiej nam wychodzi wyliczanie wad. Książka Do I Want to Be a Mom? [Czy chcę być mamą?] zawiera rozdział, którego założeniem jest wymienienie wszelkich możliwych powodów, żeby nie zdecydować się na dziecko – od „Czy będę mogła w ogóle się wyspać?” po „Czy w ogóle pokocham moje dziecko? Czy moje dziecko pokocha mnie?”. Nawet zupełnie obcy ludzie chętnie skupiają się na złych stronach posiadania dziecka – ostrzegając nas, że „Twoje życie się bardzo zmieni”. Inni spojrzą na ciebie z politowaniem i zapytają: „Czy w ogóle jesteś w stanie się wysypać?”.

Tak więc, wady posiadania dzieci mamy już omówione. Jeśli jednak chodzi o zalety, to musimy się jeszcze sporo nauczyć. Wychowywanie dzieci jest stresujące, ale sporo z tego stresu jest zupełnie niepotrzebne. Rodzice mogą mieć o wiele lepsze życie bez szkody dla swoich dzieci i bez wystawiania ich na niebezpieczeństwo. W każdym razie nie powinieneś pozwolić, aby ulotny stres wynikający z pojawienia się kolejnego dziecka zdominował twoją decyzję. Wiele korzyści wynikających z posiadania dzieci pojawia się w późniejszym okresie. Jeśli jesteś mądrym egoistą, nie dopuścisz do tego, aby kilka miesięcy wstawania w nocy stanęło między tobą a twoją przyszłością jako rodzica i dziadka.

Kiedy przedstawiam swoje racje na rzecz zwiększenia dzietności, ludzie czasami zadają mi takie pytanie: „Czy ty w ogóle masz dzieci?”. Sama myśl, że za chęcią posiadania większej liczby dzieci, może stać egoizm, jest tak szalona, że zastanawiają się, czy czasem nie wymyślam swoich tez gdzieś w odosobnieniu. Prawda jest taka, że mam trzech synów: parę siedmioletnich identycznych bliźniaków i najmłodsze paromiesięczne niemowlę. Zanim jeszcze zostałem ojcem, sporo już wiedziałem na temat badań, na których oparta została ta książka. Jednak dopiero gdy w naszym domu pojawiły się bliźnięta, zdałem sobie sprawę z praktycznego znaczenia wyników tych badań.

O ile wyniki badań się nie mylą, wielu przyszłych rodziców popełnia olbrzymi błąd. Tracą szansę na kolejne dziecko, które – gdyby pojawiło się na świecie – znacznie wzbogaciłoby ich życie. To naprawdę smutne. Pozostaje jedynie podjąć decyzję o nieposiadaniu dziecka, które negatywnie wpłynęłoby na twoje życie. Z drugiej strony, warto zauważyć, że liczą się ci ludzie, którzy się urodzili i naprawdę istnieją, a nie ci, którzy mogliby żyć, ale nie żyją. Zatem odmówienie daru życia dziecku, które mogłoby uczynić twoje życie lepszym, to tragicznie stracona szansa.

1 Postacie z animowanego serialu telewizyjnego pt. Simpsonowie. Wszystkie przypisy dolne są uwagą tłumacza.

1

Ty też jesteś ważny: zdroworozsądkowy przewodnik po szczęśliwszym rodzicielstwie

Nie spróbowaliśmy jeszcze niczego, a już skończyły się nam pomysły!

Matka, bitniczka Neda Flandersa z serialu Simpsonowie

Gdy tylko ogłosisz, że zamierzasz zostać rodzicem, rozpętuje się istne szaleństwo. Mili znajomi mówią z uśmiechem: „No cóż, wasze życie się zmieni”, a ci mniej – będą przywoływali obrazy brudnych pieluch i opisywali bezsenne noce. Pamiętam, jak spacerując po parku z żoną i naszymi dziećmi bliźniakami, usłyszeliśmy, jak mijająca nas biegaczka powiedziała do swojej przyjaciółki takie oto słowa: „No tak. To już zdecydowanie wystarczy, żeby się zastrzelić”.

Zasadniczo dzieci są bardzo słodkie, a ludzie powierzchowni. Jednak wielu z nas hasło „dziecko”, odbiera jako wyraz: „nieszczęście”. Wcale nie chodzi tylko o to, że wierzymy, iż dzieci unieszczęśliwiają swoich rodziców. Postrzegamy rodzicielski trud jako coś, czego nie da się uniknąć: Jeśli zostaniesz rodzicem, musisz pożegnać się ze swoją niezależnością i wolnym czasem, a pogodzić się z osiemnastoma latami ciężkiej pracy.

Popularne wyobrażenia są w większości błędne. Współcześni typowi rodzice przyjmują na siebie tak wiele obowiązków, że sprawiają wrażenie chodzących nieszczęść, ale tak wcale nie jest. Niektóre wyniki badań sugerują, że dzieci rzeczywiście sprawiają, iż rodzice są nieco mniej zadowoleni ze swojego życia, ale nawet to zależy od tego, w jaki sposób sformułujesz pytanie w ankiecie badawczej. Ogólnie rzecz biorąc, rodzice mają się całkiem nieźle. W każdym razie, kiedy już zrozumiesz, jak wiele trudu wrzucili sobie na barki współcześni rodzice, to wskazanie im sposobów na osiągnięcie więcej szczęścia okaże się czymś naprawdę prostym.

Rodzice: jak sobie radzą?

Hrabia Olaf potarł ręce w taki sposób, jak gdyby zamiast niemowlęcia trzymał w nich coś wielce obrzydliwego.

Lemony Snicket, Seria niefortunnych zdarzeń: Przykry początek

Czy posiadanie dzieci jest dla ciebie czymś dobrym? Prosta, często powtarzana odpowiedź brzmi: „Musi być, inaczej ludzie nie decydowali się na dzieci”. Kiedy jednak decydujesz się na konkretną liczbę dzieci, taka odpowiedź przestaje być pomocna. Ludzie popełniają błędy. Niektóre z ich wyborów przynoszą im nieszczęście i żal. Jeśli chcesz sprawdzić, jak radzą sobie rodzice, musisz poważnie potraktować wpływ błędu ludzkiego. Możemy tutaj wymienić trzy podstawowe czynniki: badania satysfakcji klienta, badania ogólnego poczucia szczęścia i badania chwilowego poczucia szczęścia.

Satysfakcja klienta

Aby dowiedzieć się, czy konsument oczekuje, że spodoba mu się dany produkt, wystarczy tylko się dowiedzieć, czy go kupił. Aby natomiast dowiedzieć się, czy konsumentowi naprawdę podoba się zakupiony towar, musisz dowiedzieć się, żałuje zakupu. Gdy zdecydujesz pójść do nowej restauracji, skorzystać z usług innego mechanika lub podejmiesz decyzję o podrasowaniu swojego komputera, trudno jest nie wziąć pod uwagę swoich doświadczeń konsumenckich. Zanim zatem pójdziesz do nowej restauracji lub skorzystasz z usług nowego mechanika bądź informatyka, warto sprawdzić zadowolenie klientów takich jak ty.

Jak to w praktyce wygląda? Czy rodzice czują, że ich dzieci były dobrą inwestycją, czy sądzą, że decyzja o posiadaniu dzieci była złym posunięciem? Wspomniana książka Do I Want to Be a Mom? złowieszczo ostrzega, że decyzja o posiadaniu dziecka z „nieodpowiednich powodów” „może spowodować dożywotnie rozczarowanie – zarówno sobą, jak i swoim dzieckiem”. W 1976 roku „Newsday” zlecił przeprowadzenie badań ankietowych na ten temat i stwierdził, że tzw. żal kupującego jest bardzo rzadki. Na pytanie: „Gdybyś mógł przeżyć swoje życie raz jeszcze – czy zdecydowałbyś się na dzieci?”, aż 91 procent rodziców odpowiedziało, że podjęłoby raz jeszcze taką samą decyzję. Jedynie 7 procent odpowiedziało, że tym razem wybraliby życie bezdzietne.

Można by oprotestować te wyniki, mówiąc, że ludzie po prostu racjonalizują każdą podjętą decyzję, ale pewne doskonale opracowane badania wykazują, że żal z powodu niezdecydowania się na posiadanie dzieci jest czymś powszechnym. W 2003 roku Instytut Gallupa zapytał bezdzietnych dorosłych w wieku powyżej lat czterdziestu: „Gdybyś mógł cofnąć czas – to ile miałbyś dzieci? A może nie zdecydowałbyś się na nie wcale?”. Ponad dwie trzecie osób bezdzietnych (z wyboru) przyznało, że żałuje swojej wcześniejszej decyzji.

Wniosek: większość rodziców deklaruje, że cieszy się z każdego posiadanego przez siebie dziecka. To część magii wiążącej się z posiadaniem dzieci. Nawet rodzice nieplanowanych dzieci często wyznają: „Nie wyobrażam sobie bez nich życia”. Magia wynikająca z nieposiadania dzieci jest natomiast nieuchwytna. Osoby bezdzietne z łatwością wyobrażają sobie, że są rodzicami i zanim skończą czterdziestkę, większość z nich preferuje jednak tę fantazję od rzeczywistości.

Poczucie ogólnego szczęścia

Na skali mierzącej poczucie satysfakcji klienta, wychowywanie dzieci wypada całkiem dobrze. Niewielu rodziców „wnosi o zwrot pieniędzy”, a większość osób bezdzietnych żałuje, że nie „dokonała zakupu”, gdy miała okazję. Ale satysfakcja klienta to nie wszystko. Jest jeszcze szczęście, czyli poczucie zadowolenia ze swojego życia. Kto zatem jest szczęśliwszy: ludzie z dziećmi, czy może bezdzietni?

Jeśli wśród twoich znajomych są zadowoleni z życia rodzice, to czasem kusi nas, by stwierdzić, że to prosta droga do szczęścia. Jeśli twój sąsiad ma wybuchowy temperament, a po domu biega grupa urwisów, to niełatwo jest uwierzyć w ubarwioną gadkę o radościach wynikających z życia rodzinnego. Aby wyzwolić się z postrzegania rzeczywistości przez pryzmat naszych małych światów, musimy odnieść się do statystyk. Jakkolwiek dziwnie to brzmi, należycie opracowane ankiety badawcze od dziesięcioleci zadają najróżniejszym ludziom następujące pytanie: „Jak bardzo jesteś szczęśliwy?”.

Na pozór ludzie mający dzieci są rzeczywiście szczęśliwsi niż osoby bezdzietne. Jednak po bliższym przyjrzeniu się, wychowywanie dzieci okazuje się nieco… przygnębiające. Osoby mające dzieci są częściej starsi, mają męża/żonę i częściej chodzą do kościoła. Wszystkie te trzy cechy – wiek, pozostawanie w małżeństwie oraz chodzenie do kościoła – to elementy wynikające z większego poczucia szczęścia. Po odniesieniu osiągniętych wyników do innych zmiennych okazuje się, że poczucie szczęścia spada wraz ze wzrostem liczby dzieci. „Nieszczęśliwy” efekt posiadania dzieci okazuje się całkiem przytłaczający: możesz analizować te wszystkie dane miesiącami, a twój komputer uparcie będzie ci powtarzał, że poczucie szczęścia i liczba potomstwa nie idą w parze.

Zanim jednak przyłączysz się do chóru osób wieszczących, że „dzieci robią z nas osoby nieszczęśliwe”, warto bliżej przyjrzeć się liczbom. Negatywny wpływ dzieci na poczucie szczęścia jest silny, choć niewielki. Zgodnie z wynikami notowanymi w General Social Survey, tj. szeroko zakrojonym, trwającym dziesiątki lat badaniu Amerykanów, każde dziecko sprawia, że prawdopodobieństwo określenia siebie jako „bardzo szczęśliwego” spada o około 1 punkt procentowy. Różnica jest realna, choć potrzeba jakiegoś „statystycznego mikroskopu”, by ją wykryć. Z drugiej strony, osoby pozostające w związku małżeńskim są o 18 punktów procentowych bardziej skłonne do opisywania siebie jako bardzo szczęśliwych. Jeśli masz żonę/męża i w dodatku masz dzieci, oznacza to, że twoje szanse na szczęście są znacznie wyższe niż w przypadku osób niepozostających w związku małżeńskim i bezdzietnych. Zbyt dosłowne podejście do wyników tych statystyk mogłoby sugerować, że aby dane małżeństwo deklarowało poziom szczęścia na poziomie niższym niż bezdzietni single, musiałoby w domu mieć gromadkę złożoną z kilkanaściorga dzieci.

Kolejnym ciekawym wnioskiem wynikającym z badań było to, że za obniżenie się poczucia szczęścia rodziców „odpowiedzialne” jest dziecko numer jeden. Jeśli porównamy dwie „mniej więcej takie same” osoby, z których jedna ma jedno dziecko, a druga nie ma dzieci wcale, wyniki sugerują, że u osoby bezdzietnej deklarowanie poczucia szczęścia będzie o 5,6 punktu procentowego większe, niż w przypadku osoby z jednym dzieckiem. Co ciekawe, kiedy już masz dziecko, powiększanie rodziny okazuje się praktycznie bezbolesne. Za każdym razem, gdy rodzice instalują w rodzinnym samochodzie kolejny fotelik dla dziecka, ich szanse na bycie bardzo szczęśliwymi spadają o ledwie zauważalne 0,6 punktu procentowego. Oczywiście, wraz z pojawieniem się pierwszego dziecka, ludzie drastycznie muszą zmienić sposób, w jaki dotychczas żyli. Tracą swoją prywatność i przestają wychodzić w sobotnie wieczory. Kiedy jednak pojawiają się kolejne dzieci, okazuje się, że styl życia rodziców pozostaje mniej więcej taki sam.

W filmie Saved!¹ ciężarna nastolatka o imieniu Mary dowiaduje się, że rak i ciąża mają podobne objawy i wtedy w jej oczach pojawia się nadzieja. „Proszę, niech to będzie rak, proszę, niech to będzie rak!” – błaga gorączkowo. Kiedy badacze poczucia szczęścia mówią o dzieciach, często ich wypowiedzi brzmią tak, jak Mary. W swojej książce Gross National Happiness Arthur Brooks, obecnie prezes American Enterprise Institute, tak sobie żartuje: „Jest wiele rzeczy w życiu rodzica, które przynoszą wielką radość. Na przykład spędzanie czasu z dala od swoich dzieci”. Kiedy spojrzymy na wyniki badań, okazuje się, że obraz nie jest wcale taki ponury. Jeśli porównasz dwie zasadniczo identyczne osoby, ale tylko jedna z nich ma dzieci, można zakładać, że ta bezdzietna będzie jedynie odrobinę szczęśliwsza.

Chwilowe szczęście

Czy można zatem wierzyć w deklarowane przez ludzi poczucie własnego szczęścia? W przypadku tak abstrakcyjnego pytania, odpowiedzi mogą bardziej odzwierciedlać to, jak powinniśmy się czuć, niż to, jak czujemy się naprawdę. Aby uniknąć tego problemu, niektórzy badacze poczucia szczęścia zmieniają metodę badawczą: zamiast pytać badanych o ich ogólne samopoczucie, pytają ich o to, jak spędzili dzień i jak każda z wykonywanych przez nich czynności w tym dniu wpłynęła na ich samopoczucie. Zatem jak w tym kontekście wypada wychowywanie dzieci?

Opracowanie najbardziej znanej pracy z tej dziedziny, tj. badania pracujących matek przeprowadzonego przez laureata Nagrody Nobla Daniela Kahnemana i współpracowników, ukazało się w czasopiśmie „Science” w 2004 roku. Według doniesień z drugiej ręki, Kahneman i współpracownicy odkryli, że zajmowanie się dziećmi jest zasadniczo oceniane jako najmniej atrakcyjna czynność wykonywana w ciągu dnia. Artykuł w „Time” stwierdził, że „czynności związane z wychowywaniem dzieci są postrzegane na niższym poziomie atrakcyjności, niż prace domowe [typu sprzątanie czy gotowanie]”. Z kolei „Economist” tak to podsumował:

Kiedy badacze zapytali rodziców, co sprawia im przyjemność, okazuje się, że ci wolą robić zasadniczo cokolwiek, byle tylko nie zajmować się dziećmi. Jedzenie, zakupy, ćwiczenia fizyczne, gotowanie, modlitwa i oglądanie telewizji zostały ocenione jako przyjemniejsze od pilnowania dzieci...

Okazuje się, że popularne streszczenia oryginalnego artykułu okazują się bardzo mylące. Oto jak matki faktycznie oceniły swoje zadowolenie z czynności wykonywanych w ciągu dnia w skali od 0 („wcale”) do 6 („bardzo”).

Jeśli chodzi o badaczy poczucia szczęścia, Arthur Brooks jest bardzo prodziecięcy. Jednak nawet on analizuje te wyniki i dochodzi do wniosku, że w przypadku kobiet „prawie wszystko wydaje się im dawać więcej szczęścia, niż opieka nad dziećmi”. Ale zauważmy, że opieka nad dziećmi plasuje się na dwunastym miejscu wśród szesnastu zajęć i z łatwością pokonuje najbardziej czasochłonną czynność dnia – pracę zawodową. Co więcej, zanotowano praktycznie sześciokrotny remis w przypadku następujących zajęć: robienie zakupów, przygotowywanie posiłków, rozmowa przez telefon, drzemka, opieka nad dziećmi i korzystanie z komputera. Na koniec warto zauważyć, że siedem najważniejszych czynności – od seksu („relacje intymne”) aż do oglądania telewizji – to wszystko formy rekreacji. Jeśli chodzi o czynności podobne do pracy, przyjemność z opieki nad dziećmi jest uplasowana nieco powyżej średniej.

Jeśli badanie Kahnemana ma jakieś ważne przesłanie społeczne, to z pewnością nie jest nim to, że dzieci mają katastrofalny wpływ na poczucie szczęścia. Chodzi o to, że kobiety bardziej lubią zajmować się swoimi dziećmi, niż pracować poza domem. Jedyną rzeczą, którą kobiety lubią mniej niż pracę, to droga do i z pracy. Opieka nad dziećmi nie jest oczywiście tak atrakcyjna, jak piknik, ale jest postrzegana jako coś przyjemniejszego od pracy zarobkowej.

W książce Stumbling on Happiness [Na tropie szczęścia], psycholog Daniel Gilbert kontrastuje nasze marzenia o dzieciach z twardą rzeczywistością wynikającą z posiadania dzieci. Oto nasze marzenia:

Kiedy ludzie myślą o swoim potomstwie, wyobrażając sobie przyszłe potomstwo, czy też myśląc o tym obecnym, mają tendencję do kreowania obrazów gaworzących niemowląt, uśmiechających się z kołyski, uroczych maluchów biegających po trawniku, przystojnych chłopców i ładnych dziewcząt grających na trąbkach i puzonach w szkolnej orkiestrze dętej, pilnych studentów uczelni wyższych, młodych dorosłych zawierających bajkowe związki małżeńskie, potem już dojrzałych dorosłych, robiących spektakularne kariery, a wreszcie i wyjątkowych wnuków, których uczucia można kupić za słodycze.

Brutalna rzeczywistość:

Mimo tego, że wychowywanie dzieci ma wiele naprawdę satysfakcjonujących chwil, zdecydowana większość z nich polega na nudnej i bezinteresownej służbie ludziom, którzy nie wcześniej niż za kilka dekad, być może okażą ci odrobinę wdzięczności za to, co dla nich robimy.

Po przebrnięciu przez dowody wynikające z badań, brutalna rzeczywistość Gilberta wygląda bardziej jak powracający koszmar. Niezbyt brutalna rzeczywistość jest taka, że rodzice są w znacznie lepszej sytuacji niż osoby nieposiadające dzieci, jeśli chodzi o standard zadowolenia klienta, a tylko w nieznacznie gorszej, jeśli chodzi o standard osobistego szczęścia. Małżeństwa z dużymi rodzinami są znacznie szczęśliwsze niż bezdzietni single. Opieka nad dziećmi jest formą pracy, ale miłej pracy, o ile możesz w ogóle ją dostać.

Trudy i kłopoty: tydzień z życia dzisiejszego typowego rodzica

Brytyjska niania jest niczym generał! Przyszłość imperium się na niej opiera A więc osobą, co stworzyć ma armię Jest niania, co rządzi i nigdy nie kłamie!

Mary Poppins

Mój tata, gdy był chłopcem, jeździł na rowerze po całym centrum Los Angeles. Ja i moi koledzy być może byliśmy trochę bardziej kontrolowani, ale nasze mamy i tak pozbywały się nas z domu, każąc nam bawić się na dworze aż do samej kolacji. Moja mama czasami czytała mi książki przed snem, ale podstawowe zasady były zawsze takie same: organizowanie czasu wolnego było wyłącznie moim zadaniem, a nie jej. Dziś prawie wcale nie widzę dzieci bawiących się na dworze bez czujnego rodzica; co więcej, kilkoro z nich powiedziało mi, że nie wyobrażają sobie, aby mogło być inaczej. Rodzice organizują weekendy, wożą dzieci na różnorodne zajęcia, o których ja nawet nie słyszałem, kiedy byłem dzieckiem: zajęcia Taekwondo, turnieje Pokémon, intensywna kurs języka chińskiego.

To są tylko anegdoty. Ale są one całkowicie zgodne z wynikami systematycznych badań nad odpowiedziami na pytanie: „Co ludzie robią przez cały dzień?”. Socjologowie przez ponad cztery dekady sprawdzali, jak Amerykanie spędzają swój czas. Ulubionym narzędziem był tzw. dzienniczek czynności. Kontaktujesz się z losowo wybraną próbą Amerykanów i prosisz ich, aby opowiedzieli ci o swoim poprzednim dniu. „Kiedy się obudziłeś?”, „Co potem zrobiłeś?”, „A co wydarzyło się następnie?”. Pytania zadawane są tak długo, aż respondent powie, że następnie położył się spać. Metodyczne raportowanie swojego dnia sprawia, że zasadniczo mówimy prawdę.

Zgodnie z dzienniczkami czynności, rodzice aktualnie poświęcają niewiarygodnie dużo czasu opiece nad swoimi dziećmi. Jak można się było spodziewać, tatusiowie też robią to owiele częściej, niż kiedyś. Od 1965 roku, kiedy to przeciętny ojciec poświęcał tylko trzy godziny na opiekę nad dzieckiem – i to w całym tygodniu – zdążyliśmy już podwoić te wartości. Podwojenie ilości czasu poświęcanego wychowaniu dzieci nie było trudne, kiedy zdamy sobie sprawę, jak niewiele tego czasu ojcowie poświęcali swoim dzieciom zaledwie parę dekad temu. Zadziwiająca jest zmiana w zakresie czasu, jaki typowa matka poświęca obecnie swoim dzieciom: Okazało się, że współczesne zapracowane mamy poświęcają swoim dzieciom więcej czasu niż kiedyś, gdy regułą były niepracujące zawodowo matki.

W 1965 roku, gdy typowa mama wiodła żywot niepracującej zawodowo gospodyni domowej, poświęcała średnio dziesięć godzin tygodniowo na wspieranie realizacji potrzeb swoich dzieci. Do 2000 roku wartość ta wzrosła do trzynastu godzin tygodniowo. Stało się tak nawet pomimo tego, że dzisiejsze mamy częściej pracują poza domem, że mają mniej dzieci i że ojcowie są o wiele częściej gotowi do niesienia pomocy. Wszystko to sugerowało, że współczesne mamy będą poświęcały dzieciom mniej czasu, niż kiedykolwiek wcześniej. Fakty okazały się jednak całkowicie odmienne.

Jedna prawidłowość się nie zmieniła: niepracujące zawodowo mamy, zajmujące się domem, spędzają z dziećmi więcej czasu, niż mamy pracujące. Jednak oba rodzaje mam starają się poświęcać wychowywaniu dzieci jeszcze więcej czasu, niż było to kiedyś. Czas spędzany w domu wzrósł z około jedenastu godzin tygodniowo w 1975 roku do siedemnastu godzin tygodniowo w roku 2000. Pracujące zawodowo mamy zwiększyły swoje zaangażowanie czasowe z sześciu godzin tygodniowo w 1975 roku, aż do jedenastu godzin tygodniowo w roku 2000. Współczesne pracujące zawodowo mamy poświęcają tyle samo czasu opiece nad dziećmi, co niepracujące zawodowo i pozostające w domu mamy trzydzieści lat temu.

Powyższe tygodniowe wartości liczbowe nie wydają się szczególnie wysokie, ponieważ „opieka nad dzieckiem” definiowana jest bardzo wąsko. Czytanie książki na kanapie, podczas gdy moi synowie toczą wojnę o klocki, nie będzie uwzględniane, nawet jeśli od czasu do czasu przypomnę im, by nie dokazywali zbyt mocno. Kiedy do tego czasu wliczymy również opiekę nad dziećmi „w trybie wielozadaniowości”, czyli opiekę realizowaną równolegle z innymi czynnościami, wówczas opieka nad dziećmi w wymiarze godzinowym wzrasta aż o około 50 procent. Ale niezależnie od sposobu pomiaru, główne wzorce pozostają niezmienne. Przeciętny ojciec zwiększył swoje zaangażowanie godzinowe w opiekę nad dziećmi mniej więcej dwukrotnie. Przeciętna mama spędza obecnie więcej czasu na opiece nad dziećmi niż wtedy, gdy była niepracującą zawodowo gospodynią domową.

Gdy ludziom uświadamia się te fakty, zazwyczaj odczuwają ulgę. Ale dlaczego? Jeśli wyniki badań są rzetelne, to jasne jest przecież, że wychowywanie dzieci to niezbyt przyjemny obowiązek. W porównaniu do standardów z lat sześćdziesiątych ubiegłego wieku, współcześni tatusiowie zajmują się dziećmi w stopniu wystarczającym, by uchodzić za mamy, a współczesne mamy zajmują się dziećmi w stopniu wystarczającym, by w zasadzie móc ubiegać się o tytuł Matki Roku. Czas poświęcany dzieciom wyparł czas dla ojca i matki: rodzice w roku 2000 spędzali ze sobą około 25 procent mniej godzin niż w roku 1975. Można więc użyć potocznego zwrotu, że teraz rodzice po prostu są naprawdę zapracowani. Biorąc pod uwagę, jak wiele czasu poświęcamy na opiekę nad naszymi dziećmi, prawdziwym zaskoczeniem jest to, że deficyt poczucia szczęścia wśród rodziców nie jest wcale dużo większy.

Jak być szczęśliwszym rodzicem: poradnik

Lepiej jest zapalić świecę, niż wściekać się na ciemność.

Przysłowie chińskie

Jeśli nawet jedynie potwierdziłem twoje wcześniejsze zastrzeżenia „w temacie” dzieci, to usiądź teraz wygodnie. Współczesne sposoby wychowywania dzieci zamieniły rodzicielstwo w prawdziwą harówkę. Ale przecież to nie one się zmieniły, tylko my! Często spełniamy żądania, które nasi rodzice odrzuciliby z miejsca („Nie jestem twoim kierowcą”). Wymyślamy nawet dzieciom najróżniejsze zajęcia, niekoniecznie chętnie przez nie widziane („Mamo!!! Nie chcę chodzić na karate”). Dlaczego rodzice nie potrafią nauczyć się odmawiać albo przynajmniej nauczyć się odmawiania?

Jeśli chcesz, aby rodzice byli szczęśliwsi, najłatwiej byłoby po prostu cofnąć czas do bardziej wyluzowanych standardów z lat 60. lub 70. XX wieku. Jednak mądrzejszym podejściem będzie spojrzenie na życie rodziców przez pryzmat współczesności i skupienie się na tych aspektach wychowania dzieci, które są najmniej użyteczne i najmniej przyjemne. Oczywiście: „Przestań wydawać duże pieniądze, w szczególności jeśli nic z tego dobrego nie wychodzi!” to dobra rada niezależnie od tego, czy jesteś rodzicem, czy też nie. To prawie tak, jak: „Kupuj po niskiej cenie, sprzedawaj po wysokiej”. Porównywanie kosztów i korzyści jest szczególnie korzystne dla rodziców, ponieważ tak wielu z nich stara się nie brać ich pod uwagę z błędnego poczucia, że tylko źli rodzice mogliby się na coś takiego odważyć. Okazuje się, że można jednak sporo osiągnąć przy ograniczonych nakładach pracy.

Kiedy moje bliźnięta były jeszcze w wieku niemowlęcym, wybawieniem była dla nas tzw. elektroniczna niania. Gdy dzieci płakały, domagając się jedzenia lub zmiany pieluszki, chcieliśmy wiedzieć o tym jak najszybciej. Bez elektrycznej niani musielibyśmy bez końca chodzić do ich pokoju, aby sprawdzić, jak się mają. Elektroniczna niania pozwoliła nam się zrelaksować, dając przy tym pewność, że zostaniemy natychmiast powiadomieni, gdy tylko nasze dzieci będą nas potrzebowały.

Gdy chłopcy trochę podrośli, częstotliwość płaczu też się zmniejszyła. Kiedy mieli już dwa lata, wraz z żoną kładliśmy ich do łóżka, a potem schodziliśmy na dół, by oglądać telewizję. Elektryczna niania oczywiście cały czas stała na warcie. Ale zamiast płaczu słyszeliśmy śmiech. Bliźniaki żartowały sobie przed snem. Szykowaliśmy się więc do oglądania naszego ulubionego serialu i mieliśmy nadzieję, że śmiech zaraz ucichnie. Dziesięć minut później zatrzymywałem film, szedłem na górę i uciszałem chłopców. Moje pierwsze ostrzeżenie rzadko skutkowało. Wkurzający cykl akcji i reakcji trwał często godzinę.

Ale pewnej wspaniałej nocy, moja żona i ja znaleźliśmy genialne wyjście: po prostu wyłączyliśmy elektroniczną nianię. Jakość naszych wieczorów natychmiast się poprawiła. Po położeniu dzieci spać mogliśmy się już zrelaksować, a rano chłopcy wstawali pełni werwy. Doświadczenie to dało nam pewną cenną lekcję: to my, a nie nasze dzieci, wywoływaliśmy własne zirytowanie. Nasi synowie przecież nigdy nie prosili, byśmy ich szpiegowali. Elektroniczna niania była z początku doskonałym pomysłem. Naszym błędem było wsłuchiwanie się w nadawane sygnały długo po tym, jak przestało to mieć jakikolwiek sens.

Wyłączenie elektronicznej niani nie zrewolucjonizowało naszego życia. Jednak wszelkie małe zmiany sumują się, a wcale nie jest trudno je wprowadzić. Przeanalizuj swoje najmniej przyjemne obowiązki – ile z nich mógłbyś bezpiecznie ograniczyć? Przeanalizuj swoje najmniej przydatne czynności – o ilu z nich mógłbyś bezpiecznie zapomnieć? Nie szukaj „rozwiązań” dla swoich problemów, rzadko kiedy je znajdziesz. Zamiast tego poszukaj mądrych zmian, które rozjaśnią twój dzień. Zanim postanowisz zrobisz coś dla swojego dziecka, zadaj sobie trzy pytania.

1.Czy ja to lubię?

2.Czy moje dziecko to lubi?

3.Czy będą z tego jakieś długoterminowe korzyści?

Nie udaję, że mam rozwiązania, które sprawdzą się u wszystkich. Ale skupmy się na czterech świetnych aspektach życia, w których można zacząć szukać zmian, takich jak: sen, zajęcia, dyscyplinowanie i nadzór.

Sen

Niedobór snu jest główną bolączką początkujących rodziców. Część problemu wynika z nieuniknionej biologii – noworodki wymagają, by podawać im pokarm w niewielkich porcjach, ale dość często. Zauważmy jednak, że fizjologiczne potrzeby niemowląt tłumaczą tylko niewielką część tego, co muszą znosić rodzice. Dzieci często nie chcą zasypiać w nocy przez całe lata – do takiego stopnia, że ich rodzice stopniowo zamieniają się w zombie.

Niektóre dzieciaki uporczywie nie chcą zasypiać. Zazwyczaj jednak przyczyną bezsenności jest nadopiekuńczość ze strony rodziców. Co robią biedni rodzice, gdy ich dziecko płacze, zamiast smacznie spać? Jeśli dziecko nie jest głodne, nie chce mu się pić ani nie ma mokrej pieluszki, płacz jest po prostu próbą zwrócenia na siebie uwagi. Rodzic natychmiast bierze płaczące dziecko na ręce, kołysze je i próbuje uciszyć. Dziecko uspokaja się, ale gdy tylko rodzice położą je z powrotem do łóżka – płacze głośniej, niż kiedykolwiek. Czego oczekujesz, skoro dzieciak może uniknąć pójścia spać, a jednocześnie zapewnić sobie uwagę rodziców? Oczywiście, że będzie płakał dalej. Jak pisze Joshua Gans w swojej ksiące Parentonomics:

Sen to negocjacje. My chcemy spać, a dziecko domaga się naszej uwagi. Istnieje tu nieodłączny konflikt. Krzyki dziecka są jak oferta: „Przestanę krzyczeć, jeśli poświęcisz mi trochę uwagi”. To logiczna propozycja – poświęć dziecku uwagę, a płacz ustanie. Już po kilku takich próbach nawet bardzo małe dziecko może sprawnie wytresować swoich rodziców.

Można twierdzić, że bawienie się z dziećmi, gdy te są już w łóżku, to zły pomysł, bo obudzą się zmęczone rano. Być może, ale pomaga to im się uspokoić i ułatwia zaśnięcie. Zresztą małe dzieci mogą sobie „dospać” następnego dnia, kiedy tylko zechcą. Oczywistymi przegranymi są tu rodzice, poza tym kto może obiecać, że rządy terroru ze strony dziecka nie będą powtarzały się każdej kolejnej nocy?

Gdyby rodzice troszczyli się tylko o siebie, oczywistym rozwiązaniem problemu byłoby zamknięcie drzwi do sypialni dziecka i pozwolenie, by rozrabiaka sam się wypłakał. Badacze snu nazywają to „systematycznym ignorowaniem”. To działa, choć jest to dość „hardkorowy” styl wychowania. „Rodzice też się liczą” nie oznacza przecież, że „Dzieci w ogóle się nie liczą”. Na szczęście są też inne zbalansowane rozwiązania. Metoda Ferbera, polegająca na tym, że pozwalasz dziecku płakać przez kilka minut, potem je pocieszasz i powtarzasz proces od początku, jest najbardziej znana i też działa cuda. Kiedy nasze bliźniaki miały około miesiąca, wymyśliliśmy z żoną własną wersję. Zanim chłopcy skończyli trzy miesiące, przesypiały całą noc.

Chcę wierzyć, że nasze podejście było lepsze dla nas, ale i dla nich, choć co do tego drugiego to nie jestem do końca przekonany. W fazie płaczu bliźniacy oczywiście okazywali swoje niezadowolenie w trybie stereo. Mimo wszystko zdecydowaliśmy się wychowywać ich młodszego brata w ten sam sposób. Zdajemy sobie sprawę, że bawienie się z dzieckiem w czasie, gdy powinno zasypiać, może oznaczać, co prawda, dodatkową godzinę dziennie zabawy dla naszego syna, lecz z drugiej strony oznacza to również dodatkowe kilkanaście godzin dziennie ospałości dla nas samych.

Spowodowanie, by dzieci przesypiały bezproblemowo noc, to kluczowy element zdrowego podejścia do wychowywania dzieci. Będziesz musiał nauczyć dzieci także regularnych drzemek w ciągu dnia do czasu, gdy staną się na tyle duże, że będą w stanie same się bawić przez około godzinę. Nie wiem, czy brak drzemek w ciągu dnia jest dla maluchów niekorzystny. Niektóre z nich tego nie robią i wydaje się, że nic im nie jest. Z tego, co wiem, może to być niekoniecznie korzystne dla ich rodziców. Czas przeznaczony na drzemkę dziecka daje rodzicom trochę spokoju, by „podgonić z pracą”, by się zrelaksować, a nawet samemu się zdrzemnąć.

Zgoda, obowiązkowe drzemki nie mogą trwać wiecznie. Rodzice powinni starać się wprowadzić pewne rozsądne korekty, ale nie gruntownie odmienne rozwiązania. Dlatego też rodzice, którzy biorą pod uwagę swoje własne interesy, będą układali swoje dziecko do codziennej drzemki przez rok lub dwa lata dłużej, niż tak naprawdę będzie to ich dziecku potrzebne. Nasze bliźniaki odbywały swoje codzienne drzemki do czasu, gdy miały prawie sześć lat. W tym momencie były już na tyle dojrzałe, by przestawić się z drzemki na czas spokojnej zabawy. Zamiast dwugodzinnej drzemki, musiały ograniczyć hałas na odpowiednio długi czas. W przypadku bliźniaków chwila ciszy to duża zmiana na lepsze. Dla nas zmiana ta nie wniosła w zasadzie nic nowego.

Dodatkowe zajęcia

Dla naiwnych rodziców dodatkowe zajęcia wydają się świetnym sposobem na znalezienie dla siebie wolnego czasu. Przecież nie ma w tym nic złego, gdy trener piłkarski zajmie się dziećmi przez jakiś czas? W rzeczywistości dodatkowe zajęcia dla dzieci to czasochłonne zajęcie dla rodziców. Dzieci zazwyczaj potrzebują transportu, więc rodzic musi je zawieźć na miejsce prowadzenia zajęć, poczekać, a potem przywieźć z powrotem do domu. Jeśli mamie nie była potrzebna przerwa wcześniej, to teraz, gdy zaparkuje już samochód z powrotem w garażu, będzie musiała trochę odpocząć.

Podwożenie dzieci na dodatkowe zajęcia zawsze było trochę stresujące dla rodziców. Dla typowego współczesnego rodzica jest to jeszcze bardziej wyczerpujące, niż kiedykolwiek wcześniej, ponieważ dzieci mają teraz więcej dodatkowych zajęć. Można by jeszcze przymrużyć na to oko, gdyby te dodatkowe zajęcia przynosiły dzieciom radość, lecz sami rodzice często niechętnie przyznają, że nawet ich dzieci nie lubią tych zajęć. Nie ma w tym nic dziwnego. Jak byś się czuł, gdyby jakaś ważna dla ciebie osoba zapisała cię na cotygodniową lekcję gry na pianinie?

Kluczowym krokiem do szczęśliwszego wychowywania dzieci jest porzucenie „rekreacji”, która nie przynosi zadowolenia ani rodzicom, ani dzieciom. Jak radzi Lenore Skenazy w swojej książce Free-Range Kids [Dzieci z wolnego wybiegu]: „Znajdź jedną rzecz, do której zmuszałeś swoje dzieci, a której tak naprawdę nie lubią i w której nie są dobre, a następnie pozwól im się z tego wypisać. Bądź przygotowany na okrzyki radości”. Krok drugi to ograniczenie większej liczby zajęć, zaczynając od tych, których zarówno rodzice, jak i dzieci najbardziej nie lubią. Nie musisz wozić swojego malucha na teatrzyk lalek w deszczowy dzień. Można po prostu nie pojechać wtedy na zajęcia.

Kiedy rodzice słyszą tę radę, zaraz zaczynają się zastanawiać: „Co moje dzieci mają robić z tym całym dodatkowym wolnym czasem?”. Zauważ, że ani mamy, ani ojcowie nie zadają sobie pytań, w jaki sposób będą spędzali swój dodatkowy, wolny czas. W tej kwestii mają już całą masę pomysłów. Kiedy jednak widzą obraz swoich dzieci stojących bezczynnie, od razu przywołują stare przysłowie: ręce próżniaka, kuszą diabła.

Dzieci mają wiele różnych możliwości pełnowartościowego spędzania czasu w domu. Wiele z nich chce po prostu mieć więcej czasu na zabawę swoimi zabawkami. Teraz gdy moje bliźniaki chodzą do szkoły, czują, że klocki nie są już im tak potrzebne. „Problem z przedszkolem” – oznajmiły kiedyś – „polega na tym, że tak naprawdę zabiera ci ono cały czas”. Inne dzieci wyszłyby zaczerpnąć świeżego powietrza w ogrodzie; nie potrzeba do tego przecież całej grupy innych dzieciaków. A rodzice? Dalej zamartwiają się, że ich pociechy spędzają większość swojego nowo odkrytego wolnego czasu na oglądaniu telewizji, grach wideo, czy też w milczącym towarzystwie elektronicznych niań na baterię.

Przypuszczenia te są prawie słuszne. Jeśli dasz dorosłym dodatkowy wolny czas, wielu z nich po prostu usiądzie przed telewizorem lub komputerem. Byłoby zadziwiające, gdyby dzieci nie robiły tego samego. Ale co w tym złego? Elektroniczne nianie są istotnym elementem zmieniającej się kultury. Mam nadzieję, że gdy moje dzieci dorosną, będą znały zarówno Simpsonów, ale też i Szekspira. W każdym razie elektroniczne nianie są niezaprzeczalnie świetną alternatywą dla nieustającej obecności dorosłego człowieka w czasie zabaw dzieci, ale i tanim oraz niezawodnym substytutem ludzkiej opiekunki – prawdziwym błogosławieństwem dla rodziców. Skąd więc ta wrogość? To tak, jakby rodzice nagle uznali, że wszystko, co jest dobre dla każdego członka rodziny, musi być jednak złe.

Nie doradzam ludziom, aby posadzili swoje dzieci przed telewizorem i zapomnieli o bożym świecie. Moja żona i ja nie pozwalamy naszym dzieciom spędzać przed telewizorem czasem więcej niż godzinę lub dwie dziennie, ponieważ nie chcemy, aby ominęły je inne radości z dzieciństwa. Sugeruję jedynie pragmatyczne dostosowanie sposobu, w jaki rodziny spędzają swój czas. Jeśli rodzice czują się wyczerpani napiętym grafikiem swoich dzieci, powinni skrócić swój tydzień o kilka godzin zajęć, nawet jeśli ich dzieci będą poświęcały większość dodatkowego czasu wolnego na oglądanie telewizji i grach wideo. Rodzice będą szczęśliwsi i dzieci pewnie też.

Argument przemawiający za ograniczeniem zakresu rodzinnych zajęć jest szczególnie silny, gdy w domu ma się nastolatków. Rodzice i nastolatkowie zwykle narzekają na siebie nawzajem. Dzieci wchodzące w okres dojrzewania mówią, że rodzice są okrutni i kontrolujący, za to rodzice, że nastolatkowie są wrogo nastawieni i niewdzięczni. Te wzajemne pretensje coś nam jednak mówią: rodzice i nastolatkowie spędzają ze sobą… zbyt wiele czasu. Kiedy nastolatek czuje się jak więzień, a ciebie zaczyna traktować jak strażnika, to mniej znaczy więcej.

Wakacje rodzinne to kolejny koszmar dla milionów rodziców. Po co płacić tysiące dolarów za najgorszy tydzień w roku? Niektóre dzieci może i docenią to, że wydaliście sporo kasy i zorganizowaliście fajne (w swoim mniemaniu) wakacje, ale nie liczcie na to za bardzo. Typowe dziecko nie lubi długich podróży samochodem ani chodzenia po muzeach. Najbardziej żałosnym obrazem ze wszystkich jest ten, kiedy zirytowani rodzice pokazują dzieciom swoje zirytowanie i zaczynają krzyczeć, zapewniając swoim pociechom naprawdę nieprzyjemne „wspomnienia na całe życie”.

Krótsze wyjazdy i mniejsze odległości dobrze wpłynęłyby na jakość większości rodzinnych wakacji, ale moim osobistym faworytem jest wyjazd zorganizowany… tylko dla rodziców. Jeśli dzieci przeszkadzają rodzicom w czasie wycieczki i same jej nie docenią, to włączenie ich do wyjazdu będzie złym pomysłem. Takie wyjazdy dla samych rodziców to opcje głównie dla rodzin mających chętnych do pomocy dziadków, ale wielu rodziców uparcie odrzuca ich oferty, mimo że zapewniają oni, że zajmą się dziećmi przez kilka dni. Przecież całkiem sprawnie doprowadzili cię do dorosłości. Czym więc się tak martwisz?

Jeśli jednak chcesz, aby były to wakacje rodzinne, spróbuj wakacji w domu. Zamiast jechać gdzieś godzinami, by potem wtłoczyć całą rodzinę do namiotu lub pokoju hotelowego, zostańcie razem w domu. Każdego dnia korzystajcie z miejscowych atrakcji, a potem relaksujcie się we własnym domu, podczas gdy wasze dzieci odpoczywają w swoich pokojach. Wakacje w domu są idealne dla mieszkańców obszarów mających coś do zaoferowania dla turystów; dorastałem w Los Angeles, ale zobaczyłem słynną hollywoodzką Aleję Gwiazd dopiero po trzydziestce. Biorąc jednak pod uwagę zagrożenia związane z rodzinnymi wakacjami, warto spróbować wakacji w domu, nawet jeśli mieszkacie na odludziu.

Dyscyplinowanie

Rodzice zawsze usprawiedliwiali dyscyplinowanie dzieci: „To dla twojego dobra”. „To zaboli bardziej mnie niż ciebie”. Te wymówki mogą brzmieć fałszywie, ale współcześni typowi rodzice naprawdę wierzą we własną propagandę. Korzyść dziecka jest zasadniczo jedynym społecznie akceptowalnym usprawiedliwieniem dla dyscyplinowania. W rezultacie rodzice stosują o wiele mniej oddziaływań dyscyplinujących, niż stosowaliby wtedy, gdyby uwzględniali swoje własne interesy.

Nie mogę zapomnieć dnia, w którym zobaczyłem, jak ojciec pozwalał swojej pięcioletniej córce, by ta go biła i kopała. Uderzała go mocno i często. Czułem się tak, jakbym patrzył na poczynania czarnego charakteru w filmie klasy B, choć z samym Brucem Lee, pod tytułem Złe pięści. Tata był oczywiście cięższy od swojej córki o kilkadziesiąt kilogramów, ale wszystko to, co robił, by się obronić, to były wypowiadane przez niego słowa: „No dobrze już, dobrze”.

Można winić ojca za opóźnienie rozwoju umiejętności społecznych córki, ale jest to dyskusyjny argument. Jej umiejętności społeczne były i tak bardzo imponujące, jak na pięciolatkę. Na przyjęciu nie próbowała uderzyć ani kopnąć nikogo innego. Wiedziała, że różni ludzie mają różne zasady i tylko jej rodzice znosili z pokorą faktyczne znęcanie się nad nimi. Jakkolwiek na to nie spojrzeć, ojciec sam sobie szkodził, nieodpowiednio wychowując córkę. Miał ciało pokryte siniakami, które były tego dowodem.

Rodzice, którzy chcą być szczęśliwsi, muszą rozważyć zakres dyscyplinowania. Dobro dziecka jest jednym z najważniejszych priorytetów. Jeśli twój maluch lubi wybiegać na środek ulicy, podejście „zero tolerancji” będzie wtedy jak najbardziej odpowiednie i to dla jego dobra. Ale dobro dziecka to dopiero początek. Inną uzasadnioną funkcją dyscyplinowania jest hamowanie tendencji dziecka od znęcania się nad ludźmi w jego otoczeniu, a nikt nie jest bardziej podatny na przybranie roli ofiary dręczenia niż rodzice takiego dziecka. Twoje dziecko wie, gdzie mieszkasz. Jesteś z nim związany i ono również o tym wie. Wie też, że je kochasz, więc jesteś skłonny wybaczyć mu przewinienia. Uzbrojone w taką świadomość dziecko może sprawić, że twoje życie stanie się okropne, chyba że wreszcie staniesz w swojej obronie.

Mądra korekta dyscyplinująca dzieci, którą należy wprowadzić, to po prostu mądrość wieków: jasne zasady, regularność i konsekwencje. Przyjmij twarde zasady, jasno komunikuj kary za ich łamanie i nakładaj obiecane kary zgodnie z literą prawa. Jeśli dziecko cię uderzy lub kopnie, musisz mu powiedzieć, że jest to niezgodne z zasadami i karą za złamanie zasad będzie na przykład jeden dzień bez telewizji. Za każdym razem, gdy dziecko złamie zasadę, wymierzaj odpowiednią karę, nie patrząc na podszepty serca. Przewidywalna przez dziecko kara nie jest czymś niezawodnym – a jak wiemy – niektóre dzieci trudniej „złamać” niż inne, ale to lepsze niż bycie workiem treningowym dla własnych pociech.

Jeśli sceptycznie podchodzisz do mądrości wieków, istnieją solidne dowody na jej korzyść. Kiedy rodzice proszą psychologów o pomoc w kontrolowaniu nieposłuszeństwa, napadów złości i agresji ich dzieci, psychologowie często proponują udział w szkoleniu dla rodziców. Nazywają to „behawioralnym treningiem rodzicielskim”, ale takie szkolenie to zasadniczo nic innego jak: jasne zasady, regularność i konsekwencje, tylko że pod inną nazwą. Naukowcy przeprowadzili dziesiątki eksperymentów, aby sprawdzić, czy behawioralny trening rodzicielski naprawdę działa. Tak, to działa. Załóżmy, że masz listę rodziców, którzy potrzebują pomocy w radzeniu sobie z ich sprawiającymi problemy dziećmi. Losowo szkolisz niektórych z nich, a resztę wpisujesz na listę oczekujących. Wyniki badań sugerują, że przeciętne dziecko wyszkolonych rodziców zachowuje się lepiej niż 80 procent dzieci rodziców z listy oczekujących. Główną słabością treningu jest wycofywanie się rodziców: gdy rodzice zmęczą się już stosowaniem jasnych zasad, regularnością i konsekwencjami, ich dzieci wracają do starych sztuczek. Dyscyplina jest jak dieta: działa, gdy się jej przestrzega.

Kiedy chcesz poprawić zachowanie swojego dziecka, często tak się dzieje, że tzw. inne autorytety – nauczyciele, dziadkowie, nianie i tak dalej – zaczynają ci w tym przeszkadzać, podważając twoje zasady. Jaki jest pożytek ze stosowania przez ciebie jasnych zasad, regularności i konsekwencji, jeśli nikt inny tego nie robi? Dzieci szybko odkrywają, że różni ludzie wyznają różne zasady. Jeżeli typowy nastolatek traktuje swoich przyjaciół w sposób, w jaki traktuje swoich rodziców, to na pewno nie miałby żadnych przyjaciół. Główną krytyką behawioralnego treningu rodzicielskiego jest to, że trening ten działa na zachowanie dzieci, ale tylko w domu. Jednakże optymista wyciągnąłby z tego inną konkluzję: dyscyplina rodzicielska wystarczy, by dzieci traktowały rodziców w należyty sposób. Jeśli inne autorytety w życiu dziecka mają niższe standardy, to jest to w dużej mierze ich problem.

Tak na marginesie, jedną z uroczych cech dzieci jest odpowiednie reagowanie na tzw. system żetonowy w wychowywaniu. Można im zagrozić, że nie będą miały dostępu do telewizji na jeden wieczór lub że danego dnia nie dostaną deseru. Często takie, zdawałoby się, niewinne interwencje okazują się bardzo skuteczne. Kiedy nasze bliźniaki były jeszcze w wieku niemowlęcym, z wypiekami na twarzy i niedowierzaniem oglądałem Supernanię. Superniania, w którą to rolę w brytyjskiej wersji programu wcieliła się Jo Frost, karała niegrzeczne dzieci jedynie przez umieszczenie ich w kącie (lub na „karnym jeżyku”) i o dziwo, ich zachowanie natychmiast się poprawiło. Gdy moi chłopcy już trochę podrośli, byłem zszokowany odkryciem, że kącik dla niegrzecznych dzieci cały czas działa. Przynajmniej w mojej rodzinie dwie minuty łagodnego upokorzenia wystarczyły, by powstrzymać dziewięć z dziesięciu napadów złości u moich chłopców.

Kiedy więc chwalę dyscyplinowanie dzieci, nie myślcie, proszę, że jestem Kapitanem von Trapp z filmu Dźwięki muzyki. Nigdy nie daję moim dzieciom klapsów. Nawet nie podnoszę na nie głosu. Gdybym to robił, być może ich zachowanie byłoby jeszcze lepsze, ale jak już mówiłem, „rodzice też się liczą” nie oznacza, że „dzieci w ogóle się nie liczą”. Jeśli mogę zdecydowanie poprawić jakość swojego życia poprzez stosowanie łagodnych kar wobec moich dzieci, będę tak robił bez problemu. Jeśli jednakże przemoc ma być ceną za nieco lepsze zachowanie, to ja tego nie kupuję.

Nadzorowanie

Kiedy wpisujesz w Google’a frazę: „Najgorsza mama w Ameryce” [ang. „Worst Mom in America”], dziennikarka Lenore Skenazy pojawia się na pierwszym miejscu. Czym sobie na to zasłużyła? Pozwoliła swojemu dziewięcioletniemu synowi samodzielnie jeździć po Nowym Jorku, korzystając przy tym z nowojorskiego metra. Chłopiec odbył bezpieczną podróż, cieszył się smakiem niezależności i dotarł do domu w około godzinę. Jednak kiedy Skenazy pochwaliła się jego doświadczeniem w telewizji, widzowie byli przerażeni, a ona natychmiast zdobyła swój niezaszczytny tytuł. Nie trzeba dodawać, że Skenazy zupełnie się tym nie przejmuje. Oczywiście, chce zapewniać bezpieczeństwo swojemu dziecku. Pozwalała mu jeździć samemu metrem, ponieważ miał z tym całe lata praktyki, a ona znała statystyki bezpieczeństwa. Punktem wyjścia jej książki Free-Range Kids [Dzieci z wolnego wybiegu] jest to, że dzieci są w stanie sobie poradzić w znacznie większej liczbie sytuacji (i chętnie by dowiodły tego dorosłym), niż pozwoliliby im na to współcześni rodzice.

Wszystko to prowadzi nas w kierunku kolejnego rozsądnego rozwiązania, które dałoby rodzicom dodatkowy odpoczynek. Bardziej niezależne dzieci oznaczają mniej nadzoru rodzicielskiego. Jeśli twoje dzieci chcą rozwinąć skrzydła, a ty nie masz ochoty ich nadzorować i wszyscy pozostają bezpieczni, to proszę bardzo. Z drugiej strony, jeśli twoje dzieci nie garną się do zwiększenia zakresu odpowiedzialności za siebie, nie ma nic złego w odpowiednim wyważeniu ich lekkiego lęku separacyjnego z twoją potrzebą odrobiny więcej przestrzeni dla siebie.

Istnieje wiele przemyślanych sposobów, aby bezpiecznie zmniejszyć zakres nadzoru rodzicielskiego. Nikt nie wychowuje „dzieci na wolnym wybiegu” ani bawić się z nimi w każdej wolnej chwili. Często starają się zwrócić twoją uwagę, bo to po prostu działa. Jeśli masz maluchy, możesz wygrodzić niewielką strefę bezpieczeństwa, a potem zabezpieczyć resztę domu przed dziećmi, dopóki nie będziesz mógł ich zostawić, by bawiły się same przez godzinę.

Kiedy twoje dzieci będą już w wieku szkolnym, wszędzie wokół będą pojawiały się szanse na bezpieczne zmniejszenie zakresu nadzoru. Pozwól im samodzielnie korzystać z publicznych toalet, zostawiaj je same w domu, gdy idziesz do sklepu albo też spokojnie wyślij je same na seans filmu Alvin i wiewiórki – w sali kinowej nr 3 – podczas gdy wy będziecie oglądać „prawdziwy” film w sali nr 6. Spuszczenie ośmiolatka z oczu może wydawać się ryzykowne, ale jak zobaczymy później, powszechne obawy przed uprowadzeniem są prawie zawsze czystą fantazją. Jazda samochodem z dzieckiem na zakupy jest o wiele bardziej niebezpieczna niż pozostawienie go w domu bez „ochroniarza”.

Jeśli szukasz bardziej kreatywnych sposobów na ograniczenie zakresu nadzorowania, książka Free-Range Kids autorstwa Skenazy jest prawdziwą kopalnią złota. Oto kilka moich ulubionych fragmentów:

Zgłoś się na ochotnika do pilnowania dzieci, które czekają z twoim własnym dzieckiem na rozpoczęcie gry w piłkę lub otwarcie szkoły – właściwie czekają na cokolwiek. Wyjaśnij innym rodzicom, że w ten sposób dajesz im trochę wolnego czasu. Jeśli odmówią, poproś ich, aby popilnowali twojego dziecka.

Pomyśl o jednej czynności, którą wykonywałaś w dzieciństwie, a na którą nie chciałabyś pozwolić swojemu dziecku – które ma teraz tyle lat, ile ty wtedy (opieka nad młodszym rodzeństwem, jazda rowerem do kolegi) i przygotuj listę dwudziestu rzeczy, które mogłyby pójść „nie tak”. Jeśli jakieś obawy wydają ci się realistyczne, pomóż dziecku się na nie przygotować.

Niech twój gimnazjalista zacznie wykonywać rzeczy, które ty normalnie wykonujesz, np. niech zabiera psa do weterynarza lub robi zakupy na kolację.

Cenzurowanie książek, programów, filmów i gier dla dzieci pod kątem „nieodpowiednich treści” to także zwykle strata czasu. Niektóre dzieci źle reagują na firmy grozy. Jeśli twoje dziecko nie będzie mogło zasnąć po obejrzeniu Paranormal Activity, nie pozwól mu na oglądanie tego filmu. (Warto pamiętać, że filmy akcji, to nie horrory. Takie filmy rzadko przerażają dzieci, jeśli wygrywają w nich dobrzy bohaterowie). Jeśli twoje dzieci zaczynają naśladować złe zachowania, które widzą w telewizji, odmowa dostępu będzie zwykłym aktem sprawiedliwości. W innych sytuacjach – po prostu się odpręż. Niezależnie od tego, co zrobisz, twoje dzieci i tak zobaczą i usłyszą to wszystko na długo przed tym, zanim stanie się to „odpowiednie dla ich wieku”.

Na cześć wydawania pieniędzy na swoje potrzeby

Dzień po naszym ślubie wraz z żoną rozpoczęliśmy przygotowania do podróży z Los Angeles do naszego nowego domu w Princeton, w stanie New Jersey. Choć nie mogliśmy się doczekać rozpoczęcia miesiąca miodowego, spędziłem cztery godziny w domu moich teściów, zmagając się z wymianą oleju w naszym Volkswagenie. W międzyczasie moja żona inwentaryzowała prezenty ślubne, w tym tysiące dolarów w gotówce i czekach. Jednak nigdy nie przyszło mi do głowy, żeby wyjąć 20 dolarów z pudełka z prezentami i pojechać do mechanika. Kiedy w silniku był już nowy olej, a samochód został zapakowany, była już północ, a ja byłem mocno zmęczony.

Historia z wymianą oleju nie była jedynie przejawem braku zdrowego rozsądku. Przeprowadzaliśmy się do Princeton, żebym mógł skończyć doktorat z ekonomii. Co ciekawe, pomimo całej mojej wiedzy ekonomicznej, dobrze znany fakt, że pieniądze można wymieniać na towary i usługi, umknął jakoś mojej uwadze. Moim jedynym usprawiedliwieniem musi być jakiś rodzaj demencji poślubnej. Ale przynajmniej odrobiłem pewną lekcję na całe życie: pieniądze mogą kupić szczęście, jeśli wydasz je we właściwy sposób.

Kiedy jesteś zmęczony, zestresowany lub zgorzkniały, tzw. outsourcing, czyli zlecenie innej osobie, by ta przypilnowała twojego dziecka przez określoną liczbę godzin, może zdziałać cuda. Możesz nawet dodać, że pozwalasz im cały dzień jeść ciastka, ale tak naprawdę, chodzi tutaj o kupienie sobie czasu dla siebie i nie kosztuje to dużo. Większość Amerykanów może sobie pozwolić na opiekunkę dla dzieci na kilka godzin w tygodniu. Nawet jeśli dzięki temu uda im się wygospodarować choć trochę dodatkowego wolnego czasu w weekend, korzyści będą naprawdę duże, bo ostatnie godziny opieki nad dzieckiem są najtrudniejsze. A wielu rodziców może sobie pozwolić na znacznie więcej. W 2005 roku ponad 15 procent amerykańskich rodzin osiągało sześciocyfrowe dochody rocznie. Oznacza to około 18 milionów gospodarstw domowych z dochodem pozwalającym na zatrudnienie pomocy domowej – łącznie z nianią w pełnym wymiarze godzin. Pewnego dnia to możesz być ty, jeśli jeszcze się na to nie zdecydowałeś.

Sto tysięcy dolarów rocznie może nie wydawać się aż tak dużą sumą, ale to kwestia priorytetów. Rodziny zarabiające sześciocyfrowe kwoty mogą sobie wygospodarować naprawdę sporo pieniędzy. Jeśli masz dwójkę dzieci, niania na pół etatu prawdopodobnie wniesie więcej dobrego dla jakości twojego życia niż nowy samochód. Jeśli nie masz wystarczających zasobów gotówkowych, aby zatrudnić pomoc, jest wiele sposobów na obniżenie kosztów. Niania nie musi mówić płynnie po angielsku ani posiadać prawa jazdy, aby zapewnić dzieciom troskliwą opiekę. Jest to nieco mniej wygodne, ale kosztuje o połowę mniej – ma to też dodatkowy bonus: wkrótce twoje dzieci staną się całkowicie dwujęzyczne.

Teraz gdy już wyciągnąłeś swój portfel, rozważ kilka innych sposobów, aby zamienić swoje pieniądze w szczęście. Te oczywiste: wydawaj je swobodnie, kupując posiłki na wynos, elektroniczne nianie i zatrudniając serwis sprzątający – to najlepsi przyjaciele zmęczonego, zestresowanego, zgorzkniałego rodzica. Dam ci jednak też i inną radę, może mniej oczywistą, za to bardziej kontrowersyjną: jeśli chcesz, by twoje dzieci chętnie ci pomagały, rzadziej je krytykuj, a częściej nagradzaj.

Kiedy byłem małym chłopcem, mama płaciła mi jednego centa za każde dziesięć wyrwanych chwastów. Kiedy mówiłem, że to mało, odpowiadała: „Masz szczęście, że w ogóle ci płacę. Mieszkasz tu, więc powinieneś też mieć jakiś wkład”. Wyobraź sobie, jak bardzo „przekonujące” były jej argumenty. Niewolniczy reżim płacowy mojej mamy kompletnie nie działał – musiała naprawdę mocno wiercić mi dziurę w brzuchu, żebym w ogóle ruszył palcem.

Teraz kiedy sam jestem tatą, polityka pracy mojej mamy wciąż wydaje mi się niemądra. Dlaczego rodzice mają próbować wszelkich możliwych taktyk, żeby uzyskać jakąś darmową pracę od swoich dzieci? Twój szef nie musi cię nagabywać, żebyś wykonywał swoją pracę. Zamiast tego składa ci ofertę, a jeśli ci się nie spodoba, możesz odejść. Ten pozornie prosty układ jest o wiele bardziej skuteczny w praktyce niż znana marksistowska maksyma: „Każdy według swoich zdolności, każdemu według jego potrzeb”.

Nie płać swoim dzieciom za każdą drobnostkę. Jeśli jednak chcesz zlecić im wykonanie dużego zadania lub powtarzającego się obowiązku, musisz tak to zorganizować, aby było to dla nich opłacalne. Szczególnie w przypadku młodszych dzieci dobrze sprawdza się wymiana usług. „Jeśli zjesz obiad bez narzekania, dostaniesz deser”, „Możesz oglądać telewizję, jeśli posprzątasz swoje zabawki” i „Podwiozę cię do centrum handlowego, jeśli pozmywasz naczynia” – to dobre opcje. Nie ma absolutnie nic złego w płaceniu gotówką. Nie próbujesz przecież wychować komunisty.

Jeśli te szczodre warunki współpracy zdają się nie docierać do uszu twoich dzieci, prawdopodobnie dajesz im zbyt wiele za darmo. Rozdawanie dzieciom smakołyków „bo tak” może być fajne, ale nie oczekuj, że dziecko z 40 dolarami tygodniowego kieszonkowego będzie chętnie podejmowało wykonywanie jakichkolwiek zajęć. Zamiast nieustająco narzekać, zamień część swojej kasy na wynagrodzenie dla pracujących.

Korzystanie z pieniędzy, by ułatwić sobie wychowywanie dzieci, jest nie tylko „potencjalnie możliwe”; tak się po prostu robi. Okazuje się, że rodzice o wysokich dochodach faktycznie mogą „kupić sobie mniej zmartwień i więcej szczęścia”. W badaniu opisanym przez „Newsday” zaledwie 4 procent najbogatszych rodziców żałowało, że zdecydowało się na dzieci – w porównaniu do 13 procent tych najbiedniejszych. W General Social Survey bogatsi rodzice charakteryzowali się znacznie mniejszym deficytem poczucia szczęścia. W biedniejszej grupie społeczeństwa porównywano podobne osoby z jednym dzieckiem (z grupą osób bezdzietnych) i okazało się, że w przypadku tych z dzieckiem prawdopodobieństwo, że będą opisywali się jako bardzo szczęśliwych było o 6,6 procent niższe niż w grupie porównawczej. W bogatszej grupie z kolei deficyt szczęścia rodziców wyniósł zaledwie 3,6 punktu procentowego.

Po przeanalizowaniu powyższych wyników można dojść do następującego wniosku: „Nie decyduj się na dziecko, dopóki nie osiągniesz bezpieczeństwa finansowego”. Niezła rada, zakładając, że problemy z płodnością pojawiają się w późnej przyszłości. Ja jednak stawiam zupełnie inną tezę: bogaci rodzice z powodzeniem wykorzystują swoje pieniądze w sposób, który ułatwia im wychowywanie dzieci, a reszta z nas może skorzystać z ich przykładu.

Ochrona dzieci przed wtórnym stresem

„Jeśli mama nie jest szczęśliwa, to nikt nie jest szczęśliwy”. Na pozór powiedzenie to przypomina nam o tym, że należy być miłym dla mamy, ale ma ono znacznie głębsze znaczenie: Wystrzegaj się poświęceń dla dobra rodziny. Jeśli nie masz ochoty zabierać dzieci na wycieczkę narciarską, twoje niezadowolenie może łatwo zepsuć cały wyjazd. W sumie trójka twoich dzieci może lepiej na tym wyjść, jeśli zdecydujesz się nie jechać. Może będą rozczarowane, ale przynajmniej nie będą przeżywały traumy, gdy będziesz na nie krzyczała, że ośmieliły się zmienić stację radiową w samochodzie. Zgodnie z tą samą logiką, twoje dziecko może w ostatecznym rozrachunku okazać się szczęśliwsze, jeśli sama – w metrze, w drodze do domu z pracy – poświęcisz ten czas dla siebie, choćby oglądając jakiś odcinek serialu w swoim smartfonie. Chociaż spędzisz trochę mniej czasu z rodziną, ale będziesz miała znacznie lepsze nastawienie, gdy będziecie już wszyscy razem do domu po twoim powrocie.

Wielu rodziców zamartwia się niekorzystnymi skutkami tzw. biernego palenia. Ale niewielu bierze pod uwagę niebezpieczeństwa związane z wtórnym stresem, który przenosimy na nasze dzieci. Jeżeli robisz wszystko, co tylko możliwe, żeby spełniać potrzeby twojego dziecka, być może ono to nawet doceni, ale jeśli wyczuje twoje negatywne emocje, może z czasem je przejąć.

Stres wtórny to jeden z największych problemów dotykających dzieci. W badaniu Ask the Children badaczka Ellen Galinsky przepytała ponad 1000 dzieci w klasach od trzeciej do dwunastej i poprosiła rodziców o odgadnięcie, jaką odpowiedź udzieliły ich dzieci. Jedno z kluczowych pytań: „Gdybyś miał jedno życzenie, które pozwoliłoby ci zmienić sposób, w jaki praca twojej matki/ojca wpływa na twoje życie, to jakie byłoby to życzenie?”. Odpowiedzi dzieci były zdumiewające. Rzadko chciałyby spędzać więcej czasu z rodzicami. O wiele częściej życzyły sobie, aby ich rodzice byli mniej zmęczeni i zestresowani. Dla rodziców było to totalne zaskoczenie. Praktycznie żadne z nich nie zgadło, że dzieci wykorzystałyby swoje jedyne życzenie, by ich rodzice nie byli tak bardzo zestresowani, jak faktycznie są.

Galinsky poprosiła również dzieci, aby oceniły poczynania swoich rodziców na kilkunastu płaszczyznach. Ogólnie rzecz biorąc, rodzice wypadli całkiem dobrze. Średnia ocen uzyskanych przez mamy to 3,14, a ojców 2,98. Większość mam i ojców dostała najwyższe noty za „docenianie mnie za to, kim jestem”, za „sprawianie, że czuję się ważny i kochany” i za „możliwość uczestniczenia w ważnych wydarzeniach w moim życiu”. Piętą achillesową rodziców było radzenie sobie z gniewem. Ponad 40 procent dzieci dało swoim mamom i tatom oceny dostateczne, dopuszczające, a nawet niedostateczne za „niewystarczającą umiejętność kontrolowania swojego niezadowolenia, gdy robię coś, co nie było po jego/jej myśli” – były to jednocześnie najgorsze oceny na „świadectwie” przyznanym rodzicom.

Kiedy mówię, że „rodzice też się liczą”, pojawia się wiele głosów sprzeciwu. Czuję się, jakbym był jednym z Simpsonów, słuchającym wrzeszczącej Helen Lovejoy: „Czy ktoś może pomyśli o dzieciach?”. Jeśli jednak nie tylko pomyślicie o dzieciach, ale też ich posłuchacie, to w końcu zaakceptujecie sporo z moich rad. Dzieci mogą nie zdawać sobie sprawy z tego, że mogą same siebie unieszczęśliwiać, wymagając zbyt wiele od swoich rodziców. Rodzice jednak powinni być wystarczająco dojrzali, aby chronić swoje dzieci przed wtórnym stresem. Kiedy nie jesteś w stanie pomóc dziecku, obdarowując go szczerym uśmiechem, może lepiej będzie po prostu delikatnie odmówić.

Od szczęśliwszych rodziców do większych rodzin

Poczucie nieszczęścia odczuwane przez rodziców nie jest całkowitym mitem. Przeciętny rodzic jest nieco mniej szczęśliwy niż przeciętny „nie-rodzic”. Moja reakcja tutaj nie będzie polegała na zaprzeczaniu faktom, ale na zadaniu pytania: „Dlaczego zadowalać się przeciętnie szczęśliwym życiem?”. Rodzice wkładają ogromną ilość czasu i pieniędzy w wychowanie swoich dzieci, a jeśli chodzi o poczucie szczęścia, to prawie dochodzą do „progu rentowności”. Jeśli bardzo się starasz i prawie ci się udaje, naturalną reakcją nie będzie poddanie się, ale przemyślenie swojej strategii. Przy odrobinie spostrzegawczości i kreatywności rodzice mogą znacznie podnieść poziom satysfakcji z życia.

Pewien ojciec tak kiedyś zażartował: „Pierwsze dziecko zabiera 99 procent twojego wolnego czasu, drugie dziecko zabiera pozostały 1 procent”. To mądrość wydaje się potwierdzać nieuchronność dokonania rodzicielskich poświęceń, ale w rzeczywistości zwraca uwagę na coś zupełnie innego. Jak to możliwe, że drugie dziecko angażuje – z naszej strony – o wiele mniej czasu i wysiłku, niż pierwsze? No cóż – jest tak, bo rodzice „ucinają” odrobinę czasu poświęcanego na zajmowanie się pierworodną pociechą na opiekę nad kolejnym dzieckiem. Czego się tutaj dowiadujemy? Otóż starsze dziecko tak naprawdę nigdy nie „wymagało” tych 99 procent czasu mu poświęconego. Rodzice mogli mieć więcej czasu dla siebie, ponieważ większość ich trudu była i tak niepotrzebna.

Jeżeli moja książka sprawi choć to, że staniesz się szczęśliwym rodzicem, będę naprawdę usatysfakcjonowany. Mimo to chcę pójść jeszcze dalej – przekonać cię do tego, byś stał się szczęśliwszym rodzicem większej rodziny. Argument jest prosty: kiedy już będziesz wiedział, jakim typem rodzica chcesz być, powinieneś również ponownie przemyśleć liczbę dzieci, które chcesz mieć. Kiedy zastanawiasz się, czy może zdecydować się na jeszcze jedno dziecko, nie powinieneś opierać swojej decyzji na stylu życia współczesnego typowego rodzica. Powinieneś oprzeć ją na stylu życia, który wybrałeś dla siebie. Kiedy będziesz żył zgodnie z zasadą, że „rodzice też się liczą”, wtedy będziesz mógł „kupować” swoje dzieci z dużą zniżką, zmniejszającą twój wysiłek wkładany w ich wychowanie. Dlaczego więc nie robić zapasów?

Teraz być może warto stawić czoło najsilniejszemu kontrargumentowi wobec mojego, samozwańczego „zdroworozsądkowego przewodnika po szczęśliwszym rodzicielstwie”. W przyszłości, twoje dzieci zapłacą cenę za twoją pasywną postawę. Wszyscy wiemy, jak ważne jest wychowanie, prawda? Energiczny styl wychowywania dzieci podobno zamienia dzieci w zdrowych, mądrych, osiągających sukcesy, wyznających zasady moralne, a może nawet szczęśliwych dorosłych. Kiedy młodzi dorośli nie osiągają tego ideału, bierzemy na siebie winę – jako za złych, leniwych lub nieobecnych rodziców, którzy nie wykonali dobrze swojej pracy.

Z tej perspektywy, podejście do wychowania dzieci bez nadmiernego spięcia wydaje się znacznie lepsze dla rodziców. Pozwalanie dzieciom na oglądanie sobotnich porannych kreskówek, podczas gdy ty śpisz, wydaje się wtedy czymś całkiem fajnym. Kiedy jednak osiemnaście lat chodzenia na skróty zamieni twojego syna w bezrobotnego niedorajdę, który spędza całe dnie, grając w gry komputerowe w piwnicy twojego domu, będzie cię dręczyć jedno pytanie: „Co ja zrobiłem?”.

Nie odpowiem na ten zarzut poprzez odwołanie się do badań mówiących, że pasywny styl wychowywania dzieci prowadzi do niezależności lub że gry komputerowe przyczyniają się do powstawania nowych komórek mózgowych. Nie twierdzę, że znam jeden prawdziwy sposób na ukształtowanie swoich dzieci w sposób, który kiedyś zmieni ich w takich dorosłych, którzy będą przynosili ci dumę. Moja odpowiedź jest skromniejsza, choć bardziej radykalna: wyniki najlepiej opracowanych badań naukowych wskazują, że nawet spore różnice w stylu wychowania mają niewielki wpływ na to, jak dzieci ostatecznie się rozwiną. Podczas gdy zdrowi, inteligentni, szczęśliwi, odnoszący sukcesy rodzice zwykle mają dzieci o podobnych cechach, okazuje się, że odpowiedzialne są za to w dużej mierze geny, a nie wychowanie.

Kiedy mówię, że „zgodnie z najlepszymi badaniami naukowymi”, to nie mam na myśli garstki badań, które są nieco mniej fałszywe, niż badania konkurencji. Wyniki najlepszych badań naukowych w kwestii „geny a wychowanie” wynikają właśnie z doskonale opracowanych badań. Badania nad bliźniętami i dziećmi adoptowanymi nie są tak dobre, jak kontrolowane eksperymenty laboratoryjne, ale wiele z nich może być z nimi porównanych. Tysiące prac badawczych zastosowało te metody do setek kontrowersyjnych kwestii. Okazało się, że wyniki tych badań pozwoliły badaczom na osiągnięcie zadziwiającego konsensusu w kwestii tego, co tak naprawdę liczy się w przypadku wychowywania dzieci.

1 Tytuł polski: Wszyscy święci.