SPIS TREŚCI

Wstęp
Praobywatele i postobywatele Ameryki

Część pierwsza
PRAOBYWATELE

Rozdział pierwszy
Chłopi

Rozdział drugi
REZYDENCI

Rozdział trzeci
PLEMIONA

Część druga
POSTOBYWATELE

Rozdział czwarty
NIEWYBIERALNI

Rozdział piąty
EWOLUCJONIŚCI

Rozdział szósty
GLOBALIŚCI

Epilog
Obywatelstwo, annus horribilis oraz wybory z listopada 2020 roku

Wydanie pierwsze

Tytuł oryginału: The Dying Citizen: How Progressive Elites, Tribalism, and Globalization Are Destroying the Idea of America

© 2020 by Victor Davis Hanson c/o Writers' Representatives LLC, New York, NY 10011, first published in the U.S. in English by Basic Books.
All rights reserved.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część niniejszej publikacji nie może być powielana, przechowywana w systemie wyszukiwania lub przekazywana, w jakiejkolwiek formie i w jakikolwiek sposób elektroniczny, mechaniczny, fotokopiujący, nagrywający lub inny, bez uprzedniej pisemnej zgody.

Redakcja: Renata Nowak
Korekta: Anna Śleszyńska
Skład: Michał Banaś
E-book: Robert Waszkiewicz

Fundacja Warsaw Enterprise Institute

Al. Jerozolimskie 30

00-024 Warszawa

ISBN: 978-83-67272-40-7

Część pierwsza

PRAOBYWATELE

Rozdział pierwszy

Chłopi

„Są trzy grupy obywateli: możni, umiarkowani i coraz to chciwsi. Ci, co nie mają nic, nawet na życie – groźni, bo większa w nich cząstka zawiści i żądła swoje mierzą w zasobniejszych, niecnych przywódców zwodzeni językiem. Z trzech grup środkowa jest miast ocaleniem, bo strzeże ładu, którym stoi miasto”¹.

– Eurypides, Błagalnice

Angielski termin peasant² ma korzenie angielsko-francuskie i pochodzi od słowa paisant, które wywodzi się z łacińskiego pagus (prowincja). Początkowo peasant oznaczało pokornego mieszkańca prowincji lub pracownika niższej rangi.

Łatwo zrozumieć, dlaczego słowo to rzadko występowało w amerykańskiej odmianie języka angielskiego w znaczeniach innych niż protekcjonalne i poniżające, związane z takimi określeniami jak „wsiowy” lub „cham”. Na granicy Ameryki znajdują się przecież miliony hektarów uprawnych. Przez ponad siedemdziesiąt lat działania Ustawy o gospodarstwach rolnych (1862–1930) rząd miał nadzieję zapewnić wolną ziemię wszystkim ludziom ciężko pracującym i zdeterminowanym do poprawy jej jakości. Wiązało się to z obietnicą stabilności, niezależności oraz transformacji w odpowiedzialną klasę średnią. Gdy dziś używa się terminu „chłop” w kontekście amerykańskim, obraz przygarbionego robotnika, którego przygniata ciężar daniny i udziałów na rzecz nieobecnego właściciela ziemskiego, jest anachroniczny i należy go porzucić.

W celach porównawczych powinniśmy skupić się raczej na szerokiej panoramie ekonomicznej chłopstwa żyjącego w średniowiecznej Europie. Ich świat był zależny od klas wyższych – lordów, baronów i biskupów – których musieli utrzymywać (do dziś tak to wygląda w niektórych częściach Azji, Afryki i Ameryki Łacińskiej). Szans e na awans społeczny lub chociaż uzyskanie niezależności były nikłe. Chłopi nie przypominali zatem ani niezależnych rolników amerykańskich, ani autonomicznych gospodarzy średniorolnych.

Nowoczesne użycie słowa chłop wskazuje na destrukcję klasy średniej oraz jej transformację w zadłużoną i tracącą niezależność klasę niższą. Rzeczywistość wygląda tak, że miliony Amerykanów poprzez długi, bezrobocie i spadek płac stają się nową wersją europejskiego, średniowiecznego chłopstwa, które tym razem zamieszkuje miasta i przedmieścia.

Idea głosząca, że bez klasy średniej demokracja partycypacyjna, spokój społeczny i stabilność kulturowa doznają uszczerbku, nie jest nowa. To gorzka lekcja, która wypływa z naszej wspólnej przeszłości. Źródłem tzw. klasy średniej (mesoi), pochodzącej z antycznej Grecji – do której nawiązywałem we wstępie – były Wieki ciemne (około 1150–800 p.n.e.) i wywodzący się z nich intratni farmerzy, posiadacze małych sadów, winnic oraz pól uprawnych. Początkowo idea prawnego obywatelstwa była odpowiedzią na rosnące pragnienia owych gospodarzy średniorolnych, którzy starali się zabezpieczyć swą własność w spadku dla potomstwa. Majątek ziemski postrzegano jako źródło wszystkich praw oraz autonomii. Uzyskanie obywatelstwa byłoby niemożliwe bez wcześniejszej niezależności i bezpieczeństwa materialnego.

Rolnicy (georgoi) z wielu greckich polis stanowili większość całej populacji. Byli to również ludzie uzbrojeni we własną broń. Z założenia liczba posiadanych przez nich narzędzi bojowych i zbroi wykraczała poza zapotrzebowanie wynikające z polowań oraz zapewnienie bezpieczeństwa osobistego. Wydaje się zatem całkiem logiczne to, że już niebawem pierwsi obywatele świata zachodniego decydowali o warunkach, zgodnie z którymi milicje stanowe maszerowały w celu obrony polis jako piechota hoplitów. Zatem u samych początków cywilizacji zachodniej owo rewolucyjne prawo obywatelskie dotyczące możliwości posiadania najwyższej klasy uzbrojenia – będące obecnie najbardziej kontrowersyjną poprawką w Karcie praw Stanów Zjednoczonych – oraz możliwości decydowania o tym, gdzie, kiedy oraz przeciwko komu można tej broni użyć, było równoznaczne z obywatelstwem.

Co najważniejsze, nowi obywatele z klasy średniej uznali, że będąc samowystarczalnymi producentami żywności, mogą cieszyć się niezależnością zarówno od biednych, jak i bogatych mieszkańców miast. Z analiz greckiego filozofa Arystotelesa wynikało, że uzbrojeni, średnio zamożni posiadacze własności stali się w polis większością. Dopiero to umożliwiło rządy oparte na konsensusie1.

Szowinistyczna propaganda „średniości” ogłaszała moralną wyższość metojków nad resztą społeczeństwa. Wynikała ona z ich wyjątkowej cnoty, połączenia pracy fizycznej z umiejętnością zarządzania własnym losem. Harówka przypadła w udziale biednym, zaś bezczynność stanowiła brzemię bogatych. Ciężką pracę nad sobą uznawano jednak za lepszą, wyważoną drogę. Rodziny odpowiedzialnie podchodzące do przyszłości byłyby najlepszymi strażnikami demokratycznego państwa. Jak ujął to grecki poeta Fokylides z Miletu (połowa VI wieku p.n.e.): „Średni stan jest najlepszy, do niego pragnę w państwie należeć”³.

Wobec bogatych Grecy nie przejawiali niechęci czy zazdrości, ale raczej szowinizm. Ich zdaniem bogaci, podobnie jak biedni, nie mieli umiejętności i narzędzi niezbędnych do obrony polis, nie cieszyli się również zaufaniem społecznym. Biednych nie było stać na zbroję hoplitów; bogaci rozsiedli się na kucykach. Jedynie środkowa grupa składająca się z piechoty, czyli opancerzonych włóczników falangi, miała moralne prawo głosu, aby mówić o tym, kiedy iść lub nie iść na wojnę. Nadmiar ziemi czyni człowieka leniwym. Z pewnością jednak posiadanie własnego terytorium nie wpędza go w biedę i zazdrość. Około dziesięciu akrów upraw oliwek, winorośli i zbóż zapewniało już samowystarczalność gospodarczą i polityczną. Kult klasy średniej rozprzestrzenił się na ponad tysiąc pięćset greckich polis, a później stał się podstawowym założeniem agrarnej Republiki Rzymskiej⁴.

W kilku bardziej zacofanych greckich polis żyło mnóstwo najemnej służby i helotów. W większości polis znajdowali się także niewolnicy – ich status był zwykle wynikiem pechowego urodzenia lub pojmania w czasie wojny (zwykle nie miał jednak źródeł rasowych). W takich warunkach narodziła się zarówno idea wolności, jak i równości wśród obywateli, dla których naturą logiki ewolucyjnej był zwrot w kierunku coraz większego egalitaryzmu oraz inkluzywności. W ten sposób wśród greckich polis z V wieku p.n.e. starożytna koncepcja „chłopa” – wieśniaka na stałe związanego z pewnym obszarem jako dzierżawcy lub właściciela ziemskiego bez praw politycznych i wolności – została usunięta.

W ten sposób nowe pojęcie obywatela zastąpiło figurę poddanego. Wkrótce ukuty został ikoniczny termin: politês, czyli „osoba z polis”. Polis i politês dały następnie początek całej gamie angielskich terminów konstytucyjnych, takich jak „polityka”, „polityk”, „polityczny”, „polisa” oraz „policja”. Wbrew powszechnemu założeniu w klasycznym greckim słowniku, związanym z kwestią polis, nigdy nie występował termin, którym można by określić „chłopów”. Jednak w starożytnej Grecji sprzed czasów polis oraz w nietypowych regionach, w których żyli spartańscy helotai oraz penestai w Tesalii, istniało już mnóstwo takich terminów⁵.

Również w tym kontekście Republika Rzymska wzorowała się na hellenistycznym precedensie. Drobni rolnicy: włoscy żołnierze, słynni rzymscy legioniści, stali się fundamentem republiki, której celem było zapewnienie praw politycznych na bazie ich ekonomicznej żywotności oraz sprawności bojowej – paradygmat niespotykany nigdzie indziej w regionie Morza Śródziemnego. Rzymskie civis (por. „cywilne”, „obywatelskie”, „cywilizacja” itp.), czyli obywatel, był beneficjentem przywilejów zapisanych w obszernym kodeksie prawnym.

Ochrona prawna civis przed arbitralnym aresztowaniem, konfiskatą majątku czy opodatkowaniem stanowiła o wartości obywatelstwa. I rzeczywiście, później w całym kontrolowanym przez Rzym regionie Morza Śródziemnego rozbrzmiewała echem przechwałka z czasów republikańskich: civis Romanus sum, czyli: „Jestem obywatelem rzymskim”. Mówiący te słowa (jeśli miał tyle szczęścia, że żył w obrębie rozrastających się obszarów rzymskich) cieszył się większymi prawami niż przejezdni, a także zwykli mieszkańcy. Istota sprawy polegała – podobnie jak w Grecji – na ugruntowaniu pozycji człowieka: jeśli zapewni się obywatelowi równość wobec prawa, wolność i stabilność gospodarczą, to jego talenty rozkwitną, wzbogacając całe państwo⁶.

W drugim i trzecim wieku naszej ery w dużej mierze zanikła włoska równowaga, będąca ostoją republiki przez całe tysiąclecie. Rzym w coraz większym stopniu stawał się imperium dwóch klas: bogatych i biednych. Zabrakło jednak klasy średniej, która mogłaby je zbalansować, właściwie zanikała sama instytucja głosowania narodowego. Pierwszy na świecie eksperyment z globalizacją (w tym przypadku dotyczył on Mare Nostrum, czyli Morza Śródziemnego) ostatecznie wyniszczył rzymską klasę średnią i rolniczą.

Wyprawy legionistów rolnych, będących właścicielami ziemskimi, daleko za granicę w celu podboju nowego terytorium (nasza wersja „zastępczych wojen zamorskich”) dostarczały zagranicznych niewolników, których obecność umożliwiała konsolidację rolnictwa pod nieobecność rzymskich rolników. Pamiętajmy, że agraryzm stanowił kręgosłup przedindustrialnej klasy średniej. Niezależność drobnego rolnika związana z koniecznością łączenia siły mięśni oraz intelektu w celu produkcji żywności to cnoty niezbędne dla osiągnięcia samorządności. Zarówno z pragmatycznego, jak i indywidualistycznego punktu widzenia. Niestety, rolnicze legiony stopniowo stawały się najemnikami albo były obsadzane przez ludzi niemających żadnego udziału w społeczeństwie rzymskim. Elita w celu utrzymania rządów wykonywała gesty w stronę armii i biednych, dostarczając im stereotypowego „chleba i igrzysk” (panem et circenses) – jak to ujął poeta Juwenalis, który „karykaturował” miejskie, zwykle bezczynne masy utrzymywane na powierzchni dzięki kombinacji państwowych dotacji żywności oraz bezpłatnej rozrywce.

Jednak nawet po upadku świata klasycznego w drugiej połowie V wieku naszej ery i przejściowemu zanikowi szczątkowej klasy średniej, idea szeroko zakrojonego obywatelstwa Zachodu nigdy do końca nie umarła. Wręcz przeciwnie, w ciągu następnego półtora tysiąclecia występowała w różnych postaciach w całej Europie. Klasy rolnicze – raz większe, raz mniejsze – starały się stworzyć państwo konstytucyjne, które chroniłoby i odzwierciedlało ich własne interesy. W odróżnieniu od biednych bez ziemi nie chcieli redystrybucji cudzej własności i pieniędzy. W przeciwieństwie do bogatych nie postrzegali rządu jako środka wspomagającego utrzymanie przywilejów wynikających z urodzenia lub jako ornamentu symbolizującego wpływy i władzę⁷.

Powracający w historii europejski ideał niezależnej klasy średniej (pierwotnie klasy rolniczej), przeciwstawiony zniewolonemu chłopstwu, stał się ideałem amerykańskim. A przynajmniej tak było do niedawna. Politycy wciąż wychwalają klasę średnią, ale niewielu zna sposoby (lub chociaż ich szukało), które pozwoliłyby podtrzymać jej egzystencję w radykalnie zmieniającym się zglobalizowanym świecie. W efekcie doszło do powstania nowego amerykańskiego chłopstwa, składającego się z milionów Amerykanów, którzy nie posiadają żadnej własności lub mają jej niewiele. Nowa większość ma znikome oszczędności lub nie posiada ich w ogóle. Pięćdziesiąt osiem procent Amerykanów ma w banku mniej niż 1000 dolarów. Brak wypłaty pozbawia ich środków do życia i skutkuje całkowitą niezdolnością do poradzenia sobie ze znaczącym zadłużeniem. Większość tego, co kupują, od samochodów po sprzęt elektroniczny, opłacają kartami kredytowymi. Średnie zadłużenie na karcie obciążeniowej wynosi ponad 8000 dolarów na gospodarstwo domowe i ponad 2000 dolarów na osobę fizyczną. Jest ono spłacane w miesięcznych ratach przy średniej rocznej stopie procentowej wynoszącej od 15 do 19 procent, w czasie gdy większość kredytów hipotecznych na cele mieszkaniowe jest zwykle niższa niż 4 procent. Krótkoterminowe zadłużenie przypomina system płatności i porozumień w sprawie dzierżawy udziałów, które przednowożytni chłopi zawierali ze swoimi panami. W efekcie chłop pańszczyźniany nie mógł korzystać z politycznej niezależności i nie miał nadziei na awans społeczny. Główną różnicą jest oczywiście to, że współczesny chłop amerykański jest beneficjentem wyrafinowanego społeczeństwa technologicznego, które umożliwia mu natychmiastową komunikację, zaawansowaną opiekę zdrowotną, rozrywkę telewizyjną i komputerową, niedrogą żywność oraz państwo opiekuńcze. Te materialne błogosławieństwa często maskują zjawisko kurczącej się klasy średniej, tracącej kontrolę nad własnym losem.

Jedna piąta obywateli Ameryki otrzymuje bezpośrednią pomoc publiczną od rządu. Znacznie ponad połowa mieszkańców kraju jest uzależniona od jakiegoś rodzaju dotacji stanowych lub rządowych transferów pieniężnych, co wyjaśnia, dlaczego około 60 procent Amerykanów pobiera od rządu więcej pieniędzy, niż wpłaca w postaci różnych federalnych podatków dochodowych. Korzystają oni z rozmaitych uprawnień do opieki zdrowotnej, ulg podatkowych i zwolnień, wspieranych przez władze federalne pożyczek studenckich i komercyjnych, dodatków mieszkaniowych, dotacji żywnościowych, pomocy dla osób niepełnosprawnych i bezrobotnych oraz pomocy prawnych.

Społeczna kroplówka w połączeniu z osiągnięciami nauki napędzanej przez wolnorynkowy kapitalizm pozwoliły położyć kres głodowi, umieraniu po trzydziestce i czterdziestce, a przede wszystkim chronicznemu niedożywieniu. Zapewniły one także dostęp do bogactwa dóbr materialnych. Niemniej jednak amerykańscy „chłopi” XXI wieku – obecnie być może około 46 procent populacji – umierają zwykle z majątkiem netto mniejszym niż 10 000 dolarów, otrzymują i pozostawiają niewielki spadek, jeśli w ogóle zostawiają po sobie cokolwiek.

Wystarczy przejechać się El Camino Real na obrzeżach elitarnego kampusu Uniwersytetu Stanforda, aby zobaczyć, jak setki osób mieszka w przyczepach przy krawężniku na wzór biednych mieszkańców Kairu albo odwiedzić boczne uliczki w pobliżu siedziby Google w pobliskim Mountain View, gdzie tysiące ludzi żyje w swoich samochodach, przespacerować się wśród bezdomnych po Tony University Avenue w Palo Alto. Porównajmy ich styl życia z posiadłościami w pobliskim Woodside, Atherton lub Portola Valley oraz mercedesami i BMW na parkingach studenckich Uniwersytetu Stanforda, których właścicielami są dwudziestolatkowie.

Naturalnym historycznym punktem odniesienia dla tej dychotomii z pewnością nie jest dynamicznie rozwijająca się klasa średnia, która wyłoniła się po II wojnie światowej. Obraz, który powinien nam stanąć przed oczami, przedstawia jeden z dworów średniowiecznej Europy lub twierdzę, za której murami znajdują się chłopskie chaty. Ze względów praktycznych prawie niemożliwe jest, aby młode rodziny kupiły dom gdziekolwiek w pięciusetmilowym postępowym pasie przybrzeżnym Kalifornii, łączącym San Diego z Berkeley, tak samo jak nie stać ich na domy w większych obszarach Portland i Seattle. To samo dotyczy w dużej mierze obszarów metropolitalnych i podmiejskich od Bostonu po Waszyngton. Czymkolwiek stała się ta nowa, rozdwojona kultura – a jest ona nowa i różna od tej sprzed pół wieku – nie sprzyja już klasycznemu obywatelstwu⁸.

Nawet ci z klasy średniej, którzy potrafią oszczędzać i odkładają część swoich dochodów po założeniu skromnych kont bankowych w formie książeczki oszczędnościowej, stają się ofiarami zinstytucjonalizowanych tanich odsetek. Rezultatem ogromnych i chronicznych rocznych deficytów budżetowych, które sięgają bilionów dolarów – dług publiczny wynosi obecnie prawie 30 bilionów dolarów – oraz zerowych stóp procentowych (często niestabilnej Rezerwy Federalnej) jest zniszczenie wszelkich dochodów czerpanych z odsetek na kontach oszczędnościowych. Skromny przedstawiciel klasy średniej staje zatem przed trudnymi wyborami, gdy chce zachować wartość swoich pieniędzy. Może angażować się w ryzykowne spekulacje na rynku nieruchomości lub inwestować na dynamicznie rozwijającej się giełdzie, której często nie napędzają wyniki biznesowe, lecz osoby niemające gdzie ulokować swoich pieniędzy. Dlatego rodziny z klasy średniej dla bezpieczeństwa często trzymają swoje skromne oszczędności na książeczkach oszczędnościowych lub kupują obligacje federalne, gdzie odsetki poniżej jednego procenta nie pokrywają spadku wartości kapitału w wyniku rocznej inflacji⁹.

Jednak idea obywatelstwa amerykańskiego różniła się od idei kultywowanej w ramach tradycji europejskiej przez ostatnie trzy stulecia. Powstanie Ameryki przyniosło wiele nowych praw, obowiązków i przywilejów dla ogromnej większości zamieszkującej ją populacji. Pod koniec XVIII wieku miały zatem miejsce nowe narodziny obywatelstwa. Na to zdarzenie składały się między innymi: niemal nieograniczona podaż ziemi, fakt, że w Ameryce kolonialnej brakowało wielu tradycji kontynentalnej Europy dotyczących różnic klasowych, primogenitury, chłopstwa i pańszczyzny, tradycje parlamentarne, które Wielka Brytania zaszczepiła w Ameryce Północnej oraz ochrona zapewniana przez Konstytucję nowo powstałych Stanów Zjednoczonych. Wkrótce Ameryka stanie się najbardziej wolnym i najbardziej egalitarnym społeczeństwem w historii cywilizacji¹⁰.

Oczywiście na początku tego eksperymentu do Ameryki Północnej nadal wysyłano pracowników kontraktowych. O wiele liczniejsi byli niewolnicy afroamerykańscy, wykorzystywani przez Amerykanów i będący ich własnością. Jednak na początku XIX wieku niewolnictwo ograniczało się głównie do bogatych plantacji na Południu i w stanach granicznych, podczas gdy nadal istniało wiele ustawowych sposobów dyskryminacji wolnych populacji mniejszościowych spoza Europy Północnej.

Nie chodzi o to, że Ameryka końca XVIII wieku była od samego początku doskonała albo że w ogóle zbliżyła się do tego, co obecnie uznajemy za moralne wartości XXI wieku. Nowe Stany Zjednoczone różniły się od większości współczesnych narodów, a wręcz je przewyższały. Jedynie Ameryka wynalazła mechanizm, który umożliwiał ciągłą samokrytykę oraz poprawę moralną: wprowadzanie modyfikacji prawnych do zbioru dokumentów założycielskich. Zamiany następowały bez konieczności zbiorowych samobójstw czy permanentnej rewolucji. Mieściły się w granicach absolutów konstytucyjnych, transcendujących jednak czas i przestrzeń.

Większość systemów z tamtych czasów (Azja, Afryka i Ameryka Łacińska), które zezwalały na niewolnictwo i czerpały z niego korzyści, miała charakter autorytarny. W takich reżimach nikt nie był wolnym obywatelem. W rezultacie uzasadnione głosy sprzeciwu wobec niewolnictwa pojawiały się coraz rzadziej i w gruncie rzeczy nie miały znaczenia. Od momentu powstania Ameryki nowy rząd stawił czoła rosnącej presji, głównie chrześcijańskiej, aby dopasować ideały do ponurej rzeczywistości: tolerancji dla niewolnictwa i braku pełnych praw wyborczych ponad połowy ludności zamieszkującej kraj. Religijna i abolicjonistyczna gorliwość sięgała ponad stu lat kolonializmu i została sformalizowana w 1688 roku w Pensylwanii w postaci dokumentu o nazwie Germantown Quaker Petition Against Slavery.

Konstytucja Stanów Zjednoczonych nigdzie nie wspomina o czystości rasowej. Jedynym pośrednim odniesieniem do tego tematu jest niesławny Kompromis trzech piątych. Stany Północne zażądały, aby właściciele niewolników z Południa nie byli nagradzani za hipokryzję: liczyli bowiem niewolników jako pełnoprawnych obywateli, co zapewniało stanom południowym więcej mandatów w Izbie Reprezentantów. Przyjmując tę przewrotną logikę, niewolnicy na Południu nie byliby traktowani jak rdzenni i wolni Amerykanie uprawnieni do pełnej ochrony na mocy Konstytucji, lecz zapewniliby swoim panom większą siłę polityczną. Burzliwy kompromis, mający na celu utrzymanie proponowanej wątłej unii, zapewniał stanom południowym możliwość jedynie częściowej reprezentacji niewolników – co było gestem w kierunku tych, którzy sprzeciwiali się wszelkim tego typu ustępstwom¹¹.

Z ducha egalitarny szowinizm wczesnego amerykańskiego rolnika przetrwał dziewiętnastowieczną rewolucję przemysłową oraz przemieszczenie ludności do miast. Starożytna wartość aprobaty dla umiarkowania wróciła w postaci robotnika wyłaniającego się z klasy średniej, a pod koniec XX wieku przyjęła formę archetypowej rodziny z przedmieść, żyjącej w domu z dwoma garażami. Dopóki farma, fabryka oraz biuro zapewniały obywatelom stabilność i możliwość awansu społecznego, dopóty amerykańska idea dobrze ugruntowanego obywatelstwa politycznego pozostawała aktualna. Gdy zabrakło tego rodzaju gwarantów, obywatelstwo stało się zagrożone¹².

Nowe amerykańskie pomysły na zwiększenie liczby obywateli pozostawały sprzeczne z chłopskim pojęciem „ograniczonego dobra”. Kapitalizm wolnorynkowy nie był propozycją o sumie zerowej: ktoś mógł odnieść sukces bez porażki swoich rywali. Zamiast tego model amerykański zakładał własność i uprawę działki – im więcej rolników, tym lepiej dla wszystkich. Ponad 90 procent amerykańskich kolonistów to samowystarczalni drobni rolnicy. W miarę postępu urbanizacji i uprzemysłowienia narodu pierwotne pojęcia własności, swobód oraz autonomii, jaką zapewniało małe gospodarstwo rolne, zostały zaktualizowane dzięki posiadaniu domu, niedrogiemu dostępowi do szkół wyższych lub szkolenia zawodowego oraz stałej, dobrze płatnej pracy. Hollywood i kultura popularna uświęcały ideał klasy średniej przedstawiony w tak różnorodnych filmach jak: Pan Smith jedzie do Waszyngtonu i Pan z milionami Franka Capry, Grona gniewu Johna Forda oraz Jeździec znikąd George’a Stevensa¹³.

Trend stagnacji gospodarczej klasy średniej, występujący w czasie, gdy całe Stany Zjednoczone stawały się coraz bogatsze, nie był zjawiskiem nagłym, lecz długotrwałym procesem. Klasa średnia przez pół wieku po 1970 roku stopniowo traciła możliwość zakupu domów. Pomimo tego, że stały się one znacznie większe i lepiej przystosowane do życia (można też podejrzewać, że nowy styl mieszkalnictwa był częścią problemu). Klasa średnia z coraz większą trudnością ponosiła wyrzeczenia z budżetu rodzinnego niezbędne do obsługi rosnącej hipoteki. Przykładowo, w ciągu ostatnich pięćdziesięciu lat XX wieku stosunek zbiorowego zadłużenia hipotecznego do pozostałych zobowiązań z tytułu kredytów rodzinnych wzrósł z 20 do 73 procent. Relacja zadłużenia hipotecznego gospodarstw domowych do majątku gospodarstw domowych wzrosła z 15 do 41 procent.

Amerykanie z klasy średniej nadal chcieli posiadać własne domy. Jednak brakowało im środków, aby je kupić i sięgali po coraz większe kredyty hipoteczne – pod warunkiem że mogli je uzyskać. Dochody klasy średniej nie wzrosły proporcjonalnie wraz ze wzrostem cen domów, a dofinansowanie stało się niedostępne lub zbyt kosztowne. Na początku XX wieku prawie połowa Amerykanów posiadała własne domy. Zdrowy odsetek wzrósł do 60 procent w latach 50. XX wieku i niemalże osiągnął niewiarygodny poziom 70 procent w 2004 roku. Jednak zaledwie dwanaście lat później, czyli w 2016 roku, liczba właścicieli domów spadła z powrotem do 63 procent Amerykanów – był to najniższy odsetek od prawie pięćdziesięciu lat. Prawdopodobnie za te zmiany odpowiadały: rekordowe zadłużenie studentów, spirala kosztów w obszarach miejskich, która odcięła całe pokolenie młodych ludzi od rynku mieszkaniowego, a także wstrząsy wtórne po upadku budownictwa mieszkaniowego w 2008 roku w połączeniu z udzielaniem kredytów typu Subprime (co stało się przedmiotem skandalu), które doprowadziły do zamykania nieruchomości i zniechęciły do udzielania kolejnych kredytów hipotecznych osobom kupującym pierwsze nieruchomości¹⁴.

Ekonomiczna, społeczna i polityczna atrakcyjność posiadania domu w coraz większym stopniu skazywała przeciętną amerykańską rodzinę na uciążliwe raty kredytu hipotecznego i zadłużenie na całe życie. W ciągu zaledwie dwudziestu lat, od 1985 do 2005 roku, miesięczne koszty mieszkaniowe, będące częścią budżetów domowych, wzrosły o 128 procent. Jeśli małe gospodarstwa rolne stworzyły stabilność pierwotnej populacji amerykańskiej, to jej kontynuacją była powojenna własność domów. Jednak pod koniec XX wieku oba te zjawiska zniknęły z amerykańskiego krajobrazu.

W latach 40. ubiegłego wieku średnia wartość amerykańskiego domu wynosiła poniżej 3000 dolarów. Jednak sześćdziesiąt lat później, w 2000 roku, średni koszt skorygowany o inflację wzrósł do 119 600 dolarów. Obecnie przeciętny amerykański dom sprzedaje się za około 200 000 dolarów – mniej więcej 170 000 dolarów więcej niż średni koszt z 1940 roku, skorygowany o inflację.

Oczywiście nowoczesne domy są zwykle większe i lepiej wyposażone niż te, w których ludzie żyli wcześniej – ale nie w takim stopniu, aby ich rzeczywiste ceny wzrosły dziesięciokrotnie. Gwałtowne podniesienie kosztów było w dużej mierze wynikiem nowych kodeksów rządowych i przepisów dotyczących zagospodarowania przestrzennego, wzrostu cen gruntów, nowych opłat budowlanych i prawnych, wysokich podatków od nieruchomości, przepisów środowiskowych i niechęci deweloperów do inwestowania w mniejszym stopniu w opłacalne domy dla mniej zamożnych. Federalne programy pożyczkowe, takie jak te sponsorowane przez Federal Housing Authority i Veterans Administration, wraz z rosnącymi dochodami, przez pewien czas pomogły rozwinąć powojenną klasę średnią. Nie były one jednak w stanie nadążyć za presją inflacyjną na ceny domów. W pewnym sensie nowe regulacje i przeszkody na drodze do posiadania domu zostały stworzone przez ustawodawców, regulatorów i biurokratów od dawna będących posiadaczami domów.

Nowsze i znacząco bardziej kosztowne programy federalne prowadzone przez Departament Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast – 50 miliardów dolarów wydanych w samym 2014 roku – w analizie zysków i strat okazały się raczej nieskuteczne. Nie umożliwiły posiadania domów ani za sprawą dotacji mieszkaniowych dla ubogich, ani dzięki gwarancjom hipotecznym dla niższej klasy średniej. Pomimo ogromnych nakładów rządowych, koszty zakupu domu rosły coraz szybciej. Doszło do instytucjonalizacji społecznej potrzeby posiadania domu, lecz wraz ze stabilizacją realnych dochodów Amerykanie stawali się coraz bardziej zadłużeni. Jednocześnie frustrował ich fakt, że warunkiem pozostania w klasie średniej jest niewolnictwo¹⁵.

Nicholas Eberstadt, ekonomista z American Enterprise Institute, dobrze podsumował związek między kurczącymi się dochodami klasy średniej a erozją własności:

Liczby są szokujące. Trzy na osiem amerykańskich mieszkań to dziś wynajmowane lokale. Większość ludzi żyje od wypłaty do wypłaty. W 2019 roku połowa wszystkich najemców posiadała majątek netto o wartości poniżej 6000 dolarów. Ponad połowa seniorów wynajmujących mieszkania miała mniej niż 7000 dolarów na swoim koncie. Majątek netto prawie połowy rodzin najemców kierowanych przez kobiety wyniósł poniżej 2000 dolarów… Ponadto niezależnie od tego, czy mowa o najemcach, czy o właścicielach mieszkań, w Ameryce odnotowano spadek wartości średniego majątku netto między 1989 a 2019 rokiem o jedną szóstą lub więcej (w zależności od tego, którą miarę inflacji przyjąć)¹⁶.

Przez większą część XX wieku wynagrodzenia pracowników szybko rosły, do czasu spowolnienia w latach 60. W okresie powojennym przez trzy dekady Stany Zjednoczone miały niemal monopol na dostarczanie dóbr konsumpcyjnych do dużej części rozdartego wojną świata w Europie i Azji. Ten stan rzeczy odpowiadał za wzrost wynagrodzeń. Jednak w latach 1980–2017 płace zaczęły wyraźnie hamować, przynajmniej dla większości osób z klasy średniej. Przyczyną tego stanu rzeczy była niska produktywność oraz wzrost znaczenia eksportujących kolosów – Niemiec, Japonii, tzw. azjatyckich tygrysów oraz Chin. Nic więc dziwnego, że podczas gdy w 1960 roku 70 procent amerykańskich rodzin polegało na jednym żywicielu rodziny, sześćdziesiąt lat później było to już tylko 30 procent¹⁷.

Jeśli chodzi o koszty studiów, historia destabilizacji klasy średniej jest podobna lub jeszcze gorsza. W latach 1987–1988 studenci, którzy zapisali się do publicznych czteroletnich instytucji szkolnictwa wyższego, płacili średnio 3190 dolarów za czesne (koszt z uwzględnieniem korekty względem wartości dolara z 2017 roku). Jednak w latach 2017–2018, czyli trzy dekady później, średni koszt czesnego wyniósł 9970 dolarów – realny wzrost o około 213 procent.

Większość postępowych prywatnych szkół wyższych i uniwersytetów jednocześnie podniosło rzeczywiste koszty czesnego o 129 procent w przeciągu trzech dekad. Ogromne wzrosty były w dużej mierze wynikiem rozrostu administracji, nieakademickich programów pomocniczych, regulacji dotyczących płci i różnorodności oraz kosztów przestrzegania przepisów. Ponadto zmniejszono obciążenie dydaktyczne wykładowców, a na kampusach pojawiły się luksusowe udogodnienia. Można powiedzieć, że in loco parentis wachlarz usług pozadydaktycznych oraz terapeutycznych rozrastał się – a wszystko to miało miejsce w czasach kostniejących płac dla absolwentów z coraz mniej konkurencyjnymi umiejętnościami i tracącymi na znaczeniu stopniami naukowymi.

Uniwersytet przestał postrzegać własną rolę jako dostarczyciela wiedzy podstawowej oraz nauczyciela metod indukcyjnych. Zamiast tego uniwersytety stały się aktywistami kształtującymi młode umysły. Przekazywały upolitycznioną agendę rozumianą jako ślepe opowiedzenie się po stronie aktywizmu zmian klimatycznych, polityki tożsamości i ekonomii redystrybucyjnej. Dedukcjonizm – dobór przykładów w celu dostosowania się do z góry założonego wyniku – okazał się dla uczniów toksyczny i znacznie kosztowniejszy niż tradycyjny model edukacji, kładący nacisk na określony zasób wiedzy, jej stopniowe gromadzenie oraz ćwiczenie dociekliwości umysłu.

Nic dziwnego, że łączne zadłużenie studentów przekracza obecnie 1,6 biliona dolarów. Jest to jednak swego rodzaju ironia, jeśli wziąć pod uwagę fakt, że zbiorowe fundusze amerykańskich szkół wyższych i uniwersytetów przekraczają 600 miliardów dolarów, a średni zwrot z tego kapitału przekracza 8 procent rocznie. Zdaje się, że im w większym stopniu absolwenci uczelni wyższych otwarcie narzekają na nierówności i ucisk współczesnego kapitalistycznego społeczeństwa amerykańskiego, tym bardziej ich własne instytucje stają się hiperkapitalistyczne. Dzieje się to kosztem coraz bardziej zadłużonych studentów oraz rządu federalnego, który chroni ich długi pożyczkowe.

Niestety, wykładowcy i administracja nie wykazywali skłonności do powstrzymania spirali kosztów czesnego, zwiększenia wymogów dydaktycznych, ograniczenia rozrostu administracji, zmniejszenia zadłużenia studentów z klasy średniej i przekazania im umiejętności, które umożliwiłby znalezienie dobrej pracy i szybką spłatę kredytu studenckiego. Wyraźny spadek liczby studentów pozostawał w ostrym kontraście z abstrakcyjnym radykalizmem nauczycieli akademickich. Zatrudnieni na etat wykładowcy, pracujący w pełnym wymiarze godzin, prowadzą mniej zajęć kursowych niż czterdzieści lat temu, promują mniej prac licencjackich i są otoczeni przez coraz większą liczbę kampusowych moderatorów (ludzi, którzy w ogóle nie uczą). To nowy etos edukacji finansowany z kredytów studenckich.

Aktywiści mogą naciskać na zwiększenie liczby istotnych zajęć lub kursów (płeć, rasa, klasa, środowisko, pokój itp.). Jednak kierunki podejmujące te zagadnienia mają najmniejszą szansę zapewnienia dobrze płatnej pracy, która pozwoliłaby spłacić kredyt studencki. Największe uczelnie coraz częściej polegają na słabo opłacanych wykładowcach, pracujących w niepełnym wymiarze godzin, bez etatu i często bez kompleksowych świadczeń. Najbardziej postępowa instytucja w Ameryce stała się w ten sposób – o ironio – z ducha średniowieczna. Uniwersytet zinstytucjonalizował własną odmianę pracy w manufakturach, która faworyzuje nadklasę stosunkowo nielicznych. W 1969 roku 80 procent wykładowców na amerykańskich uczelniach pracowało w pełnym wymiarze godzin i posiadało umowę o pracę. Dziś połowa z nich nie ma stażu, a jedna trzecia wykonuje obowiązki zawodowe w niepełnym wymiarze godzin¹⁸.

Pracownicy z klasy średniej ponoszą realne konsekwencje, gdy płace stoją w miejscu, zaś koszty studiów lub kształcenia zawodowego ich dzieci rosną. Aby posiadać dom lub umożliwić dzieciom edukację, muszą zaciągnąć dług na resztę życia. W takich warunkach awans społeczny staje się niemożliwy. Pojawiają się natomiast obawy dotyczące degradacji klasowej, która doprowadzi do zubożenia. Rodziny z klasy średniej nie mają prawie żadnego zabezpieczenia w obliczu śmierci, choroby lub rozwodu, pogrążenia kraju w recesji, paniki finansowej czy też blokady w obawie przed nową pandemią.

Najlepiej widoczne objawy ekonomicznego skostnienia młodszych pokoleń – niepokojące dla całego kraju – to radykalne zmiany w typowych wzorcach klasy średniej. Czynników wzmacniających obywatelstwo i spójność narodową, takich jak: małżeństwo, wychowywanie dzieci i posiadanie domu. Ludzie opóźniają tego rodzaju decyzje do momentu, gdy zbliżają się do trzydziestego roku życia, zaś mieszkańcy miast często w ogóle nie rozważają takich scenariuszy. Wiele osób postrzega wychowanie dzieci, a nawet małżeństwo jako abstrakcyjne obciążenie. Społeczne uzasadnienia dla osłabienia tych konserwatywnych instytucji wynika z realiów ekonomicznych, które czynią życiowe decyzje trudniejszymi¹⁹.

W latach 1950–2019 średni wiek zawarcia pierwszego małżeństwa wzrósł u mężczyzn z około dwudziestu trzech do trzydziestu lat, a u kobiet z dwudziestu dwóch do dwudziestu dziewięciu lat. Średni wiek kobiet, które rodzą pierwsze dziecko, wzrósł jeszcze bardziej dramatycznie, do prawie dwudziestu siedmiu lat – co oznaczało radykalny wzrost z mediany około dwudziestu jeden lat, która obowiązywała na początku lat 70. W 2015 roku na tysiąc kobiet przypadało tylko 62,5 urodzeń. Było to bezprecedensowe zdarzenie w historii Ameryki, jednak liczba ta spadła następnie poniżej 60. W wielu stanach odnotowano więcej zgonów niż urodzeń. Są to fakty, które zaczynają niepokoić zarówno liberałów, jak i konserwatystów²⁰.

Pomimo masowej imigracji w ostatnim półwieczu (imigranci mają skłonność do posiadania dużych rodzin) krajowa mediana liczby członków rodziny dramatycznie się zmniejszyła. Średnia z lat 60. wynosząca 2,3 dziecka na rodzinę spadła do obecnego poziomu 1,9. Liczba ta jest znacznie poniżej wskaźnika 2,1 procent niezbędnego do utrzymania obecnej wielkości populacji. Kiedy zatem mówimy o „śmierci obywatela”, możemy potraktować to sformułowanie całkiem dosłownie: Amerykanie nie decydują się na prokreację, a sytuacja zaczyna przypominać europejski model stopniowego, demograficznego samobójstwa²¹.

Większość amerykańskich rodzin z klasy średniej wyczuwa radykalne zmiany demograficzne, jest świadoma modyfikacji dotyczących norm kulturowych oraz problemu zadłużenia studentów. Wszystko to nastąpiło zaledwie w ciągu dwóch do trzech pokoleń. Moi nieżyjący już rodzice (urodzeni w latach 1921–1922) mieli czworo dzieci (urodzonych w latach 1949–1953). Jedna córka zmarła w pierwszym roku życia. Z kolei my (trzej chłopcy, którzy przeżyli), spłodziliśmy w sumie pięcioro dzieci (urodzonych w latach 1981–1985). Piątka naszych dzieci miała do tej pory czworo własnych (urodzonych w latach 2011–2019). Ja i moje rodzeństwo mieliśmy więc mniej dzieci i spłodziliśmy je w późniejszym wieku niż nasi rodzice. Nasze dzieci założyły z kolei mniejsze rodziny w jeszcze starszym wieku od nas.

Jeśli chodzi o szkolnictwo wyższe, nasza trójka ukończyła studia na Uniwersytecie Kalifornijskim (UC) w Santa Cruz w 1975 roku – kampusie położonym najbliżej naszej farmy. W owych czasach administracja uniwersytecka nie była tak przerośnięta jak dziś, mieliśmy wielu wykładowców, spartańskie warunki w akademikach, nie istniały centra rekreacyjne, zaś ceny najmu były niskie. Konieczność opłacanie pełnej kwoty najmu została wprowadzona na kampusach UC dopiero w 1975 roku. Każdy z nas miał pracę w czasie wakacji i w trakcie szkoły. Wszyscy ukończyliśmy studia bez długoterminowego długu studenckiego.

Jak wyglądały kwestie mieszkaniowe? Aby zaoszczędzić na akademikach i wyżywieniu, moi rodzice kupili w 1972 roku mały dom o powierzchni 1100 stóp kwadratowych w Santa Cruz w pobliżu kampusu za 26 000 dolarów (23 dolary za stopę kwadratową). Zakup wymagał pożyczki na niewielką zaliczkę w wysokości około 4000 dolarów i 170 dolarów miesięcznej płatności za pierwszy trzydziestoletni kredyt hipoteczny. W tamtym czasie byliśmy w stanie pokryć większość kosztów we trzech, z pomocą dwóch dodatkowych najemców. Wartość wynajmu domu w 1972 roku wynosiła około 200 dolarów miesięcznie. Przeliczając to na dzisiejszą wartość dolara, czynsz w 1972 roku wynosiłby około 1250 dolarów. W rzeczywistości obecna miesięczna wartość wynajmu domu to mniej więcej od 3500 do 4000 dolarów. To kwota przekraczająca możliwości większości gospodarstw domowych z klasy średniej, nie wspominając o studentach.

Minęło prawie pół wieku i nadal posiadam ten sam niewielki dom, w którym obecnie mieszka moja córka z mężem i dziećmi. Biorąc pod uwagę koszty inflacji, w 2020 roku powinien on być wart około 160 000 dolarów zgodnie z cenami z 1972 roku. Jednak jego obecna wartość na napompowanym rynku nieruchomości Santa Cruz wynosi prawie milion dolarów. Cena za stopę kwadratową takiej rezydencji w pobliżu kampusu wzrosła w ciągu mojego życia z 143 dolarów (przy uwzględnieniu inflacji) w 1972 roku do obecnej wartości ponad 900 dolarów. Prawie żadna rodzina nie może więc sobie dziś pozwolić na zakup małego domu na start.

Wskazane tu trendy dotyczące mniejszych rodzin, późniejszych i rzadszych małżeństw, droższego czesnego i mieszkań oraz większego zadłużenia dotyczą całej klasy średniej postindustrialnego Zachodu. Oczywiście koszty i styl życia różnią się w Stanach Zjednoczonych w zależności od rasy, regionu, wykształcenia i rzeczywistych dochodów. Trendy te są skorelowane ze zmianą postaw kulturowych oraz poprawą szans edukacyjnych i rynkowych w przypadku kobiet.

Zbiór tych wydarzeń to znamienne symptomy ery braku bezpieczeństwa ekonomicznego i niepewności dotykającej klasę średnią. Spadają w szczególności na tych, których rzeczywiste płace wyhamowały albo na tych, którzy w ciągu ostatniego półwiecza stracili miejsca pracy na skutek globalizacji i outsourcingu. Miliony młodych ludzi są przekonane, że nie będą w stanie kupić domu, spłacić kredytów studenckich, wziąć ślubu ani założyć rodziny z dwójką lub trójką dzieci przed ukończeniem dwudziestego roku życia. Ponadto zostali nauczeni na studiach (lub innymi kanałami), że te staromodne i nieosiągalne wzorce są z jakiegoś powodu rozbieżne z liberalizmem i równowagą społeczną. Dopasowują więc swoje poglądy polityczne i dokonują diagnoz kulturowych, które pasują do tego obrazu świata. W ten sposób maskują własny pesymizm ekonomiczny i odwracają wzrok od istniejących realiów finansowych. Tego rodzaju opis pasuje do tysięcy młodych ludzi biorących udział w inspirowanych przez Antifę demonstracjach, którzy wiosną 2020 roku wyszli na ulice, by dopuszczać się aktów przemocy²².

Wzrost popularności konserwatywnego outsidera Donalda Trumpa i socjalisty Berniego Sandersa w 2016 roku był świadectwem niezadowolenia z establishmentu zarówno Partii Demokratycznej, jak i Republikańskiej. Ci dwaj populistyczni outsiderzy oskarżyli zarówno konserwatywne, jak i liberalne elity o obojętność, a nawet wrogość wobec oczekiwań klasy średniej. Objawem tego było faworyzowanie bogatych lub dławienie potrzeb obywateli przez coraz silniejszy rząd. Pomimo istotnych różnic Sanders i Trump uważali, że młodzież nie ma takich samych możliwości jak ich przodkowie. Obaj twierdzili również, że „system” – chciwa oligarchia i śliski rząd – udaremnił te szanse.

Jak można porównywać nowych, pretensjonalnych mieszkańców miast, osoby z wyższym wykształceniem lub najemców z ogromnym telewizorem oraz smartfonem z tzw. praobywatelami (czyli ludźmi zamieszkującymi Europę przed momentem powstania zachodniego obywatelstwa)? Trzeba przecież wziąć pod uwagę obecną niechęć do zakładania dużych rodzin w stylu tradycyjnego chłopa oraz kosmopolityzm, który wydaje się sprzeczny z agrarną zaściankowością.

Porównanie współczesnej Ameryki do epoki praobywatelskiej ma przede wszystkim charakter kulturowy oraz ekonomiczny. W XXI wieku część amerykańskich młodych ludzi propagowała nowe credo środowiskowe lub etos społeczny, zgodnie z którym posiadanie niewielu dzieci lub całkowita rezygnacja z ich posiadania, pomaga „ocalić planetę”. Jedno dziecko, a nawet całkowita bezdzietność podobno przyczyniają się do wzrostu możliwości rozwoju kariery kobiet, zapewniają także więcej rozporządzalnego dochodu rodzinnego, który można przeznaczyć na wypoczynek, podróże i rekreację.

Inni twierdzili, że umierająca planeta nie jest dobrym miejscem dla dzieci. Moralne jest nieskazywanie kolejnego, niewinnego pokolenia na patologie współczesnego zachodniego modelu życia. Przykładowo, reprezentantka pierwszej kadencji Alexandria Ocasio-Cortez (D-NY), wpływowy kongresowy głos młodych postępowców, ogłosiła, że jej pokolenie kwestionuje etyczność i sens posiadania dzieci. Prognozowała, że środowiskowy armagedon nastąpi za nieco ponad dekadę: „Istnieje naukowy konsensus co do tego, że życie dzieci będzie trudniejsze. Prowadzi to młodych ludzi do uzasadnionych pytań: Czy to w porządku nadal mieć dzieci? Gdy się urodziłam, był jeszcze czas, ale – zegar tyka – i nic nie zostało zrobione. Jako najmłodszy członek Kongresu żałuję, że nie mamy dwanaście lat. Nasze płuca będą się krztusić dymem z pożarów”. W rzeczywistości w 2019 roku, kiedy Ocasio-Cortez mówiła o coraz bardziej nieznośnych warunkach, Stany Zjednoczone zmniejszyły emisję dwutlenku węgla do najniższego poziomu od 1992 roku²³.

Pojawiły się więc opinie głoszące, że rodzenie dzieci skazuje następne pokolenie na wczesną śmierć z powodu zmian klimatycznych. Młodzi ludzie, studenci z dużych miast, sympatyzują z tą perspektywą i postrzegają tradycyjne pięcio-, sześcio- lub siedmioosobowe rodziny jako szkodliwe dla całej Ziemi. Poglądy o tym, że model dużej rodziny szkodzi planecie lub pozbawia młode kobiety możliwości znalezienia pełnego duchowego spełnienia, nie wpływa dobrze na statystyki urodzeń.

Obawy dotyczące spadku dzietności nie są charakterystyczne wyłącznie dla Ameryki czy nawet współczesnego Zachodu. Negatywne zmiany demograficzne to zjawiska kulturowe o starożytnym rodowodzie. Niepokój związany z bezdzietnością nasilał się w trakcie kryzysów późnej Republiki Rzymskiej i wczesnego cesarstwa. Najbardziej przerażało to cesarza Augusta. Nieustannie narzekał on na malejącą populację, mniej małżeństw i mniej narodzonych dzieci, zwiększoną urbanizację i towarzyszący jej zmierzch „tradycyjnych wartości” na włoskiej wsi, gdzie niegdyś duże rodziny pracowały na małych farmach, stanowiąc słynną siłę roboczą Republiki Rzymskiej.

Nieco upraszczając, można powiedzieć, że w pierwszym wieku naszej ery niezwykle bogaty Rzym, liczący około miliona mieszkańców, stał się w pełni świadomy – przynajmniej w opinii poetów takich jak Horacy i Owidiusz, satyryków typu Petroniusz i Juwenalis, historyków jak Liwiusz i Tacyt oraz biografów w rodzaju Swetoniusza i Plutarcha – osobliwego paradoksu, który dotyczył korelacji postępu materialnego z regresem moralnym. To ironiczne połączenie opisywano w literaturze jako kres tradycyjnej wiejskiej klasy średniej i zwyczajowej rzymskiej rodziny. Starożytni wierzyli, że wraz ze wzrostem bezrolnej populacji miejskiej wychowanie dzieci stawało się mniej ważne i zbyt kosztowne. Czasem postrzegano dzieci jako opcjonalny wydatek, który wpływał na możliwość zaspokojenia apetytów²⁴.

Kultura popularna i polityka przypisują tym ponurym statystykom demograficznym ludzką twarz: uznają to za akceptowalną formę zależności od rządu oraz wydłużenia okresu dojrzewania. W odróżnieniu od współczesnej i dawnej biedoty dzisiejsi amerykańscy chłopi (zwłaszcza ci, którzy żyją w dużych miastach), mają lepsze wykształcenie, zakwaterowanie, dobre warunki żywieniowe i połączenie ze światem. Są też wyraźnie lepiej ubrani niż dziewiętnastowieczne chłopstwo. Z pewnością nie zaakceptowaliby etykiety „chłopa” – zwłaszcza ludzie z tytułami licencjata, obeznani z wieloma wyrafinowanymi gadżetami technologicznymi oraz wysublimowanym miejskim gustem. Nie hodują kurczaków i nie uprawiają zboża. Tylko nieliczni mają ogrody. Mniejsza część zadłużonej młodzieży pracuje w katorżniczych, wyczerpujących fizycznie zawodach wymagających wielogodzinnej pracy fizycznej. Młodym ludziom zagraża dziś częściej otyłość i cukrzyca niż gruźlica i niedożywienie. Nie postrzegają właścicieli swoich mieszkań jako dziedzicznych arystokratów, a swoich pożyczek jako zobowiązań pańszczyźnianych.

Gdy jednak zwrócić uwagę na zdolność do zawarcia małżeństwa, wychowywania dzieci, posiadania domu oraz kontrolę nad własnym losem finansowym – są to podstawy tradycyjnego obywatelstwa klasy średniej – to współcześni chłopi nie różnią się tak bardzo od swoich wiejskich poprzedników. Niewielu dzisiejszych millenialsów uznałoby, że osobiste spełnienie i odpowiedzialne obywatelstwo polega na założeniu rodziny w stabilnym społeczeństwie. Nie przypominają oni Tellusa, modelowego Ateńczyka z Historii Herodota. Tellus zmarł w bezpiecznych warunkach, ponieważ „miał pięknych i zacnych synów i widział pochodzące od nich wszystkich dzieci, które wszystkie pozostały przy życiu”²⁵.

Rząd dostosował się do nowych norm społecznych, a może wręcz sam je wykreował. Kultura popularna i współczesna polityka w mniejszym lub większym stopniu zinstytucjonalizowały nowy model obywatelstwa, zupełnie odmienny od tego, który opierał się na autonomicznej rodzinie – przynajmniej w kontekście wykształconej klasy średniej.

Spójrzmy na popularną reklamę polityczną z 2010 roku, która starała się przekonać ogół społeczeństwa do Affordable Care Act. Chłopiec z plakatu kampanii nie przypominał małżeństwa American Gothic. Charakterystyczny adwokat zyskał sławę jako „Chłopiec w piżamie”. Młody mężczyzna w grubych, czarnych okularach w stylu retro miał zdobyć naszą sympatię i wypromować system Obamacare. Emanowała z niego samoświadomość oraz pewność siebie. Jednocześnie nosił czarno-czerwoną dziecięcą piżamę, a w ręku trzymał kubek, z którego popijał z wyrazem zadufania na twarzy.

Zdjęciu towarzyszył następujący tekst: „Noś piżamę. Pij gorącą czekoladę. Rozmawiaj o ubezpieczeniu zdrowotnym. #Get Talking”. Ależ to osobliwa mieszanka niedojrzałości i dorosłości! Reklama przypadkowo potwierdzała filozoficzne obserwacje Juwenalisa i Alexisa de Tocqueville’a na temat zdziecinnienia i wiecznej zależności, które powstają na skutek rządowych dotacji. To chrapliwe „zacznij rozmawiać” demaskowało nadwyrężoną dumę dorosłego człowieka. Przedłużający się okres dojrzewania symbolizowała zaś jego piżamka.

Rzecz w tym, że amerykańskie elity, które chciały wypromować Obamacare, najwyraźniej uznały, że najlepiej będzie skoncentrować się na nowym typie młodych, wschodzących Amerykanów. Ten amerykański archetyp wyobrażali sobie pod postacią samotnego, miejskiego młodzieńca. Ów nowoczesny, modny postobywatel, to tak naprawdę praobywatel. Możemy założyć, że jest dobrze wykształcony i bystry, a jednocześnie uzależnił się od dotacji rządowych i cierpi na zahamowanie rozwoju. Nie jest nieśmiały i czuje się uprawniony do tego, aby pouczać innych, rzekomo mniej poinformowanych, na temat sposobów prowadzenia rozmów z rządem. Oczywiście elity, które promują określone wartości, same mają większe szanse od innych klas społecznych na zawarcie małżeństwa, wychowanie dzieci i zarobienie pieniędzy na zakup domów oraz zapewnienie materialnych korzyści własnym dzieciom²⁶.

Dwa lata później, w roku 2012, trwała kampania reelekcyjna Baracka Obamy, której celem było wzmocnienie znaczenia byłego prezydenta w rządzie. Tym razem skupiła się na innej grupie demograficznej – młodych, niezamężnych kobietach z miast, należących do tego samego pokolenia i tej samej kultury, co Ethan Krupp, czyli prawdziwy „Chłopiec w piżamie”. W sieci pojawiła się interaktywna reklama zatytułowana „Życie Julii”. Promocja opowiadała o urokach życia kobiety zależnej od rządowego wsparcia, co przedstawiano jako emancypację kobiet.

Julia to dumna i niezłomna protegowana rządu. Sugestia jest następująca: w dzisiejszej gospodarce autonomia i niezależność bez pomocy federalnej są niemożliwe. Innymi słowy, nowy amerykański model zdaje się przypominać ten średniowieczny: zakłada, że Julia może utrzymać się przy życiu jedynie dzięki waszyngtońskiej biurokracji.

Dowiadujemy się, że Julia ukończyła szkołę średnią i studia, lecz jej sukces był możliwy wyłącznie dzięki programom Head Start oraz federalnym pożyczkom studenckim. Nie ma wzmianki o tym, że w czasie emisji reklamy studenci są łącznie zadłużeni na ponad 1 bilion dolarów i często nie mają dyplomów umożliwiających powodzenie na rynku pracy²⁷.

W 2012 roku zostaliśmy również poinformowani o tym, że Small Business Administration oraz Lilly Ledbetter Fair Pay Act umożliwiły Julii znalezienie pracy. Zdaniem reklamodawcy, kwitnący sektor prywatny, w którym brakuje siły roboczej, był czynnikiem nieistotnym. Niezamężna Julia ma jedno dziecko, lecz dzięki wysiłkom Obamacare na rzecz kolektywizacji medycyny nie martwi się o opiekę zdrowotną. W reklamie nie ma żadnej wzmianki o tym, że brak dwójki rodziców w gospodarstwie domowym jest ogromnym obciążeniem wychowawczym, nie wspominając już o samym rozwoju dziecka. Czy ojciec dziecka miał jakiś udział w jego utrzymaniu? Gdy Julia jest już na emeryturze, ubezpieczenie społeczne i Medicare zapewniają jej bezpieczeństwo, komfort oraz czas i środki na wolontariat we wspólnym miejskim ogrodzie. Najwyraźniej jest to zaledwie modne hobby, a nie kluczowe źródło wsparcia dla potrzebujących.

Julia nie ma świadomości, że system ubezpieczeń społecznych zmierza w kierunku katastrofy finansowej. Przyczyną tego stanu rzeczy jest rosnąca długość życia odbiorców i rozszerzone świadczenia, w połączeniu z kurczącą się bazą płatników składek w kraju o malejącej dzietności. Amerykańska pracownica po sześćdziesiątce nie będzie miała zatem możliwości zgromadzenia dużych oszczędności i samodzielnego sfinansowania zrównoważonego indywidualnego konta emerytalnego. Niestety oba pesymistyczne założenia administracji Obamy były trafne.

Jednak przy pomocy „Chłopca w piżamie” i „Życia Julii” rząd metaforycznie ilustrował założenia miękkiego despotyzmu oraz pokrewne zagrożenie: transformację wolnego i autonomicznego obywatela w zniewolonego chłopa. Około 185 lat temu Alexis de Tocqueville ostrzegał przed tego rodzaju utratą autonomii w krajach demokratycznych w swojej klasycznej pracy zatytułowanej O demokracji w Ameryce:

Ponad wszystkimi panuje na wyżynach potężna i opiekuńcza władza, która chce sama zaspokoić ludzkie potrzeby i czuwać nad losem obywateli. Ta władza jest absolutna, drobiazgowa, pedantyczna, przewidująca i łagodna. Można by ją porównać z władzą ojcowską, gdyby celem jej było przygotowanie ludzi do dojrzałego życia. Ona jednak stara się nieodwołalnie uwięzić ludzi w stanie dzieciństwa. Lubi, gdy obywatelom żyje się dobrze, pod warunkiem wszakże, by myśleli wyłącznie o własnym dobrobycie. Chętnie przyczynia się do ich szczęścia, lecz chce dostarczać je i oceniać samodzielnie. Otacza ludzi opieką, uprzedza i zaspokaja ich potrzeby, ułatwia im rozrywki, prowadzi ważniejsze interesy, kieruje przemysłem, zarządza spadkami, rozdziela dziedzictwo. Że też nie może oszczędzić im całkowicie trudu myślenia i wszelkich trosk życia!²⁸

Na podstawie tych dwóch kampanii w zakresie public relations można było założyć, że młodzi ludzie mogą posiadać referencje, lecz nie mają wykształcenia. Przynajmniej w sensie klasycznym, ponieważ bez pomocy rządowego programu nie potrafią myśleć samodzielnie. Nie zdobędą się na ryzyko, aby porzucić swoje rządowe koła ratunkowe i samodzielnie wyruszyć w nieznane. Zarówno fikcyjny „Chłopiec w piżamie”, jak i Julia byli zależni od państwa, a jednak zgodnie z obrazem przedstawionym w reklamach – oboje szczęśliwi. Zakłada się, że mają niewiele innych opcji niż dotowane przez rząd wydłużenie okresu dorastania. Jest to więc „permanentne dzieciństwo” de Tocqueville’a, lecz bez tych doświadczeń okresu dojrzewania, które kiedyś ukształtowały klasę średnią.

Trzeba też podkreślić, że Julia i „Chłopiec w piżamie” są skrajnym odzwierciedleniem zależności rządu od osób z wyższym wykształceniem. Jednak prawdziwy upadek klasy średniej nastąpił wśród białych i czarnych bez wyższego wykształcenia, którzy nie mogli znaleźć dobrze płatnej pracy fizycznej. Amerykański socjolog Andrew Cherlin określił oszałamiający spadek płac pracowników bez wyższego wykształcenia w latach 1975–2010 „upadkiem rodziny robotniczej”. Zwracał w ten sposób uwagę na towarzyszącą temu procesowi katastrofę kulturową: spadek liczby małżeństw i gwałtowny wzrost liczby dzieci wychowywanych przez samotne, niezamężne kobiety²⁹.

Joel Kotkin, bystry krytyk społeczny kalifornijskich paradoksów, nazwał nową elitę „klerykalną”. Termin ten został spopularyzowany w naszych czasach przez Freda Siegela, pionierskiego obserwatora sprzeczności towarzyszących elitarnym postępowcom, którzy bronią polityki szkodliwej zarówno dla biednych, jak i przedstawicieli klasy średniej. Twórcą tego określenia jest zaś Samuel Taylor Coleridge (1772–1834; brytyjski poeta romantyczny, eseista i krytyk literacki). Pierwotnie termin został ukuty na potrzeby opisu nowej grupy oświeconych intelektualistów i uczonych znawców – ludzi mających ciekawość, środki i umiejętności, aby czytać dla własnej satysfakcji. Dla Coleridge’a wolni myśliciele byli bliżsi uczonym przedstawicielom średniowiecznego kleru niż statecznej religijnej biurokracji współczesnego Kościoła. Nowy kler nie był niezależną nowoczesną klasą średnią. Pod kątem przywilejów i wpływów przypominał raczej duchowieństwo wysokiego szczebla Kościoła, choć zwykle zastępowało wiarę w chrześcijańskiego Boga własnym bogiem: Rozumem³⁰.

To quasi-średniowieczne rozwarstwienie Ameryki ma rozmaite przyczyny. Wielu upatruje źródeł stagnacji klasy średniej w zglobalizowanym handlu, który uprzywilejował dwubiegunowe, zdegenerowane elity w takich obszarach jak: finanse, inwestycje, zaawansowane technologie, prawo, media, środowisko akademickie oraz rozrywka. Ich praca z konieczności jest oparta na zależności względem zewnętrznych podmiotów i wykracza poza granice państwa. Opiera się na soffshoringu, outsourcingu oraz zobojętnieniu na asymetryczną naturę handlu prowadzonego z Chinami, Unią Europejską, Japonią i Koreą Południową. Automatyzacja i komputeryzacja zarówno zastąpiły, jak i zdeprecjonowały wartość pracy fizycznej, zwłaszcza w obszarze produkcji i prac montażowych.

Są także inne, wcześniejsze czynniki, które doprowadziły do destabilizacji niegdyś krzepkiej amerykańskiej klasy średniej. Rozrost biurokracji i administracji państwowej w połączeniu z nadmierną kontrolą handlu zdławił wzrost gospodarczy oraz perspektywy nowych firm. Powstała w ten sposób gospodarka nakazowa, która odzwierciedlała interesy zamożnej klasy średniej, czerpiąca ogromne zyski ze zglobalizowanego marketingu oraz regulowania i monitorowania zachodzących procesów bezpośrednio z Waszyngtonu. Ludzie zależni od „zgniłych” procesów produkcyjnych – takich jak wytwarzanie energii, produkcja, hutnictwo, górnictwo, pozyskiwanie drewna i rolnictwo – całkowicie się z nich wycofujący – postanowili zatem dla własnych korzyści dyktować innym metody działania.

Zwiększała się przepaść między konkretnymi wyzwaniami producentów i pracowników a abstrakcyjnymi programami ustawodawców, biurokracji i sądów. W efekcie biedni otrzymywali większe dotacje, zaś bogaci programowo przyznawali sobie ulgi. Z kolei pracownicy klasy średniej albo tracili pracę, albo konkurencyjność płac. Egzystowali zatem zarówno bez wpływów bogatych, jak i specjalnych względów okazywanych biednym. Naukowcy, przykładowo socjolog i politolog Charles Murray, już dawno temu argumentowali, że stale rosnący zestaw przywilejów rządowych ma negatywny wpływ na aktywność obywateli. Zapewnia gwarantowane utrzymanie, ale z niewielką nadzieją na awans społeczny. Joel Kotkin twierdził, że nowy klerykalizm dotyczy przede wszystkim osób z bezpiecznymi, dobrze płatnymi miejscami pracy, opartymi na stopniach naukowych i certyfikacji, „takimi jak uniwersytety, doradztwo, prawo, medycyna i służba publiczna”. Chociaż współczesny kler stanowi zaledwie od 10 do 15 procent populacji, to ma jednak ogromną siłę przebicia i wpływ na resztę społeczeństwa. Jego reprezentanci zdominowali stanowiska państwowe, sferę edukacji, media i prawo.

W powyższym oskarżeniu zawarta jest sugestia, że certyfikacje, takie jak JD, MBA, MD lub PhD niekoniecznie oznaczają wyższość moralną, odpowiedni poziom tradycyjnie pojmowanej edukacji w zakresie sztuk wyzwolonych, zdrowy rozsądek, a tym większą świadomość w kwestii skutków globalizacji dla osób o niższych kwalifikacjach. Wiele dyplomów, które otrzymali duchowni po czterech latach, przypomina raczej alfabetyczne znaki bydła, które odzwierciedlają status stada, nie są dowodem wiedzy, lecz świadczą o przynależności do pewnej kasty³¹.

Elity założyły, że nowe zasady gospodarcze są raz na zawsze ustalone i nie podlegają negocjacjom. Ich zdaniem Amerykanie mieli zignorować fakt, że zniknie wiele dobrze płatnych miejsc pracy przy produkcji lub montażu. Powinni zaakceptować asymetryczny wolny handel jako sprawiedliwy i korzystny lub uznać, że jest on nie do naprawienia. Niewielu zauważyło, że zaprzyjaźnieni z rządem dziennikarze, naukowcy i analitycy korporacyjni stworzyli większość analiz dotyczących globalizacji i nowej gospodarki. Byli to ludzie, którzy istotnie skorzystali na globalizacji dzięki ogromnemu wzrostowi liczby klientów, odbiorców i konsumentów.

Prezydent Obama w 2016 roku skrytykował plan Trumpa (będącego wówczas kandydatem), dotyczący renesansu gospodarczego opartego na reindustrializacji Środkowego Zachodu: „Jak dokładnie zamierzasz to zrobić? Co dokładnie planujesz zrobić? Nie ma na to odpowiedzi. [Trump] Mówi jedynie: »Cóż, zamierzam wynegocjować lepszą umowę«. Powiedz jednak, jak zamierzasz ją wynegocjować? Posiadasz magiczną różdżkę? Zwykle realia są takie: Trump nie ma żadnych odpowiedzi”. Obama odzwierciedlił tym samym dwupartyjny konsensus głoszący, że korzyści płynące z globalizacji to oczywistość niewymagająca dyskusji. Ponadto przypomniał Ameryce, że dawne miejsca pracy „po prostu nie wrócą”.

Można jednak zapytać: dlaczego? Jakie prawo nakazywało uznać, że ta szansa została na zawsze utracona w Stanach Zjednoczonych, lecz nie stało się tak w innych miejscach na świecie? Czy amerykańscy pracownicy byli głupsi lub bardziej leniwi niż ich zagraniczni konkurenci? Czy rodzime fabryki działały mniej wydajne, energia okazała się droższa, a infrastruktura mniej sprzyjająca masowej produkcji? Czy siedemdziesiąt pięć lat temu, podczas II wojny światowej, administracja Franklina Roosevelta zleciłaby produkcję bombowców B-24 tańszym zakładom pracy w Meksyku, ponieważ wytworzenie jednego większego bombowca w Willow Run w stanie Michigan trwało zbyt długo lub było zbyt kosztowne?³²

W podobnym duchu Laureat Nagrody Nobla w dziedzinie ekonomii Paul Krugman krótko po wyborach w 2016 roku wyśmiał pomysł, że Ameryka kiedykolwiek będzie potrzebować produkcji na szeroką skalę lub pracy montażowej: „Żadne polityczne działanie nie przywróci utraconych miejsc pracy. Sektor usług to przyszłość pracy, lecz nikt nie chce o tym słyszeć”. Nikt nie chciał o tym słyszeć, ponieważ w ponurej prognozie Krugmana zawarte było założenie, że „miejsca pracy w usługach” są gorzej płatne i oferują wyraźnie mniej korzyści niż utracone zatrudnienie w przemyśle i produkcji. Krugman, podobnie jak wielu liberalnych i konserwatywnych ekonomistów, całkowicie odrzucał scenariusz, zgodnie z którym import ogromnej liczby chińskich produktów spożywczych i farmaceutycznych może być niekorzystny. Nie omawiał też żadnych strategicznych zagrożeń wynikających z outsourcingu montażu akcesoriów komputerowych. Najwyraźniej nie dostrzegał korzyści w tym, że Amerykanie, produkując zdecydowaną większość swojej żywności, energii, broni, leków i materiałów budowlanych, mogliby sami decydować o codziennej dostępności i bezpieczeństwie produktów o znaczeniu krytycznym.

Ceniony ekonomista z Harvardu Larry Summers stwierdził zaś, że przechwałki Trumpa o trzyprocentowym wzroście gospodarczym były adresowane do ludzi, którzy wierzą we „wróżkę zębuszkę i niedorzeczną ekonomię podaży”. Tego rodzaju wypowiedzi broniące status quo ze strony tradycyjnych polityków i ekonomistów można by mnożyć. Są one istotne, ponieważ odzwierciedlają przekonanie kleru o tym, że do 2016 roku destabilizacja i spadek płac klasy średniej były zarówno nieuniknione, jak i trwałe – dlatego należy tolerować je w przyszłości. W związku z tym za destabilizację miejsc pracy w klasie średniej często obwiniano tych, którzy nie dostosowali swoich umiejętności do warunków globalnej gospodarki – zamiast oskarżyć dyrektorów korporacji, inwestorów i decydentów rządowych. Ci ostatni mieli wiele powodów, aby zamykać zakłady montażowe w Stanach Zjednoczonych, zamiast szukać innowacyjnych metod ratowania dochodowych firm, które zatrudniały Amerykanów.

Jeśli chodzi o obarczanie winą przegranych globalizacji, sam Summers w pewnym momencie uznał, że wszelkie nierówności po prostu odzwierciedlają rzeczywistość ludzkich zasług i zauważył:

„Jednym z wyzwań współczesnego społeczeństwa jest to, że prawda ma charakter nierówności. Przypuszczalny powód wzrostu nierówności w naszym społeczeństwie stanowi to, że ludzie są traktowani w sposób bliższy temu, w jaki powinni być traktowani”³³.

Wiele popularnych, przełomowych badań przeprowadzonych w ciągu ostatnich czterech dekad – w szczególności prac autorstwa Freda Siegela, Joela Kotkina, Christophera Lascha (społecznego krytyka kultury popularnej i promowanych przez nią wartości), Charlesa Murraya, socjologa Roberta Nisbeta i politologa Kevina Philipsa – ostrzegało przed kosztami, jakie poniesie naród w przypadku utraty rentowności klasy średniej. Wcześniej koncentrowano się na kulturowych skutkach takiej destabilizacji ekonomicznej – od kryzysu opioidowego i wzrostu liczby przedwczesnych zgonów i samobójstw, po kres rodziny nuklearnej. Destabilizacja rodzin była szczególnie powszechna wśród białej klasy robotniczej w zdeindustrializowanym centrum Ameryki i na śródlądziu skądinąd spokojnych stanów przybrzeżnych.

Wspomniane patologie oznaczały dekadę stagnacji w zakresie płac, rosnących wskaźników braku aktywności zawodowej, skostniałego wzrostu gospodarczego i nasilającego się bezrobocia. Wkrótce jednak „przegranych” nowego modelu gospodarczego dotknął społeczny ostracyzm. Sugerowano, że patologie społeczne wyparły amerykański przemysł, zamiast dostrzec, że to właśnie ucieczka przemysłu za granicę była źródłem tych patologii.

Dotychczas, przez większą część XXI wieku republikanie ignorowali malejącą klasę średnią, zakładając, że nie rozumie ona niezmiennych praw leseferystycznego kapitalizmu i prymatu absolutnie nieskrępowanego wolnego handlu nad handlem sprawiedliwym. Poparcie dla otwartych granic w celu zapewnienia taniej zagranicznej siły roboczej było uważane za filar ekonomicznego racjonalizmu, nawet jeśli masowa nielegalna imigracja obniżyła płace kurczącej się amerykańskiej klasy średniej. Jeb Bush – republikański kandydat w prawyborach w 2016 roku – nazwał nielegalną imigrację „aktem miłości”. Z jeszcze większą egzaltacją libertarianin Kevin Williamson zauważył, że szkody wyrządzone zanikającej białej klasie średniej były w większości spowodowane przez nią samą:

Prawda o tych dysfunkcyjnych, podupadających społecznościach jest taka, że zasługują na śmierć. Z ekonomicznego punktu widzenia to ujemne aktywa. Moralnie są nie do obrony. Biała amerykańska klasa niższa została zniewolona przez złowrogą, egoistyczną kulturę, której głównymi produktami są nędza i zużyte igły narkomanów. Przemówienia Donalda Trumpa poprawiają ich samoocenę, są jak OxyContin³⁴. Ci ludzie nie potrzebują jednak środków przeciwbólowych ani chemicznych, ani politycznych. Potrzebują tego, żeby ktoś dał im prawdziwą szansę, co oznacza, że potrzebują prawdziwej zmiany, potrzebują zatem U-Haul³⁵.

Może będzie to dla kogoś zaskoczeniem, ale do przeprowadzek organizowanych przez U-Haul brakuje sprzętu. Niedostępność wypożyczalni pociąga za sobą jednokierunkowy exodus z niebieskich stanów Ameryki. Podatki, regulacje, wysokie koszty, monolityczna polityka oraz kiepskie usługi i szkoły wypędziły klasę wyższą i średnią z tych stanów. Ludzie poszukiwali lepszych warunków życia. Niższa klasa średnia i biedni nie mieli jednak środków na przeprowadzkę. Asymetryczna migracja do Dallas czy Boise pokazuje, że ludzie preferują tradycyjną stabilność zamiast artystycznego chaosu panującego w San Francisco czy Los Angeles.

Fred Siegel przypomniał, że około siedemdziesięciu lat temu filozof Eric Hoffer dostrzegł przyszłe zarysy klasy robotniczej. Dla nowych elit biurokratyczno-intelektualnych była ona zarówno obiektem regulacji i kontroli, jak i kpin³⁶.

„Masy są na wylocie”, napisał. „[Elity] w końcu nas doganiają. Słyszymy już szelest skóry, gdy zarzucają nam siodła na plecy. Intelektualiści oraz młodzież, obuci i rozjuszeni, uważają, że urodzili się, by nas dosiadać”. Hoffer przewidział, że Nowa Klasa będzie próbowała rządzić ludźmi pracującymi tak, jak kolonialni urzędnicy rządzili tubylcami. „Są jak armia skrybów domagających się społeczeństwa, w którym planowanie, regulacja i nadzór będą najwyższą prerogatywą wykształconych”³⁷.

Nie ulega wątpliwości, że przyjęte przez elity teorie filozoficzno-ekonomiczne opierały się na logicznych przesłankach. Często kształtowały jednak politykę publiczną, ignorując jej faktyczny wpływ na życie ludzi. „Twórcza destrukcja” – którą Joseph Schumpeter nazwał „głównym faktem dotyczącym kapitalizmu” – to nieodłączny i konieczny element wolnego rynku. Wzrost gospodarczy i elastyczność w dostosowywaniu się do szybkich zmian globalnych wymagają ciągłego zakładania i likwidowania firm, które będą w stanie zaspokoić szybko zmieniające się gusta konsumentów, wymogi dotyczące rządowej polityki oraz bezpieczeństwa narodowego, a także realia zasobów naturalnych. Biorąc jednak pod uwagę fakt, że wolne rynki i handel nie zawsze były naprawdę „wolne”, trzeba powiedzieć, że destrukcja amerykańskich przedsiębiorstw po latach 70. wcale nie należała do „kreatywnych”. Firmy nie upadały z powodu odwagi konkurentów, wynalazców lub wizjonerów, którzy stworzyli wydajniejszy system, użyteczniejszy produkt lub tańszy gadżet, przynoszący korzyści całemu społeczeństwu i obniżający status quo.

Destrukcja stanowiła raczej przewidywalny rezultat nieskrępowanego, lecz również niesprawiedliwego handlu opartego na przesłankach politycznych lub kulturowych. Niepozbawione znaczenia były także ingerencja rządu i jego irracjonalne regulacje. Rzeczywiste czynniki ekonomiczne nie miały zaś tak istotnego znaczenia. Podmioty handlowe, zwłaszcza Chińczycy, systematycznie naruszały umowy międzynarodowe, kradnąc patenty i prawa autorskie. Przywłaszczali sobie technologie, manipulowali walutami i tymczasowo wprowadzali na rynek produkty poniżej kosztów, aby zwiększyć swoje udziały. W ten sposób stawali się na pozór bardziej konkurencyjni i odporni na prawa kapitalizmu Schumpetera. Rząd Komunistycznej Partii Chin założył, że takie metody działania zwiększą ich bogactwo, wywołają sympatię po stronie obywateli i skłonią ich do przyjęcia rządów konsensualnych.

Lustrzanym odbiciem tej sytuacji było położenie demokratów stopniowo wycofujących się z wcześniejszego poparcia dla palących kwestii robotniczych, takich jak „uzwiązkowienie” robotników, handel wzajemny, niskie podatki i bezpieczne granice. Być może zmęczenie dawną klasą średnią było symptomatyczne dla nowych programów polityki tożsamości oraz zmian zachodzących w demografii wyborczej, w związku z czym kwestie natury rasowej rzekomo wyparły problemy klasowe.

Zgodnie z nową postępową ortodoksją zmieniający się elektorat wymusił na demokratach zmianę w partię popierającą wielokulturowość, otwarte granice, przymykanie oka na prawa migracyjne oraz skupienie na wielu kwestiach rasowo-płciowych. Dawne okręgi wyborcze na uprzemysłowionym środkowym Zachodzie (obecnie malejące) nie były wystarczająco „przebudzone”, aby zrozumieć powagę tych postępowych kwestii. Tę grupę obywateli można było jednak spokojnie zignorować, biorąc pod uwagę ich własne patologie, malejącą liczebność, rzekomo słabnącą koniunkturę gospodarczą i polityczną oraz brak realnej alternatywy politycznej. Polityczne porzucenie białej klasy robotniczej przez demokratów, w połączeniu z tradycyjną republikańską dbałością o sprawy korporacyjne, pozostawiło polityczną pustkę. Wydaje się, że dopiero w 2015 roku Donald Trump, właściwie osamotniony wśród obu partii, zrozumiał polityczny potencjał tego utraconego okręgu wyborczego.

Nieprzypadkowo krajowi przywódcy demokratów, tacy jak Barack Obama, Hillary Clinton i Joe Biden używali teraz słownictwa dyskredytującego klasę robotniczą. Mówili o ludziach „lgnących” do swojej religii i broni, nieliberalnych, „żałosnych” i „beznadziejnych” przegrywach z dolnej klasy średniej, „szumowinach”, których należy unikać ze względu na ich obojętność na problemy natury rasowej i kulturowej. Dopiero trzęsienie ziemi, którym były wybory w 2016 roku, na chwilę podważyło założenie, że biała klasa robotnicza stała się zarówno politycznie nieistotna, jak i ekonomicznie stracona. Znaczenie miało także niemal rekordowe zatrudnienie w czasie pokoju i stały wzrost gospodarczy w latach 2017–2020.

Dystopijna przyszłość społeczeństwa dwóch klas – bez równowagi pomiędzy nimi – ma najbardziej złowieszczy dryf w Kalifornii XXI wieku. Stan Kalifornia to symbol przednowoczesnych i ponowoczesnych sił, które prowadzą do uśmiercenia idei obywatelstwa. Panująca tam sytuacja to ostrzeżenie dla reszty kraju przed nadchodzącą przyszłością. Kalifornia karmi się progresywnymi marzeniami, przysparzając obecnej klasie średniej koszmarnych snów. Podczas prawyborów prezydenckich w 2020 roku kandydat demokratów Mike Bloomberg zachwycał się wyborczym bogactwem złotego stanu: „Myślę, że Kalifornia może służyć jako wspaniały przykład dla reszty tego kraju, jako coś, na czym reszta państwa będzie się wzorować”. Kalifornia była liderem w porażająco wielu kwestiach.

Co ciekawe, Bloomberg nie wskazał, o jakie kwestie chodzi. Przemilczał także naturę „porażających” – słodka ironio – konsekwencji zachodzących tam procesów. Nie zdefiniował również sensu pojęcia „lider”. W rzeczywistości stan ten był jednym z krajowych liderów pod względem wysokich podatków, najwyższych wskaźników ubóstwa, największej liczby mieszkańców korzystających z pomocy społecznej, zarówno w liczbach bezwzględnych, jak i względnych, największej liczby osób bezdomnych, najwyższych cen benzyny i energii elektrycznej, największej liczby nielegalnych cudzoziemców, największej liczby emigrantów, najgorszych szkół i dróg oraz najwyższych wskaźników nierówności³⁸.

Miliarder Bloomberg w 2020 roku podziwiał Kalifornię ze względu na jej radykalną politykę w zakresie zielonej energii, która ograniczyła tanie i łatwo dostępne dostawy gazu i ropy, promując drogie oraz zawodne odnawialne źródła energii słonecznej i wiatrowej. Kalifornia zapewniła tym samym osobom o wystarczających dochodach styl życia, który był rzekomo neutralny pod względem emisji dwutlenku węgla. Jednak takie zielone programy i towarzyszące im podatki doprowadziły do jednych z najwyższych kosztów paliwa i energii w kraju. Okazało się to zbiorową katastrofą, gdy przypomnimy sobie, że ponad jedna piąta mieszkańców Kalifornii żyła poniżej granicy ubóstwa³⁹.

Czasami ta elitarna zielona ewangelia okazuje się katastrofalna w skutkach – zwłaszcza dla klasy średniej. W sierpniu i wrześniu 2020 roku silne wiatry, uderzenia piorunów i wysokie temperatury spowodowały setki leśnych pożarów w całej Kalifornii. Poprzedzająca to zdarzenie „bardziej naturalna” polityka zniechęcała do kontrolowanego spalania, usuwania zarośli z lasu, wypasu bydła na zboczach martwego poszycia i wycinki dziesiątek milionów martwych drzew utraconych podczas ostatnich susz. Osłabiony przemysł drzewny mógłby sobie z tym poradzić, gdyby tylko pozwolono mu zatrudnić tysiące ludzi do wycinki martwych drzew z ostatnich sześciu lat, zapewniając w ten sposób miejsca pracy, drewno i bezpieczeństwo lasów. Zamiast tego gwałtowna letnia burza stworzyła coś w rodzaju zielonego napalmu – łatwopalnego paliwa z niezebranego drewna, co sprawiło, że zwykły pożar stał się niekontrolowanym piekłem. Doszło do spalenia ponad 4 milionów akrów i wysłania w powietrze 100 milionów ton metrycznych emisji dwutlenku węgla. Ze względu na ogromne temperatury generowane przez kalifornijskie piekło, upiorne chmury pyrocumulus przez wiele tygodni kropiły panoramę Sierra Nevada, imitując w ten sposób apokaliptycznego grzyba, który unosi się na niebie po wybuchach nuklearnych.

Chmury dymu wkrótce pokryły znaczną część stanu, zmniejszając wydajność publicznych i prywatnych farm słonecznych, co z kolei doprowadziło do ciągłych przerw w planowych dostawach prądu. Kryzys energetyczny pogłębiło dobrowolne wyłączenie przez państwo elektrowni jądrowych i gazowych, spalających czysty gaz ziemny – a wszystko to zaostrzyły niemal rekordowe temperatury w niektórych obszarach stanu, sięgające 110 stopni. Ubodzy mieszkańcy pozbawieni na wiele godzin zasilania musieli wybierać między gotowaniem się w domu (bez prądu nie mogli uruchomić klimatyzacji) a wyjściem na zewnątrz, gdzie oddychali gorącym powietrzem pełnym zanieczyszczeń. Jeszcze trudniejsze wybory musieli podejmować przedstawiciele klasy średniej mieszkający na pogórzu i w górach. Dziesiątki tysięcy ludzi zostało ewakuowanych, a wielu z nich całkowicie utraciło swe mienie.

Stan zredukował także liczbę dróg i mostów na rzecz katastrofalnego projektu kolei dużych prędkości, który został wstrzymany po tym, jak jego pierwsza faza przekroczyła koszty o wiele miliardów dolarów. W tym samym czasie pobliska, równoległa autostrada północ–południe, droga numer 99, znajdowała się w złym stanie i według większości wskaźników była najbardziej niebezpieczną arterią komunikacyjną w kraju. Gdyby miliardy dolarów, zmarnowane na utopijne marzenia o tranzycie zostały zainwestowane w naprawę i rozbudowę ulegającego erozji kalifornijskiego systemu autostrad, życie milionów osób z klasy średniej dojeżdżających codziennie do pracy byłoby znacznie bezpieczniejsze i prostsze. Kalifornia zachęcała również do otwarcia południowej granicy i ustanowiła setki jurysdykcji miast-sanktuariów, przyjmując miliony nędzarzy, pozbawionych umiejętności niezbędnych do życia w wyrafinowanym, postmodernistycznym społeczeństwie. Ponad jedna czwarta wszystkich kalifornijskich imigrantów – stanowiących ponad jedną czwartą obecnej populacji stanu – nielegalnie przybyła do Kalifornii i pozostała, nie zdobywając uprawnień⁴⁰.

Wszystko to miało niewielki wpływ na bardzo zamożne klasy, wspierające politykę i prawa prowadzące do opisanych kryzysów. Byli to ludzie mający zasoby, które gwarantowały, że ominą ich przykre konsekwencje. Bay Area, do niedawna „bastion sprzeciwu” wobec szkół czarterowych oraz możliwości wolnego wyboru szkoły, doświadczył epidemii kosztownych, prywatnych, rozrastających się akademii. W tym samym czasie bogactwo per capita wzrosło. Do szkół publicznych coraz częściej uczęszczały zaś ubogie dzieci imigrantów z Ameryki Środkowej i Meksyku⁴¹.

Jakie było stanowisko kurczącej się, zagrożonej klasy średniej w obliczu tych wszystkich programów państwowych i trendów społeczno-ekonomicznych? Mieli niewiele do powiedzenia. Jej przedstawiciele woleli opuścić stan, aby przetrwać. W ciągu dwudziestu pięciu lat między 1991 a 2016 rokiem Kalifornia straciła 423 700 miejsc pracy w przemyśle wytwórczym, a w tym samym czasie w Dolinie Krzemowej pojawiły się doskonale płatne stanowiska związane z zaawansowanymi technologiami. Oprócz tego 80 procent wszystkich miejsc pracy utworzonych w Kalifornii w ciągu ostatniej dekady było opłacanych poniżej średniego dochodu. Logicznym jest więc, że w technologicznie zaawansowanym, bogatym San Francisco nierówności wciąż rosły na skutek hojności branży high-tech. Joel Kotkin i Michael Toplansky podkreślali te paradoksy: „Według niedawnego badania przeprowadzonego przez California Budget Center, San Francisco zajmuje pierwsze miejsce w Kalifornii pod względem nierówności ekonomicznych; średni dochód najbogatszego 1 procenta gospodarstw domowych w mieście to około 3,6 miliona dolarów, 44 razy więcej niż średni dochód najbiedniejszych 99 procent, który wynosi 81 094 dolarów”⁴².

W stanie Kalifornia obowiązuje obecnie najwyższa stawka podatku dochodowego w wysokości 13,3 procent – a więc najwięcej w kraju do czasu niedawnych podwyżek w Nowym Jorku. Około 150 000 gospodarstw domowych w czterdziestomilionowym stanie płaci aktualnie prawie połowę całkowitego, rocznego podatku stanowego, a czterdzieści procent mieszkańców stanu – zerowy stanowy podatek dochodowy. Ta asymetria jest wynikiem opuszczenia stanu przez miliony wykwalifikowanych specjalistów z wyższej klasy średniej, ogromnego napływu ubogich imigrantów oraz sprytu multimilionerów, którzy nie wykazują ogromnych zwrotów z inwestycji w swoich sprawozdaniach podatkowych.

Kury znoszące złote jaja znikają z Kalifornii w zawrotnym tempie – pięć milionów w ciągu jednej dekady między 2004 a 2013 rokiem, czyli prawie dziesięć tysięcy tygodniowo. Ponadto tempo emigracji stale wzrasta. Niektóre szacunki spisu ludności sugerują, że w samym 2018 roku Kalifornię opuściło siedemset tysięcy osób (ponad dwa tysiące dziennie). Najczęstszymi zarzutami wyjeżdżających są wysokie opodatkowanie klasy średniej, słabe szkoły i infrastruktura, wysoka przestępczość, drogie paliwo i żywność oraz astronomiczne koszty mieszkań. W wielu rankingach „klimatu biznesowego” (skategoryzowanych według przepisów prawnych i podatków) dla poszczególnych stanów Kalifornia plasuje się obecnie na najniższych szczeblach. Zazwyczaj zajmuje ostatnie miejsce pod względem kosztów prowadzenia działalności gospodarczej. Oznacza to, że operatorzy małych firm przenieśli się do stanów bardziej przyjaznych dla biznesu (na przykład w ciągu ostatniej dekady każdego roku średnio siedemdziesiąt tysięcy Kalifornijczyków wyjeżdżało do Teksasu, a wskaźnik ten rośnie i przekracza osiemdziesiąt tysięcy rocznie). Wyemigrowali także emeryci i młodzi ludzie pozbawieni dostępu do drogiego rynku mieszkaniowego na wybrzeżu39.

A jednak państwo niespecjalnie ubolewało nad utratą niegdyś kwitnącej klasy średniej. Ponieważ wielu emigrujących było konserwatystami, to ich odejście ugruntowało monopol postępowych urzędników. Aktywista z Doliny Krzemowej Shankar Singam ujął to następująco: „Jeśli wszyscy z klasy średniej odchodzą, to właściwie dobrze. Musimy otworzyć miejsca pracy dla nowej fali imigrantów”. Kalifornia przez ponad sto lat przyciągała miliony imigrantów z innych stanów. Nowi przybywali tu ze względu na śródziemnomorski klimat, wyjątkową, malowniczą geografię, tysiąc mil wybrzeża, cenione publiczne i prywatne uniwersytety, reputację najlepszych szkół publicznych, genialnie zaprojektowany system transmisji wody za pośrednictwem jezior i tam, doskonały system transportu, przystępne cenowo mieszkania i kompetentny rząd stanowy. Część obecnych sondaży sugeruje jednak, że ponad 50 procent mieszkańców Kalifornii chciałoby ją opuścić⁴³.

Po przybyciu do stanów o zerowych lub niskich podatkach, takich jak Floryda, Idaho, Montana, Nevada, Teksas i Utah niektórzy emigranci z Kalifornii mają tendencję do odtwarzania warunków, z których uciekli. Inni dostosowują się do konserwatywnej kultury swego nowego domu. Polityczny wpływ emigracji netto z Kalifornii na naród pozostaje kwestią kontrowersyjną. W dziwny sposób Kalifornia, która zraziła własną klasę średnią, w coraz większym stopniu stawała się ziemią obiecaną dla zubożałych imigrantów, z których wielu nielegalnie przekroczyło granicę. Upraszczając sprawę, można powiedzieć, że przybysze wciąż postrzegali upadającą Kalifornię jako znacznie lepszą od Meksyku i Ameryki Środkowej, nawet jeśli wyjeżdżający uważali, że jest ona mniej urokliwa niż niegdyś stosunkowo nieatrakcyjne Boise w Idaho, Nashville w Tennessee czy Dallas w Teksasie.

Innymi słowy, zgodnie z ideologią otwartych granic, Kalifornia będzie przyciągać nowych przybyszów tak długo, jak ludzie z Ameryki Środkowej lub południowego Meksyku zechcą w niej zamieszkać. Wielu z nich wjeżdża jednak do Stanów Zjednoczonych nielegalnie. Jednocześnie, dopóki Kalifornia będzie postrzegana jako znacznie mniej atrakcyjna niż kilkanaście innych stanów, miliony mieszkańców zacznie ją opuszczać. Populacja stanu może pozostać w dużej mierze taka sama, ale prawdopodobnie zbiednieje. Kalifornia będzie również bardziej rozwarstwiona kulturowo i ekonomicznie. Ostatecznie przekształci się w miejsce rodem ze średniowiecza⁴⁴.

Precyzując: Kalifornia zagłosowała niedawno za podniesieniem podatków od gazu o 40 procent. Do 1 lipca 2020 roku miała najwyższe podatki na gaz w Stanach Zjednoczonych – dalsze podwyżki zaplanowano na kolejne dziesięć lat do przodu. Jednak nawet, gdy do budżetów stanowych wpływało więcej dochodów, mieszkańcy byli przez rząd jeszcze gorliwiej zapewniani o niedoborach środków na budowę i naprawę dróg.

Kalifornia znajduje się na dziewiątym miejscu pod względem sumy lokalnego i stanowego podatku sprzedaży – szczególnie mocno uderza to w biednych i klasę średnią. Wiosną 2019 roku Kalifornia nałożyła dodatkowy regresywny podatek od sprzedaży towarów kupowanych online od sprzedawców spoza stanu. Pod koniec 2019 tak wysokie podatki mogły przynieść Kalifornii tymczasową nadwyżkę budżetową w wysokości ponad 20 miliardów dolarów. Jednak do maja 2020 roku, w pierwszych miesiącach krajowej kwarantanny COVID-19, Kalifornia wyczerpała swoje rezerwy. Miała również największy deficyt budżetowy w kraju. Było to skutkiem złych decyzji: jako pierwsi wprowadzili lockdown i jako jedni z ostatnich go zlikwidowali. Ponadto rząd wypłacił hojne dotacje mieszkańcom. Na początku maja 2020 roku Kalifornia stanęła w obliczu rocznego deficytu budżetowego w wysokości od 60 do 100 miliardów dolarów. Z tego względu rząd mówił o konieczności podwyższenia stawek opodatkowania od dochodu i wprowadzeniu nowego podatku od nieruchomości⁴⁵.

W dyskusji na temat transformacji klasy średniej w nowoczesną wersję tradycyjnego chłopstwa znaczenie Kalifornii jest kluczowe. Jest to największy stan w Unii Stanów Zjednoczonych. Od momentu powstania określa się go słusznie krajowym trendsetterem. Kalifornia to źródło współczesnych popularnych amerykańskich idei, wartości i praktyk, zarówno tych dobrych, jak i tych złych. Kalifornijskie uniwersytety, takie jak Stanford, UC Berkeley, UCLA, Kalifornijski Instytut Technologii (Caltech) i Uniwersytet Południowej Kalifornii, wraz z innymi kampusami satelitarnymi UC i ogromnym systemem Kalifornijskiego Uniwersytetu Stanowego z dwudziestoma trzema kampusami, skupiają w sobie jak w soczewce wszystkie sprzeczności współczesnego środowiska akademickiego, włącznie z oszałamiającym zadłużeniem studentów. Kalifornia jest domem dla największej w kraju populacji nielegalnych imigrantów i bezdomnych. Rosnąca krajowa rozbieżność między bogactwem a ubóstwem jest najbardziej widoczna w Dolinie Krzemowej, z firmami o kapitalizacji rynkowej przekraczającej 6 bilionów dolarów, zglobalizowanym Hollywoodem, bogatymi mieszkańcami Los Angeles i San Francisco.

Trzeba także podkreślić, że Kalifornia znajduje się w dolnej części krajowych rankingów dotyczących szkół oraz infrastruktury. San Francisco zajmuje pierwsze miejsce wśród największych amerykańskich miast pod względem przestępstw przeciwko mieniu per capita. Swoje żniwo zbierają tam masywne, betonowe ruiny budowanego od ćwierć wieku (obecnie odroczonego lub anulowanego) wielomiliardowego systemu kolei dużych prędkości. W Kalifornii nie zbudowano ani jednego dużego zbiornika od prawie czterech dekad, od czasu ukończenia budowy tamy New Melones w 1979 roku, nie licząc projektu jeziora i tamy Diamond Valley na południu z 2003 roku. Od tego czasu stan podwoił swoją populację i stał się zależny bardziej niż kiedykolwiek od masowych transferów wody ze skostniałego California State Water Project, federalnego Central Valley Project i przydziałów rzeki Kolorado. Mamy do czynienia z analogiczną sytuacją jak w przypadku zaniedbanych kalifornijskich autostrad. Gdyby stan przekierował 10 miliardów dolarów z kolei szybkich prędkości na budowę trzech głównych zapór o krytycznym znaczeniu dla California State Water Project, Kalifornijczycy mieliby kolejne 8 do 10 milionów akrów stóp krytycznych magazynów wodnych, pozwalających im przetrwać następną suszę.

Ortodoksyjna krytyka tam i zbiorników z powodu ich szkodliwości dla naturalnego krajobrazu oraz negatywnego wpływu na rzeki i strumienie ignoruje fakt, że trzydzieści milionów Kalifornijczyków egzystuje w naturalnie pustynnych warunkach. Nie są oni w stanie żyć i pracować bez ogromnego importu wody z północnej części stanu i pasma górskiego Sierra Nevada⁴⁶.

Kalifornia ogranicza dawno zakontraktowane przydziały wody dla rolnictwa w Dolinie Kalifornijskiej, bazując na teorii, że coraz większy procent zmagazynowanej wody w Sierra Nevada i Północnej Kalifornii powinien zostać uwolniony. Dzięki temu – podobnie jak w dziewiczych początkach XIX wieku – woda będzie przepływać przez dopływy rzek Sacramento i San Joaquin do morza. Zieloni inżynierowie pałają jednak selektywną odrazą do ogromnych transferów wody w ramach California State Water Project i Central Valley Project, które kiedyś tamowały rzeki i wysyłały wodę ze słabo zaludnionych obszarów o dużych opadach deszczu i śniegu do gęsto zaludnionych i intensywnie uprawianych suchych obszarów stanu.

Gdy stanowa polityka regulacyjna i środowiskowa nie sprzyja stabilności klasy średniej i dostępowi do przystępnego cenowo mieszkalnictwa, energii elektrycznej, benzyny i infrastruktury, społeczeństwo pogrąża się w binarnym podziale na posiadających i nieposiadających. Progresywna Kalifornia zajmuje trzecie miejsce w kraju pod względem nierówności, według tzw. współczynnika Giniego, który mierzy domniemane poziomy nierównowagi dochodów i kapitału. Prawie połowa bezdomnych w kraju żyje w Kalifornii – stanie, który deklaruje posiadanie najbardziej postępowej polityki wobec biednych. Około jedna trzecia wszystkich Amerykanów korzystających z pomocy publicznej mieszka w Kalifornii. Około jedna piąta populacji stanu żyje poniżej granicy ubóstwa, w dużej mierze w wyniku masowej nielegalnej imigracji z najbiedniejszych regionów południowego Meksyku i Ameryki Środkowej, co obniża płace i zwiększa koszty świadczeń socjalnych. Około jedna trzecia Kalifornijczyków jest obecnie zapisana do Medi-Cal, stanowego programu opieki zdrowotnej dla mieszkańców o niskich dochodach. Wielu z nich to nielegalni rezydenci, którzy poważnie cierpią na cukrzycę i problemy z nerkami wymagające dializy.

Kalifornijskie programy socjalne są magnesem przyciągającym ubogich z całego świata, którzy przybywają w poszukiwaniu hojnych dotacji zdrowotnych, edukacyjnych, prawnych, żywieniowych i mieszkaniowych. Około 27 procent obecnych mieszkańców stanu nie urodziło się w Ameryce. Szacuje się, że około 5,5 miliona kalifornijskich imigrantów będzie uprawnionych do głosowania w 2020 roku⁴⁷.

Jakie jest ideologiczne uzasadnienie dla polityki opodatkowującej klasę średnią i dającego jej w zamian tak słabe usługi państwowe, że ludzie są zmuszeni opuścić Kalifornię? Dlaczego obywatele dokonywali tak złych wyborów w zakresie samorządności? Odpowiadając wprost: zamożnym nie zaszkodziły wyższe podatki, których albo uniknęli, albo okazały się dla nich znośne. Zwykle mieli siłę przebicia, pieniądze i wpływy pozwalające złagodzić konsekwencje własnej ideologii. Podobnie, wielu ubogich, którzy płacili niewielki (lub żaden) podatek stanowy i otrzymywali hojne uprawnienia, uważało, że Kalifornia jest znacznie bardziej szczodra niż pozostałe stany lub ich rodzime kraje. Niewiele z tych ulg i zachęt dotyczyło klasy średniej.

Kalifornia stała się również „przedpolityczna” w tym sensie, że nie ma w stanie rzeczywistych formalnych napięć na linii lewica/prawica czy demokraci/republikanie. To pierwszy w kraju duży eksperyment XXI wieku z jednopartyjnymi rządami, sytuacja analogiczna do roli Partii Demokratycznej na Południu przed erą praw obywatelskich. Dysydenci mają niewiele formalnych środków politycznych. W styczniu 2020 roku ani jeden republikanin nie piastował stanowego urzędu z wyboru. Demokraci mieli bezwzględną większość w obu izbach legislatury i zajmowali czterdzieści sześć z pięćdziesięciu trzech miejsc w Kongresie.

Można powiedzieć, że w Kalifornii funkcjonuje historyczny model zamożnego średniowiecznego zamku. Dotyczy to głównie nadmorskiej elity w takich kultowych enklawach jak: La Jolla, Malibu, Montecito, Carmel, Pebble Beach, Menlo Park, Atherton, Pacific Heights, Sausalito i Napa. Ogromne fortuny i przywileje otaczają globalne marki kulturalno-handlowe, takie jak: Apple, Caltech, eBay, Facebook, Gap, Google, Hewlett-Packard, Hollywood, Intel, Netflix, Oracle, Stanford, Walt Disney, Wells Fargo i setki innych, które zakotwiczyły się na pięćsetmilowym pasie zamożnego kalifornijskiego wybrzeża.

W najbardziej produktywnym i najbogatszym stanie rolniczym radykalne zmiany dotyczące rolnictwa (od tętniącego życiem agraryzmu pierwszego wieku Kalifornii do polaryzacji następującej na kolejnym etapie) pchają nas również w objęcia średniowiecza. W mojej okolicy, w południowym hrabstwie Fresno, prawie wszystkie małe rodzinne gospodarstwa rolne z czasów mojej młodości o powierzchni od czterdziestu do dwustu akrów zniknęły. Przypominają ogromną korporacyjną mozaikę typu tessera. Większość megafarm to tysiące akrów, zaludnionych przez rezolutnych rolników z pokolenia na pokolenie, którzy dawno temu mieli wizję i chęć, aby skorzystać z rady swoich pożyczkodawców: „idź na całość lub zbankrutuj”. W ten sposób powstały wertykalnie zintegrowane farmy, obejmujące pakowaczy, przetwórców, przewoźników, spedytorów, brokerów i sprzedawców. Nie mamy więc do czynienia wyłącznie z rolnikami zależnymi od łańcucha nieprzewidywalnych pośredników, których nie można kontrolować.

Kultowe stare drewniane domy farmerskie z tego regionu, niegdyś należące do etnicznie zróżnicowanego pierwszego i drugiego pokolenia rolniczych Amerykanów pochodzenia ormiańskiego, baskijskiego, holenderskiego, greckiego, włoskiego, meksykańskiego, portugalskiego i skandynawskiego są teraz często domami zubożałych obywateli Meksyku. Wielu z nich przebywa tu nielegalnie. Mali rolnicy z XX wieku odeszli. Zostali wyparci przez skupiska farm korporacyjnych i agrobiznesu. Zniechęciła ich rosnąca przestępczość, gwałtownie wzrastające podatki, krach szkół i usług medycznych, które nie były w stanie sprostać liczbie nowo przybyłych i zubożałych.

Wielu z nas, którzy dorastaliśmy na tych małych farmach, wychowało się na „wolnym wybiegu”. W czasie gdy mieliśmy od sześciu do dwunastu lat, swobodnie i bez nadzoru przemierzaliśmy winnice i sady sąsiednich rodzinnych gospodarstw, będących pod opieką wiejskiej społeczności. Pozwolenie dzieciom na to samo teraz – w klimacie gangów, bezpańskich psów bojowych, stert śmieci z porzuconych sprzętów AGD, mebli leżących pośród drzew i winorośli oraz przypadkowej przestępczości – zostałoby słusznie sklasyfikowane jako narażenie dziecka na niebezpieczeństwo. Byłoby to więc zaniedbanie rodzicielskie wymagające interwencji pracownika socjalnego z departamentu opieki nad dzieckiem⁴⁸.

Prowadzony przez stan Kalifornia program Medi-Cal opłaca połowę wszystkich porodów, zaś 30 procent z nich dotyczy matek o nieuregulowanym statusie imigracyjnym. Przejście graniczne San Ysidro między Tijuaną w Meksyku a San Diego jest najbardziej ruchliwym przejściem na świecie. Każdego roku około siedemdziesiąt milionów ludzi przekracza pieszo lub samochodami granicę kalifornijską. Obecność milionów osób nieznających angielskiego i bez dokumentów pomaga wyjaśnić znaczną część niepokojącego ubóstwa Kalifornii. Wielu z najbiedniejszych osiedla się z dala od wybrzeża, we wschodnich okolicach Południowej Kalifornii, niektórzy w społecznościach u podnóża gór przybrzeżnych oraz w rozległej Dolinie Kalifornijskiej⁴⁹.

Zmasowany napływ ubogich imigrantów przekształcił Kalifornię nie tyle w dwa różne stany, ile w dwa różne światy: wysoce wyrafinowaną, mocno regulowaną i jednolitą nadmorską szlachtę oraz zubożały stan średni, składający się głównie z imigrantów i Kalifornijczyków pierwszego pokolenia, którzy gubią się w labiryncie zasad i przepisów albo po prostu nie chcą ich przestrzegać. Znacznie ponad połowa wszystkich gospodarstw domowych imigrantów w Kalifornii otrzymuje jakąś formę pomocy publicznej, która może obejmować opiekę zdrowotną, żywność, mieszkanie, transport, edukację i subsydia prawne. Kalifornijski troisty model ekonomiczny oraz rządy jednej partii mogą być wzorem dla większości stanów, które pragną zubożyć lub wypędzić klasę średnią, importować biednych z zagranicy, umożliwić koncentrację oszałamiającego bogactwa w rękach nielicznych, a następnie obserwować, jak jedna partia napędza ten średniowieczny standard.

W następnym rozdziale zobaczymy, że Amerykanie powracają do stanu praobywatelstwa nie tylko z powodu ucisku klasy średniej i jej transformacji w nowoczesną wersję chłopstwa, ale dodatkowo z powodu utożsamiania rezydencji z obywatelstwem. Sama fizyczna obecność w granicach Stanów Zjednoczonych staje się synonimem przywileju bycia obywatelem amerykańskim. Okaże się, że masowa i nielegalna imigracja są katastrofą dla idei amerykańskiego obywatelstwa na skutek obniżania płac, obciążania usług rządowych, podważania świętości prawa, pobudzania trybalizmu, podsycania polityki tożsamościowej, wspierania rasizmu oraz importu masowego ubóstwa. Elity celowo aprobują i mylą migrację nielegalną z legalną, a jednocześnie niczego na jej temat nie wiedzą i tak naprawdę nie chcą wiedzieć.

1 Wiele fragmentów z Polityki przedstawia obserwacje na temat związku obywatelstwa z rolnictwem i wojskowością. Można tam również znaleźć teorie dotyczące powstania polis na cztery wieki przed urodzeniem samego Arystotelesa, zob. Victor Davis Hanson, The Other Greeks: The Family Farm and the Agrarian Roots of Western Civilization (Nowy Jork: Free Press, 1995), s. 216–235.

2 peasant (chłop) – przyp. tłum.

3 Cyt. za: Arystoteles, Polityka, przeł. L. Piotrowicz, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004, s. 122 – przyp. tłum.

4 Na temat wpływu greckiego politês miasta-państwa na rzymskie civis zob. eseje w Lucia Cecchet, Anna Busetto (red.), Citizens in the Graeco-Roman World: Aspects of Citizenship from the Archaic Period to AD 212 (Boston: Brill, 2017).Na temat Rzymu zob. klasyczny opis A. N. Sherwin-White, The Roman Citizenship, 2. wyd. (Oxford: Clarendon Press, 1980). Na temat Fokylidesa i podobnych obserwacji gloryfikujących „średniość” zob. Hanson, The Other Greeks, s. 108–110.

5 Zob. Doyne Dawson, Cities of the Gods: Communist Utopias in Greek Thought (Oxford: Oxford University Press, 1998), s. 48–50; por. Hans van Wees, Conquerors and Serfs: Wars of Conquest and Forced Labour in Archaic Greece, [w:] Helots and Their Masters in Laconia and Messenia: Histories, Ideologies, Structures, red. Nino Luraghi i Susan E. Alcock (Waszyngton, DC: Center for Hellenic Studies, 2003), s. 33–80.

6 Cyceron, Against Verres, 2.5.157–162. Na język polski została przełożona jedynie księga 5 – przyp. tłum. Na temat civis Romanus sum i wpływie tej idei na czasy współczesne (od lorda Palmerstona do Johna F. Kennedy’ego) zob. David Brown, Lord Palmerston and the ‘Civis Romanus Sum’ Principle, History of Government, 20 marca 2015, https://history.blog.gov.uk/2015/03/20/lord-palmerston-and-the-civis-romanus-sum-principle.

7 Juvenal, Satires, 10.77-81. O obywatelstwie w świecie średniowiecznym i renesansowym zob. Keechang Kim, Aliens in Medieval, Law: The Origins of Modern Citizenship (Cambridge: Cambridge University Press, 2000). Na temat silnych osiemnastowiecznych tradycji obywatelskich małych europejskich miast i wspólnot, zob. Maarten Prak, Citizens Without Nations: Urban Citizenship in Europe and the World, c. 1000–1789 (Cambridge: Cambridge University Press, 2018).

8 Scott A. Hodge, 60 Percent of Households Now Receive More in Transfer Income Than They Pay in Taxes, Tax Foundation, 12 października 2012, https://taxfoundation.org/60-percent-households-now-receive-more-transfer-income-they-pay-taxes. Mniej niż 1000 dolarów na rachunkach oszczędnościowych zob. Cameron Huddleston, 58% of Americans Have Less than $1,000 in Savings, Survey Finds, Yahoo Finance, 15 maja 2019, https://finance.yahoo.com/news/58-americans-less-1-000-090000503.html. Mniej niż 10 000 dolarów w chwili śmierci zob. Andrea Coombes, Half of Americans Die with Almost No Money, MarketWatch, 29 sierpnia 2012, www.marketwatch.com/story/half-of-americans-die-with-almost-no-money-2012-08-29. Peter Dizikes, Study: Many Americans Die with ‘Virtually No Financial Assets, MIT News, 3 sierpnia 2012, http://news.mit.edu/2012/end-of-life-financial-study-0803. Dług kredytowy zob. Bill Fay, Key Figures Behind America’s Consumer Debt, Debt.org, www.debt.org/faqs/americans-in-debt. Zob. Joe Resendiz, Average Credit Card Debt in America: 2018, ValuePenguin, 18 sierpnia 2020, www.valuepenguin.com/average-credit-card-debt. Na temat osób korzystających z pomocy publicznej zob. 21.3 Percent of U.S. Population Participates in Government Assistance Programs Each Month, Biuro Spisu Ludności Stanów Zjednoczonych, 28 maja 2015, www.census.gov/newsroom/press-releases/2015/cb15-97.html.

9 Zob. Allan Sloan, The Fed Saved the Economy but Is Threatening Trillions of Dollars Worth of Middle-Class Retirement, ProPublica, 21 października 2020, www.propublica.org/article/the-fed-saved-the-economy-but-is-threatening-trillions-of-dollars-worth-of-middle-class-retirement.

10 Zob. C. Bradley Thompson, America’s Revolutionary Mind: A Moral History of the American Revolution and the Declaration That Defined It (New York: Encounter Books, 2019), s. 106. W kwestii sprzeczności dotyczących tematyki równości i niewolnictwa zob. s. 145–154.

11 W sprawie dokumentów na temat Germantown zob. Germantown Friends’ Protest Against Slavery 1688, Library of Congress, www.loc.gov/resource/rbpe.14000200. W kwestii paradoksów dotyczących wczesnej koncepcji amerykańskiego obywatelstwa zob. David Azerrad What the Constitution Really Says About Race and Slavery, Heritage Foundation, 28 grudnia 2015, www.heritage.org/the-constitution/commentary/what-the-constitution-really-says-about-race-and-slavery. W sprawie koncepcji obywatelstwa w kontekście poprawek konstytucyjnych 3–5 zob. Jan Ellen Lewis What Happened to the Three-Fifths Clause: The Relationship Between Women and Slaves in Constitutional Thought, „Journal of the Early Republic 37”, no. 1 (wiosna 2017): 1–46; por. Leonard L. Richards, Who Freed the Slaves? The Fight over the Thirteenth Amendment (Chicago: University of Chicago Press, 2015).

12 W kwestii specyfiki sposobu myślenia chłopów przedstawionej jako antyteza myślenia agrarnego zob. Robert Redfield, Peasant Society and Culture: An Anthropological Approach to Civilization (Chicago: University of Chicago Press, 1956), s. 27.

13 W kwestii wyidealizowanego obrazu niewielkich farm we wczesnej Ameryce oraz zachodnich prekursorów tego modelu życia zob. James A. Montmarquet, The Idea of Agrarianism: From Hunter-Gatherer to Agrarian Radical in Western Culture (Moscow: University of Idaho Press, 1989). Zob. również J. Hector St. John de Crèvecoeur, Letters from an American Farmer and Other Essays, red. Dennis D. Moore (Cambridge, MA: Belknap Press of Harvard University Press, 2013).

14 Zob. Annie Nova, Waiting Longer to Buy a House Could Hurt Millennials in Retirement, CNBC, 25 października 2018, www.cnbc.com/2018/10/25/the-homeownership-rate-is-falling-among-millennials-heres-why.html. Por. The Housing Non-crisis, „Wall Street Journal”, 11 sierpnia 2016, www.wsj.com/articles/the-housing-non-crisis-1470957926.

15 W kwestii zmieniających się wyników analiz dotyczących posiadania domów zob. Historical Housing Data, United States Census Bureau, www.census.gov/history/www/reference/publications/historic_housing_data.html. PK, Historical Homeownership Rate in the United States, 1980–Present, DQYDJ, https://dqydj.com/historical-homeownership-rate-in-the-united-states-1890-present. Zob. Patrick Sisson, Why Buying a House Today Is So Much Harder Than in 1950, Curbed, 10 kwietnia 2018, www.curbed.com/2018/4/10/17219786/buying-a-house-mortgage-government-gi-bill, Trends in Housing Costs: 1985–2005 and the 30-Percent-of-Income Standard, US Department of Housing and Urban Development, www.huduser.gov/portal/publications/Trends_hsg_costs_85-2005.pdf. Zob. również Oren Cass, The Once and Future Worker: A Vision for the Renewal of Work in America (New York: Encounter Books, 2018), s. 185–190.

16 Zob. Nicholas Eberstadt, 2020 Irving Kristol Award Remarks, AEI, 15 października 2020, www.aei.org/research-products/speech/2020-irving-kristol-award-remarks – przyp. tłum.

17 Na temat zaciągania kredytu hipotecznego zob. Congressional Research Service, Real Wage Trends, 1979 to 2018, Federation of American Scientists, 23 lipca 2019, https://fas.org/sgp/crs/misc/R45090.pdf. Zob. Wage Growth Tracker, Federal Reserve Bank of Atlanta, www.frbatlanta.org/chcs/wage-growth-tracker.aspx. The Rise in Dual Income Households, Pew Research Center, 18 czerwca 2015, www.pewresearch.org/ft_dual-income-households-1960-2012-2.

18 W kwestii wzrostu czesnego zob. Emmie Martin, Here’s How Much More Expensive It Is for You to Go to College Than It Was for Your Parents, CNBC, 29 listopada 2017, www.cnbc.com/2017/11/29/how-much-college-tuition-has-increased-from-1988-to-2018.html. Na temat hipokryzji i sprzeczności występujących w nowoczesnych uniwersytetach oraz ich roli w procesie zubożenia studentów zob. Richard K. Vedder, Restoring the Promise: Higher Education in America (Oakland, CA: Independent Institute, 2019), s. 143–204. W kwestii darowizny zob. Rick Seltzer, Endowment Returns Slow; Survey Oﬀers Peek at Sending, Inside Higher Ed, 31 stycznia 2019, www.insidehighered.com/news/2019/01/31/college-endowments-returned-82-percent-2018-annual-survey-adds-some-insight-how. Na temat pracy niepełnoetatowej zob. Caroline Fredrickson, There Is No Excuse for How Universities Treat Adjuncts, The Atlantic, 15 września 2015, www.theatlantic.com/business/archive/2015/09/higher-education-college-adjunct-professor-salary/404461.

19 W kwestii społecznej oraz kulturowej funkcji małżeństwa zob. Howard A. Husock, Who Killed Civil Society? The Rise of Big Government and Decline of Bourgeois Norms (New York: Encounter Books, 2019), s. 4–9.

20 W kwestii wieku rodzących kobiet zob. Karen B. Guzzo and Krista K. Payne, Average Age at First Birth, 1970 & 2017, National Center for Family and Marriage Research at Bowling Green State University, 2018, www.bgsu.edu/content/dam/BGSU/college-of-arts-and sciences/NCFMR/documents/FP/guzzo-payne-age-birth-fp-18-25.pdf. Por. Douglas Schoen, Jessica Tarlov, America in the Age of Trump: Opportunities and Oppositions in an Unsettled World (New York: Encounter Books, 2017), s. 71–72.

21 Zob. Bruce S. Thornton, Decline and Fall: Europe’s Slow Motion Suicide (New York: Encounter Books, 2007), s. 76; zob. Douglas Murray, The Strange Death of Europe: Immigration, Identity, Islam (London: Bloomsbury Publishing, 2017), s. 23-36; zob. Erin Duﬃn, Average Number of Own Children Under 18 in Families with Children in the United States from 1960 to 2019, Statista, 13 stycznia 2020, www.statista.com/statistics/718084/average-number-of-own-children-per-family. Zob. Total Fertility Rate 2020, World Population Review, http://worldpopulation review.com/countries/total-fertility-rate.

22 W kwestii radyklanych zmian dotyczących rodzin, płodności oraz wychowania zob. Andrew J. Cherlin, Labor’s Love Lost: The Rise and Fall of the Working-Class Family in America (New York: Russell Sage Foundation, 2014), s. 192–195.

23 Zob. Sarah Harvard, Alexandria Ocasio-Cortez Says It Is ‘Legitimate’ for People to Not Want Children Because of Climate Change, The Independent, 26 luty 2019, www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/alexandria-ocasio-cortez-children-climate-change-aoc-instagram-young-people-a8797806.html. U.S. Energy Related Carbon Dioxide Emissions 2019, EIA, 30 września 2020, www.eia.gov/environment/emissions/carbon.

24 Na temat moralnej porażki starań Augustusa, mających na celu przywrócenie rzymskiej wiejskiej „cnoty” oraz kodeksu agrarnego na skutek nagradzania małżeństw i osób wychowujących dzieci, oraz karania przepychu zob. Michele George red., The Roman Family in the Empire: Rome, Italy, and Beyond (Oxford: Oxford University Press, 2005), s. 32-61; por. klasyczna interpretacja moralnych reform Augustusa zob. Ronald Syme, The Roman Revolution (Oxford: Oxford University Press, 1939), s. 448–456.

25 Herodot, 1.30.2–5.

26 Na temat „chłopca w piżamie” zob. Rich Lowry, Pajama Boy, an Insuﬀerable Man-Child, Politico, 18 grudnia 2013, www.politico.com/magazine/story/2013/12/opinion-rich-lowry-obamacare-aﬀordable-care-act-pajama-boy-an-insuﬀerable-man-child-101304.

27 Zob. James Taranto, The Lovely Life of Julia, „Wall Street Journal”, 3 maja 2012, www.wsj.com/articles/SB1000142405270230474370457738217078917 9442. Zob. Eugene Kiely, The Life of Julia, Corrected, FactCheck.org, 8 maja 2012, www.factcheck.org/2012/05/the-life-of-julia-corrected.

28 A. de Tocqueville, O demokracji w Ameryce, przeł. M. Król, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1976, s. 470.

29 Joel Kotkin, The Coming of Neo-feudalism: A Warning to the Global Middle Class (New York: Encounter Books, 2020), s. 49–50. Cherlin, Labor’s Love Lost, s. 121–147.

30 Na temat Coleridge’a i kościoła zob. Deborah Elise White, Introduction: Irony and Clerisy” Romantic Circles, https://romantic-circles.org/praxis/irony/white/ironyintro.html.

31 Cała branża, zarówno po stronie lewicowej, jak i prawicowej, za pośrednictwem globalizacji na różne sposoby zubożyła amerykańską klasę średnią zob. June Zaccone, Has Globalization Destroyed the American Middle Class?, National Jobs for All Coalition, https://njfac.org/wp-content/uploads/2015/07/GloblMClass.pdf. Zob. Eric Shalyutin, Globalization and the Demise of the American Middle Class, Statesman, 10 września 2012, www.sbstatesman.com/2012/09/10/globalization-and-the-demise-of-the-american-middle-class. Zob. Paul Craig Roberts, Neoliberal Economics Has Destroyed the U.S. Economy and America’s Middle Class, GlobalResearch, 17 grudnia 2019, www.globalresearch.ca/neoliberal-economic-destroyed-economy-middle-class/5697972. Na temat rozwarstwienia starej klasy średniej zob. Joel Kotkin, The Two Middle Classes, Quillette, 27 lutego 2020, https://quillette.com/2020/02/27/the-two-middle-classes.

32 Na temat Willow Run zob. Tim Trainor, How Ford’s Willow Run Assembly Plant Helped Win World War II, Assembly Magazine, 3 stycznia 2019, www.assemblymag.com/articles/94614-how-fords-willow-run-assembly-plant-helped-win-world-war-ii.

33 Na temat „magicznej różdżki” Baracka Obamy oraz wypowiedzi Krugmana na temat rynku pracy zob. Chuck DeVore, Trump’s Policy ‘Magic Wand’ Boosts Manufacturing Jobs 399% in First 26 Months over Obama’s Last 26, Forbes, 11 marca 2019, www.forbes.com/sites/chuckdevore/2019/03/11/trumps-policy-magic-wand-boosts-manufacturing- jobs-399-in-first-26-months-over-obamas-last-26. Chuck DeVore, The Trump Manufacturing Jobs Boom: 10 Times Obama’s over 21 Months, Forbes, 16 października 2018, www.forbes.com/sites/chuckdevore/2018/10/16/the-trump-manufacturing-jobs-boom-10-times-obamas-over-21-months/#7d2ca9205850. Larry Summers oraz „wróżka zębuszka” zob. Menzie Chinn, Tooth Fairies and Ludicrous Supply-Side Economics, Econbrowser, 23 maja 2017, https://econbrowser.com/archives/2017/05/tooth-fairies-and-ludicrous-supply-side-economics. W kwestii Paula Krugmana i krachu giełdy zob. Stephen Moore, Jonathan Decker, And the Hits Just Keep Coming: The Greatest (False) Predictions of 2017, Investor’s Business Daily, 29 grudnia 2017, www.investors.com/politics/columnists/and-the-hits-just-kept-coming-the-greatest-false predictions-of-2017. Na temat odsetka Amerykanów inwestujących na giełdzie zob. Louis Jacobson, What Percentage of Americans Own Stocks?, PolitiFact, 18 września 2018, www.politifact.com/factchecks/2018/sep/18/ro-khanna/what-percentage-americans-own-stocks. Cytat z Summersa za Michaelem Sandelem, The Tyranny of Merit: What’s Become of the Common Good? (New York: Farrar, Straus and Giroux, 2020), s. 79.

34 Opioidowy lek przeciwbólowy – przyp. tłum.

35 Kevin D. Williamson, Chaos in the Family, Chaos in the State: The White Working Class’s Dysfunction, „National Review”, 17 marca 2016, www.nationalreview.com/2016/03/donald-trump-white-working-class-dysfunction-real-opportunity-needed-not-trump.

36 Statystyki dotyczące U-Haul zob. U-Haul Names Top Growth States of 2019, Florida Is New No. 1, U-Haul, 6 stycznia 2020, www.uhaul.com/Articles/About/19965/U-Haul-Names-Top-Growth-States-Of-2019-Florida-Is-New-No-1.

37 Fred Siegel, The Revolt of the Masses (New York: Encounter Books, 2015), s. 126–127.

38 Michael R. Blood, Great Example for the Rest of This Country: Bloomberg Sees California as Model for U.S., „Washington Times”, 6 stycznia 2020, www.washingtontimes.com/news/2020/jan/6/michael-bloomberg-sees-california-model-us.

39 Na temat cen gazu zob. Nathan Bomey, As You Head Out for Memorial Day, Watch Out for the 10 States Where Gas Prices Are Highest, „USA Today”, 23 maja 2019, www.usatoday.com/story/money/2019/05/23/memorial-day-summer-gas-prices-travel/3768926002. Na temat stawek za energię elektryczną zob. 2020 Electricity Rates by State, Payless power.com, kwiecień 2020, https://paylesspower.com/blog/electric-rates-by-state. Informacje na temat populacji żyjącej poniżej progu ubóstwa zob. Evan Comen, In States Such as California and Maryland, Poverty May Be Worse Than You Think, USA Today, 12 listopada 2019, www.usatoday.com/story/money/2019/11/12/15-states-where-poverty-is-worse-than-you-might-think/40569843.

40 Na temat temperatury, pożaru oraz przerw w dostawie prądu zob. Tom Tapp, California Governor Gavin Newsom Declares Statewide Emergency, Deadline, 18 sierpnia 2020, https://deadline.com/2020/08/governor-gavin-newsom-declares-statewide-emergency-fires-rolling-power-outages-1203016958. W kwestii kolei dużych prędkości zob. Susan Shelley, Cancel the Bullet Train, Orange County Register, 15 lutego 2020, www.ocregister.com/2020/02/15/cancel-the-bullet-train, zob. Hans Johnson, Sergio Sanchez, Immigrants in California, Public Policy Institute of California, maj 2019, www.ppic.org/publication/immigrants-in-california. Na temat drogi 99 zob. Emma Goss, Hwy 99 Ranked ‘Deadliest’ Road in America, Bakersfield Now Eyewitness News, 7 maja 2018, https://bakersfieldnow.com/news/local/ca-99-ranked-deadliest-road-in-america.

41 Na temat szkół przygotowawczych zob. Phil Beadle, $40,500 for 8th Grade? Tuitions at Silicon Valley’s Largest Private Schools, Silicon Valley Business Journal, 2 grudnia 2014, www.bizjournals.com/sanjose/news/2014/12/02/40-500-for-8th-grade-tuitions-at-silicon-valleys.html. Zob. Morgan G. Ames, The Smartest People in the Room? What Silicon Valley’s Supposed Obsession with Tech-Free Private Schools Really Tells Us, Los Angeles Review of Books, 18 października 2019, https://lareviewofbooks.org/article/the-smartest-people-in-the-room-what-silicon-valleys-supposed-obsession-with-tech-free-private-schools-really-tells-us.

42 Zob. Joel Kotkin, The Coming of Neo-feudalism, s. 38-39, 43–44; zob. Joel Kotkin, Marshall Toplansky, California Feudalism: The Squeeze on the Middle Class, New Geography, 19 października 2018, s. 12–13, www.newgeography.com/files/Feudalism_Web.pdf.

43 Na temat koncepcji redukcji klasy średniej zob. Ian Schwartz, Calexit Leader to Tucker Carlson: Export Middle Class to Make Room for Next ‘Wave’ of Immigrants, RealClear Politics, 1 sierpnia 2017, www.realclearpolitics.com/video/2017/08/01/calexit_proponent_to_tucker_carlson_were_exporting_middle_class_to_make_room_for_next_wave of_immigrants.html.

44 Na temat „wychodzców” opuszczających Kalifornię zob. Jeﬀ Daniels, More Californians Are Considering Fleeing the State as They Blame Sky-High Costs, Survey Finds, CNBC, 13 lutego 2019, www.cnbc.com/2019/02/12/growing-number-of-californians-considering-moving-from-state-survey.html. Zob. Brian Uhler, California Losing Residents via Domestic Migration, Legislative Analyst’s Oﬃce, 21 lutego 2018, https://lao.ca.gov/LAOEconTax/Article/Detail/265. Zzob. Eric Escalante, Nearly 700,000 People Left California Last Year, ABC10, 5 listopada 2019, www.abc10.com/article/news/local/california/691000-leave-california/103-e02662aa-dfae-46b2-b94a-f20158053e60.

45 W kwestii podwyżki podatków zob. Joshua Rauh, Ryan J. Shyu, Behavioral Responses to State Income Taxation of High Earners: Evidence from California, National Bureau of Economic Research, październik 2019, www.nber.org/papers/w26349. Zob. Orphe Divounguy, California’s ‘Fair Tax’ Hike Spurred Taxpayer Exodus, Hurt Middle Class and Went Mostly to Pensions, Illinois Policy, 28 października 2019, www.illinoispolicy.org/californias-fair-tax-hike-spurred-taxpayer-exodus-hurt-middle-class-and-went-mostly-to-pensions. Na temat 16,8 procenta zob. Robert W.Wood, California 13.3% Tax Rate May Be Raised to 16.8% Retroactively, „Forbes”, 3 sierpnia 2020, www.forbes.com/sites/robertwood/2020/08/03/california-133--tax-rate-may-be-raised-to-168retroactively/#22e6cd1bc026. Zob. Judy Lin, The Open Secret About California’s Taxes, CalMatters, 17 września 2020, https://calmatters.org/explainers/the-open-secret-about-california-taxes. W kwestii wzrostu podatku od gazu w Kalifornii i współmiernego niedoboru finansowania dróg zob. Patrick McGreevy, California Gas Tax Goes up July 1, but Leaders Say Road Repairs Need Even More Money, „Los Angeles Times”, 20 czerwca 2019, www.latimes.com/politics/la-pol-ca-california-gas-tax-increase-road-repairs-20190620-story.html. Kevin Yamamura, California’s Fiscal Analyst Sees Smaller Deficit Than Newsom, but Still Up to $31B, Politico, 8 maja 2020, www.politico.com/states/california/story/2020/05/08/californias-fiscal-analyst-sees-smaller-deficit-than-newsom-but-still-up-to-31b-9422928. Gov. Newsom Says California Budget Deficit Is a Direct Result of COVID-19, Fox 40, 17 maja 2020, https://fox40.com/news/california-connection/gov-newsom-says-california-budget-deficit-is-a-direct-result-of-covid-19.

46 Według wielu rankingów szkoły publiczne w Kalifornii zaliczają się do najgorszych w kraju zob. Dennis Romero, California Is Home to Some of America’s Worst Public Schools, LA Weekly, 2 sierpnia 2016, www.laweekly.com/californi-is-home-to-some-of-americas-worst-public-schools. John Fensterwald, California at Bottom in Nationwide Ranking of Accountability Systems; State Board President Disagrees, EdSource, 14 listopada 2017, https://edsource.org/2017/california-at-bottom-in-nationwide-ranking-of-accountability-systems-state-board-president-disagrees/590271. Wśród dużych gmin przestępstwa przeciwko mieniu w San Francisco są najwyższe w kraju zob. Megan Cassidy, Sarah Ravani, The Scanner: San Francisco Ranks No. 1 in US in Property Crime, San Francisco Chronicle, 1 października 2018, www.sfchronicle.com/crime/article/The-Scanner-San-Francisco-ranks-No-1-in-13267113.php. W sprawie rezygnacji z kolei dużych prędkości zob. Romy Varghese, California’s Newsom Scales Back Plans for High-Speed Rail Line, Bloomberg, 12 lutego 2019, www.bloomberg.com/news/articles/2019-02-12/california-governor-says-he-s-dropping-high-speed-rail-plan. Na temat ostatniego zbiornika w Kalifornii zob. Paul Rogers, California Drought: Why Doesn’t California Build Big Dams Any More?, „Mercury News”, 31 sipernia 2014, www.mercurynews.com/2014/08/31/california-drought-why-doesnt-california-build-big-dams-any-more.

47 W kwestii statystyk dotyczących kalifornijskich nierówności zob. Income Inequality by State, 2021, „World Economic Review”, https://worldpopulationreview.com/state-rankings/income-inequality-by-state. W kwestii bezdomnych zob. Jacob Passy, Nearly Half of the U.S.’s Homeless People Live in One State: California, MarketWatch, 29 września 2019, www.marketwatch.com/story/this-state-is-home-to-nearly-half-of-all-people-living-on-the-streets-in-the-us-2019-09-18. Na temat odsetka biednych w Kalifornii zob. Kerry Jackson, California, Poverty Capital, „City Journal”, zima 2018, www.city-journal.org/html/california-poverty-capital-15659.html. Jedna trzecia Kalifornijczyków korzysta z Medi-Cal zob. Hattie Xu, A Third of All Californians Depend on Medi-Cal. Here’s Who They Are and Where They Live, Sacramento Bee, 14 lipca 2017, https://account.sacbee.com/paywall/stop?resume=160786554. Na temat problemów zdrowotnych zob. Teresa Wiltz, Aging, Undocumented and Uninsured Immigrants Challenge Cities and States, Pew Charitable Trusts, 3 stycznia 2018, www.pewtrusts.org/en/research-and-analysis/blogs/stateline/2018/01/03/aging-undocumented-and-uninsured-immigrants-challenge-cities-and-states. Na temat wyzwań związanych z cukrzycą i dializami zob. Diabetes and Chronic Kidney Disease in Hispanic Americans, National Kidney Foundation, styczeń 2016, www.kidney.org/news/newsroom/factsheets/Diabetes-and-CKD-in-Hispanic-Americans. Na temat 27 procent Kalifornijczyków nieurodzonych w Stanach Zjednoczonych zob. Chris Nichols, TRUE: 27 Percent of Californians ‘Were Born in a Foreign Land, PolitiFact, 24 stycznia 2017, www.politifact.com/factchecks/2017/jan/24/jerry-brown/true-27-percent-californians-were-born-foreign-lan. W kwestii prawa głosu dla imigrantów zob. Luis Noe-Bustamante and Abby Budiman, Most of the 23 Million Immigrants Eligible to Vote in 2020 Election Live in Just Five States, Pew Research Center, 3 marca 2020, www.pewresearch.org/fact-tank/2020/03/03/most-of-the-23-million-immigrants-eligible-to-vote-in-2020-election-live-in-just-five-states.

48 O zmianach dotyczących zatrudnień w kalifornijskim rolnictwie: Victor Davis Hanson, Fields Without Dreams: Defending the Agrarian Ideal (New York: Free Press, 1996), Victor Davis Hanson, The Land Was Everything: Letters from an American Farmer (New York: Free Press, 2000). Por. Frank Bergon, Here’s Why the Central Valley Has the Most Productive Agricultural Land and Diverse Communities, Visalia Times Delta, 15 sierpnia 2019, www.visaliatimesdelta.com/story/life/2019/08/15/california-agriculture-central-valley-productive-land-diverse-people/1989722001.

49 Ponad połowę porodów w Kalifornii opłacała firma Medi-Cal, a jedna trzecia w tym stanie korzystała z programu federalnego/stanowego, zob. Len Finocchio et al., 2019 Edition—Medi-Cal Facts and Figures, California Health Care Foundation, 25 lutego 2019, www.chcf.org/publication/2019-medi-cal-facts-figures-crucial--coverage. Jedna trzecia wszystkich matek rodzących dzieci w Kalifornii nie posiada dokumentów zob. Steven A. Camarota, Karen Zeigler, Jason Richwine, Births to Legal and Illegal Immigrants in the U.S., Center for Immigration Studies, 9 października 2018, https:// cis.org/Report/Births-Legal-and-Illegal-Immigrants-US. Na temat najbardziej ruchliwego przejścia granicznego na świecie zob. Preeti Varathan, The Busiest Land Border Crossing in the World Is Closed This Weekend, Quartz, 22 września 2017, https://qz.com/1085125/san-ysidro-the-busiest-land-border-crossing-in-the-world-connecting-mexico-to-the-us-is-closed-from-sept-23-25.