Wydanie pierwsze

Tytuł oryginału:

Woke, Inc.: Inside Corporate America’s Social Justice Scam

This edition published by arrangement with Center Street, New York, New York, USA. All rights reserved.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część niniejszej publikacji nie może być powielana, przechowywana w systemie wyszukiwania lub przekazywana, w jakiejkolwiek formie i w jakikolwiek sposób elektroniczny, mechaniczny, fotokopiujący, nagrywający lub inny, bez uprzedniej pisemnej zgody.

Tłumaczenie: Aleksander Janus Redakcja: Renata Nowak

Korekta: Monika Tańska

Skład i korekta poskładowa: Anna Śleszyńska

Projekt składu i okładki: Michał Banaś

Grafiki użyte na okładce:

Chloe Simpson / unsplash; Clay Banks / unsplash; Flavio Gasperini / unsplash; Ian Taylor / unsplash; Li-An Lim / unsplash; Yuri Arcurs / unsplash.

Fundacja Warsaw Enterprise Institute

Al. Jerozolimskie 30 00-024 Warszawa

ISBN: 978-83-67272-31-5

Spis treści

PRZEDMOWA DO POLSKIEGO WYDANIA

Świeckie opium dla mas?

WPROWADZENIE

Kompleks przemysłowy Woke

ROZDZIAŁ 1
Zasada Goldmana

ROZDZIAŁ 2
Jak stałem się kapitalistą

ROZDZIAŁ 3
Jaki jest cel istnienia korporacji?

ROZDZIAŁ 4
Wzrost znaczenia klasy menedżerskiej

ROZDZIAŁ 5
Bańka ESG

ROZDZIAŁ 6
Małżeństwo aranżowane

ROZDZIAŁ 7
Poplecznicy kompleksu przemysłowego Woke

ROZDZIAŁ 8
Kiedy dyktatorzy stają się interesariuszami

ROZDZIAŁ 9
Krzemowy Lewiatan

ROZDZIAŁ 10
Wokeness jest jak religia

ROZDZIAŁ 11
Właściwie Wokeness tak naprawdę jest religią

ROZDZIAŁ 12
Krytyczna teoria różnorodności

ROZDZIAŁ 13
Konsumpcjonizm woke i Wielki Sort

ROZDZIAŁ 14
Skażenie pojęcia służby na rzecz społeczności

ROZDZIAŁ 15
Kim jesteśmy?

Podziękowania

O autorze

Uwagi bibliograficzne

PRZEDMOWA DO POLSKIEGO WYDANIA

Świeckie opium dla mas?*

Ta bogata w informacje i przemyślenia książka mówi o czymś tak paradoksalnym, że aż dla wielu obserwatorów niezauważalnym. Oto dziś największe zyski mogą osiągnąć ci, którzy twierdzą, że wcale dla nich nie działają. Obecnie korporacyjna Ameryka „zarabia pieniądze, krytykując samą siebie”, a Vivek Ramaswamy objaśnia, na czym to zjawisko polega. Opisuje zaangażowanie się wielkich firm świata zachodniego w działania, których zbiorcza nazwa to wokeizm – ideologia przebudzania (ang. woke = przebudzony). Zakłada ona uwrażliwienie ludzi na zło społeczne, na strukturalne źródła krzywd i zarazem wzywa do czynnej walki o sprawiedliwość oraz ocalenie planety w obliczu szkód, jakie wyrządza jej ludzkość. Przedstawiając tę – dla wielu intuicyjnie przekonującą – ideologię jako własną, korporacje mogą osiągać większe zyski niż dotychczas.

W zasadzie taka strategia nie jest niczym nowym w dziejach. Wielokrotnie osoby jedynie uchodzące za sprawiedliwe, mogły w ten sposób budować swoje wpływy. I chociaż to właśnie demaskowanie paradoksów dzisiejszej władzy korporacyjnej na Zachodzie jest motywem przewodnim książki, którą trzymacie Państwo w ręku, to autor Woke S.A. dokonuje czegoś więcej – wydobywa na wierzch to, co można nazwać paradoksem potrójnego społecznego wywłaszczenia.

Paradoks potrójnego wywłaszczenia

Często warto zacząć właśnie od paradoksów, ponieważ pozwalają one od razu znaleźć się w gąszczu złożonych problemów.

W języku tradycyjnej lewicy socjalnej mówi się, że kapitał, zwłaszcza ten wielki, wywłaszcza. Pracownicy są wywłaszczani z przynależnych im owoców swojej pracy. Lewica socjalna szukała źródeł niesprawiedliwości społecznej w nierównościach ekonomicznych wynikających ze struktur kapitalistycznej własności. Jednak od pewnego czasu taka lewica została zepchnięta na margines przez lewicę obyczajową, reprezentowaną przez tzw. progresywistów. Ci zaś stracili zainteresowanie mechanizmami owego – i rzeczywistego, i tylko wyobrażonego – ekonomicznego wywłaszczania.

Lewica obyczajowa skupiła się na innych niż ekonomiczne i właścicielskie źródłach niesprawiedliwości. Przyjęła, że chcąc przeciwdziałać społecznym krzywdom, należy skupić się na tych opresyjnych strukturach, które mają charakter kulturowy, etniczny i cywilizacyjny. To zaś przyniosło efekt przez ową lewicę ledwie dostrzegalny i zarazem społecznie szkodliwy: nie tylko odwróciło uwagę od wywłaszczania ekonomicznego (tam, gdzie ono występowało), ale dostarczyło kapitalistom alibi do poprowadzenia wywłaszczenia w dwóch nowych obszarach:

(1) wolności słowa

(2) formowania się ludzkich tożsamości.

W wielkim skrócie: odwracając głowę od przejawów wywłaszczenia ekonomicznego, lewica obyczajowa przyczyniła się do przemiany jednego wywłaszczenia w aż trzy: do ekonomicznego dodała wolnościowe (poznawcze) oraz tożsamościowe. Ramaswamy pokazuje, jak do tego doszło.

W ostatnich dekadach przy aktywnej współpracy lewicowych teoretyków, ideologów i aktywistów wielkie korporacje zawładnęły procesem formowania się wyobrażeń tego, co prawdziwe, słuszne, ważne, poprawne – a więc także: dozwolone w myśleniu i działaniu. Uzyskały wpływ na ludzką wyobraźnię dalece przekraczający to, co ongiś osiągano za pomocą reklamy i marketingu. Zdobyły wpływ na sterowanie procesami mentalnej autocenzury ludzi. Liczne firmy zaczęły zajmować stanowisko w sporach światopoglądowych i dotyczących moralności. Korporacje zaangażowały się w regulowanie warunków, w jakich przebiegają debaty publiczne – aż do poziomu wyrzucania z hukiem z pracy ludzi, którzy wyrażali poglądy aktualnie uznawane za niedopuszczalne w środowisku zawodowym i jego społecznym otoczeniu.

Od ograniczania swobody wypowiedzi i „wychowywania” pojedynczych obywateli był już tylko krok do narzucania wzorców zachowań rzekomo zgodnych z ideałami postępu. W ten sposób wielkie korporacje przejęły kontrolę nad ideologią społecznej krytyki także samych siebie.

Efekty? Lewica obyczajowa idzie ręka w rękę z wielkim biznesem. Ale w tym tańcu to kapitał jednak prowadzi.

Nowe paradoksy nasilają efekt tego wyjściowego, ekonomicznego: korporacje, które wywłaszczają „lud” zarówno ze zdolności samodzielnego myślenia, jak i poszukiwania swoich tożsamości (np. religijnych), z tym większą swobodą wywłaszczają lud z pieniędzy, czego przejawem jest bezprecedensowa w dziejach seria wielomiliardowych fortun.

Ramaswamy, czyli podglądanie wokeizmu

Ramaswamy te paradoksy opisuje oraz interpretuje. Spora część informacji i opisów pochodzi z pierwszej ręki – autor książki uczestniczył w posiedzeniach rad nadzorczych, gdzie podejmowano i/lub wcielano w życie decyzje o politycznym i światopoglądowym zaangażowaniu wielkich firm. Tu Ramaswamy jest bodaj najbardziej wiarygodny. Nieco inaczej wygląda sytuacja, gdy autor opisane przez siebie zjawiska interpretuje, a zwłaszcza kiedy proponuje ścieżki wyjścia z pułapki, do której potrójne wywłaszczenie doprowadziło społeczeństwo amerykańskie.

Z polskiego punktu widzenia wśród spraw opisywanych przez autora warto odróżniać te zjawiska i mechanizmy, które mają ogólniejszy charakter cywilizacyjny, dotyczą wielu krajów Zachodu, od tych, które wynikają ze specyfiki Stanów Zjednoczonych, w tym zwłaszcza ich systemu prawnego.

Od paradoksów do szaleństwa?

Odsłaniając kulisy wokeizmu, sam Vivek Ramaswamy nie sięga wprost po pojęcie szaleństwa, ale jeśli rzecz chcemy zrozumieć głębiej, to warto pójść tropem Douglasa Murray’a i jego wydanej w roku 2019 książki Szaleństwo tłumów: Gender, rasa, tożsamość1.

W dziejach naszego gatunku szaleńcy i szaleństwa występowali zapewne zawsze. Jednak ludzkie zbiorowości wypracowały – i to jeszcze na długo przed upowszechnieniem się form naukowego myślenia – liczne sposoby służące temu, by szaleństwo, niedające się przecież w pełni wyeliminować, nie wykraczało poza margines życia społecznego. By idee niesprawdzone, a przy tym destrukcyjne, niebezpieczne, skłócające, osłabiające i rozrywające społeczne więzi, pozostawały tylko w swoich kulturowych niszach. Chodziło o to, aby to, co dziś nazywamy mainstreamem, głównym nurtem życia społecznego, od szaleństwa było na tyle wolne, na ile jest to możliwe. Niestety, można się obawiać, że dziś te mechanizmy obronne przestały działać.

Murray, znany brytyjski dziennikarz (a także, co w tym kontekście może być ważne, zadeklarowany gej) pokazał, na czym polega rasowe i tożsamościowe szaleństwo, wskazał jego odmiany i dynamikę.

Gdzie Murray dostrzega przejawy szaleństwa? Między innymi w praktykach tzw. tranzycji płciowej, czyli swoistego – kulturowego, farmakologicznego i chirurgicznego – „przeprogramowania” płci jednostki.

Czyż nie nosi cech szaleństwa podejmowanie działań nieodwracalnych dla dalszego życia chłopca czy dziewczyny bez wcześniejszego gruntownego rozważenia za i przeciw tranzycji, w tym bliższych, a zwłaszcza dalszych konsekwencji interwencji farmakologicznych w ciała bardzo młodych ludzi?

Czy szaleństwem nie jest przypisywanie nie tylko młodszym nastolatkom, lecz także nawet małym dzieciom zdolności do samodzielnego poprawnego i odrębnego od zdania rodziców osądu swoich stanów emocjonalnych jako będących wyrazem „urodzenia się w niewłaściwym ciele”?

Czyż szaleństwem nie jest traktowanie przekonań, które rozpowszechniły się dopiero kilka lub kilkanaście lat temu, a więc nie przeszły nawet testu życia jednego pokolenia, jako dogmatów, o których nie wolno publicznie debatować?

Wreszcie, czyż nie nosi cech szaleństwa przekonanie milionów ludzi do wiary w poglądy ewidentnie ze sobą niespójne oraz z elementarną – i potoczną, i naukową – wiedzą o naturze ludzkiej? Jak można jednocześnie akceptować pogląd, iż ludzkie cechy płciowe nie mają obiektywnego, biologicznego charakteru, gdyż zależą jedynie od kulturowych uwarunkowań, i pogląd, że ze środków publicznych należy finansować zmianę płci, gdyż pewne osoby obiektywnie rodzą się z ustalonymi już przez biologię umysłami/ charakterami jednej płci, ale w ciele o cechach płci innej?

Progresistom jednak najwyraźniej nie przeszkadza, że ideologia LGBT+ w jednych sytuacjach głosi, że płeć/gender nie posiada obiektywności biologicznej, jest czystym konstruktem kulturowym, zaś w innej sytuacji twierdzi coś przeciwnego: psychiczna tożsamość bywa niedopasowana do otrzymanej przy urodzeniu biologicznej cielesności.

Chociaż Murray przejawy owych szaleństw w swej książce opisuje w sposób przekonujący, to nie tłumaczy tak oszałamiająco szybkiej kariery owych szalonych idei. Podobnie zresztą nie czynią tego autorzy wydanej w Polsce w roku 2022 (w oryginale w 2020) przez Warsaw Enterprise Institute książki Cyniczne Teorie: O tym, jak aktywizm akademicki sprawił, że wszystko kręci się wokół rasy, płci i tożsamości – i dlaczego to szkodzi każdemu z nas, autorstwa Helen Pluckrose i Jamesa Lindsay’a2. Badacze ci w sposób interesujący ukazują intelektualne korzenie omawianych przez siebie teorii feministycznych, postmodernistycznych, postkolonialnych, queer, antyrasistowskich etc. – tj. nurtu obyczajowo rozumianej problematyki sprawiedliwości społecznej. Nie jest jednak zadowalające ich wyjaśnienie błyskawicznej społeczno-politycznej kariery tych teorii.

Rzecz jasna, niektóre idee posiadają swą wewnętrzną siłę powodującą, że rozprzestrzeniają się w sposób, który dziś określany bywa jako organiczny – tj. naturalny, spontaniczny, oddolny, niesterowany. Gdy jednak bliżej prześledzimy tempo, zasięg oraz intensywność, z jaką motywy rasowe, tożsamościowe oraz ekologiczne w ostatnich dekadach opanowują ludzkie umysły w wielu krajach, to trudno uznać, że mamy do czynienia z procesem spontanicznym.

Ani Murray, ani Pluckrose i Lindsay nie poddają systematycznemu namysłowi przyczyn ogromnego społecznego sukcesu wokeizmu.

Murray z dużą przenikliwością opisał wewnętrzną dynamikę kultury – upadek wielkich narracji, pączkowanie licznych spekulatywnych idei, spory wewnątrz nurtów myślowych woke, pewne ich aspekty filozoficzne, a także ważne ludzkie potrzeby psychiczne, którym te spory wychodzą naprzeciw. Rozważa też, które z nowych dogmatów promowanych w ostatnich latach mają podstawy naukowe i na czym one polegają, a które z nich są empirycznie bezpodstawne, czyli niezgodne z wiedzą naukową. Murray nie wyjaśnia jednak zawrotnego tempa, z jakim to szaleństwo się rozpowszechniło. Nie tłumaczy, dlaczego ten zwrot kulturowy okazał się tak potężny, z jakiego powodu obrodził w aż tyle rozgałęzień, będąc w stanie błyskawicznie penetrować tak wiele krajów i obszarów życia społecznego.

Podobnie jest z Cynicznymi teoriami. Autorzy tej książki wskazują, że, w przeciwieństwie do Las Vegas, „to, co dzieje się na uniwersytecie, na nim nie pozostaje. Uniwersytety są centrami kultury, instytutami badawczymi i salami edukacyjnymi. Kultura uniwersytecka dociera do szerszej kultury niemalże przez osmozę”3. Tak się dzieje, ale nie wszystkie produkty kultury uniwersyteckiej przenikają na zewnątrz z równą łatwością i szybkością. Przykładowo, zasady zdyscyplinowanego logicznego myślenia, zdrowego sceptycyzmu i dystansu poznawczego do szerszej kultury zawsze przenikały z trudem, nigdy nie rozlewając się niczym powódź, jak stało się z nurtem woke. W związku z tym należy uznać, że nie wystarcza samo akademickie pochodzenie pewnych koncepcji, by nadać im społeczną nośność.

Można argumentować, że dynamika rozpowszechniania się akademickich koncepcji zależy m.in. od łatwości zrozumienia danych idei w środowiskach osób słabiej wykształconych. Można też zwracać uwagę na to, jak nowe idee wchodzą w rezonans z lepiej lub gorzej uświadamianymi sobie przez ludzi potrzebami. Analizując losy różnych idei, nie można jednak pominąć innego czynnika, sprawczego tempa ich szerzenia się w tkance społecznej – interesów. Interesów jednostek, ale też dobrze zorganizowanych grup społecznych, zwanych grupami interesu. Kto w dzisiejszym świecie jest najlepiej zorganizowany i posiada największe zasoby? Są to kręgi właścicieli i topowych menadżerów wielkich korporacji. To właśnie w ich posiadaniu są instrumenty pozwalające uzyskiwać efekty paradoksalne: zamieniać ideologie szalone w nowe obowiązujące mierniki społecznej wrażliwości i moralności.

Człowiek sukcesu na tropie mistyfikacji

W momencie, gdy zadajemy sobie pytanie, jak to jest możliwe, że aż tak wielu wykształconych, inteligentnych ludzi w wielu wysoko rozwiniętych krajach w XX wieku otwarcie i głośno obstaje przy ideach, które nie tylko nie są potwierdzone przez badania naukowe, ale często są trudne do pogodzenia z poważną wiedzą naukową, na scenie pojawia się absolwent Uniwersytetu Harvarda, amerykański biznesmen hinduskiego pochodzenia – Vivek Ramaswamy. W roku 2021 publikuje książkę zatytułowaną Woke SA. Kulisy amerykańskiego przekrętu sprawiedliwości społecznej.

Opisuje zewnętrzny, biznesowy mechanizm zasilania kultury, dostarczania paliwa dla ekspansji idei woke. Bazując w znacznej mierze na wiedzy z pierwszej ręki, Ramaswamy udziela jasnej logicznie i przekonującej empirycznie odpowiedzi na pytanie o źródła oszałamiającego sukcesu różnych odmian ideologii przebudzenia.

Murray jest intelektualistą-gejem, którego książka zdemaskowała nadużycia ruchu LGBT+. Pluckrose i Lindsay to badacze uniwersyteccy obnażający nadużycia amerykańskiej Akademii. Natomiast Ramaswamy do niedawna był przedsiębiorcą, który odniósłszy sukces biznesowy, odsłonił mistyfikacje dzisiejszych – to biznesowo cynicznych, to kulturowo naiwnych – właścicieli korporacji i menadżerów wysokiego szczebla.

Wokeizm jako narzędzie maskowania interesów

Według Ramaswamy’ego nie zrozumiemy źródeł siły nurtu woke, jeśli nie przyjmiemy do wiadomości, że jest to ideologia, za pomocą której korporacje tworzą zasłonę dymną służącą maskowaniu brudnych interesów na wielką skalę. Kapitał, którego prominentni przedstawiciele przywdziewają lewicowe szatki, przedstawiając samych siebie jako heroldów postępu, opanowuje psychikę, a nawet dusze, zwłaszcza młodego pokolenia. Zapisuje młodych do obozu postępu tak zdefiniowanego, by podstawowy rdzeń korporacyjnych patologii – np. korumpowanie polityków – został uznany za drugorzędny w porównaniu przykładowo z niedostateczną reprezentacją „grup wykluczonych” w zarządach firm. W ten sposób faktyczne systemowe źródła trudnych społecznych problemów są usuwane poza radar opinii publicznej.

Ramaswamy argumentuje też, że mistyfikacją jest program zastąpienia kapitalizmu akcjonariuszy (shareholders, właścicieli) przez kapitalizm interesariuszy (stakeholders). Zwykle przez interesariuszy danej firmy rozumie się – poza jej właścicielami radą nadzorczą i zarządem – wszystkich w niej zatrudnionych, rynkowych kontrahentów, odbiorców/użytkowników dóbr dostarczanych przez firmę, a także wszystkich mieszkańców, na których życie obecność firmy wpływa – pozytywnie lub negatywnie.

Promowana jest narracja dla wielu na pierwszy rzut oka przekonująca: egoistyczny kapitalizm akcjonariuszy regulowany przez kryterium zysku trzeba zastąpić rzekomo prospołecznym kapitalizmem interesariuszy, głoszącym odpowiedzialność społeczną biznesu, troskę o różnorodność, o prawa grup najsłabszych oraz, oczywiście, o planetę.

Sztuczka polega na tym, jak podkreśla autor książki, że to działa inaczej, niż jest głoszone. O ile rozliczanie przez akcjonariuszy zarządów firm według kryterium zysku jest dość dobrze mierzalne, to interesariusze (a któż z nas nie należy do tego grona!) nie posiadają narzędzi kontroli porównywalnych do klasycznych procedur właścicielskich typu rada nadzorcza, walne zgromadzenie właścicieli, rachunek ekonomiczny itd. Zatem odwrotnie od deklarowanych celów, kapitalizm interesariuszy daje zarządom firm więcej swobody niż kapitalizm akcjonariuszy.

Zdaniem autora książki cała koncepcja kapitalizmu interesariuszy sprzężona z religią wokeizmu to w sumie ideologiczne narzędzie pozwalające największym właścicielom i menadżerom robić brudne interesy pod pozorem szlachetnego społecznego zaangażowania po stronie słabszych.

Jakie firmy są na czarnej liście autora książki? Między innymi Goldman Sachs, Volkswagen, L’Oréal, Coca-Cola, Amazon, Apple, Nike, Starbucks, Delta (linie lotnicze), BlackRock (wielonarodowa firma finansowo-inwestycyjna), Unilever. Wyjaśnijmy, że ta ostatnia w Polsce oferuje takie marki jak: Dove, Gorący Kubek, Domestos, Cif, Big Milk, Magnum, Ben & Jerry’s, Axe, Rexona.Vivek Ramaswamy wskazuje, że część z tych firm głoszących troskę o demokrację, prawa człowieka i sprawiedliwość społeczną chętnie korzysta jednak z inwestycji kapitałowych z Arabii Saudyjskiej oraz uzależniła się od wielkiego rynku Chin.

Co jest jeszcze nie w porządku z kapitalizmem interesariuszy? Ramaswamy odpowiada: „Udaje, że jest łagodniejszą formą kapitalizmu, ale w rzeczywistości to kapitalizm szalony: zachęca ludzi sukcesu do zagarniania coraz większej władzy w naszej demokracji”4.

Ramaswamy odsłania też pozorność i fałszywość ideologii różnorodności. Różnorodność głoszona przez wokeizm jest zredukowana do cech, jakie ktoś uzyskał dzięki swemu urodzeniu – płci, koloru skóry, niektórych typów niepełnosprawności. Wbrew deklaracjom tak praktykowana różnorodność wcale nie służy biznesowej kreatywności. Dopiero różnorodność stylów myślenia i doświadczenia życiowego ma faktyczny potencjał rozwojowy, gdyż postawienie na nią motywowałoby ludzi do pracy nad sobą. Dlatego w polityce zatrudnienia Vivek Ramaswamy proponuje odróżnić różnorodność, którą określa mianem skin-deep (głębokość skóry) od rzeczywistej różnorodności stylów myślenia. By spełnić wymogi tej pierwszej, wystarczy skupić się na odmienności genderowej, etnicznej i zatrudniać osoby niepełnosprawne. Ale żeby osiągnąć faktyczne zróżnicowanie stylów myślenia, trzeba w proces rekrutacji włożyć znacznie więcej wysiłku niż przy realizacji wytycznej: zatrudnijcie określoną liczbę kobiet.

Woke kontra demokracja

Gdyby efekty wokeizmu kończyły na sprawniejszym i bezczelniejszym wywłaszczaniu ludzi z pieniędzy pod płaszczykiem ideologii, nie stanowiłoby to jeszcze tak dużego problemu. Ramaswamy wskazuje, że dwa pozostałe pola korporacyjnego wywłaszczenia (wolność słowa i tożsamość) przynoszą niekorzystne skutki dla ładu demokratycznego. Powodują jego erozję.

Rzecz w tym, że firmy sponsorujące ideologię woke, czyli „podmioty nastawione na zysk, mają monopol na twierdzenie, co jest dobre, a co złe”5. Podmioty gospodarcze dokonują ideologicznej kolonizacji terenów w demokracji od dawna zastrzeżonych dla innych aktorów życia społecznego: kapłanów, nauczycieli, obywateli, polityków.

Zdaniem autora książki podmioty rządzone zasadami rachunku ekonomicznego nie powinny jednocześnie odgrywać roli arbitrów moralności, np. w kwestiach dopuszczalności aborcji czy małżeństw jednopłciowych. Do wiążących decyzji na temat wartości, według których winny żyć społeczeństwa, należy dochodzić poprzez demokratyczny dyskurs okresowo rozstrzygany przez decyzje wyborcze, a nie interwencje w procesy komunikacji społecznej i politycznej realizowane za pomocą zasobów korporacyjnych gigantów. Zasoby te bowiem pozwalają na „zakrzywienie” przestrzeni komunikacji społecznej powodujące, że istotne kwestie stają się niemal zupełnie niewidoczne, a sprawy trzeciorzędne nabierają wielkiego znaczenia.

Na tym destrukcyjny wpływ kultury woke na demokrację jednak się nie kończy.

Wokeizm jako religia

Woke żeruje na wewnętrznej niepewności milionów ludzi co do tego, kim w istocie jesteśmy. Rzecz jasna, niepewności te nie są wynalazkiem ostatnich czasów.

Już wieki temu kapitalistyczny rozwój przyczynił się do „odczarowania świata” (w sensie Maxa Webera) – czyli coraz głębszego wypłukiwania z treści ludzkich wyobrażeń tego, co święte oraz do ukazywania umownej natury instytucji społecznych. Ten postępujący przez stulecia proces odczarowania w ostatnich dekadach XX wieku został wzmocniony przez kulturowy, intelektualny nurt postmodernizmu. Z jednej strony postmodernizm trafnie zdiagnozował upadek tzw. wielkich narracji – całościowych, głównie religijnych ofert światopoglądowych – ale z drugiej sam przyczynił się do nasilenia negatywnych konsekwencji tego upadku. W coraz bardziej dynamicznym i złożonym świecie kolejne grupy ludzi znalazły się w rzeczywistości bez stabilnych i wyraźnych punktów odniesienia. Ponad dwadzieścia lat temu socjolog Zygmunt Bauman ujął to tak:

Jesteśmy rzuceni na środek morza bez map i kompasów, boje zatonęły albo ich nie widać – mamy tylko dwie możliwości: cieszyć się z zapierających dech wizji nowych odkryć przed nami albo drżeć ze strachu przed zatonięciem. Natomiast szukanie azylu w bezpiecznym porcie jest pozbawione realnych podstaw; można pójść o zakład, że to, co dzisiaj wygląda na spokojną przystań, szybko zostanie unowocześnione…6.

To paradoks historii, że kiedy całe pokolenia obywateli społeczeństw bogatego Zachodu zaczęły żyć w świecie nadmiaru tego, co materialne, jednocześnie nastąpił zanik tego, co duchowe. W tym kontekście wokeizm dla wielu okazał się kolejną modą-religią, która zastąpiła np. już niewydolną pod tym względem formację New Age.

Najwyraźniej ludzie żyjący w dostatku, czasem w istnym obłędzie konsumpcyjnym, potrzebują poczucia, że ich życie może służyć jednak jakiemuś dobru większemu niż jednostka ludzka. Kapitalistyczno-korporacyjny dynamizm najpierw odarł ludzi z duchowości, po drodze wzbogacając ich materialnie, a teraz przynosi im sztuczną świecką religię, która pełni podwójną funkcję: zaspokaja głód sensu, jednocześnie odwracając uwagę od rzeczywistych źródeł tego głodu.

Ramaswamy zalicza „przebudzenie” do religii nietolerancyjnych. Przemawiają za tym takie cechy kultury woke jak: dogmatyczne, pozbawione dystansu traktowanie swoich zasad/dogmatów i zwolenników; monopol na interpretowanie „prawd” wiary ograniczony do wąskiego grona guru tego ruchu; wyrzucanie z pracy „innowierców” i organizowanie akcji ich publicznego potępiania; szczególnie intensywne potępianie własnych odstępców.

„Kościół Różnorodności stał się zagrożeniem dla prawdziwej różnorodności myśli, a wszystko to w imię samej Różnorodności”7. Tam, gdzie osoba niewyznająca woke widzi np. zwykłe interakcje, zwolennik woke dostrzega mikroagresje. Tak jak chrześcijanin widzi rękę Boga w całym Stworzeniu, tak ktoś, kto jest woke, dostrzega działanie rąk władzy opartej na narzucaniu tożsamości wszędzie, gdzie tylko spojrzy.

Zgodnie ze światopoglądem woke urodzenie się białym, heteroseksualnym, mężczyzną lub – co gorsza – każdym z trzech naraz jest grzechem pierworodnym, za który trzeba odpokutowywać całe życie. Tak jak katolicy uważają, że odziedziczyliśmy grzechy Adama i Ewy, nawet jeśli nie zrobiliśmy nic złego, tak uczniowie wokeness sądzą, że odziedziczyliśmy grzechy Ojców Założycieli – mechanizm winy grupowej nazywa się po prostu rasizmem systemowym, a nie grzechem pierworodnym8.

Religia ta jest, podobnie jak inne, klasyczne religie, wielofunkcyjna. Z jednej strony dostarcza odpowiedzi na pytanie o cele życia, o wartości, jakimi należy się kierować. Z drugiej zaś pełni funkcję, którą marksiści rutynowo zarzucali religiom tradycyjnym: jest opium dla ludu. Wprowadza ludzi w przewlekły trans (por. wcześniejsze uwagi o szaleństwie), podczas którego żyje się w odmienionej rzeczywistości – za to w poczuciu słuszności i wyższości wynikającej z przebudzenia.

Dzięki zażywaniu tego ideowego opium przez masy korporacje zwiększają swoje zyski, samemu stając na czele antykorporacyjnej, ale w rzeczywistości bezzębnej krucjaty.

Tweet kluczem do książki, książka kluczem do tweetu

W grudniu 2022 roku, tj. ponad rok od wydania książki, którą trzymacie Państwo w ręku, Ramaswamy napisał na Twitterze:

Oto dwie największe koncentracje władzy korporacyjnej w historii ludzkości: (1) BlackRock, State Street i Vanguard, które koordynują działania w celu realizacji jednego programu politycznego oraz (2) wielkie firmy technologiczne koordynujące działania w celu uciszenia pewnego zestawu poglądów politycznych. Co najgorsze, są one ze sobą powiązane9.

Wpis ten jest tak brzemienny w treść, jak niniejsza książka. Jednak, by jego sens dobrze odkodować, książkę warto przeczytać. Dodam, że warto potraktować ów wpis jako informację i przestrogę zarazem.

Wymieniając trzy największe obecnie na świecie korporacje finansowo-inwestycyjne – BlackRock, State Street i Vanguard – Ramaswamy wskazuje, że nigdy w dziejach ludzkości nie miała miejsca tak ogromna koncentracja zasobów kapitałowych w rękach tak małej grupy osób. Z kolei firmy technologiczne, określane zwykle jako Big Tech, dokonały największej w historii ludzkości koncentracji zasobów informacyjnych. Uściślę, że mówiąc o zachodnim Big Techu, zwykle za najważniejsze uznaje się pięć firm tworzących tzw. grupę GAFAM – Google/Alphabet, Amazon, Facebook/ Meta, Apple, Microsoft.

Korporacje finansowe z punktu (1) w istotnej mierze wpływają na to, gdzie podążają pieniądze. Natomiast firmy technologiczne z punktu (2) w dużym stopniu decydują, gdzie przepływają informacje oraz jaka jest ich treść. W uproszczeniu można powiedzieć, że firmy z grupy (1) wskazują, kto będzie bogaty – albo dokładnej: kto będzie jeszcze bardziej bogaty; grupa GAFAM decyduje zaś, kto, o czym i jak będzie myślał, czy raczej odczuwał świat – gdyż informacje i bodźce promowane przez Big Tech w istotnej części mają charakter emocjonalny.

Ramaswamy tym wpisem zwraca uwagę, że dwa kluczowe dla rozwoju świata zasoby: kapitał i informacje/wiedza zostały poddane koncentracji, jakiej jeszcze w dziejach ludzkości nie było. Ale idzie dalej. Ta niebywała koncentracja umożliwia też coś znacznie bardziej niebezpiecznego dla ludzkości. Oto, zdaniem autora książki, potężne firmy finansowo-inwestycyjne koordynują swoje działania nie tylko w celach biznesowych, co byłoby zupełnie naturalne, ale także „w celu realizacji jednego programu politycznego”. Podkreślmy: jednego programu politycznego. Pomińmy kwestię tego, jaki to jest program – o tym więcej mówi cała książka.

Z punktu widzenia pomyślnego rozwoju ludzkości, tego, co można nazwać bezpieczeństwem cywilizacyjnym10, powinny nas niepokoić dwie kwestie. Po pierwsze, ludzkość (ujmowana jako całość) przez całą swoją historię rozwijała się w sposób pluralistyczny. Rozwój przebiegał ścieżkami odmiennych ideologii, filozofii, religii, obyczajów, etyk, ładów gospodarczych – słowem w ramach odmiennych i wewnętrznie zróżnicowanych cywilizacji.

Być może swoją dawną przewagę Zachód zawdzięczał mnogości form organizowania życia społecznego. Jak dotąd w nowożytnej historii Zachodu żaden podmiot władzy, żaden reżim, nawet najbardziej autorytarny, nie posiadał instrumentów pozwalających w sposób realistyczny inicjować wcielenia w życie jakiejś jednej trwale dominującej wizji politycznej. Dlaczego zatem obecnie próba wcielenia takiej jedynej wizji jednak może być postrzegana jako względnie realistyczna?

Zdaniem Viveka Ramaswamy’ego dzieje się tak dlatego, że realizacją wizji politycznej zajęły się dziś podmioty dotąd postrzegane jako nieuprawnione do tego typu działań: czyli grupa potężnych firm, które wchodzą w buty partii politycznych i kościołów.

Każdy program polityczny – nawet najbardziej konserwatywny – jest pewną wizją korekty aktualnego kształtu społecznego świata. Na gruncie założeń demokracji liberalnej przyjmuje się, że powinna ona być wykonywana w sposób jawny przez podmioty, które podlegają obywatelskiemu nadzorowi – m.in. przez zasadę transparentności i rozliczalności w trybie wyborczym. Gdy za politykę oraz korektę kultury i moralności zabiera się wielki biznes, to ze względu na swe gospodarcze usytuowanie w systemie nie podlega on demokratycznej rozliczalności.

Ale na tym nasza analiza twitterowego postu autora tej książki nie powinna się kończyć. Obok trzech wielkich firm finansowo-inwestycyjnych, mających realizować swoją jedną skoordynowaną agendę polityczną, autor zwraca też uwagę na Big Tech, firmy oferujące miliardom ludzi gigantyczne platformy: komunikacyjne – Facebook/Instagram, Google/YouTube; sprzedażowe – Amazon; sofware’owe – Microsoft. W grupie GAFAM jest też Apple. Ta ostatnia firma nastawiona jest na klientów z „górnej półki”, na elity pieniądza i wiedzy, którym dostarcza sprzęt (hardware) – telefony, tablety, komputery oraz software (tysiące aplikacji, muzykę i filmy). Apple sprzedaje prestiż, kształtuje gusty i marzenia elit.

Niezależnie od istotnych różnic między firmami grupy GAFAM tak się złożyło, że – mówi Vivek Ramaswamy – firmy te „przy okazji” działają wspólnie w celu „uciszenia pewnego zestawu poglądów politycznych”. Jakiego? Należy się domyślać, że tego, który podważałby „jeden program polityczny” realizowany przez giganty inwestycyjne z punktu (1) tweeta.

Mamy zatem dwie największe w dziejach ludzkości koncentracje władzy korporacyjnej – jedną finansową, drugą informacyjną – z których pierwsza realizuje jakiś program polityczny, a druga chroni ten program przed krytyką. W dodatku te dwie przebiegające na odrębnych biznesowo polach koncentracje zasobów są ze sobą powiązane. Na czym to wszystko dokładniej polega, co z tego wynika i jak ewentualnie można i należałoby się temu przeciwstawić – o tym właśnie jest książka Viveka Ramaswamy’ego.

Jeśli dla kogoś brzmi to zbyt zawile, niejasno albo nawet spiskowo, ale chciałby zrozumieć dogłębny sens, to… nie ma innej drogi – trzeba tę książkę przeczytać. A najlepiej przestudiować.

Książka i wspomniany tweet mówią o tym samym: niebezpiecznej, daleko posuniętej, historycznie bezprecedensowej, choć słabo dostrzeganej i jeszcze niezrozumianej asymetrii panowania w zakresie czterech społecznie kluczowych zasobów: bogactwa, wiedzy, władzy i wpływów. Znamienne jest, że asymetria ta rozwija się dzięki nie tylko przyzwoleniu, ale przy aktywnym zaangażowaniu środowisk deklarujących się jako antykapitalistyczne.

Co autor proponuje? Radzi: „najlepszym sposobem na to nie jest próba usunięcia samej kultury woke. Musimy raczej poważnie potraktować jej obawy i dać lepszą odpowiedź na nie niż wokeizm”11.

Pomysł, czym można zastąpić woke’owe opium dla ludu, należy już do Czytelników niniejszej książki. Propozycje jej autora ewentualnie mogą okazać się skuteczne w Ameryce. Nad rozwiązaniami dla Polski musimy popracować sami12.

prof. Andrzej Zybertowicz

WPROWADZENIE

Kompleks przemysłowy Woke

Nazywam się Vivek Ramaswamy i jestem zdrajcą swojej grupy społecznej.

W tej książce zamierzam przedstawić kilka kontrowersyjnych stwierdzeń, dlatego ważne, abyś, Czytelniku, najpierw dowiedział się nieco więcej o mnie. Moi rodzice czterdzieści lat temu wyemigrowali z Indii do południowo-zachodniego Ohio, gdzie się urodziłem. Nie byli zamożni. Chodziłem do szkoły publicznej, w której uczyły się dzieci pochodzące z trudnych środowisk. Po tym jak w ósmej klasie zostałem pobity przez pewnego ucznia, rodzice wysłali mnie do jezuickiej szkoły średniej, gdzie byłem jedynym hinduskim dzieckiem. Ukończyłem ją w 2003 roku i otrzymałem dyplom. Następnie poszedłem na Harvard, gdzie studiowałem biologię molekularną i uzyskałem najlepsze wyniki na roku. Zamiast zostać naukowcem akademickim, w 2007 roku dołączyłem do dużego funduszu hedgingowego i zacząłem inwestować w biotechnologie. Kilka lat później zostałem najmłodszym wspólnikiem w firmie.

W 2010 roku zapragnęłam studiować prawo, więc poszedłem na Yale i utrzymywałem się z pracy w funduszu. Po ukończeniu studiów prawniczych założyłem firmę biotechnologiczną o nazwie Roivant Sciences. Moim celem było rzucenie wyzwania biurokracji panującej w dużych firmach farmaceutycznych przy zastosowaniu nowego modelu biznesowego – w teorii wydawało się to łatwe. Zacząłem od opracowania leku na chorobę Alzheimera. To zaowocowało największą w tamtych czasach ofertą publiczną na rynku biotechnologicznym. Kilka lat później lek ten poniósł spektakularną porażkę, co bardzo mocno odczułem. Na szczęście firmie udało się przygotować przełomowe leki na inne choroby, które ostatecznie pomogły pacjentom. W międzyczasie byłem też współzałożycielem kilku firm technologicznych, z których jedną sprzedałem w 2009 roku, a druga szybko się obecnie rozwija. Dziś prowadzę działalność filantropijną w wielu przedsięwzięciach non-profit. Wiem, jak działa elitarny świat biznesu, a także elitarne środowisko akademickie i filantropia, ponieważ widziałem to na własne oczy.

Kiedyś uważałem, że korporacyjna biurokracja jest zła ze względu na jej nieefektywność. To prawda, ale nie to jest największym problemem. W najwyższych kręgach amerykańskich korporacji działa bowiem nowa, niewidzialna siła, która jest znacznie nikczemniejsza. To największe oszustwo naszych czasów – takie, które pozbawia cię nie tylko pieniędzy, ale także tożsamości i prawa głosu.

Oszustwo to działa jak magiczna sztuczka, co zostało dobrze podsumowane przez Michaela Caine’a w monologu otwierającym film Christophera Nolana Prestiż:

Każda wspaniała sztuczka magiczna składa się z trzech części lub aktów. Pierwsza część nosi tytuł Deklaracja. Magik pokazuje Ci coś zwyczajnego: talię kart, ptaka czy człowieka… Drugi akt to Zmiana. Magik bierze coś zwykłego i zmienia w coś niezwykłego. Ale to jeszcze nie powód do owacji. Nie wystarczy sprawić, by coś zniknęło, trzeba to jeszcze przywrócić. Dlatego każda sztuczka magiczna ma trzeci akt, najtrudniejszą część, tę, którą nazywamy Prestiżem1.

Sukces finansowy w dwudziestym pierwszym wieku w Ameryce polega na tych samych prostych czynnościach. Po pierwsze, Deklaracja: znajdujesz zwykły rynek, na którym zwykli ludzie sprzedają zwykłe rzeczy. Im prostsze, tym lepiej. Po drugie, Zmiana: znajdujesz arbitraż na tym rynku i wyciskasz z niego wszystko, co się da. Arbitraż to możliwość kupienia czegoś w danej cenie i natychmiastowego sprzedania drożej komuś innemu.

Gdyby to miała być publikacja o tym, jak szybko się wzbogacić, omówiłbym szczegółowo dwa pierwsze kroki. Celem tej książki jest jednak ujawnienie małego, brudnego sekretu leżącego u podstaw trzeciego etapu korporacyjnego działania Ameryki – jej Prestiżu. Oto, jak to funkcjonuje: „udawaj, że zależy Ci na czymś innym niż zysk i władza, właśnie po to, by zdobyć więcej każdego z nich”.

Wszyscy wielcy magicy opanowali sztukę odwracania uwagi – błyskające światła, dym, piękne kobiety na scenie. Dzisiejsi liderzy przemysłu robią to, gdy promują postępowe wartości w społeczeństwie. Taktyka ta jest o wiele niebezpieczniejsza dla Ameryki niż strategia dawnych wyzyskiwaczy: ich zasłona dymna w postaci dobroczynności zwiększa nie tylko ich siłę rynkową, lecz także poszerza władzę nad każdym innym aspektem naszego życia.

Jako młody kapitalista dwudziestego pierwszego wieku powinienem się zamknąć i być jak oni: nosić hipsterskie ciuchy, przewodzić innym, okazując wyćwiczoną wrażliwość, pochwalać różnorodność i poczucie przynależności oraz zastanawiać się na konferencjach w luksusowych ośrodkach narciarskich, jak uczynić świat lepszym miejscem. Niezły kit.

Najważniejszą częścią tej sztuczki było zachowanie milczenia. Teraz łamię te zasady, odsłaniając kurtynę i pokazując, co tak naprawdę dzieje się w salach posiedzeń zarządów korporacji w całej Ameryce.

Dlaczego to robię? Mam dość gry amerykańskich korporacji, które udają, że dbają o sprawiedliwość, byle tylko zarobić pieniądze. Po cichu sieje to spustoszenie w amerykańskiej demokracji. Ta sytuacja powoduje, że o tym, co jest dobre dla naszego społeczeństwa, decyduje niewielka grupa inwestorów i prezesów firm, a nie – procedury naszej demokracji. Ten nowy trend doprowadził do poważnej zmiany kulturowej w Ameryce. To nie tylko rujnowanie firm. To polaryzacja naszej polityki. To skłócanie naszego kraju aż do momentu osiągnięcia punktu krytycznego. Najgorszy w tym wszystkim jest fakt, że władza wyznaczająca amerykańskie wartości jest skoncentrowana w rękach małej grupy kapitalistów, a nie – ogółu obywateli, do których należy prowadzenie dialogu o wartościach społecznych. To nie jest Ameryka, lecz jej wypaczenie.

Wokeness przekształcił amerykański kapitalizm na swój własny obraz. Mówienie o byciu „woke” stało się dziś swego rodzaju terminem zbiorczym dla postępowej polityki tożsamości. Wyrażenie „stay woke” było od czasu do czasu używane przez czarnoskórych2 działaczy na rzecz praw obywatelskich w ciągu ostatnich kilku dekad, ale prawdziwą popularność zyskał dopiero niedawno, gdy czarni protestujący uczynili z niego hasło przewodnie podczas protestów w Ferguson w odpowiedzi na śmiertelne postrzelenie Michaela Browna przez policjanta3.

W dzisiejszych czasach biali działacze postępowi przywłaszczyli sobie hasło „stay woke” jako termin ogólny, odnoszący się do bycia świadomym wszystkich niesprawiedliwości związanych z tożsamością. Tak więc o ile „stay woke” na początku było komentarzem, który czarnoskórzy wypowiadali, aby przypomnieć innym i sobie o konieczności zachowania czujności wobec rasizmu, o tyle teraz byłoby zupełnie normalne, gdyby biali mieszkańcy przedmieść mówili to, aby przypomnieć sobie i innym o uważaniu na ewentualne mikroagresje wobec, powiedzmy, osób transseksualnych – na przykład przypadkowe nazwanie kogoś imieniem sprzed dokonania operacji korekty płci. W terminologii woke ta zakazana praktyka byłaby określana „deadnamingiem”, a „mikroagresja” oznacza drobną obrazę, która wyrządza dużą krzywdę, jeśli dochodzi do niej powszechnie. Gdy ktoś dopuścił się mikroagresji wobec czarnoskórych osób transpłciowych, wkraczamy w świat „intersekcjonalności”, gdzie polityka tożsamości jest stosowana wobec kogoś, kto ma krzyżujące się tożsamości mniejszościowe, a jej zasady stają się skomplikowane. Bycie woke oznacza przebudzenie się do tych niewidzialnych struktur władzy, które rządzą społecznym wszechświatem.

Zagubiony? Nie jesteś w tym sam. Zasadniczo bycie woke oznacza obsesję na punkcie rasy, płci i orientacji seksualnej. Może też dotyczyć zmian klimatu. To najlepsza definicja, jaką mogę podać. Obecnie coraz więcej osób staje się woke, mimo że pokolenia liderów ruchów praw obywatelskich uczyły nas, by nie skupiać się na rasie czy płci. A teraz kapitalizm też próbuje dostosować się do idei „stay woke”.

Kiedy korporacje odkryły wokeness, stało się to, co nieuniknione: wykorzystały go do zarabiania pieniędzy.

Pomyślmy o Nieustraszonej Dziewczynce – posągu przedstawiającym małą dziewczynkę, która pewnego dnia nagle pojawiła się w Nowym Jorku, aby zmierzyć wzrokiem ikoniczny posąg byka z Wall Street. Było to najwyraźniej rzucenie wyzwania Wall Street, aby promować różnorodność płci. Na tabliczce u stóp Nieustraszonej Dziewczynki widniał napis: „Poznaj przywódczą siłę kobiet. ONA robi różnicę”. Feministki były zachwycone. O co chodziło? Nazwa „ONA” odnosiła się nie tylko do Nieustraszonej Dziewczynki, ale także do notowanego na giełdzie Nasdaq funduszu ETF, który prezesi giełdy, State Street Global Advisors, chcieli, aby ludzie kupowali. State Street walczyło z pozwem pracownic, które twierdziły, że firma wynagradza je gorzej niż mężczyzn. Zamiast płacić kobietom tyle samo, firma State Street zrobiła dla nich pomnik. Nieustraszona Dziewczynka była pozycją w budżecie reklamowym.

Nie wystarczy jednak wydać pieniądze na sztuczkę PR-ową. Żaden kapitalista by temu nie przyklasnął. Pieniądze muszą się zwrócić. W swoim ostatnim akcie, w Prestiżu, State Street pozywa twórczynię statuetki, Kristen Visbal, i stwierdza, że ponieważ wykonała trzy nieautoryzowane reprodukcje Nieustraszonej Dziewczynki, zaszkodziła globalnej kampanii firmy wspierającej przywództwo kobiet i różnorodność płci. Mistrzowskie rozegranie samej sztuczki. Niektóre feministki nadal uwielbiają Nieustraszoną Dziewczynkę. Wątpię, aby wiele z nich wiedziało o funduszu ETF lub o opłatach pobieranych przez State Street. Teraz Nieustraszona Dziewczynka stoi wyprostowana naprzeciw nowojorskiej giełdy. Tak, ONA robi różnicę – w ostatecznym rozrachunku.

Istotną częścią korporacyjnego wokeness jest ten ruch wzięty niemal jak z ju-jitsu, w którym wielki biznes zorientował się, że może zarabiać pieniądze na krytykowaniu samego siebie. Najpierw zaczynasz wychwalać różnorodność płci. Później krytykujesz jej brak na Wall Street, mimo że sam jesteś stamtąd. W końcu Wall Street w jakiś sposób zostaje liderem w walce z wielkimi korporacjami. Nagle staje się strażnikiem samego siebie, a co więcej, może otrzymać za to wynagrodzenie.

Szczerzy liberałowie dają się zwieść swojej miłości do walki o słuszną sprawę. Konserwatyści nabierają się na slogany, które zapamiętali kilkadziesiąt lat temu – takie jak „rynek nie może się pomylić” – nie dostrzegając, że wolny rynek, który mają w głowie, tak naprawdę dziś nie istnieje. I bum! Obie strony są ślepe na stopniowy rozwój Lewiatana XXI wieku, który jest o wiele potężniejszy niż to, co Thomas Hobbes wyobrażał sobie prawie cztery wieki temu.

Ten nowy Lewiatan przemysłu woke przejmuje władzę, skłócając nas wzajemnie. Kiedy korporacje mówią nam, jakie wartości społeczne mamy przyjąć, biorą Amerykę jako całość i dzielą nas na plemiona. To ułatwia im zarobienie dolarka, ale także skłania nas do przyjmowania nowych tożsamości opartych na powierzchownych cechach charakteru i marnych celach społecznych, które wypierają naszą głębszą wspólną tożsamość jako Amerykanów.

Korporacje zwyciężają. Aktywiści woke wygrywają. Celebryci odnoszą zwycięstwo. Nawet Komunistyczna Partia Chin znajduje sposób na to, by zwyciężyć (więcej na ten temat później). Ale przegranymi w tej grze są Amerykanie, nasze wydrążone instytucje i sama amerykańska demokracja. Obalenie Ameryki przez tę nową formę kapitalizmu to nie tylko usterka; jak mówią w Dolinie Krzemowej – to stała cecha.

Ta książka dokładnie pokazuje, jak doszło do tej katastrofy i co możemy zrobić, aby to zatrzymać. Nie jestem dziennikarzem relacjonującym wyniki moich dociekań. To sprawy, z którymi zetknąłem się osobiście w ciągu ostatnich piętnastu lat pracy w środowisku akademickim i biznesowym. Widziałem, jak ta gra jest prowadzona. Teraz zabieram Cię za kulisy, aby pokazać, jak to wygląda.

W początkowych rozdziałach tej książki ujawniam, w jaki sposób kompleks przemysłowy woke zabiera Ci pieniądze. Następnie pokazuję, jak wielki biznes, skorumpowani krajowi politycy oraz autokratyczni dyktatorzy za granicą zmawiają się, by pozbawić Cię prawa do wypowiedzi i głosowania w naszej demokracji. Pod szyldem „kapitalizmu interesariuszy” dyrektorzy generalni i wielcy inwestorzy współpracują z ideologicznymi aktywistami w celu wprowadzenia w życie radykalnych programów, których nigdy nie udałoby im się uchwalić w Kongresie. Na koniec ujawniam, w jaki sposób aktorzy na tej scenie dokonują czegoś najbardziej szkodliwego: odbierają nam naszą wspólną amerykańską tożsamość. Kultura woke przedstawia nową teorię tego, kim jesteś jako osoba, redukuje Cię do cech dziedzicznych i neguje Twój status wolnej jednostki. Do propagowania tej nowej teorii wykorzystuje się potężne korporacje, które wraz z całą siłą nowoczesnego kapitalizmu za tym stoją.

Antidotum nie polega na bezpośrednim zwalczaniu wokeness. Nie może tak być, bo to jest z góry skazane na porażkę. Zostaniesz wykluczony, zanim w ogóle się z tym zmierzysz. Prawdziwym rozwiązaniem jest stopniowe odbudowywanie wizji wspólnej amerykańskiej tożsamości, która jest tak głęboka i silna, że sprowadza wokeizm do rangi czegoś nieistotnego, i która nie pozostawia nas już podatnymi na podziały dokonywane przez korporacyjne elity dla ich własnych korzyści. Współczesny kompleks przemysłowy woke żeruje na naszych wewnętrznych niepewnościach co do tego, kim naprawdę jesteśmy jako jednostki i jako naród, mieszając moralność z komercją. Na krótką metę może to uczynić nas lepszymi konsumentami, ale w ostatecznym rozrachunku pogarsza naszą sytuację jako obywateli.

Zakazanie szkodliwych działań korporacji nie stanowi ostatecznego rozwiązania. Odpowiedzią jest raczej ciężka praca polegająca na odkrywaniu na nowo tego, kim naprawdę jesteśmy.

Na początku roku pisanie książki zmusiło mnie do ponownego odkrycia, kim jestem. Szóstego stycznia 2021 roku rozwścieczony tłum szturmuje Kapitol Stanów Zjednoczonych, gdy Kongres zbiera się, aby zatwierdzić wyniki wyborów prezydenckich w 2020 roku. To była hańba i plama na naszej historii. Kiedy to oglądałem, wstydziłem się za nasz naród. Sprawiło to, że chciałem się stać lepszym Amerykaninem.

Jednak jeszcze bardziej zaniepokoiły mnie wydarzenia po zamieszkach na Kapitolu. W ciągu następnych dni Dolina Krzemowa zwarła szeregi i usunęła konta nie tylko osób, które brały udział w tych wydarzeniach, ale także zwykłych konserwatystów z całego kraju. Firmy z branży mediów społecznościowych, te zajmujące się przetwarzaniem płatności, wynajmujące domy i wiele innych, działały w sposób jednomyślny. Była to ideologiczna czystka w iście sowieckim stylu, która odbywała się na oczach wszystkich, właśnie tu, w Ameryce, z tą różnicą, że carem tej cenzury nie był rząd ani prywatne przedsiębiorstwo. Była to raczej zupełnie nowa bestia, przerażająca hybryda obu tych stworów.

Jako obywatel nie mogłem tego przełknąć. Na łamach „The Wall Street Journal” argumentowałem, wraz z moim byłym wykładowcą – profesorem prawa, że firmy takie jak Twitter i Facebook są związane pierwszą poprawką i łamią prawo, gdy angażują się w selektywną cenzurę polityczną4. Dzieje się tak dlatego, że firmy Big Tech, w przeciwieństwie do zwykłych wydawców, korzystają ze specjalnego prawa federalnego, które chroni je w pewien sposób, ale także zobowiązuje do przestrzegania konstytucji.

Nie mogłem przewidzieć tego, co nastąpiło. Dwóch doradców z mojej firmy od razu zrezygnowało z pracy. „Proszę o natychmiastowe usunięcie mojego nazwiska ze wszystkich wewnętrznych i publicznych materiałów informujących lub sugerujących związek z firmą Roivant lub jakimikolwiek jej podmiotami zależnymi i stowarzyszonymi” – napisał jeden z nich. „Składam rezygnację ze skutkiem natychmiastowym” – napisał inny. „Wychowano mnie tak, by ponad wszystko cenić sprawiedliwość społeczną i działania na rzecz większego dobra”. Trzeci doradca wysłał mi SMS o następującej treści: „Jestem głęboko rozczarowany… Twoje komentarze na temat prawicowych mediów są głęboko niepokojące”.

To nie dotyczy wyłącznie moich doradców. Bliscy przyjaciele dzwonili, żeby powiedzieć, jak bardzo są mną rozczarowani. Jeden z nich prosił przez telefon: „Moi znajomi zarobili pieniądze, inwestując w waszą firmę. Nie niszcz im tego”. Pewna moja była kierowniczka z oczami pełnymi łez powiedziała: „Vivek, pokładałam w Tobie tak wielkie nadzieje. Co się z Tobą stało?”. Wielu moich pracowników również było wzburzonych, jednak nawet wtedy niektórzy wysłali mi prywatnie e-maile, w których wyrazili swoje wsparcie.

Ale było w tym coś osobliwego. Osiem miesięcy wcześniej moi doradcy i przyjaciele byli wobec mnie coraz bardziej niecierpliwi z innego powodu. Po tragicznej śmierci George’a Floyda z rąk policjanta wiosną 2020 roku naciskali, żebym zaangażował się w kwestię systemowego rasizmu. Uważali, że nie zrobiłem wystarczająco dużo, aby go potępić. Najwyraźniej stanowisko prezesa wymagało ode mnie, abym czasami wypowiadał się na tematy polityczne, a innym razem milczał.

Jako prezes musiałem skutecznie kierować firmą, której działalność koncentruje się na opracowywaniu leków, bez mieszania się w sprawy polityczne. Jednak jako obywatel czułem się zmuszony do mówienia o niebezpieczeństwach kapitalizmu woke. Starałem się nie wykorzystywać mojej firmy jako platformy do narzucania innym swoich poglądów. W końcu jednak musiałem przyznać, że nie jestem w stanie sprostać żadnemu z tych wyzwań, gdy próbuję radzić sobie z obydwoma naraz.

Ostatecznie zdecydowałem się przejść od słów do czynów. Nie było to łatwe, ale w styczniu 2021 roku ustąpiłem ze stanowiska dyrektora generalnego mojej firmy, siedem lat po jej założeniu, i przekazałem to stanowisko osobie, która miała do tego najlepsze kwalifikacje – naszemu wieloletniemu dyrektorowi finansowemu, którego poglądy polityczne nie mogłyby być odmienne od moich. Jest liberałem. Jest też błyskotliwy. W dniu, w którym mianowałem go na to stanowisko, powiedziałem, że będzie się wypowiadał w imieniu firmy w przyszłości, i mówiłem to na serio.

W tej decyzji była pewna ironia. Kiedy sprzyjający lewicy prezesi firm, tacy jak Marc Benioff, piszą książki o swoich poglądach na biznes i politykę, wcale nie szkodzi to ich firmom. Wydaje się, że raczej im pomaga. Ale moja sytuacja była inna. W siedzibie firmy, gdy wyjaśniałem moją decyzję o ustąpieniu, powiedziałem, że w celu ochrony firmy ważne jest, by oddzielić moje osobiste opinie jako obywatela od oficjalnego stanowiska firmy. Nikt nie był zdezorientowany.

Uważam, że w Ameryce obowiązują podwójne standardy, ale ostatecznie nie wycofałem się z kierowania firmą, dlatego że obawiałem się możliwej burzy. Zrobiłem to, ponieważ moje własne przekonania mówiły mi, że muszę oddzielać biznes od polityki.

Dobrym barometrem zdrowej kondycji każdej demokracji jest odsetek ludzi, którzy są skłonni publicznie powiedzieć, w co naprawdę wierzą. Jako naród wypadamy w tej dziedzinie dość słabo, a jedynym sposobem, aby to naprawić, jest to, by ponownie zacząć mówić otwarcie. Nie mogłem tego robić jako prezes, ale teraz mogę jako zwykły obywatel. Mam nadzieję, że niektórzy z Was uznają to, co mam do powiedzenia, za wartościowe.

Dziękuję Grzegorzowi Lewickiemu i Janowi Waszewskiemu za cenne uwagi do wcześniejszej wersji niniejszego tekstu.

ROZDZIAŁ 1

Zasada Goldmana

Jedenz moich ulubionych odcinków serialu South Park to ten, w którym dwóch nieuczciwych ludzi próbuje sprzedać mieszkańcom South Park, należącym do mniej zamożnej klasy średniej, tandetne mieszkania wakacyjne w miasteczku narciarskim „Asspen”. Ich sposób sprzedaży jest prosty: „Spróbuj powiedzieć: »Mam swoje małe miejsce w Asspen«. Te słowa same płyną z ust, czyż nie?”. Koniec końców mieszkańcy otwierają swoje książeczki czekowe1.

Dokładnie to samo się działo, gdy rekruterzy z Goldman Sachs pojawiali się na kampusach Ivy League początkiem XXI wieku. Nie dołączałeś latem do Goldmana jako stażysta, aby otrzymywać 1500 dolarów tygodniowo, choć samo to nie było złe. Albo by otrzymać ofertę pracy za 65 tysięcy dolarów rocznie w pełnym wymiarze czasowym trwającym ponad 100 godzin tygodniowo. Robiłeś to dla przywileju powiedzenia: „Pracuję w Goldman Sachs”. Było coś odurzającego w zatrudnieniu w najbardziej elitarnej instytucji finansowej w Ameryce. W tamtych czasach dla analityków z Goldmana radość, jaką dawało mówienie, że się tam pracowało, była odpowiednikiem tego, co czują dzisiejsi absolwenci, gdy mówią, że pracują dla „funduszu społecznego” lub „start-upu z branży czystych technologii w Dolinie Krzemowej”.

Wiosną 2006 roku byłem dwudziestoletnim studentem Harvard College i dałem się nabrać na tę sztuczkę. Tego lata rozpocząłem pracę w Goldman Sachs jako stażysta.

Pod koniec czerwca wiedziałem, że popełniłem straszny błąd. Ludzie chodzili po Goldman Sachs w wypolerowanych, czarnych skórzanych butach, wyprasowanych koszulach i krawatach Hugo Bossa. Zostałem przydzielony do pracy w prestiżowym wówczas dziale inwestycyjnym firmy, gdzie istota pracy nie różniła się zbytnio od tego, co w poprzednim roku wyjaśnił mi mój szef z funduszu hedgingowego: zamienić stos pieniędzy w jeszcze większy stos pieniędzy. Jednak realizowaliśmy tę misję w bardziej elegancki sposób.

Dyrektorzy zarządzający w Goldmanie – szefowie na szczycie łańcucha pokarmowego – nosili tanie zegarki cyfrowe z czarnymi gumowymi paskami na nadgarstkach, wyraźnie kontrastujące z ich drogimi koszulami szytymi na miarę. To była niepisana tradycja w Goldmanie.

Jeden z wielu wiceprezesów, który pracował w boksie naprzeciwko mojego, robił rozgardiasz za każdym razem, gdy musiał skorzystać z toalety. Zarówno szybko wychodził zza swojego biurka, jak i wracał do niego tak, aby pokazać wszystkim, jak bardzo jest zajęty. Tylko ja miałem bezpośredni widok na ekran jego komputera. Zazwyczaj przeglądał różne informacyjne strony internetowe. Po sześciu tygodniach stażu nie nauczyłem się ani jednej rzeczy – otrzymałem jedynie uprzejmą sugestię ze strony przełożonych, żebym nosił ładniejsze buty do biura.

Typowym wydarzeniem dla Goldman Sachs latem, kiedy tam pracowałem, nie był turniej pokerowy na wystawnym rejsie statkiem, po którym następowała rozpustna noc w klubie, jak to miało miejsce w bardziej ekscentrycznej firmie, w której byłem zatrudniony poprzedniego lata. Był to raczej „dzień służby”, w którym należało założyć T-shirt i spodenki, a następnie poświęcić czas na pracę na rzecz społeczności. W 2006 roku polegało to na sadzeniu drzew w ogrodzie w Harlemie. Ówczesny współprowadzący grupę miał pełnić funkcję lidera.

Ucieszyła mnie perspektywa spędzenia całego dnia z dala od biur Goldmana. Kiedy jednak pojawiłem się w parku w Harlemie, niewielu moich kolegów wydawało się zainteresowanych… cóż, sadzeniem drzew. Analitycy etatowi dzielili się biurowymi ploteczkami ze stażystami. Wiceprezydenci prześcigali się w przytaczaniu wojennych opowieści o transakcjach inwestycyjnych. I oczywiście nigdzie nie było widać kierownika grupy.

Praca miała trwać cały dzień, ale po godzinie zauważyłem, że tak naprawdę niewiele zostało zrobione. Jakby na zawołanie jeden z kierowników grupy pojawił się godzinę później – w garniturze o wąskim kroju i butach od Gucciego. Rozmowy między pozostałymi członkami zespołu ucichły, ponieważ czekaliśmy na to, co chce przekazać.

„W porządku, chłopaki” – powiedział z ponurą miną, jakby miał zamiar zdyscyplinować zespół. W powietrzu można było wyczuć napięcie. I wtedy przełamał lody: „Zróbmy sobie kilka zdjęć i wynośmy się stąd!”. Cała grupa wybuchła śmiechem. W ciągu kilku minut opuściliśmy to miejsce. Nie posadzono żadnych drzew. Pół godziny później wygodnie usiedliśmy w pobliskim barze, który był dobrze przygotowany na nasze przybycie – na stołach stały dzbany z piwem.

Zwróciłem się do jednego z młodszych współpracowników siedzących obok mnie przy barze. Zauważyłem, że jeśli chcemy mieć „dzień integracyjny”, to powinniśmy go tak nazwać, a nie – „dzień służby”.

Zaśmiał się i powiedział z niechęcią: „Słuchaj, po prostu rób, co mówi szef”. Po czym dodał żartobliwie: „Słyszałeś kiedyś o Złotej Zasadzie?”. „Traktuj innych tak, jak sam chciałbyś być traktowany” – odparłem. „Źle” – odpowiedział. „Kto ma złoto, ten ustala zasady”. Nazwałem to zasadą Goldmana. Mimo wszystko tamtego lata nauczyłem się czegoś wartościowego.

Niemal półtorej dekady po tym, jak dowiedziałem się, że kto ma złoto, ten ustala reguły, zasada Goldmana zyskała na znaczeniu. W styczniu 2020 roku na Światowym Forum Ekonomicznym w Davos David Solomon, prezes Goldman

Sachs, oświadczył, że firma odmówi wprowadzenia na giełdę spółek, jeśli w ich zarządach nie będzie co najmniej jednego „różnorodnego” członka. Nie sprecyzował, kogo zalicza się do tego grona, powiedział jedynie, że „skupia się na kobietach”. Bank stwierdził, że „decyzja ta ma swoje korzenie przede wszystkim w naszym przekonaniu, że firmy, w których kadra kierownicza jest zróżnicowana, osiągają lepsze wyniki” oraz że taka różnorodność w zarządzie „zmniejsza ryzyko grupowego myślenia”.

Osobiście uważam, że najlepszym sposobem na osiągnięcie różnorodności myśli wśród członków zarządu firmy jest – po prostu – sprawdzanie kandydatów pod tym kątem, a nie koncentrowanie się na różnorodności ich cech odziedziczonych genetycznie. Nie to jednak najbardziej zaniepokoiło mnie w komunikacie Goldmana. Większy problem polegał na tym, że jego oświadczenie wcale nie dotyczyło różnorodności. Chodziło o korporacyjny oportunizm: przejęcie już popularnej wartości społecznej i umieszczenie na niej w widocznym miejscu logo Goldman Sachs. To była tylko zaktualizowana wersja udawania, że sadzi się drzewa w Harlemie.

Moment wydania oświadczenia przez Goldmana był wymowny. Rok wcześniej w zarządach spółek z indeksu S&P 500 około połowa wolnych miejsc przypadła kobietom. W lipcu 2019 roku do ostatniego w pełni męskiego zarządu w indeksie S&P 500 dołączyła kobieta. Innymi słowy, każda firma z indeksu S&P 500 stosowała się do standardów różnorodności Goldmana na długo przed tą deklaracją. Ogłoszenie Goldmana nie stanowiło raczej przykładu odwagi; był to po prostu idealny sposób na zdobycie uznania bez podejmowania realnego ryzyka. Kolejny świetny dla Goldman Sachs zwrot z inwestycji skorygowany o ryzyko.

Wyczucie czasu było nienaganne także pod innym względem. Jego proklamacja dotycząca przestrzegania różnorodności znalazła się na pierwszych stronach gazet z powodu dużo mniej szlachetnego wydarzenia: Goldman właśnie zgodził się zapłacić 5 miliardów dolarów grzywny rządom na całym świecie za rolę, jaką odegrał w systemie okradającym Malezyjczyków na miliardy2. W aferze znanej jako skandal 1MDB Goldman zapłacił ponad miliard dolarów łapówek, aby zdobyć pracę przy zbieraniu pieniędzy dla funduszu 1Malaysia Development Berhad, który miał rzekomo finansować publiczne projekty rozwojowe. W rzeczywistości Goldman umyślnie przymknął oko na to, że skorumpowani urzędnicy malezyjscy natychmiast zamienili fundusz w swoją prywatną skarbonkę, kupując dzieła sztuki i biżuterię. Część z tych pieniędzy dosłownie posłużyła do sfinansowania filmu Wilk z Wall Street3.

Wysiłki Goldmana, by zmienić narrację, nie pozostały niezauważone. Jak stwierdził jeden z użytkowników Reddita na słynnym już forum WallStreetBets: „Chcą mieć pewność, że w każdej ofercie publicznej, którą wprowadzają na rynek, w zarządzie spółki zasiada osoba rasy brązowej lub czarnej, ale nie mają nic przeciwko okradaniu milionów Malezyjczyków poprzez tworzenie funduszu na kolekcjonowanie biżuterii i zakup prywatnego odrzutowca przez potentata naftowego”4,5. Cóż, to prawda. Witajcie w kompleksie przemysłowym woke.

Duże banki, takie jak Goldman Sachs, szczególnie dobrze radzą sobie z zabawą w oświeconego kapitalistę. W rzeczywistości jednak do 2020 roku był to dominujący model biznesu w korporacjach amerykańskich. Kapitalizm interesariuszy – modna koncepcja, zgodnie z którą firmy powinny służyć nie tylko swoim udziałowcom, ale także innym interesom i całemu społeczeństwu – nie był już wyłącznie na fali wznoszącej. Został uznany za filozofię rządzącą wielkim biznesem w Ameryce.

Pod koniec 2018 roku Business Roundtable, czołowa grupa lobbystyczna zrzeszająca największe amerykańskie korporacje, unieważniła oświadczenie polityczne sprzed dwudziestu dwóch lat, zgodnie z którym nadrzędnym celem korporacji jest służenie swoim udziałowcom. W jego miejsce 181 członków podpisało i wydało zobowiązanie do prowadzenia swoich firm z korzyścią dla wszystkich interesariuszy – nie tylko udziałowców, lecz także klientów, dostawców, pracowników i społeczności. „Kapitalizm wielopodmiotowy jest odpowiedzią – w ujęciu holistycznym – na nasze wyzwania” – powiedział Doug McMillon, dyrektor generalny Walmartu i przewodniczący Business Roundtable6.

W następnych latach członkowie zarządu Business Roundtable skrupulatnie powtarzali swój nowy katechizm. „W sposób szczególny doceniamy nową definicję korporacji i krytyczny sposób myślenia, jaki reprezentuje ona dla biznesu” – powiedziała Beth Ford, dyrektor generalny Land O’Lakes. „Rola biznesu jest większa niż i tak już wysokie wymagania związane z dostarczaniem wartości tym, którzy kupują nasze produkty i usługi” – powiedział Scott Stephenson, dyrektor generalny Verisk Analytics.

„Verisk jest miejscem pracy sprzyjającym integracji, ceniącym różnorodność i [odmienne] perspektywy”. Oczywiście, „różnorodność i perspektywy” to coś innego niż różnorodność perspektyw7. Larry Fink, prezes BlackRock, największej firmy inwestycyjnej na świecie, wystosował list otwarty do prezesów, w którym opisuje „Radę Standardów Rachunkowości Zrównoważonego Rozwoju”, która zajęłaby się takimi kwestiami jak praktyki pracy, różnorodność pracowników czy zmiany klimatyczne. W ślad za nim poszło wiele innych osób.

Jeśli przełom dekad był punktem zwrotnym, to zabójstwo czarnego mężczyzny George’a Floyda z rąk białego policjanta, w maju 2020 roku, przerwało tamę. Firmy, takie jak Apple, Uber czy Novartis, wydały obszerne oświadczenia popierające ruch Black Lives Matter (BLM). Zaskakującym zwrotem akcji było to, że L’Oréal ponownie zatrudniło modelkę, którą wcześniej zwolniło za jej komentarze na temat „rasowej przemocy białych ludzi”. Szanowane firmy, takie jak Coca-Cola, wdrożyły programy korporacyjne uczące pracowników, jak „być mniej białym” oraz że „bycie mniej białym oznacza bycie mniej opresyjnym, mniej aroganckim, mniej samozadowolonym, mniej defensywnym, bardziej pokornym”, a także że „biali ludzie są socjalizowani w taki sposób, by czuć, że są z natury lepsi, ponieważ są biali”8. Starbucks zapowiedział, że wprowadzi obowiązek szkolenia kadry kierowniczej w zakresie przeciwdziałania uprzedzeniom i uzależni wysokość ich wynagrodzenia od zwiększenia reprezentacji mniejszości wśród swoich pracowników.

W 2021 roku tego trendu nie można było zatrzymać. W odpowiedzi na nowe zasady głosowania w Georgii w tym roku dyrektor generalny Delty oświadczył, że „ostateczny projekt ustawy jest nie do przyjęcia i nie odpowiada wartościom Delty”, nie wyjaśniając, dlaczego Amerykanów miałoby obchodzić, czy prawo wyborcze odpowiada wartościom wyznawanym przez firmę lotniczą9. Prezes Coca-Coli dodał: „Koncentrujemy się teraz na wspieraniu ustawodawstwa federalnego, które chroni prawo do głosowania i przeciwdziała prześladowaniu wyborców w całym kraju”, co brzmiało bardziej jak oświadczenie Super PAC niż producenta napojów gazowanych10. Liderzy branży biotechnologicznej wezwali dyrektorów generalnych do „aktywnego rozważenia alternatywnych rozwiązań odnośnie do inwestowania w stanach, które wprowadziły ustawy ograniczające prawo do głosowania” oraz do „organizowania konferencji i ważnych spotkań w innych miejscach”11. Setki firm wydało podobne oświadczenia.

Piętnaście lat temu kapitalizm interesariuszy mógł stanowić wyzwanie dla systemu. Dziś jest to system, a jego tolerancja dla odmiennych poglądów zanika. Al Gore oświadczył niedawno, że kapitalizm interesariuszy to „sprawdzony model dla biznesu” i dyrektorzy korporacji, którzy nie podejmą odpowiednich działań, mogą zostać pozwani do sądu za naruszenie swoich obowiązków powierniczych12. Marc Benioff, miliarder i założyciel firmy Salesforce, ogłosił, że kapitalizm akcjonariuszy jest „martwy”13. Politycy z obu stron, od Elizabeth Warren po Marco Rubio, hołdują tej modzie. Dziś sprawa jest w zasadzie zamknięta. W 2018 roku publicysta „The New York Timesa” Ross Douthat nazwał ten trend „woke capitalism”14. Nazywam to „Wokenomics” – nowy model ekonomiczny, który wnosi wartości woke do wielkiego biznesu.

Pod koniec 2020 roku – w 50. rocznicę słynnej obrony kapitalizmu akcjonariuszy przez Miltona Friedmana w 1970 roku – kilku ekonomistów podjęło nieśmiałą, ostatnią próbę przeciwstawienia się temu trendowi, broniąc „doktryny Friedmana”. Ale ich argumenty były w najlepszym razie przekonujące tylko dla innych ekonomistów, przyzwyczajonych do mówienia językiem efektywności ekonomicznej, pozbawionym moralnego blasku drugiej strony. Na przykład ekonomista z Harvardu Gregory Mankiw stwierdził na łamach „The New York Timesa”, że kadra kierownicza przedsiębiorstw raczej nie ma umiejętności niezbędnych do służenia społeczeństwu i nie istnieje żaden „miernik” pozwalający określić, jak dobrze kadra kierownicza służy społeczeństwu jako całości15. Steven Kaplan, ekonomista z Uniwersytetu w Chicago, przytoczył przykład amerykańskiego przemysłu samochodowego z lat 60. i 70. XX wieku jako przestrogę dotyczącą kapitalizmu interesariuszy: traktując swoje związki zawodowe i pracowników jak partnerów i interesariuszy, amerykańscy producenci samochodów osiągali znacznie gorsze wyniki niż ich japońscy konkurenci16.

Ekonomiści ci nie dostrzegają sedna sprawy. Prawdziwy problem z kapitalizmem interesariuszy nie polega na tym, że jest nieefektywny. Głębsze zagrożenie jest następujące: to Zasada Goldmana w działaniu. „To ci, którzy mają złoto, ustalają zasady”. Nie tylko te rynkowe, lecz także moralne.

Jako były dyrektor generalny jestem głęboko zaniepokojony, że ten nowy model kapitalizmu dąży do niebezpiecznej ekspansji władzy korporacyjnej, która grozi obaleniem amerykańskiej demokracji. Aby korporacje mogły promować cele społeczne, muszą najpierw określić, które z nich powinny traktować priorytetowo i jakie zajmować w nich stanowisko. Nie jest to jednak ocena pod kątem biznesowym, lecz moralnym. Ameryka powstała, bazując na idei, że najważniejsze wartości są oceniane w procesie demokratycznym, w którym głos każdego obywatela jest ważny w równym stopniu, a nie – przez wąską grupę elit. Debaty na temat naszych wartości społecznych powinny toczyć się w sferze obywatelskiej, a nie – w gabinetach amerykańskich korporacji.

Chętnie posłuchałbym o ulubionych akcjach Larry’ego Finka, ale jako obywatela nieszczególnie interesują mnie jego poglądy na temat sprawiedliwości rasowej czy ochrony środowiska. To demokratycznie wybrani urzędnicy i inni przywódcy publiczni, a nie dyrektorzy generalni i ludzie zarządzający portfelami inwestycyjnymi powinni prowadzić debatę o tym, jakie wartości budują Amerykę. Liderzy biznesowi mają decydować o tym, ile wydać na zakład produkcyjny lub czy zainwestować w tę albo inną technologię – a nie o tym, czy minimalna płaca jest ważniejsza dla społeczeństwa niż pełne zatrudnienie lub czy zmniejszenie emisji dwutlenku węgla przez Amerykę jest istotniejsze niż geopolityczne konsekwencje takiego działania. Dyrektorzy generalni nie nadają się do podejmowania takich decyzji lepiej niż przeciętny polityk nie nadaje się do decydowania odnośnie do np. badań i rozwoju w firmie farmaceutycznej.

Nie oznacza to, że obywatele, w tym dyrektorzy generalni, powinni się ograniczać do zabierania głosu wyłącznie we własnym imieniu. Korporacje nie są ludźmi, ale prezesi na pewno tak, i dobrze jest, gdy obywatele osobiście angażują się w sprawy dotyczące państwa. Jest jednak różnica między zabieraniem głosu jako obywatel a wykorzystywaniem siły rynkowej firmy do narzucania społeczeństwu swoich poglądów przy jednoczesnym unikaniu ram debaty publicznej w naszej demokracji. Dokładnie to samo robi Larry Fink, gdy BlackRock wydaje mandaty społeczne dotyczące tego, w jakie firmy będzie inwestował, a w jakie nie albo Jack Dorsey, gdy Twitter konsekwentnie cenzuruje takie, a nie inne poglądy polityczne. Kiedy firmy wykorzystują swoją siłę rynkową do ustanawiania zasad moralnych, skutecznie odbierają innym obywatelom prawo głosu w naszej demokracji.

Co ciekawe, dziś najbardziej zagorzałymi zwolennikami kapitalizmu interesariuszy są liberałowie. Wielu postępowców, którzy kochają kapitalizm interesariuszy, brzydzi się orzeczeniem Sądu Najwyższego z 2010 roku w sprawie Citizens United przeciwko Federalnej Komisji Wyborczej, ponieważ zezwala ono korporacjom na wpłacanie datków na kampanie polityczne i wpływanie na wyniki wyborów. Al Gore, jeden z głównych zwolenników kapitalizmu interesariuszy, określił to orzeczenie jako „ohydne” i zaproponował jego obalenie poprzez wprowadzenie poprawki do konstytucji17. Joe Biden, Hillary Clinton i Barack Obama wygłosili podobne uwagi.

Kapitalizm interesariuszy to jednak Citizens United na sterydach. Nie tylko pozwala korporacjom wpływać na naszą demokrację, ale także wymaga, by one to robiły poprzez promowanie dowolnych wartości społecznych. Jak na ironię, ci, którzy najgłośniej głoszą, że „korporacje to nie ludzie”, są tymi, którzy teraz żądają, by korporacje zachowywały się bardziej jak, no cóż, ludzie.

Zwolennicy kapitalizmu interesariuszy twierdzą, że całkowicie spójne jest sprzeciwianie się wspieraniu przez firmy kampanii politycznych, a jednocześnie domaganie się od liderów korporacji realizowania programów społecznych, które są korzystne dla całego społeczeństwa. Argument ten nie uwzględnia jednak, dlaczego wpływanie przez korporacje na wybory jest w ogóle złe. Nie chodzi tylko o wybory, ale o to, co one symbolizują: ideę, że w naszej demokracji głos każdej osoby liczy się tak samo. To właśnie jest wyjątkowe w wyborach. To sprawia, że kapitalistyczny wpływ na wybory jest tak niepokojący – ponieważ kiedy dolary mieszają się z głosami, głos każdego przestaje się liczyć tak samo. Kiedy wybierają polityków, których chcą poprzeć, kierują się wyłącznie własnym interesem i nie inaczej jest, gdy decydują, które cele społeczne chcą promować. Albo Al Gore tego nie rozumie, albo jego nowe interesy biznesowe jako inwestora ESG* sprawiają, że jest to niewygodna prawda.

Szkody dla demokracji są coraz większe. Sercem naszej demokracji nie jest tylko oddanie głosu w listopadzie. Chodzi raczej o zachowanie demokratycznych norm w codziennym życiu, o wolność słowa i o otwartą debatę. Kiedy firmy wygłaszają oświadczenia polityczne, pracownicy, którzy osobiście nie zgadzają się z jej stanowiskiem, stają przed trudnym wyborem: wypowiedzieć się otwarcie i zaryzykować utratę kariery albo nie wychylać się i zachować pracę. Nie tak powinna funkcjonować Ameryka, ale taka jest rzeczywistość wielu współczesnych Amerykanów.

Co gorsza, podziały partyjne przenikają do tych sfer naszego życia, które wcześniej były apolityczne. Istnienie naszej tkanki społecznej zależy od zachowania pewnych przestrzeni jako apolitycznych azylów, zwłaszcza w rzeczywistości coraz większych podziałów politycznych, w takiej jak nasza. Do początku roku 2021 Major League Baseball stanowiło jedno z tych rzadkich miejsc: kibiców łączyła miłość do baseballu – bez względu na to, czy byli czarni, czy – biali, czy byli demokratami, czy – republikanami. Dzięki dramatycznemu protestowi MLB przeciwko nowym zasadom głosowania w Georgii, który miał miejsce na początku 2021 roku, ten azyl przestał istnieć.

Demokracja traci na tym podwójnie: wpływ korporacji zniekształca poziom debaty publicznej na tematy moralne, a solidarność społeczna ulega osłabieniu w miarę powolnego zanikania instytucji apolitycznych. Kapitalizm interesariuszy zatruwa demokrację, podziały partyjne zatruwają kapitalizm, aż w końcu nie mamy ani kapitalizmu, ani demokracji.

W praktyce liberałowie kochają kapitalizm interesariuszy tylko wtedy, gdy firmy realizują cele społeczne, które im osobiście pasują. Większości liberałów nie podoba się orzeczenie Sądu Najwyższego w sprawie Burwell przeciwko Hobby Lobby Stores, które zezwala korporacji na ograniczenie ubezpieczenia zdrowotnego w celu pokrycia kosztów niektórych środków antykoncepcyjnych dla pracowników. Ale ucieszyli się, gdy Goldman Sachs wydał nakaz różnorodności dla amerykańskich firm, które chcą wejść na giełdę. Zarządzenie Goldmana dotyczące różnorodności to w gruncie rzeczy Hobby Lobby na sterydach. Hobby Lobby to rodzinny sklep z artykułami artystycznymi i rzemieślniczymi, którego zasady dotyczą wyłącznie jego własnych pracowników, podczas gdy system kwot Goldmana obowiązuje w każdej publicznej firmie w Ameryce. Jeśli liberałowie co do zasady nie lubią Hobby Lobby, to powinni drżeć na myśl o nieograniczonej władzy społecznej, jaką sprawują takie behemoty jak Goldman Sachs.

Wokenomics to kapitalizm kolesiowski 2.0. Działa tak: wielki biznes wykorzystuje wartości podobające się postępowcom, by odwrócić uwagę od własnej monolitycznej pogoni za zyskiem i władzą. Kapitalizm kolesiowski 1.0 był – w porównaniu z nim – prosty: korporacje musiały po prostu wpłacać do ustawodawców datki na kampanie wyborcze w zamian za korzystne traktowanie przez nich. Oto przykład: wielkie banki z Wall Street zatrudniają lobbystów, aby wywierać nacisk na Waszyngton, a w zamian otrzymują korzystne regulacje prawne, które kodyfikują ich jako strażników mających status oligopolu w zakresie upubliczniania spółek. Przepisy są tak skomplikowane i uciążliwe, że uniemożliwiają wejście na rynek potencjalnym nowym konkurentom, utrzymując oligopol w nienaruszonym stanie. Mistrzowie tej gry, tacy jak Goldman Sachs, kończą ją z rozmachem, wypożyczając swoich dyrektorów na stanowiska sekretarzy skarbu USA (Steven Mnuchin za czasów prezydenta Trumpa, Hank Paulson w okresie rządów prezydenta George’a W. Busha i tak dalej). I to się w końcu opłaca: zwycięzcy, jak na przykład Goldman Sachs, otrzymują dofinansowanie w trudnych czasach, takich jak rok 2008, podczas gdy mniej sprytnych konkurentów, takich jak Lehman Brothers, Hank Paulson zostawia na lodzie. To dość proste.

Ale kapitalizm kolesiowski 2.0 jest o wiele bardziej skomplikowany. Wykorzystuje inny schemat działania niż wersja 1.0 – taki, który ma na celu uniknięcie zauważenia przez opinię publiczną. W styczniu 2020 roku, kiedy David Solomon po raz pierwszy ogłosił proklamację różnorodności Goldmana na Światowym Forum Ekonomicznym w Davos, Bernie Sanders i Elizabeth Warren, dwoje największych krytyków dofinansowania Goldman Sachs przez rząd USA w 2008 roku, kandydowało na urząd prezydenta. Po kilkudziesięciu latach uległości wobec wielopoglądowych kolesiowskich republikanów i centrowych demokratów nadszedł moment, w którym Goldman Sachs zaczął dogadzać mającej obsesję na punkcie polityki tożsamości skrajnej lewicy, w chwili gdy to skrzydło partii demokratycznej zaczęło zdobywać coraz większą władzę polityczną. Ich nowy dyrektor generalny jest bardziej woke, niż to chyba możliwe, i dorabia też jako DJ. Tak wygląda kapitalizm kolesiowski w wydaniu na rok 2020. Hank Paulson jest w porównaniu z nim przestarzały.

Z pewnością wielu dyrektorów generalnych, którzy promują kapitalizm interesariuszy, robi to ze szczerym przekonaniem. Ken Frazier, były prezes i dyrektor generalny firmy Merck, jest liderem branży farmaceutycznej. Bardzo go podziwiam za osiągnięcia jego firmy w dziedzinie leczenia raka i innych chorób. W 2020 roku publicznie oświadczył, że dla firm takich jak Merck ważne jest „ustabilizowanie społeczeństwa” w sytuacji rosnącej nierówności ekonomicznej i niesprawiedliwości rasowej oraz że nadszedł czas, aby „przemysł stanął na wysokości zadania”. W publicznym wywiadzie w październiku 2020 roku powiedział: „Ostatecznie niepokoi mnie fakt, że kiedy ludzie nie wierzą w nasze instytucje, nie wierzą w nasz system, nie wierzą, że istnieje fundamentalna sprawiedliwość, wtedy, jak sądzę, nasze społeczeństwo zaczyna się rozpadać”18. Na początku 2021 roku Ken był jednym z najbardziej wpływowych głosów amerykańskich korporacji przeciwko nowym zasadom głosowania w stanie Georgia19.

Po spotkaniu z Kenem mogę potwierdzić, że on naprawdę wierzy w te rzeczy. Jest prawdziwym przywódcą. Kilku pracowników mojej firmy, którzy wcześniej byli zatrudnieni w Merck, darzy go autentycznym szacunkiem. Merck to także firma zasadniczo inna niż Goldman Sachs: jej pracowników motywuje poprawa opieki nad pacjentami, a nie liczba zielonych zwitków papieru, które trafiają na ich konta bankowe pod koniec okresu premiowego. Osobiście niekoniecznie uważam, że jedno z nich jest z natury lepsze od drugiego, choć są zasadniczo różne.

Ken nie zauważa jednak, że jego własne działania, niezależnie od dobrych intencji, mogą w rzeczywistości przyczynić się do utraty zaufania społeczeństwa do naszego systemu. Wielu Amerykanów przestało wierzyć w nasze instytucje właśnie dlatego, że dyrektorzy generalni i inni liderzy wykorzystują swoje instytucjonalne kwatery główne do zwalczania głosów zwykłych Amerykanów. Kiedy dyrektorzy generalni mówią ludziom, co mają myśleć o kwestiach moralnych, ludzie przestają wierzyć, że ich własne zdanie naprawdę ma znaczenie. Innymi słowy, przestają wierzyć w system.

Ken i ja dyskutowaliśmy na ten temat w zeszłym roku, gdy wymienialiśmy się mailami. Zacytował on George’a Mercka, założyciela swojej firmy, który powiedział, że „medycyna jest dla ludzi, nie dla zysków” i zapytał mnie, czy odrzucenie kapitalizmu interesariuszy oznacza przedkładanie zysków nad pacjentów.

Moja odpowiedź brzmiała „nie”. Na dłuższą metę jedynym sposobem, aby firma farmaceutyczna odniosła sukces, jest w pierwszej kolejności służenie pacjentom. Ale stawianie pacjentów na pierwszym miejscu oznacza także przedkładanie ich nad popularne sprawy społeczne. Oznacza to, że nie obchodzi nas, czy naukowiec, który odkryje lek na COVID-19, jest biały, czy czarny, czy jest mężczyzną, czy kobietą. Nie interesuje nas też to, czy procesy produkcji i dystrybucji, które najszybciej dostarczają leki pacjentom, są neutralne pod względem emisji dwutlenku węgla.

Ken może nazywać siebie liberałem, ale jego poglądy odzwierciedlają konserwatywną europejską myśl społeczną, która była sceptyczna wobec demokracji i przekonana, że elity o dobrych intencjach powinny współpracować dla wspólnego dobra, o ile to dobro może być przez nie zdefiniowane. W Starym Świecie oznaczało to często pewne połączenie liderów politycznych, elit biznesowych i pracowniczych oraz przywódców Kościoła, którzy razem określali i realizowali cele społeczne. Ameryka miała jednak oferować inną wizję: obywateli definiujących wspólne dobro w procesie demokratycznym – publicznie poprzez otwartą debatę, a prywatnie przy urnie wyborczej – bez ingerencji elit.

To właśnie czyni Amerykę wielką. To czyni Amerykę Ameryką.

Jednak dziś, wraz z nadejściem Wokenomics, powoli powracamy na scenie światowej do przedamerykańskiego modelu Starego Świata. Nawet Watykan bierze w tym udział. W grudniu 2020 roku papież Franciszek udzielił sugestywnego poparcia kapitalizmowi interesariuszy, powołując we współpracy z Watykanem „Radę ds. Kapitalizmu Włączającego”. Rada „może się poszczycić aktywami o wartości ponad 10,5 biliona dolarów, firmami o kapitalizacji rynkowej przekraczającej 2,1 biliona dolarów oraz 200 milionami pracowników w ponad 163 krajach”20. Rada popiera nie tylko równość szans, ale także „sprawiedliwe wyniki” oraz „sprawiedliwość międzypokoleniową w kwestii środowiska”. Na stronie internetowej organizacji znajduje się zakładka dystopijnie zatytułowana „Nasi strażnicy”, w której znajduje się przerażająco wyglądające zdjęcie miliarderów, takich jak Marc Benioff z Salesforce, prezesów wielkich korporacji od Wall Street po tzw. Big Pharma oraz potomków rodziny bankowej Rothschildów z Europy, którzy stoją wokół papieża i składają przyrzeczenie „zmiany kapitalizmu na dobre”21. Amerykańska wizja oddzielenia kościoła od państwa i demokracji od kapitalizmu została wyparta przez nową globalną wizję, w której wszystkie te elementy mieszają się ze sobą, nie pozostawiając nam ostatecznie żadnego z nich.

W 2019 roku uczestniczyłem w zamkniętym forum zorganizowanym przez firmę J.P. Morgan dla wybranej grupy założycieli firm startupowych. Po raz pierwszy zostałem zaproszony do wstąpienia w ich szeregi, więc z ciekawością wziąłem udział w spotkaniu. Jamie Dimon, dyrektor generalny J.P. Morgan, przemówił do zgromadzonych podczas kolacji. Inny dyrektor generalny zapytał go: „Czy kiedykolwiek rozważałby pan kandydowanie na prezydenta?”. Dimon nie omieszkał powiedzieć: „Bardzo chciałbym zostać prezydentem. Po prostu nie podoba mi się pomysł ubiegania się o ten urząd”. Publiczność się śmiała – nie z powodu tego, że było to absurdalne, ale dlatego, że to ewidentna prawda.

Dimon nie mógłby lepiej ująć motywów, jakimi kieruje się wielu prezesów, którzy przyjmują kapitalizm interesariuszy: pozwala im to sprawować quasi-polityczną władzę bez konieczności przechodzenia przez trudy bycia wybranym. Jednak ten wysiłek jest nieodłącznym elementem samej demokracji.

Jamie Dimon prawdopodobnie nigdy nie zostanie prezydentem. Jednak dzięki temu, że jest dyrektorem generalnym jednego z największych banków, w dzisiejszym świecie wciąż ma dostęp do platformy społecznościowej, której tak pragnie. Po śmierci George’a Floyda latem ubiegłego roku Dimon wyemitował nagranie wideo, na którym klęczy w swoim biurze, aby zademonstrować swoją solidarność z protestującymi na ulicy. Spotkało się to z powszechnym podziwem. Mnie ciężko było powstrzymać się od śmiechu. W poprzednim stuleciu założyciel J.P. Morgan – John Pierpont Morgan – powiedział kiedyś słynne słowa: „Nie jestem nic winien społeczeństwu”. W swoich czasach był znienawidzony. Jamie Dimon nie był tak bogaty jak John Pierpont Morgan, ale nauczył się, że jeśli twierdzisz, że jesteś winien społeczeństwu wszystko, to w rzeczywistości nie jesteś mu nic winien.

Wielu Amerykanów słusznie straciło wiarę w rząd, ale mimo to dostrzegają potrzebę rozwiązania ważnych problemów społecznych. Jeśli rząd nas zawiódł, to ktoś inny musi zakasać rękawy. A jeśli ma to zrobić wielki biznes, to niech tak będzie, prawda?

Myślę, że jednak nie. Trzeba przyznać, że dzisiejsza demokracja jest daleka od ideału, jaki wyobrażali sobie nasi Ojcowie Założyciele. Ale jesteśmy to winni sobie, by wykonać niełatwą pracą, jaką jest naprawa naszej demokracji od wewnątrz, zamiast powierzać to zadanie liderom korporacyjnym kierującym się własnym interesem. Nasza demokracja jest nieuporządkowana z tego samego powodu, dla którego jest piękna: często nie zgadzamy się ze współobywatelami w najbardziej palących kwestiach społecznych. Mechanizm radzenia sobie z tymi sporami polega na publicznej debacie w naszych instytucjach obywatelskich, a nie na podstawie decyzji korporacji, wydawanych odgórnie ze szczytów górskich w Davos.

Istotą naszych obaw związanych z kapitalizmem nie powinno być to, że firmy służą wyłącznie swoim akcjonariuszom. Taki właśnie jest kapitalizm. Powinniśmy się troszczyć raczej o to, żeby kapitalizm nie zaczął zanieczyszczać demokracji poprzez wpływ pieniędzy na nasz system polityczny – i to na więcej sposobów, niż byśmy chcieli. Nie jest właściwą odpowiedzią zmuszanie demokracji i kapitalizmu do dzielenia tego samego łóżka.

To, czego naprawdę potrzebujemy, to między nimi społeczny dystans… aby zapobiec wzajemnemu skażeniu.

Uwaga: „kapitalizm interesariuszy” może oznaczać jedną z dwóch rzeczy. Pierwszą jest to, że korporacje powinny podejmować kroki w kierunku rozwiązywania ważnych problemów społecznych, takich jak zmiany klimatyczne, rasizm czy prawa pracownicze. To właśnie do tego pociągu wskoczyła obecnie większość firm – przeznaczając kapitał na walkę ze zmianami klimatycznymi, przekazując darowizny na rzecz BLM, prowadząc obowiązkowe szkolenia dla pracowników, jak być antyrasistą i tak dalej. Na tym właśnie skupia się moja krytyka w tej książce. Ten trend w ostatnich latach szturmem zdobył korporacyjną Amerykę i zagraża integralności amerykańskiej demokracji.

Istnieje jednak bardziej przychylna wersja tej samej idei, odnosząca się do czegoś znacznie prostszego – mianowicie do pomysłu, że kadra kierownicza powinna po prostu brać pod uwagę negatywne efekty zewnętrzne, czyli niezamierzone konsekwencje swoich działań, zanim podejmie ważne decyzje biznesowe. Oznacza to tylko, że menedżerowie powinni unikać krzywdzenia ludzi. Na nas wszystkich spoczywa fundamentalny obowiązek moralny, aby nie krzywdzić drugiego człowieka i nie tracimy go, gdy łączymy się w grupy i – jak głosi argument – zaczynamy nazywać się korporacjami.

Pomyślmy o firmie tytoniowej, która może stanąć przed wyborem, czy włączyć do swojego produktu składnik czyniący go bardziej uzależniającym w sposób, który pogorszy sytuację zarówno konsumentów, jak i społeczeństwa. Jeśli firma wie, że jej produkt zaszkodzi ludziom, ale nie ma technicznego prawnego zakazu jego sprzedaży, przeciwnicy „negatywnych efektów zewnętrznych” stwierdzą, że powinna zachować powściągliwość, nawet jeśli sposobem działania, który zmaksymalizuje zysk, jest sprzedaż jak największej ilości produktu.

Przyznaję, że to trudna sprawa. W teorii rodzi to dylemat dla mojej argumentacji. W rzeczywistości jednak takie przypadki rzadko się zdarzają: większość działań korporacji, o których wiadomo, że negatywnie wpływają na ludzi, jest albo nielegalna, albo może zaszkodzić reputacji firmy – i jej zyskom – w dłuższej perspektywie. W ciągu siedmiu lat pracy na stanowisku dyrektora generalnego firmy biofarmaceutycznej ani razu nie musiałem dokonywać takiego wyboru: zaangażowanie naszej firmy w budowanie długofalowej wartości oznaczało, że krzywdzenie ludzi nigdy nie leżało w naszym interesie. Produkowaliśmy leki, nie – papierosy.

Niezależnie od tego, na czym się zatrzymamy w tych trudnych sprawach, moja uwaga jest następująca: decyzja firmy tytoniowej o dodaniu do swoich papierosów składników, które są mniej uzależniające, różni się zasadniczo od decyzji tej samej firmy, która wypisuje czek dla BLM lub zarządza antyrasistowskie szkolenia dla pracowników na temat tego, jak „być mniej białym”. Zwykły obowiązek nieszkodzenia ludziom nie wymaga od korporacji przekształcania świata na swoją utopijną modłę.

Wielu szczerych aktywistów woke opiera się temu rozróżnieniu – i w tym tkwi źródło naszej odmienności zdań. Według nich kapitalizm sam w sobie w sposób systemowy nagradza, na przykład białych ludzi bardziej niż czarnych. Według nich ta nierówność jest negatywnym efektem zewnętrznym samego systemu kapitalistycznego, który umożliwia funkcjonowanie korporacji. Tak więc każda firma, która czerpie korzyści z kapitalistycznego systemu Ameryki, przyczynia się do systemowego rasizmu – i jest zobowiązana do jego naprawy. Zgodnie z tym poglądem firma Marlboro powinna wypisać czek dla BLM dokładnie z tego samego powodu, dla którego jest zobowiązana do umieszczania w swoich papierosach mniej uzależniających składników.

Czasami niewyraźna granica między aktywnym czynieniem dobra a jedynie unikaniem wyrządzania krzywdy jest jednym z tych ikonicznych sporów w filozofii moralnej i ujawnia ważny aspekt, dla którego nie zgadzam się z kapitalistami sympatyzującymi z woke. Nasz spór sprowadza się do tego, że oni uważają, że są moralnie zobowiązani do minimalizowania szkód, które już wyrządzają, po prostu „będąc kapitalistami”, podczas gdy ja sądzę, że przekraczają swoje uprawnienia, próbując wprowadzić w życie własną koncepcję dobra, wykorzystując swoją siłę rynkową. Myślę, że za bardzo starają się ratować świat. Oni uważają, że próbują tylko nie pogarszać całej sprawy.

Ale ją pogarszają. Nawet jeśli mają rację, że system amerykański krzywdzi niektóre grupy, ciężar naprawienia tego zła spada na amerykański naród i to on powinien demokratycznie zadecydować, co z tym zrobić. Obowiązkiem dyrektora generalnego nie jest branie na swoje barki obowiązków Ameryki; w rzeczywistości powoduje to tylko nowe problemy. Sądzę, że nawet uczciwi biznesmeni sympatyzujący z woke nie dostrzegają, jak bardzo szkodzą amerykańskiej demokracji, kiedy elity biznesowe mówią zwykłym Amerykanom, jakie sprawy powinni traktować priorytetowo. Moim zdaniem stanowi to nowy negatywny czynnik zewnętrzny, który musi wziąć pod uwagę każdy szef korporacji, chcąc postępować właściwie.

Na tej płaszczyźnie nie zgadzam się ze szczerymi kapitalistami sympatyzującymi z woke. Większy problem mam jednak z nieszczerymi kapitalistami popierającymi woke. Oto co umyka szczerym ludziom: kiedy tworzą system, w którym liderzy biznesu decydują o kwestiach moralnych, otwierają furtkę dla wszystkich swoich kolegów pozbawionych skrupułów, którzy mogą nadużywać nowo uzyskanej władzy. Jest o wiele więcej prezesów, którzy w imię sprawiedliwości chętnie sięgają po pieniądze i władzę, niż tych, którzy nie przywiązują wagi do pieniędzy i władzy, lecz zależy im wyłącznie na sprawiedliwości.

Pod pozorem czynienia dobra korporacyjni oszuści ukrywają wszystkie podłe rzeczy, które robią każdego dnia. Coca-Cola poprzez sprzedawane przez siebie produkty napędza epidemię cukrzycy i otyłości wśród czarnoskórych Amerykanów. Trudna decyzja biznesowa, nad którą firma musi się zastanowić, dotyczy tego, czy zmienić skład w butelce coli. Ale zamiast zmierzyć się z tą kwestią, kierownictwo firmy wdraża szkolenia antyrasistowskie, które uczą pracowników, jak „być mniej białym” i pła ci fortunę dobrze sytuowanym konsultantom ds. różnorodności, którzy rozpowszechniają te bzdury. To jest podręcznik Goldmana. To nie dzieje się przypadkowo – jest zamierzone.

Tak więc wersja kapitalizmu interesariuszy, która mówi „staram się nikogo nie skrzywdzić” nieumyślnie stanowi intelektualną przykrywkę dla prawdziwej trucizny w sercu współczesnej Wokenomics. W realnym świecie bardzo niewiele amerykańskich firm jest w stanie długofalowo szkodzić ludziom, osiągając przy tym trwałe zyski, ponieważ społeczeństwo z czasem rozlicza je z tego, zarówno poprzez mechanizmy rynkowe, jak i odpowiedzialność demokratyczną. Teraz jednak powstanie „kapitalizmu woke” tworzy wabik, który nie pozwala tym mechanizmom korygującym działać tak, jak powinny. Jest to odpowiednik manipulowania przy czujniku dymu w toalecie samolotu – co jest przestępstwem federalnym, ponieważ stwarza ryzyko spowodowania krzywdy innym ludziom.

Niektórzy z moich kolegów prezesów w odpowiedzi na to przedstawiają przemyślane argumenty. Ostatnio spotkałem się z Nickiem Greenem, moim byłym kolegą ze studiów, który prowadzi w Kalifornii Thrive Market, odnoszącą sukcesy firmę zajmującą się zdrowym stylem życia. Jesteśmy dobrymi przyjaciółmi (każdy z nas zainwestował trochę pieniędzy w firmę drugiego), ale nie zgadzamy się co do kwestii kapitalizmu interesariuszy. Nick przekonuje, że kapitalizm interesariuszy działa, ponieważ konsumenci wymagają od firm więcej. Chcą kupować rzeczy od przedsiębiorstw, które podzielają ich wartości. A to często oznacza wspieranie celów społecznych, na których zależy ich konsumentom. Co jest złego w tym, że firmy robią to, czego chcą od nich konsumenci? Czy nie o to chodzi w kapitalizmie?

Nick jest świetnym prezesem. Zbudował prosperujące przedsiębiorstwo od podstaw. Każdy dolar, który zainwestowałem w jego firmę kilka lat temu, jest teraz wart prawie sto razy więcej. Jeśli więc chce coś powiedzieć na temat budowania świetnych firm, to ma moją niepodzielną uwagę.

Po zastanowieniu się nad jego uwagami uświadomiłem sobie, że praktycy kapitalizmu interesariuszy występują w kilku różnych formach, a każda z nich wiąże się z unikalnymi dla nich problemami. Są to osoby na stanowiskach kierowniczych, które wykorzystują swoją pozycję jako menedżerowie korporacji do realizacji określonego programu społecznego. Wiąże się to z konfliktami na linii mocodawca–przedstawiciel. Przedstawiciel powinien reprezentować mocodawcę. Na przykład prawnik jest przedstawicielem, a jego klient – mocodawcą. Konflikt między mocodawcą a przedstawicielem powstaje, gdy ten drugi ma inne interesy niż pierwszy – na przykład gdy prawnik ma szansę zarobić więcej pieniędzy, jeśli jego klient przegra sprawę. W przypadku spółki mocodawcą jest baza udziałowców spółki, a dyrektor generalny – przedstawicielem. Często dyrektor generalny jest zainteresowany wykorzystaniem firmy do podtrzymania swojej osobistej marki, nierzadko kosztem akcjonariuszy firmy. Tutaj głównymi ofiarami są sami akcjonariusze.

Różni się to od woke investors, którzy domagają się od zwykłych prezesów, aby wykorzystywali swoje firmy do realizacji określonych celów społecznych preferowanych przez samych inwestorów. To nie przedstawiciel zdradza interesy mocodawcy, ale mocodawca (akcjonariusz) żąda dokładnie tego, co powinien zrobić przedstawiciel (dyrektor generalny). W gruncie rzeczy na tym właśnie polega inwestowanie ESG. Ale nie tylko inwestorzy ESG grają w tę grę. Czasami wśród tych aktywistycznych inwestorów znajdują się suwerenne państwa i autokratyczne dyktatury, takie jak Chiny, które mają własną wizję tego, jakie cele należy wspierać.

Dyrektorzy sympatyzujący z woke i inwestorzy dają początek innym problemom, które omówię w dalszej części książki, ale w gruncie rzeczy oba te zjawiska są przykładami tej formy paternalizmu. W obu przypadkach chodzi o to, że elity biznesu mówią zwykłym Amerykanom, co mają robić i jak myśleć. Każdy z nich w równym stopniu znieważa amerykańską demokrację. Moja krytyka dotyczy głównie tego odgórnego elitaryzmu.

Ale mój przyjaciel Nick mówi o trzecim, odrębnym zjawisku, w którym konsumenci woke są tymi domagającymi się od firm wprowadzania zmian społecznych. To właśnie nazywam „woke consumerism”. To nie jest zjawisko odgórne, a oddolne żądanie, które konsumenci stawiają firmom. Na przykład w 2020 roku wielu konsumentów zbojkotowało firmę Goya Foods po tym, jak jej dyrektor generalny pochwalił prezydenta Trumpa. Nie jest to nowy trend; w 2012 roku konsumenci zwrócili się przeciwko firmie Chick-fil-A po tym, jak jej dyrektor generalny wygłosił komentarz przeciwko małżeństwom osób tej samej płci. Jest to coś innego niż odgórny elitaryzm i wiąże się z odrębnymi problemami. Woke consumerism jest prawdziwy. Dzieli nas jako naród i wykorzystuje siłę nabywczą do zagłuszania prawdziwej debaty. I nie ma na to prostej recepty, ponieważ żyjemy w wolnym kraju i ludzie wciąż mogą robić, co chcą.

Zasadniczo jest to problem kulturowy, który wymaga rozwiązania kulturowego – takiego, którego nie może zapewnić ani biznes, ani prawo. Woke consumerism nie jest jednak aż tak dużym zjawiskiem, jak twierdzą prezesi i inwestorzy. Myślenie, że „konsumenci tego wymagają, a my dajemy im to, czego chcą”, jest często wymówką usprawiedliwiającą odgórne zagarnianie władzy przez wpływowe kierownictwo i inwestorów. Bardzo niewielu detalicznych inwestorów giełdowych wybiera fundusz BlackRock zamiast Fidelity ze względu na wartości społeczne, jakie wyznaje. Dokonują wyboru na podstawie wyników inwestycyjnych, opłat lub miłego uśmiechu pośrednika finansowego.

W rzeczywistości firmy takie jak BlackRock, a w szczególności ich pre zesi, wykorzystują cele społeczne jako sposób na zapewnienie sobie miejsca w panteonie moralnym. A przy okazji po cichu podpowiadają konsumentom, by chwycili przynętę i podejmowali decyzje o zakupie na podstawie preferencji moralnych, a nie tylko cech samego produktu. I wielu konsumentów to robi, zwłaszcza gdy czują się zagubieni i głodni celu w życiu, jak wielu Amerykanów dzisiaj. To jest taki odpowiednik Virginii Slims, której chwytliwe reklamy papierosów były kierowane do niepewnych siebie nastolatków. Woke consumerism rodzi się, gdy firmy żerują na niepewności i wrażliwości swoich klientów, odwracając uwagę od ceny i jakości swoich produktów. Jak się okazuje, z moralności można zrobić świetną taktykę marketingową. Wystarczy zapytać Nieustraszonej Dziewczynki. ONA powie ci, co kupić.

Przed kryzysem finansowym w 2008 roku „kapitalistyczny przesyt” przybierał formę wybujałych wydatków na często niestosowne rozrywki: kluby ze striptizem, rzucanie karłem z prywatnych jachtów, wyczarterowane odrzutowce na Super Bowl i tak dalej, a wszystko to finansowane za pomocą korporacyjnej karty Amex.

Podczas mojego pierwszego stażu w firmie, który odbyłem w 2005 roku, na rok przed stażem w Goldman Sachs, miałem okazję zobaczyć kapitalistyczny przesyt na własne oczy. Tego lata pracowałem w funduszu hedgingowym o nazwie Amaranth. Jesienią 2004 roku mało znana firma inwestycyjna zorganizowała na Harvardzie imprezę rekrutacyjną, a ja pojawiłem się na niej, ponieważ przedsiębiorstwo oferowało darmowy obiad w eleganckiej restauracji. Amaranth zatrudniał zespół lekarzy i naukowców, którzy profesjonalnie oceniali akcje firm biotechnologicznych. Wydawało mi się to całkiem fajne, więc postanowiłem spróbować.

Najcenniejszą lekcją, jaką otrzymałem tamtego lata, było zrozumienie istoty dążenia do prawdziwego bogactwa dla samego jego posiadania. Założyciel firmy, Nick Maounis, łaskawie poświęcił czas stażystom podczas lunchu. Z rozbrajającą szczerością wyjaśnił, że celem funduszu hedgingowego jest „przekształcenie stosu pieniędzy w jeszcze większy stos pieniędzy” i „otrzymanie za to dużego wynagrodzenia”. Brzmiało to prosto. Nawet szczerze. Zapytałem go: „Jaki jest główny cel Twojej kariery?”. W milczeniu głęboko się nad tym zastanawiał, a potem odpowiedział: „Zostać miliarderem. A także właścicielem drużyny sportowej”.

Niestety Maounis nie osiągnął żadnego z tych celów, ponieważ Amaranth rozpadł się w następnym roku. Zastosował skomplikowaną taktykę, aby przejąć rynek gazu ziemnego, co na krótką metę okazało się opłacalną strategią, ale domek z kart runął, gdy rynek gwałtownie obrócił się przeciwko niemu. Maounis i tak wyszedł z tej sytuacji jako bogaty człowiek, ponieważ zarządzający funduszami hedgingowymi co roku lokują zyski i nawet jeśli stracą pieniądze wszystkich innych, to i tak zazwyczaj odchodzą z pokaźnym kawałkiem tego, co zarobili w czasach dobrobytu. Jak wyjaśnił mi jeden z kolegów, nie było to aż tak zaskakujące, a nawet aż tak niesprawiedliwe. Każda praca ma swoje zalety. Gdy jesteś pielęgniarką, przychodzisz do domu z kilkoma dodatkowymi rękawiczkami lateksowymi. Jeśli pracujesz w finansach, wracasz do domu z kilkoma dodatkowymi dolarami22. Jego podejście było cyniczne, ale było w nim też coś oczywistego.

Później dowiedziałem się, że nawet wystawne biura i bogate wybryki Amaranthu nie były w całości finansowane z kieszeni Nicka Maounisa. Według doniesień firma była raczej pionierem nowego modelu księgowania wydatków, w którym fundusze klientów mogły być rozliczane z wydatkami spółki zarządzającej. To brudna sprawa.

Takie zachowanie wiązało się z wieloma problemami. Najbardziej oczywiste jest jawne wykorzystywanie swojej pozycji w celu osiągnięcia korzyści osobistej. Kierownictwo korporacji mogło posłużyć się firmową skarbonką do finansowania własnego stylu życia i zachcianek. Tego rodzaju sprawy często prowadziły do postępowania sądowego. Dennis Kozlowski, dyrektor generalny firmy Tyco, trafił do więzienia za „zagarnięcie” ponad 600 milionów dolarów ze swojej firmy, które przeznaczył na wystawne przyjęcia, wytworne dzieła sztuki i apartament na Manhattanie23. Jego zachowanie różniło się od postępowania rówieśników z tamtych czasów jedynie w natężeniu, a nie − w rodzaju.

Jednak wykorzystywanie swojej pozycji w celu osiągnięcia korzyści osobistej nie było największym problemem. Niektóre z tych zachowań można określić jako wątpliwe, inne stanowiły rozsądne strategie biznesowe mające na celu zwiększenie zysków. Odwołując się do podstawowych i pierwotnych ludzkich instynktów, firmy te były w stanie konkurować z innymi przedsiębiorstwami, aby przyciągnąć utalentowanych traderów, pozyskać lukratywnych klientów, a w końcu robić to, co firmy sukcesu robią najlepiej: zarabiać pieniądze.

Zwykli Amerykanie krzywo patrzyli na te przykłady kapitalistycznych nadużyć nie dlatego, że prezesom i wybitnym handlowcom nie udało się uzyskać zgody rady nadzorczej lub akcjonariuszy na swoje działania. Oni raczej cierpieli, ponieważ czyny te były z natury odrażające: płacenie za seks z kobietami lub oglądanie podrzucanych karłów nie jest w żaden sposób szlachetne. Na przykład Kozlowski został skazany dopiero po tym, jak ława przysięgłych obejrzała nagranie wideo ze szczególnie wystawnego przyjęcia firmowego w togach na Morzu Śródziemnym. Sama impreza nie była przestępstwem, ale w jej etosie było coś, co sprawiło, że ława przysięgłych chciała skazać Kozłowskiego za bardziej przyziemne zarzuty związane z księgowością.

W czasie mojego letniego stażu w 2006 roku firmy myślące przy szłościowo, takie jak Goldman Sachs, już wychodziły przed szereg. Wayne Gretzky byłby dumny: nie tylko jeździli na łyżwach tam, gdzie był krążek, ale także tam, dokąd zmierzał. Podczas gdy ich bardziej nieokrzesani koledzy z mniej szacownych miejsc, takich jak Amaranth, nadal zabawiali siebie i swoich klientów frywolnymi przywilejami, Goldman rozpoczął metamorfozę w firmę, która dąży do szlachetniejszego rodzaju rozkoszy: „społecznej odpowiedzialności biznesu”.

Dziś postępowe wartości społeczne, takie jak „ekologiczność” i „różnorodność”, stały się, wbrew pozorom, współczesnymi odpowiednikami striptizu i rzucania karłami. Są traktowane protekcjonalnie i otrzymują napiwki od tych szefów korporacji, którzy zaspokajają ich zachcianki, podczas gdy ci sami szefowie korporacji gromadzą przy okazji coraz większe bogactwo i władzę.

Weźmy pod uwagę dyrektora generalnego Adama Neumanna, długowłosego celebrytę, dyrektora generalnego niegdyś słabo znanego „decacornu” WeWork24. Adam stał się Dennisem Kozłowskim okresu po roku 2010. Stworzył przyzwoitą firmę zajmującą się wynajmem nieruchomości, ale jej misję określił jako „zwiększanie świadomości globalnej”. Głosił wartości społeczne, takie jak różnorodność, a jednocześnie urządzał wielomilionowe przyjęcia z udziałem gwiazd muzyki pop, kupił korporacyjny odrzutowiec za 60 milionów dolarów na wycieczki na Malediwy (spalający to samo paliwo zawierające węgiel, co każdy inny korporacyjny odrzutowiec), a w swoim wystawnym biurze umieścił wannę z lodem i saunę. Po raz pierwszy spotkałem go na początku 2017 roku za pośrednictwem jednego z jego mniejszych amerykańskich inwestorów. Podczas gdy publicznie wygłaszał elokwentne przemówienia na temat wartości społecznych, takich jak różnorodność, prywatnie chwalił się, że „piękno zatrudniania kobiet na stanowiskach kierowniczych” polega na tym, że „mają one inne pierdoły do zrobienia w domu, więc idą do domu wcześniej”. Ależ zabrzmiało to postępowo.

Jednak ta wersja społecznej odpowiedzialności biznesu jest w ostatecznym rozrachunku oszustwem – nie wobec akcjonariuszy, którzy często czerpią z niej zyski – ale wobec całego amerykańskiego społeczeństwa. To nowa forma kapitalistycznego przesytu. Jest to jeszcze nikczemniejsze niż to, co miało miejsce w poprzedniej dekadzie. Zwykłych Amerykanów może odstraszać striptiz czy podrzucanie karłów, ale instynktownie podoba im się idea firm realizujących szlachetne wartości społeczne. Właśnie to pozwala nowej klasie korporacyjnych oszustów uniknąć odpowiedzialności przed akcjonariuszami, konkurentami, klientami i rządem.

Prawdziwego oszustwa na społeczeństwie nie dokonali rozrzutni kapitaliści z dekady przed 2008 rokiem, ale nowobogaccy kapitaliści, którzy się dorobili, udając, że zależy im na sprawiedliwości.

W 2019 roku Amazon rzucił Walmartowi wyzwanie, by ten ustalił płacę minimalną dla swoich pracowników w wysokości 15 dolarów. O co chodziło? Jeff Bezos nie stał się nagle wspaniałomyślny wobec zatrudnionych, lecz raczej wykorzystał popularną wartość społeczną, aby osłabić swojego odwiecznego konkurenta, Walmarta, kiedy jego rentowność była zagrożona.

Firma Amazon kontynuowała swoje działania w 2020 roku, zobowiązując się do przekazania 10 milionów dolarów na rzecz grup zajmujących się pomocą czarnym społecznościom. „Solidaryzujemy się z naszymi czarnoskórymi pracownikami, klientami i partnerami” – napisano w komunikacie25. O co chodziło? O sprawienie, by ludzie zapomnieli o burzy medialnej, która miała miejsce zaledwie kilka miesięcy wcześniej – firma Amazon zwolniła kilku pracowników, którzy odważyli się wypowiedzieć w mediach społecznościowych na temat warunków pracy w ich magazynach. Wielu z nich było czarnoskórych. Za zamkniętymi drzwiami kierownictwo firmy Amazon zaplanowało, że jeden ze zwolnionych czarnoskórych pracowników, Christian Smalls, zostanie uznany za głupiego i analfabetę26. Ale przynajmniej napisali słowo „Czarny” wielką literą.

W tym samym miesiącu firma Nike podjęła działania synchroniczne, zobowiązując się do „przeznaczenia 40 milionów dolarów w ciągu najbliższych czterech lat na wsparcie czarnej społeczności w Stanach Zjednoczonych”27. Nastąpiło to po mającej szeroki zasięg reklamie firmy Nike z udziałem byłego rozgrywającego ligi NFL Colina Kaepernicka, który klęczał podczas hymnu narodowego w proteście przeciwko niesprawiedliwości społecznej. O co chodziło? O odwrócenie uwagi od praktyk firmy Nike, polegających na zatrudnianiu dzieci w zakładach pracy w południowo-wschodniej Azji lub na sprzedawaniu trampek za 200 dolarów czarnoskórym dzieciom z biednych dzielnic miast, których nie stać na zakup książek do szkoły.

Prawicowi dyrektorzy generalni nie są bez winy: zaczęli po prostu naśladować swoich postępowych kolegów dla własnych korzyści. Mike Lindell, dyrektor generalny MyPillow, osiągnął niemal status bohatera ludowego w kręgach konserwatywnych i często jest oblegany przez fanów na konferencjach politycznych. Jednak wykorzystuje swoją markę polityczną, aby sprzedawać więcej poduszek i pościeli – mimo że nie mają one nic wspólnego z polityką. Trudno więc uznać jego mocno nagłaśniane wypowiedzi na temat fałszerstw wyborczych i „modlitwy”, by Trump użył siły militarnej w celu utrzymania władzy w styczniu 2021 roku, za całkowicie oderwane od jego własnego planu biznesowego28.

Do akcji włączyli się także Chińczycy. Podczas pandemii COVID-19 jedna z chińskich firm powiązanych z państwem „podarowała” drony lokalnym amerykańskim organom ścigania, aby pomóc im w egzekwowaniu dystansu społecznego i w śledzeniu kontaktów podczas ogólnokrajowego lockdownu. O co chodziło? O bezpłatny nadzór.

Ofiarami kapitalistycznego przepychu sprzed 2008 roku były pozba wione pieniędzy striptizerki i byli karły, a także – w niektórych przypadkach – udziałowcy i klienci, którym zabrakło kilku dolarów, by zapłacić za wystawne rozrywki. W 2008 roku amerykańscy podatnicy znaleźli się w stanie zadłużenia, gdy nadużycia korporacyjne zostały „naprawione” przez subwencję. Dziś jednak ofiarą pada cały system demokratycznych rządów w Ameryce. Sprawcy grzechów kapitalizmu sprzed 2008 roku byli niewinnie naiwni jak na dzisiejsze standardy. Ich działania były tak rażące, że aż się prosiło, by poddać ich kontroli, co z kolei upoważniło społeczeństwo do pociągnięcia czarnych charakterów do odpowiedzialności, czy to poprzez sceptyczne podejście inwestorów w przypadku Maounisa (kiedy prawie wszyscy jego inwestorzy wycofali swoje pieniądze z funduszu), czy też na drodze sądowej jak w przypadku Kozlowskiego (który został skazany za oszustwo polegające na naciąganiu akcjonariuszy na finansowanie jego wystawnego stylu życia). Okazuje się, że system amerykański działa całkiem dobrze, gdy społeczeństwo dokładnie wie, czego się spodziewać.

Bill McGlashan współpracował z jedną z największych firm private equity, TPG, w celu uruchomienia największego na świecie funduszu „impact investing”, ale pobierał przy tym lukratywne opłaty, a prywatnie dyskretnie przekupywał urzędników przyjmujących na studia, aby jego własne dzieci miały przewagę nad mniej zamożnymi, bardziej zasługującymi na kwalifikację kandydatami. Jeśli chciwość i nepotyzm nie były zbyt piękne, to „odpowiedzialność społeczna” stanowiła odpowiedni „makijaż”.

Kiedy amerykańska opinia publiczna w końcu przejrzy na oczy i stanowczo zareaguje w stylu aktywistów woke na ten nowy trend, w którym interes własny przybiera pozory moralności, nasi obywatele i konsumenci będą w stanie przejrzeć szaradę korporacyjnych oznak cnoty. Kiedy Amazon publicznie wzywa Walmarta do płacenia pracownikom 15 dolarów za godzinę, możemy po prostu śmiać się z tego, że Jeff Bezos robi to, co wychodzi mu najlepiej: podkopuje swoich konkurentów, kiedy są bezbronni.

Co najważniejsze, możemy przywrócić władzę nad wdrażaniem naszych wartości społecznych amerykańskiej demokracji tam, gdzie jest jej miejsce, a nie pozwalać, by pozostawała w rękach szefów korporacji, którzy tak naprawdę chcą tylko zarobić pieniądze i zdobyć więcej władzy. Jako społeczeństwo powinniśmy pozwalać na − a nawet popierać − na dążenie korporacji do osiągnięcia przede wszystkim własnych korzyści finansowych. Jedyną rzeczą, o którą powinniśmy prosić w zamian, jest to, aby nie ubierać tego w szaty altruizmu, lecz zachować jawność. W ostatecznym rozrachunku Ameryce wyjdzie na lepsze, jeśli kierownictwo Goldman Sachs, zamiast głosić hasła o różnorodności i udawać, że sadzi drzewa, będzie po prostu nosić do pracy swoje rolexy.

books?id=JcGgubA29MgC&pg=PA20&dq=hoover+%22cannot+be+thought%22+%22s ingle+person+or+group%22&hl=en&newbks =1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjc58e787LlAhVopVkKHQD_AIgQ6AEwAXoECAUQAg#v=onepage&q=hoover%20%22cannot%20 be%20thought%22%20%22single%20person%20or%20group%22&f=false.

Needleman, Sarah E. Facebook Suspends Trump Indefinitely amid Pressure on Social Media to Clamp Down. „The Wall Street Journal”, 8 stycznia 2021, www.wsj.com/articles/president-trump-to-recovery-ability-to-tweet-from-his-personal-twitter-account-11610032898.

Needleman, Sarah E. Twitter Bans President Trump’s Personal Account Permanently. „The Wall Street Journal”, 9 stycznia 2021, www.wsj.com/ articles/twitter-says-it-is-permanent-suspending-account-of-president-trump-11610148903.

Oversight Board Accepts Case on Former US President Trump’s Indefinite Suspension from Facebook and Instagram. Oversight Board, styczeń 2021, oversightboard.com/news/236821561313092-oversight-board-accepts-case-on-former-us-president-trump-s-indefinite-suspension-from-facebook-and-instagram/.

Facebook Bans „Voice of Trump” from Platform. BBC News, BBC, 1 kwietnia 2021, www.bbc.com/news/world-us-canada-56598862.

Thorbecke, Catherine. Social Media Companies Restricting Trump Accounts Cite Risk for Violence. ABC News, ABC News Network, 13 stycznia 2021, abcnews.go.com/Technology/social-media-companies-restricting-trump-accounts-cite-risk/story?id=75176327.

Manskar, Noe. Jack Dorsey Says Blocking Post’s Hunter Biden Story Was „Total Mistake” – but Won’t Say Who Made It. „New York Post”, 25 marca 2021, nypost. com/2021/03/25/dorsey-says-blocking-posts-hunter-biden-story-was-total-mistake/?utm_campaign=iphone_nyp&utm_source=message_app.

Leonard, Ben. Twitter Says Marjorie Taylor Greene Was Locked out of Her Account by Mistake. POLITICO, 19 marca 2021, www.politico.com/news/2021/03/19/ twitter-lock-marjorie-taylor-greene-account-477161%C2%A0.

Twitter Mistakenly Suspends Marjorie Taylor Greene, Again. AP NEWS, Associated Press, 5 kwietnia 2021, apnews.com/article/twitter-mistakely-suspends-majorie-taylor-greene-again-9ae8cb2aa4a2094ee1d6c9dc7a56e74b.

Hutzler, Alexandra. Ron Paul Blocked from Accessing Facebook Page over Violating ‘Community Standards. „Newsweek”, 11 stycznia 2021, www. newsweek.com/ron-paul-blocked-accessing-facebook-page-over-violating-community-standards-1560639.

Moje określenie osoby, która prawie na pewno jest miliarderem, ale której dokładna wartość majątku nie jest znana.

Porter, Jon. Today I Learned about Intel’s AI Sliders That Filter Online Gaming Abuse. The Verge, 8 kwietnia 2021, www.theverge.com/2021/4/8/22373290/ intel-bleep-ai-powerered-abuse-toxicity-gaming-filtters.

Peters, Jay. Discord Bans the r/WallStreetBets Server, but New Ones Have Sprung to Life. The Verge, 27 stycznia 2021, www.theverge.com/2021/1/27/22253251/ discord-bans-the-wallstreetbets-server.

Stanley, Alyse. Facebook Bans Popular Stock Trading Group amid GameS top Stock Price Chaos. Gizmodo, 29 stycznia 2021, gizmodo.com/facebook-bans-popular-stock-trading-group-amid-gamestop-1846156731.

Psaki: Treasury Secretary Yellen „Monitoring” GameStop Stock Situation. Fox Business, 27 stycznia 2021, video.foxbusiness.com/v/62267826890 01#sp=show-clips.

47 U.S. Code § 230 – Protection for Private Blocking and Screening of Offensive Material. Legal Information Institute, Cornell Law School, 2021, www.law. cornell.edu/uscode/text/47/230.

jolt.richmond.edu/2020/08/27/the-origins-and-original-intent-of-section-230-of-the-communications-decency-act/.

Allyn, Bobby. As Trump Targets Twitter’s Legal Shield, Experts Have a Warning. NPR, 30 maja 2020, www.npr.org/2020/05/30/865813960/as-trump-targets-twitters-legal-shield-experts-have-a-warning.

Joe Biden Says Age Is Just a Number. „The New York Times”, 17 stycznia 2020, www.nytimes.com/interactive/2020/01/17/opinion/joe-biden-nytimes-interview.html?smid=nytcore-ios-share.

Shepardson, David i Nandita Bose. Tech Chief Executives to Defend Key Law in Front of U.S. Senate Panel on Wednesday. Reuters, Thomson Reuters, 27 października 2020, www.reuters.com/article/us-usa-tech-senate/tech-chief-executives-to-defend-key-law-in front-of-u-s-senate-panel-on-wedurry-idUSKBN27C2M9.

Norwood v. Harrison, 413 U.S. 455, 93 S. Ct. 2804 (1973). casetext.com/ case/norwood-v-harrison?.

Railway Employes’ Dept. v. Hanson, 351 U.S. 225, 76 S. Ct. 714 (1956). casetext.com/case/railway-employes-dept-v-hanson?.

Skinner v. Railway Labor Executives’ Assn, 489 U.S. 602, 109 S. Ct. 1402 (1989). casetext.com/case/skinner-v-railway-labor-executives-assn?

Romm, Tony. The Technology 202: Lawmakers Plan to Ratchet Up Pres-sure on Tech Companies’ Content Moderation Practices. „The Washington Post”, 17 lipca 2020, www.washingtonpost.com/news/powerpost/paloma/the-technology-202/2019/04/09/the-technology-202-lawmakers-plan-to-ratchet-up-pressure-on-tech-companies-content-moderation-practices/5cabee50a7a0a475985bd372/.

Blumenthal, Richard. No Private Company Is Obligated to Provide a Megaphone for Malicious Campaigns to Incite Violence. It Took Blood & Glass in the Halls of Congress—& a Change in the Political Winds—for the Most Powerful Tech Companies to Recognize, at the Last Possible Moment, the Threat of Trump. T.co/td1qIMPteW. Twitter, 9 stycznia 2021, twitter.com/SenBlumenthal/ status/1347720813076733954?s=20.

Bantam Books, Inc. v. Sullivan, 372 U.S. 58, 83 S. Ct. 631 (1963). casetext. com/case/bantam-books-inc-v-sullivan.

Carlin Communications, Inc. v. Mountain States Telephone & Telegraph Co., 827 F.2d1291 (9th Cir. 1987). casetext.com/case/carlin-comm-v-mountain-st-tel-tel.

Hammerhead Enterprises, Inc. v. Brezenoff, 707 F.2d 33 (2d Cir. 1983). casetext.com/case/hammerhead-enterprises-inc-v-brezenoff?

Carlin Communications, Inc. v. Mountain States Telephone & Telegraph Co., 827 F.2d 1291 (9th Cir. 1987). casetext.com/case/carlin-comm-v-mountain-st-tel-tel.

Barrett, Paul M. i J. Grant Sims. False Accusation: The Unfounded Claim That Social Media Companies Censor Conservatives. NYU Stern Center for Business and Human Rights, luty 2021, static1.squarespace.com/static/5b-6df958f8370af3217d4178/t/60187b5f45762e708708c8e9/1612217185240/ NYU%20False%20Accusation_2.pdf.

Roose, Kevin. How the Biden Administration Can Help Solve Our Real-ity Crisis. „The New York Times”, 2 lutego 2021, www.nytimes.com/2021/02/02/ technology/biden-reality-crisis-misinformation.html.

ROZDZIAŁ 10

McWhorter, John. The Virtue Signalers Won’t Change the World. „The Atlantic”, 27 lipca 2020,www.theatlantic.com/ideas/archive/2018/12/ why-third-wave-anti-racism-dead-end/578764/.

www.washingtonpost.com/outlook/2020/06/18/white-fragility-is-real-white-fragility-is-flawed/.

www.washingtonpost.com/entcertainment/museums/african-american-museum-site-removes-whiteness-chart-after-criticism-from-trump-jr-and-conservative-media/2020/07/17/4ef6e6f2-c831-11ea-8ffe-372be8d82298_story.html.

Bergner, Daniel. „White Fragility” Is Everywhere. But Does Antiracism Training Work? „The New York Times”, 15 lipca 2020, www.nytimes.com/2020/07/15/ magazine/white-fragility-robin-diangelo.html?searchResultPosition=1.

Enloe, Chris. „Try to Be Less White”: Coca-Cola Hit with Backlash over „Confronting Racism” Training Course. TheBlaze, 21 luty 2021, www.theblaze. com/news/coca-cola-backlash-racism-training.

Borysenko, Karlyn. Oh, What’s This? Is It Talking Points That @LinkedIn Is Providing Their Employees, Provided by an Internal Whistleblower? I Do Believe It Is! Pic.twitter.com/jC8srcZUNz. Twitter, 23 lutego 2021, twitter. com/DrKarlynB/status/1364275780260409348?s=20.

Doyle, Andrew. The „Anti-Racism” Movement Is Sowing Deeper Divisions. The Spectator, 5 grudnia 2020, www.spectator.co.uk/article/the-anti-racism-movement-is-sowing-deeper-divisions.

Folkenflik, David. 2 Prominent „New York Times” Journalists Depart over Past Behavior. NPR, 6 lutego 2021, www.npr.org/2021/02/06/964618301/two-prominent-new-york-times-journalists-depart-over-past-behavior.

Pedersen, Courtney. Alumna Releases Video of Journalism Department Chair Using Racial Slur in Lecture. Central Michigan Life, 7 lipca 2020, www. cm-life.com/article/2020/07/journalism-department-chair-on-paid-administrative-leave.

Flaherty, Colleen. Professor Suspended for Saying Chinese Word That Sounds like an English Slur, 8 września 2020, www.insidehighered.com/ news/2020/09/08 /professor-suspended-saying-chinese-word-sounds-english-slur.

Lewis, Story by Helen. How Capitalism Drives Cancel Culture. „The Atlantic”, 15 lipca 2020, www.theatlantic.com/international/archive/2020/07/ cancel-culture-and-problem-woke-capitalism/614086/.

Jivani, Jamil. Jamil Jivani: No One Gets to Tell Me What Kind of Black Man to Be. „National Post”, 20 lipca 2020, nationalpost.com/opinion/jamil-jivani-no-one-gets-to-tell-me-what-kind-of-black-man-to-be.

Shahrooz, Kaveh. The Woke Want to Hear from People of Colour. Just Not All of Us. MacDonald, 4 sierpnia 2020, www.macdonaldlaurier.ca/woke-want-hear-people-colour-just-not -us/.

University of California Regents v. Bakke, 438 U.S. 265, 98 S. Ct. 2733 (1978). casetext.com/case/regents-of-university-of-california-v-bakke?

Unz, Ron. The Myth of American Meritocracy. „The American Conservative”, listopad 2012, www.theamericanconservative.com/articles/the-myth-of-american-meritocracy/.

Walsh, Joe. Biden DOJ Drops Lawsuit Claiming Yale Discriminates against White and Asian Students. Forbes, 3 lutego 2021, www.forbes.com/sites/ joewalsh/2021/02/03/biden-doj-drops-lawsuit-claiming-yale-discriminates-against-white-and-asian-students/?sh=6a4a912d24d2.

Hartocollis, Anemona. Harvard Rated Asian-American Applicants Lower on Personality Traits, Suit Says. „The New York Times”, 15 czerwca 2018, www.nytimes.com/2018/06/15/us/harvard-asian-enrollment- -applicants.html.

BIOEquality Agenda. BIO, 2021, www.bio.org/bioequality-agenda.

Ensuring Scientific Justice by Building Bridges to Minority Communities Is Centerpiece of BIOEquality Agenda. BIO, 6 sierpnia 2020, www.bio.org/ press-release /providing-scientific-justice-building-bridges-minority-community-centerpiece.

deMeza, William. „Hey, Take It Outside!” – Politics in the Workplace.” JD Supra, Holland & Knight, www.jdsupra.com/post/contentViewerEmbed. aspx?fid=8bd8d8d9-58b5-431f-b44c-349576d99129.

Code of Ethics and Business Conduct: Ethics & Compliance. Hunting ton Ingalls, Huntington Ingalls Industries, październik 2014, www.huntingtoningalls.com/wp-content/uploads/2016/06/huntington-ingall-code-of-ethics.pdf.

Ruiz, Michael. Virginia Shipyard Worker Fired for Refusing to Remove „Trump 2020” Hat: Report. Fox News, 3 września 2020, www.foxnews.com/us/ virginia-shipyard-worker-fired-trump-hat.

Kokalitcheva, Kia. Behind the Scenes of Coinbase’s Internal Fight over Black Lives Matter. Axios, 1 października 2020, www.axios.com/coinbase-controversy -b707973c-0f24-4d1e-9690-78ac5fdb94e7.html.

Armstrong, Brian. Coinbase Is a Mission Focused Company. Medium, The Coinbase Blog, 8 października 2020, blog.coinbase.com/coinbase-is-a-mission-focused-company-af882df8804.

DiCamillo, Nate. 5% of Coinbase Employees Take Severance Offer over „Apolitical” Stance. CoinDesk, 8 października 2020, www.coindesk.com/60-coinbase-employees-take-apolitical-severance-package.

Brown, Abram. Some Business Leaders Should Face a Firing Squad, Former Twitter CEO Dick Costolo Suggests in Angry Tweet. Forbes, „Forbes Magazine”, 1 października 2020, www.forbes.com/sites/abrambrown/2020/10/01/ some-business-leader-should-face-a-firing-squad-former-twitter- -ceo-dick-costolo-suggests-in-angry-tweet/?sh=6c7d07f77b94.

Hess, Abigail Johnson. 60% of Employees Say Discussing Politics at Work Is Unacceptable−57% Do It Anyway. CNBC, 10 lutego 2020, www.cnbc. com/2020/02/10/60percent-of-workers-say-political-talk-at-work-is-unacceptable-ale-57percent-do.html.

Lewis, Paul. „I See Things Differently”: James Damore on His Autism and the Google Memo. „The Guardian”, 17 listopada 2017, www.theguardian. com/technology/2017/nov/16/james-damore-google-memo-interview-autism-regrets.

Feinberg, Ashley. Internal Messages Show Some Google Employees Sup-ported James Damore’s Manifesto. „Wired”, 8 sierpnia 2017, www.wired.com/ story/internal-messages-james-damore-google-memo/.

Pichai, Sundar. Note to Employees from CEO Sundar Pichai. Google, 8 sierpnia 2017, www.blog.google/topics/diversity/note-employees-ceo-sundar-pichai.

Copeland, Rob. Fired by Google, a Republican Engineer Hits Back: „There’s Been a Lot of Bullying”. „The Wall Street Journal”, 1 sierpnia 2019, www. wsj.com/articles/fired-by-google-a-republican-engineer-hits-back-theres-been-a-lot-of-bullying-11564651801.

Soave, Robby. Remember When a Democratic Polling Firm Fired the Guy Who Thought Violent Protests Could Backfire Politically?, Reason, 27 sierpnia 2020, reason.com/2020/08/27/protests-violence-david-shor-kenosha-biden-trump/.

Perse, Erin. Young Woman Sacked from Literary Agency for Standing Up for Women and Girls. The Post Millennial, 28 sierpnia 2020, thepostmillennial. com/young-woman-sacked-from-literary-agency-for-stand-up-for-woman-and-girls.

Hinsliff, Gaby. Maya Forstater’s Case Was about Protected Beliefs, Not Trans Rights | Gaby Hinsliff. „The Guardian”, 22 grudnia 2019, www.theguardian. com/commentisfree/2019/dec/22/maya-forstater-case-about-protected-beliefs-not-trans-rights.

Baculi, Spencer. Literary Assistant Agent Sasha White Fired by the Tobias Literary Agency for „Anti-Trans Sentiments”. Bounding Into Comics, 25 sierpnia 2020, boundingintocomics.com/2020/08/25/literary-assistant-sasha-white-fired-by-the-tobias-literary-agency-for-anti-trans-sentiments/.

Romano, Aja. Harry Potter and the Author Who Failed Us. VOX, 11 czerwca 2020, www.vox.com/culture/21285396/jk-rowling-transphobic-backlash-harry-potter.

Ramaswamy, Vivek. Vivek Ramaswamy: Election 2020 – Are We Witness ing the Beginning of the End of Wokeism? Fox News, 14 listopada 2020, www.foxnews.com/opinion/affirmative-action-race-income-vivek-ramaswamy.

Jarvis, Jacob. Donald Trump Made Gains in Every Demographic except for White Men. „Newsweek”, 5 listopada 2020, www.newsweek.com/donald-trump-support-demographics-white-men-exit-poll-1545144.

ROZDZIAŁ 11

Bostock v. Clayton County, 140 S. Ct. 1731, 207 L. Ed. 2d 218 (2020). casetext. com/case/bostock-v-clayton-county?

Questions and Answers: Religious Discrimination in the Workplace. EEOC, U.S. Equal Employment Opportunity Commission, www.eeoc.gov/laws/ guidance/questions-and-answers-religious-discrimination-workplace.

3 Peterson v. Wilmur Comms., 205 F. Supp. 1014 (E.D. Wisc. 2002).

Haki, Kristopher. Grant Napear Fired from Radio, Resigns from Sacramento Kings Days after Tweeting „All Lives Matter”. abc10.Com, KXTV, 2 czerwca 2020, www.abc10.com/article/sports/nba/sacramento-kings/grant-napear-fired-from-radio-reigns-from-sacramento-kings/103-65df8a48-8cc8-4bf4-af6e-59e97db66200.

What You Should Know: Workplace Religious Accommodation. EEOC, U.S. Equal Employment Opportunity Commission, www.eeoc.gov/laws/guidance/what-you-should-know-workplace-religious-accommodation#:~:text=Title%20 VII%20of%20the%20Civil,on%20operation%20of%20the%20business.

Section 12: Religious Discrimination. EEOC, U.S. Equal Employment Opportunity Commission, www.eeoc.gov/laws/guidance/section-12-religious-discrimination #_ftnref25.

United States v. Seeger, 380 U.S. 163 (1965).

Welsh v. United States, 398 U.S. 333 (1970).

Venters v. City of Delphi, 123 F.3d 956 (7th Cir. 1997), casetext.com/case/ venters-v-city-of-delphi?.

Venters v. City of Delphi, 123 F.3d 956 (7th Cir. 1997), casetext.com/case/ venters-v-city-of-delphi?.

Peterson v. Wilmur Communication, Inc., 205 F. Supp. 2d 1014 (E.D. Wis. 2002), casetext.com/case/peterson-v-wilmur-communication-inc?.

EEOC v. United Health Programs of America, 350 F.Supp.3d 199 (E.D. NY. 2018), scholar.google.com/scholar_case?case=1243300210889432963&hl =pl&as_sdt =6,45&as_vis=1.

Mitchell, Joshua. Dead Conservative Memes Can’t Defeat the Identity Politics Clerisy. The American Mind, 3 listopada 2020, americanmind.org/essays/ dead-conservative-memes-cant-defeat-the-identity-politics-clerisy/.

ROZDZIAŁ 12

Summers, Lawrence H. Remarks at NBER Conference on Diversifying the Science & Engineering Workforce. Harvard College, 14 stycznia 2005, web.archive.org/ web/20080130023006/www.president.harvard.edu/speeches/2005/nber.html.

Summers, Lawrence H. Remarks at NBER Conference on Diversifying the Science & Engineering Workforce. Harvard College, 14 stycznia 2005, web.archive.org/web/20080130023006/www.president.harvard.edu/ speeches/2005/nber.html.

Bolton, Robert. The Academic Hoax with a Serious Purpose. „Australian Financial Review”, 7 czerwca 2019, www.afr.com/policy/health-and-education/sex-lies-and-manuscripts-the-academic-hoax-with-a-serious-purpose-20190606-p51v0m.

Sokal, Alan D. Transgressing the Boundaries: Towards a Transformative Hermeneutics of Quantum Gravity. JSTOR, Duke University Press, 1996, www. jstor.org/stable/466856?seq=1.

Powell, Michael. Inside a Battle over Race, Class and Power at Smith College. „The New York Times”, 24 lutego 2021, www.nytimes.com/2021/02/24/ us/smith-college-race.html.

Weiss, Bari. Whistleblower at Smith College Resigns over Racism. Common Sense with Bari Weiss, 19 lutego 2021, bariweiss.substack.com/p/whistleblower-at-smith-college-resigns.

Kaufmann, Eric. Academic Freedom in Crisis: Punishment, Political Discrimination, and Self-Censorship. CSPI Center, 1 marca 2021, cspicenter.org/ reports/academicfreedom/.

Należy zauważyć, że jest to aluzja do znanego cytatu z wypowiedzi sędziego Sądu Najwyższego Johna Robertsa: en.wikipedia.org/wiki/Parents_ Involved_in_Community_Schools_v._Seattle_School_District_No._1.

Coughlan, Sean. Harvard Abolishes „Master” in Titles in Slavery Row. BBC News, BBC, 25 lutego 2016, www.bbc.com/news/education-35659685.

Walsh, Colleen. Harvard Announces Committee to Articulate Principles on Renaming. „Harvard Gazette”, 4 marca 2021, news.harvard.edu/gazette/ story/2020/10/harvard-announces-committee-to-articulate-principles-on-renaming/.

Taylor, Kate. Harvard’s First Black Faculty Deans Let Go amid Uproar over Harvey Weinstein Defense. „The New York Times”, 11 maja 2019, www. nytimes.com/2019/05/11/us/ronald-sullivan-harvard.html?referringSource=articleShare.

ROZDZIAŁ 13

Clinton Drops a Pokemon Go Reference at Rally. YouTube, CNN, 14 lipca 2016, www.youtube.com/watch?v=jt6riM2aDLk.

Bishop, Bill i Robert G. Cushing. The Big Sort: Why the Clustering of like-Minded America Is Tearing Us Apart. Mariner Books, 2009.

Wasserman, David. Purple America Has All but Disappeared. FiveThirtyEight, 8 marca 2017, fivethirtyeight.com/features/purple-america-has-all-but-disappived/.

Prensky, Matthew. GOP Sen. Perdue and Perdue Chicken? Company Firmly Says No Link after Threat of Boycott. „The Daily Times”, Salisbury Daily Times, 19 października 2020, www.delmarvanow.com/story/news/local/ maryland/2020/10/18/georgia-sen-david-perdue-chicken-boycott-not-affiliated-kamala-harri/3702195001/.

Levine, Sam. Georgia Activists Call for Coca-Cola Boycott over „Deafening Silence” on Voting Rights. „The Guardian”, Guardian News and Media, 25 marca 2021, www.theguardian.com/us-news/2021/mar/25/georgia-activists-coca-cola-boycott-voting-rights?CMP=Share_iOSApp_Other.

Bailey, Phillip M. Trump Blasts Georgia Election Law as „Too Weak”, Continuing Attacks on Kemp, Raffensperger as „RINOS”. „USA Today”, 7 kwietnia 2021, www.usatoday.com/story/news/2021/04/07/trump-georgia-election-law-too-weak-attacks-kemp-raffensperger/7123560002/.

Gelles, David. Delta and Coca-Cola Reverse Course on Georgia Voting Law, Stating „Crystal Clear” Opposition. „The New York Times”, 31 marca 2021, www.nytimes.com/2021/03/31/business/delta-coca-cola-georgia-voting-law.html.

Chappell, Bill. MLB Moves All-Star Game to Colorado amid Uproar over Georgia Voting Law. NPR, 6 kwietnia 2021, www.npr.org/2021/04/06/984711881/ mlb-moves-all-star-game-to-colorado-amid-raar-over-georgia-votinglaw#:~:text=Sports,MLB%20Moves%20All%2DStar%20Gra%20To%20 Colorado,Uproar%20Over%20Georgia%20Voting%20Law&text=Kirkland%2FGetty%20Images,Major%20League%20Baseball%20has%20 take%20the%202021%20All%2DStar%20Game,%20dstadiumuring%20 the%20midsummer%20game.

Glazer, Emily i in. CEOs Plan New Push on Voting Legislation. „The Wall Street Journal”, 11 kwietnia 2021, www.wsj.com/articles/ceos-plan-new-push-on-voting-legislation-11618161134.

Malik, Noorie. New Consumer Alert on Yelp Takes Firm Stance against Racism. Yelp, 14 października 2020, blog.yelp.com/2020/10/new-consumer-alert-on-yelp-takes-firm-stance-against-racism.

Sandel, Michael J. What Money Shouldn’t Buy. „The Hedgehog Review” 5, 2003, s. 77–97.

Sandel, Michael J. What Money Can’t Buy: The Moral Limits of Markets. Penguin, 2013.

Sandel, Michael J. What Money Can’t Buy: The Moral Limits of Markets. Penguin, 2013.

Trump Accountability Project: Meet New Group Seeking to Blacklist Staff Who Worked for Trump Administration. Firstpost, 12 listopada 2020, www. firstpost.com/world/trump-accountability-project-meet-new-group-seeking-to-blacklist -staff-who-worked-for-trump-administration-9007641.html.

Lizza, Ryan i in. AOC Wants to Cancel Those Who Worked for Trump. Good Luck with That, They Say. POLITICO, 9 listopada 2020, www.politico.com/ news/2020/11/09/aoc-cancel-worked-for-trump-435293.

Podhoretz, John. AOC & Co.’s Loathsome Plan to Keep Lists of Pro -Trumpies. „New York Post”, 12 listopada 2020, nypost.com/2020/11/11/aoc-co-s-loathsome-plan-to-keep-lists-of-pro-trumpies/.

Joseph McCarthy: United States Senator. Encyclopædia Britannica, 2021, www.britannica.com/biography/Joseph-McCarthy#ref1041884.

Madison, James. Federalist Papers No. 10 (1787). Bill of Rights Institute, 1787, billofrightsinstitute.org/founding-documents/primary-source-documents/the -federalist-papers/federalist-papers-no-10/.

19 Cato. Cato III. Teaching American History, 25 Oct. 1787, teachingameri canhistory.org/library/document/cato-iii/.

20 Chua, Amy i Jed Rubenfeld. The Threat of Tribalism. „The Atlantic”, 14 września 2018, www.theatlantic.com/magazine/archive/2018/10/ the-threat-of-tribalism/568342/.

ROZDZIAŁ 14

Ramaswamy, Vivek. Uncounted Costs of a Living Wage. „Harvard Crimson”, 12 października 2005, dev.thecrimson.com/article/2005/10/12/uncounted-costs-of-a-living-wage/.

Foote, Dustin. Student Activists on the Harvard-Yale Protest, One Year Later. Deadspin, 23 listopada 2020, deadspin.com/student-activists-on-the-harvard-yale-protest-one-year-1845742949.

Sandel, Michael J. What Money Can’t Buy: The Moral Limits of Markets. Penguin, 2013.

Norman, Jim. Half of Americans Favor Mandatory National Service. Gallup, 5 kwietnia 2021, news.gallup.com/poll/221921/half-americans-favor-mandatory-national-service.aspx.

Choi, Matthew. Pete Buttigieg Suggests National Service Program. POLITICO, 16 kwietnia 2019, www.politico.com/story/2019/04/15/pete-buttigieg-national-service-program-1277274.

Buckley, William F. Gratitude; Reflections on What We Owe to Our Country. Random, 1990.

McChrystal, Stanley A. „You Don’t Have to Wear a Military Uniform to Serve Your Country”. „The Atlantic”, 20 lipca 2016, www.theatlantic.com/politics/archive/2016/07/you-dont-have-to-wear-a-military-uniform-to-serve-your-country/491765/.

National Service (Amendment) Bill. Singapore Statutes Online, 27 lutego 1967, sso.agc.gov.sg/Bills-Supp/3-1967/Published/19670301?Do cDate=19670301.

Mathews, Mathew i in. CNA-IPS Survey on Ethnic Diversity in Singapore. Lee Kuan Yew School of Public Policy, listopad 2017, lkyspp.nus.edu.sg/ docs /default-source/ips/wp-28_cna-ips-survey-on-ethnic-identity-in-singapore.pdf ?sfvrsn=4952600a_2.

Yee, Amy. How Rwanda Tidied Up Its Streets (and the Rest of the Country, Too). NPR, 18 lipca 2018, www.npr.org/sections/goatsandsoda/2018/07 /18/628364015/how-rwanda-tidied-up-its-streets-and-the-rest-of-the country-too.

Impact Assessment of Umuganda 2007–2016. Rwanda Governance Board, październik 2017, rgb.rw/fileadmin/Key_documents/HGS/Impact_Assessment_of_Umuganda_2007-2016.pdf.

Jager, Avi. The Myth of Compulsory Military Service in Israel. „The Jerusalem Post”, 18 października 2018, www.jpost.com/opinion/the-myth-of-compulsory-military-service-in-israel-569779.

Israel Ends Ultra-Orthodox Military Service Exemptions. BBC News, BBC, 12 marca 2014, www.bbc.com/news/world-middle-east-26542316.

Ari Gross, Juda. IDF Exemption for Haredim Expires but Nothing’s Likely to Change, for Now. „The Times of Israel”, luty 2021, www.timesofisrael. com/idf-exemption-for-haredim-expires-but-notnothings-likely-to-change-for-now/.

Jager, Avi. The Myth of Compulsory Military Service in Israel. „The Jerusalem Post”, 18 października 2018, www.jpost.com/opinion/the-myth-of-mandatory-military-service-in-israel-569779.

Neuman, Scott. France Plans Revival of Compulsory National Service. NPR, 28 czerwca 2018, www.npr.org/2018/06/28/624173544/france-plans-revival-of -compulsory-national-service.

Atteberry, A. i A. McEachin. School’s Out: Summer Learning Loss across Grade Levels and School Contexts in the United States Today. W: K. Alexander, S. Pitcock i M. Boulay (red.). Summer Learning and Summer Learning Loss and A. New York: Teachers College Press, 2016.

American Express Spending & Saving Tracker: June 2012 Cost of Keeping Kids Busy in Summer. Thenewsmarket, American Express i Echo, 25 czerwca 2012, preview.thenewsmarket.com/Previews/AEXP/DocumentAssets/244035_v2.pdf.

Atteberry, A. i A. McEachin, School’s Out: Summer Learning Loss across Grade Levels and School Contexts in the United States Today. [W:] K. Alexander, S. Pitcock i M. Boulay (red.). Summer Learning and Summer Learning Loss i A. s. 35–54. Nowy Jork, NY: Teachers College Press.

ROZDZIAŁ 15

Klar, Rebecca. Pressley: Democrats Don’t Need „Any More Black Faces That Don’t Want to Be a Black Voice”. The Hill, 16 lipca 2019, thehill.com/home news/house/453007-pressley-democratic-need-any-more-black-voices-that-dont-want-to-be-a-black.

The Prestige. Reżyseria: Christoper Nolan, Touchstone Pictures, Warner Bros, Newmarket Productions, Syncopy, 2006.