Z recenzji wydawniczych:

Współcześnie coraz częściej słyszy się o transpłciowości. Oznacza to, że typowa amerykańska rodzina wystawiona jest na wspieraną przez rząd tyranię fałszywych założeń na temat natury ludzkiej. Książka Kiedy Harry stał się Sally to źródło merytorycznych informacji przydatnych do obalenia kłamstw na temat transpłciowości. Książka w bardzo wyjątkowy sposób opisuje historyczny kontekst tego społecznego zjawiska, zauważając przy tym, że pseudonaukowe twierdzenia o „płynności płci” ukute przez dzisiejszych ideologów transpłciowych wywodzą się ze źródeł o wątpliwej wartości, które przeniknęły do świadomości publicznej za sprawą feministek drugiej fali. Od autora dowiesz się w jaki sposób kolejne szaleństwo, rzekomo opisujące funkcjonowanie umysłu, wdarło się do amerykańskich domostw i naraziło na niebezpieczeństwo tysiące ludzi.

– Paul McHugh,

profesor uniwersytecki w dziedzinie psychiatrii, John Hopkins University School of Medicine

Kiedy Harry stał się Sally to wyjątkowo solidne, a jednocześnie kompleksowe opracowanie dla wszystkich, którzy czują się skonfundowani stanem debaty publicznej na temat tożsamości płciowej. Analiza Ryana Andersona poświęcona ideom napędzającym ruch transgender, kosztom społecznym oraz politycznym implikacjom tychże, jest cennym źródłem informacji dla rodziców, wychowawców i decydentów.

– Mary Ann Glendon,

profesor prawa, Harvard University autorka Rights Talk oraz A Nation Under Lawyers

Książka Kiedy Harry stał się Sally to lektura obowiązkowa dla tych, którzy poszukują merytorycznego i obiektywnego omówienia zagadnień z zakresu tożsamości płciowej. To pozycja szczególnie przydatna dla psychiatrów, psychologów i specjalistów zajmujących się poradnictwem.

– Paul Vitz,

emerytowany profesor psychologii, New York University oraz starszy wykładowca, Institute for the Psychological Sciences

Zawsze czytam publikacje Ryana Andersona z wielką przyjemnością. Książka Kiedy Harry stał się Sally to pozycja merytoryczna, zawierająca wiele ciekawych informacji. To obiektywny, przejrzysty i oparty na faktach przewodnik po racjonalnych i słusznych zasadach rządzących życiem społecznym. Demaskuje – inicjowane przez część polityków i ideologiczne ugrupowania – przypadki fałszowania nauki, medycyny, rejestrów publicznych i historii, przyczyniające się do takich zjawisk jak tłumienie wolności słowa i praw rodziny oraz wielowymiarowych, często nieodwracalnych krzywd wyrządzanych tym najbardziej bezbronnym.

– John Finnis,

profesor emeryt w dziedzinie prawa i filozofii prawa, University of Oxford

„Nie szkodzić” to fundamentalne założenie etyki medycznej. Niestety – jak wykazała staranna analiza badań przeprowadzona przez Ryana Andersona – osoby z dysforią płciową są obecnie powszechnie poddawane terapii, która wiąże się z poważnym zagrożeniem dla zdrowia i zaledwie nielicznymi trwałymi korzyściami (jeśli w ogóle takie są). Niezależnie od przekonań politycznych, wszyscy zainteresowani, a zwłaszcza rodzice, decydenci i pracownicy służby zdrowia, powinni poważnie rozważyć argumenty przedstawione w tej przemyślanej i racjonalnej książce.

– Melissa Moschella,

profesor nadzwyczajny w zakresie etyki medycznej, wydział medycyny, Columbia University

Ryan Anderson bez ogródek demaskuje obecną tendencję do przyjmowania wszystkiego na wiarę, niezrozumiałego zaprzeczania rzeczywistości, zasłaniania oczu i chowania głowy w piasek w imię ideologii politycznej. Czyli wszystkiego tego, co przekłada się na zadawanie cierpienia osobom mającym problemy natury psychicznej. Każdy komu leży na sercu dobro dzieci, powinien przeczytać Kiedy Harry stał się Sally.

– Margaret A. Hagen,

profesor nauk psychologicznych i nauk o mózgu, Boston University

Osoby cierpiące na dysforię płciową zasługują na współczucie, życzliwość i szacunek – tak, jak wszyscy inni. Niegodziwością jest gardzenie nimi, wyśmiewanie ich lub okazywanie im braku szacunku. Jak pokazuje Ryan Anderson w swojej przemyślanej krytyce ideologii transpłciowości, możemy otwarcie mówić i stawać w obronie prawdy, jednocześnie kochając tych z naszych bliźnich, którzy identyfikują się jako osoby transpłciowe. Książka Kiedy Harry stał się Sally ustyuowała Andersona, pośród najbardziej utalentowanych młodych intelektualistów w naszym kraju i – bez wątpienia – najbardziej nieustraszonych.

– Robert P. George,

profesor nauk prawnych w McCormick, Princeton University

Ryan Anderson podejmuje trudny temat „czasów transpłciowości” w sposób klarowny i oparty na najnowszym aktualnym stanie wiedzy w dziedzinie biologii. Autor napisał swoje dzieło w sposób przemyślany i przystępny, dzięki czemu udało mu się stworzyć „trzeźwy i rzeczowy przegląd kosztów społecznych błędnego pojmowania ludzkiej natury”. Kiedy Harry stał się Sally stawia szereg ważnych pytań każdemu, kto prawdziwie troszczy się o dobro osób zmagających się z własną tożsamością płciową.

– Maureen Condic,

profesor nadzwyczajny w dziedzinie neurobiologii i anatomii, University of Utah

Pierwsze Wydanie

Copyright © 2018, 2019 by Ryan T. Anderson

All rights reserved

Przedmowa, Postscriptum © 2019 by Ryan T. Anderson

For the Polish Edition

Copyright © 2021 Fundacja Warsaw Enterprise Institute

All rights reserved

Tytuł oryginału: When Harry became Sally

Responding to the Transgender Moment.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część niniejszej publikacji nie może być powielana, przechowywana w systemie wyszukiwania lub przekazywana, w jakiejkolwiek formie i w jakikolwiek sposób elektroniczny, mechaniczny, fotokopiujący, nagrywający lub inny, bez uprzedniej pisemnej zgody.

E-book: Robert Waszkiewicz

Fundacja Warsaw Enterprise Institute

Al. Jerozolimskie 30

00-024 Warszawa

ISBN: 978-83-954197-7-5

Dla Anny

Spis treści

Przedmowa do wydania papierowego

Wstęp

ROZDZIAŁ 1
Nasze czasy transpłciowości

ROZDZIAŁ 2
Co mówią aktywiści?

ROZDZIAŁ 3
Co mówią nam osoby dokonujące detranzycji?

ROZDZIAŁ 4
Co czyni nas mężczyznami lub kobietami?

ROZDZIAŁ 5
Tożsamość transpłciowa a „zmiana” płci

ROZDZIAŁ 6
Dysforia dziecięca i jej wygasanie

ROZDZIAŁ 7
Płeć i kultura

ROZDZIAŁ 8
Polityka we wspólnym interesie

Zakończenie

Postscriptum do wydania papierowego

Podziękowania

ROZDZIAŁ 1
Nasze czasy transpłciowości

Przed 2015 rokiem, tj. przed przełomowym wywiadem udzielonym Dianie Sawyer w najlepszym czasie antenowym stacji ABC przez Bruce’a Jennera (jak go wtedy nazywano), w popularnym programie 20/20, niewielu Amerykanów w ogóle rozmawiało na tematy związane z transpłciowością. Obecnie jest to jednak ważny problem, szczególnie w kontekście radykalnych doktryn płciowych, które coraz szerzej zapuszczają swoje pędy w kulturze, szkołach i w polityce publicznej. Elity polityczne i kulturalne próbowały stłumić dyskusję na ten temat, zanim tak naprawdę na dobre się rozpoczęła, narzucając społeczeństwu politycznie poprawną ortodoksję, czyli ideologię, w której „tożsamość płciowa” jest zarówno sprawą subiektywną, jak i kategorią zasługującą na ochronę w systemie praw obywatelskich.

Wspomniany wywiad nie był pierwszą medialną próbą oswojenia tematyki tożsamości transpłciowej, choć jego wpływ był wyjątkowo doniosły. Po pierwsze, sprawa dotyczyła znanej rodziny Kardashianów. Co bardziej zaskakujące, chodziło tutaj o słynnego olimpijczyka, mistrza w dziesięcioboju, będącego dla milionów Amerykanów ucieleśnieniem siły i męskości. Nie bez znaczenia był też czas wywiadu – weekend przed rozprawą w Sądzie Najwyższym, której przedmiot dotyczył możliwości zawierania małżeństw przez osoby tej samej płci. Pozwoliło to aktywistom LGBT zwrócić uwagę na jedność celu między społecznościami „T” i „LGB” – ku zdziwieniu zresztą, wielu amerykańskich gejów i lesbijek, którzy twierdzą, że „tożsamość płciowa” i „orientacja seksualna” mają ze sobą niewiele wspólnego. Splot wydarzeń pomógł aktywistom transpłciowym w wyeksponowaniu ich żądań, które miały poszerzyć dziedzinę praw obywatelskich. I wkrótce po zredefiniowaniu małżeństwa przez Sąd Najwyższy, administracja prezydenta Baracka Obamy zdefiniowała „płeć” na nowo – odtąd miała być w zasadzie pojmowana jako „tożsamość płciowa” w państwowym systemie praw obywatelskich. Kolejnym krokiem było narzucenie nowej polityki „tożsamości płciowej” szkołom i placówkom opieki zdrowotnej. Tym samym sprawa transpłciowości oficjalnie pojawiła się w przestrzeni publicznej.

Normalizacja tożsamości transpłciowych w kulturze popularnej

Choć wspomniany wywiad rzeczywiście odbił się szerokim echem w społeczeństwie amerykańskim, wcześniejsze wydarzenia medialne zdawały się przygotowywać grunt pod to, co możemy nazwać „czasami transpłciowości”. Jednym z nich była premiera filmu Byłem córką Cher¹ na Festiwalu Filmowym Sundance oraz na kanale telewizyjnym Oprah Winfrey Network w 2011 roku. Film opowiada o tym, jak Chastity Bono, córka Sonny’ego i Cher Bono, przeszła tranzycję w wieku czterdziestu lat i przyjęła tożsamość mężczyzny o imieniu Chaz. Media skrupulatnie używały „poprawnych” zaimków osobowym, zachęcając widzów do „śledzenia historii Chaza Bono przez dłuższą część procesu tranzycji (co miało miejsce w 2010 roku), obejmującego terapię hormonalną i chirurgiczne usunięcie jego piersi”². Tak – „jego” piersi (tego rodzaju osobliwe sformułowania są często wykorzystywane przez media w nagłówkach takich jak: Pierwszy w historii ciężarny mężczyzna... i Jak to jest karmić klatą³)⁴. Chastity Bono jest w zasadzie drugorzędną celebrytką, w porównaniu z Brucem Jennerem nawet z czasów sprzed operacji, jednak jej poczynania w Tańcu z gwiazdami jesienią 2011 roku zgromadziły przed telewizorami całkiem sporą widownię.

Wątek tożsamości płciowej trafił do fabularnej produkcji telewizyjnej w 2013 roku za sprawą popularnego serialu wyprodukowanego przez Netflix Orange Is the New Black⁵, w którym w rolę transpłciowej więźniarki wcieliła się transpłciowa aktorka Laverne Cox. W 2014 roku stała się ona pierwszą osobą otwarcie identyfikującą się jako osoba transpłciowa, która pojawiła się na okładce magazynu Time⁶, a także pierwszą transpłciową aktorką nominowaną do nagrody Emmy⁷. Cox – mężczyzna identyfikujący się jako kobieta – został uznany za Kobietę Roku 2014 przez magazyn Glamour, którego redaktorzy obwieścili, że „uczy nas [ona], że tożsamość płciowa żyje przede wszystkim w naszych sercach i umysłach”⁸. Gdy Chicago Sun-Times opublikował artykuł Kevina Williamsona, w którym utrzymywał, że Cox w rzeczywistości nie jest kobietą, aktywiści zmusili gazetę do odcięcia się treści zawartych w artykule i opublikowania stosownych przeprosin⁹. W czasach transpłciowości nie toleruje się różnicy zdań.

Na początku 2014 roku Amazon Studios rozpoczęło nadawanie internetowego serialu komediowego pod tytułem Transparent o ojcu przechodzącym tranzycję w matkę. Producent miał na celu promowanie tożsamości transpłciowej zarówno za kulisami, jak i na ekranie. Toalety zostały oznaczone w sposób neutralny płciowo, a „założenia akcji transfirmacyjnej”¹⁰ dawały pierwszeństwo kandydatom transpłciowym, i to na wszystkich posadach wśród osób pracujących nad serialem. Główna postać serialu, transseksualna kobieta, została zagrana przez „cispłciowego”¹¹ mężczyznę, co wywołało wzburzenie wśród części odbiorców¹². Zarówno aktor jak i reżyserka serialu¹³ zdobyli nagrody Emmy w swoich kategoriach na gali we wrześniu 2016 roku¹⁴. Mniej więcej w tym samym czasie reżyserka serialu, Jill Soloway, oświadczyła w wywiadzie, że: „Najwyższy czas, by skończyć z praktyką dobierania cispłciowych mężczyzn do ról transpłciowych kobiet. Jest to pewnie dość ironiczne stwierdzenie w ustach twórcy serialu telewizyjnego, w którym to właśnie mężczyzna cispłciowy gra kobietę transpłciową”¹⁵.

W międzyczasie miało miejsce kilka innych znaczących wydarzeń medialnych, takich jak specjalna audycja stacji ABC z Brucem Jennerem z kwietnia 2015 roku, po której pojawiła się słynna lipcowa okładka Vanity Fair¹⁶ zatytułowana Mów do mnie Caitlyn¹⁷. W lipcu do Jenner powędrowała nagroda Arthur Ashe Courage Award od sportowej stacji ESPN¹⁸. W tym samym roku trafiła do niej nagroda Kobiety Roku przyznawana przez czasopismo Glamour, które uzasadniło swój wybór „podjęciem przez Jenner decyzji o publicznej tranzycji – po to, by dzieci w przyszłości nie musiały czekać aż do 65 roku życia, aby odkryć kim naprawdę są”¹⁹. W oczach mass mediów nagroda Kobiety Roku, która drugi rok z rzędu trafiła do biologicznego mężczyzny, była mniej kontrowersyjna niż oświadczenie Jenner o swoim poparciu dla Partii Republikańskiej. Jenner również rozpoczął emisję swojego²⁰ serialu dokumentalnego I Am Cait, który skończył się na zaledwie dwóch sezonach²¹.

Program dostępny w telewizji kablowej pod tytułem I Am Jazz²², rozpoczął swój trzeci sezon w 2017 roku. Serial poświęcony jest nastoletniemu chłopcu o imieniu Jazz Jennings, który identyfikuje się jako dziewczynka. Zdiagnozowano u niego dysforię płciową w wieku czterech lat, a rok później poddano tranzycji społecznej i postawiono za wzór dla dzieci transpłciowych. Jazz udzielił wywiadu Barbarze Walters²³ w 2007 roku, a w roku 2011 wyprodukowano o nim film dokumentalny. Książka I Am Jazz ukazała się w księgarniach w 2014 roku, a dwa lata później wydana została kolejna Being Jazz: My Life as a (Transgender) Teen²⁴. Pierwsza z nich zalecana jest jako lektura w szkołach w całym kraju – od zerówek do trzeciej klasy szkoły podstawowej, natomiast Being Jazz jest skierowana do nastolatków (temat został szerzej omówiony w rozdziale o poczynaniach zorientowanych na indoktrynację dzieci w szkołach).

Lato 2015 roku można opisać jako „czas, w którym transpłciowość na dobre weszła do mainstreamu – przynajmniej w mediach” – zwrócił na to uwagę magazyn Fortune, pisząc o serialu typu reality show, który na krótko pojawił się na antenie ABC Family²⁵. Program Becoming Us to narracja widziana z perspektywy nastoletniego chłopca, którego ojciec, a także ojciec dziewczyny, z którą się spotyka, są w trakcie procesu tranzycji. Jeszcze w tym samym roku w kinach pojawił się film Dziewczyna z portretu, oparty na życiu Lili Elbe, jednej z pierwszych osób, które poddały się zabiegowi zmiany płci. Film ten zdobył Oscara dla najlepszej aktorki drugoplanowej oraz nominację dla najlepszego aktora.

W styczniu 2017 roku National Geographic wypuścił numer specjalny poświęcony, jak sam określił Rewolucji Gender. Co ciekawe, na potrzeby tego konkretnego numeru stworzono dwie różne okładki: jedną, która trafiła do subskrybentów i drugą, którą można było kupić w kioskach²⁶. Na okładce tej pierwszej znalazł się Avery Jackson, dziewięcioletni chłopiec, który identyfikuje się jako dziewczynka. Była to „pierwsza transpłciowa osoba, która pojawiła się na okładce National Geographic – z dumą podkreślali redaktorzy pisma. Tekst na okładce przytacza słowa Avery’ego: „Najlepszą rzeczą w byciu dziewczyną jest to, że teraz nie muszę udawać chłopca”²⁷. Z kolei na okładce wersji przeznaczonej do sprzedaży w kioskach umieszczono zdjęcie siedmiu młodych, dorosłych ludzi, reprezentujących różne tożsamości i ekspresje płciowe. Spoglądając na obie okładki można zauważyć, że spośród wszystkich ośmiu osób na nich widniejących, mamy trzech chłopców lub mężczyzn, którzy identyfikują się jako dziewczęta lub kobiety, dziewczynę, która identyfikuje się jako chłopiec oraz osoby, które identyfikują się jako „bigender”²⁸, „niebinarne międzypłciowe”²⁹ i „androgyniczne”³⁰, a nawet kogoś, kto jest po prostu „mężczyzną”. Co ciekawe, nie ma tam ani jednej dziewczyny, która dobrze się czuje w swojej żeńskiej płci³¹.

Publiczna i prywatna polityka dotycząca „tożsamości płciowej”

Gdy w Hollywood rozpoczynało się stopniowe wprowadzanie ideologii transpłciowej do kina mainstreamowego, rząd federalny wtórował tej narracji. Administracja prezydenta Baracka Obamy forsowała politykę „tożsamości płciowej” jako części systemu praw obywatelskich w różnych dziedzinach – w edukacji, opiece zdrowotnej, mieszkalnictwie i armii. W roku 2010, zanim jeszcze rozpoczęło się medialne natarcie, Biuro Praw Obywatelskich przy Departamencie Szkolnictwa wystosowało pismo do wszystkich nauczycieli, w którym odbiorcom zwrócono uwagę na nową definicję pojęcia „płeć” w Tytule IX ustawodawstwa antydyskryminacyjnego z 1972 roku. Celem tej redefinicji było włączenie pojęcia „tożsamości płciowej” do szkolnych programów antyprzemocowych. Interpretacja proponowana przez Departament miała zatem dotyczyć łazienek, toalet, szatni, pryszniców, drużyn sportowych i akademików – na obszarach podległych kuratorom oświaty w takich okręgach jak: Arcadia School District w Kalifornii (2013), Palatine School District 211 w okolicach Chicago (2015) i Gloucester County Public Schools w Wirginii (2015). Wreszcie w maju 2016 roku Departament Szkolnictwa i Departament Sprawiedliwości wystosowały kolejny list otwarty, w którym nakazywały, by wszystkie szkoły publiczne umożliwiły korzystanie z odrębnych toalet w oparciu o kryterium tożsamości płciowej, a nie płci biologicznej³². Tym sposobem Tytuł IX – czyli prawo opracowane dla ochrony kobiet i dziewcząt przed dyskryminacją w szkole, zostałoby wykorzystane do naruszania ich prywatności, bezpieczeństwa i równości.

W tym samym czasie, w maju 2016 roku Biuro Praw Obywatelskich w Departamencie Zdrowia i Usług Społecznych (HHS) ogłosiło, że zakaz dyskryminacji „płciowej” w ObamaCare³³ jest obecnie interpretowany jako zakaz dyskryminacji pod względem „tożsamości płciowej”. Oznaczało to, że wszystkie programy opieki zdrowotnej regulowane przez ObamaCare miały oferować procedury zmiany płci, realizowane przez odpowiednio wykwalifikowanych lekarzy³⁴. Najbardziej niezwykła w tych nowych wytycznych była ich ewidentna sprzeczność z wnioskami zawartymi w opracowaniu ekspertów medycznych współpracujących z przedstawicielami administracji prezydenckiej. Miesiąc po ogłoszeniu przez HHS, że zmiana płci jest prawem obywatelskim, agencja CMS³⁵ wystosowała raport, w którym doprecyzowała, że nie proponuje pokrywania przez ubezpieczenie operacji zmiany płci, ponieważ dowody kliniczne nie wykazały, że są to zabiegi rzeczywiście korzystne:

Na podstawie dogłębnej analizy aktualnych wyników badań klinicznych stwierdzono, że nie ma wystarczających dowodów potwierdzających tezę, że operacja zmiany płci rzeczywiście wpływa pozytywnie na stan zdrowia u osób z dysforią płciową, korzystających z opieki systemu Medicare. Stwierdzono występowanie sprzecznych (niespójnych) wyników – nawet w najlepiej zaprojektowanych badaniach. W niektórych wskazywano na korzyści, a w innych z kolei na niepożądane skutki. Jakość i siła dowodów były niskie, głównie z powodu typologii w zakresie stosowanych metod – były to w zasadzie obserwacje bez grup kontrolnych, a na wyniki tych analiz mogły mieć wpływ takie zmienne, jak czynniki zakłócające i niewielka liczba prób. Wnioski, w których stwierdzono korzystny wpływ opisywanych oddziaływań, obejmowały badania typu eksploracyjnego (studia przypadków i badania kliniczno-kontrolne) bez prospektywnej (tj. rozciągniętej w czasie) obserwacji losów ich uczestników³⁶.

Z jednej strony plany opieki zdrowotnej Medicare prowadzone przez rząd federalny nie były zobowiązane do pokrywania kosztów procedury zmiany płci, z drugiej Biuro Praw Obywatelskich rządu federalnego obligowało do tego prywatne programy ubezpieczeniowe i lekarzy w nich pracujących.

Zarówno zalecenia dotyczące edukacji, jak i te mające zastosowanie w opiece zdrowotnej, zostały zablokowane przez sędziego federalnego, zanim jeszcze weszły w życie. Administracja Donalda Trumpa zmieniła kurs w stosunku do polityki Baracka Obamy na poziomie federalnym. Należy jednak zauważyć, że każda decyzja wprowadzona do porządku prawnego dekretem wykonawczym może być ponownie zmieniona przez kolejną administrację państwową.

W czasach Baracka Obamy część z instytucji promowała wsparcie dla osób transpłciowych. W przeszłości urzędnicy skłonni byli przyznać, że przydzielanie dostępu do schronisk dla osób niepełnosprawnych ze względu na płeć nie jest bigoterią. Zmieniło się to we wrześniu 2016 roku, gdy Departament Gospodarki Mieszkaniowej i Urbanistyki zobowiązał schroniska – m.in. dla bezdomnych, jak i dla kobiet doświadczających przemocy – by te oferowały noclegi osobom poszukującym pomocy i kierowały je do odpowiednich ośrodków jedynie wedle deklarowanej tożsamości płciowej. Te same zasady miały obowiązywać również w schroniskach prowadzonych przez organizacje religijne³⁷.

Również armia dała się porwać trendowi transpłciowości. Wojsko zaczęło pokrywać koszty operacji zmiany płci – nawet w przypadku szpiegów skazanych wyrokiem sądu. Bradley Manning, skazany na trzydzieści pięć lat więzienia za ujawnienie tajnych informacji, ogłosił, że aktualnie nazywa się Chelsea³⁸ Manning, a operacja płci, której się poddał, została opłacona z pieniędzy podatników. W styczniu 2017 roku prezydent Barack Obama złagodził wyrok wydany na Manninga. Gdy tę książkę oddano do druku, administracja Donalda Trumpa ponownie poddała analizie politykę armii dotyczącą osób identyfikujących się jako transpłciowe.

Z jednej strony administracja Baracka Obamy okazała wielką pobłażliwość wobec Manninga, a z drugiej wykorzystała całą siłę Departamentu Sprawiedliwości w stosunku do Karoliny Północnej, pozywając ten stan w maju 2016 roku za rzekome naruszenie Ustawy o prawach obywatelskich z 1964 roku. Przedmiotem sporu były przepisy prawa lokalnego, tj. House Bill 2 – regulacja, zgodnie z którą dostęp do łazienek, toalet, szatni i innych obiektów odseparowanych ze względu na płeć w szkołach publicznych i innych budynkach rządowych miał być determinowany przede wszystkim płcią biologiczną podaną w akcie urodzenia, natomiast szkołom prywatnym, restauracjom, sklepom i innym placówkom pozostawiono dowolność w ustalaniu zasad dostępu³⁹.

Ustawa House Bill 2, przyjęta w Karolinie Północnej, podobnie jak inne tego rodzaju „regulacje łazienkowe”, jest po prostu zdroworozsądkowa. Stanowi ona racjonalny kompromis i uwzględnia osoby, które identyfikują się jako transpłciowe. Dla przykładu, Departament Zdrowia i Usług Społecznych Karoliny Północnej zauważył, że „każdy, kto przeszedł zmianę płci, może ją oficjalnie zmienić w swoim akcie urodzenia”⁴⁰. House Bill 2 pozwala również lokalnym władzom szkolnym i administracji urzędów państwowych na zastosowanie specjalnych rozwiązań dla osób identyfikujących się jako transpłciowe, takich jak wyodrębnione łazienki/toalety lub zorganizowanie takim studentom kontrolowanego dostępu do szatni na uczelniach. Takie środki chroniłyby kobiety i dziewczęta przed obecnością biologicznych mężczyzn w miejscach, w których należałoby oczekiwać większej prywatności, a jednocześnie zapewniłyby bezpieczne miejsce dla osób identyfikujących się jako transpłciowe. Tego rodzaju kompromis wskazuje dodatkowo powód, dla którego w ogóle istnieją obiekty wydzielone ze względu na płeć użytkowników: jest to kwestia uwarunkowana biologią, a nie wewnętrznym poczuciem tożsamości płciowej. Oddzielne obiekty są zaprojektowane po to, by zapewnić nam prywatność w zależności od naszej budowy fizycznej.

Pomimo tego racjonalna polityka Karoliny Północnej była atakowana zarówno przez media jak i przedstawicieli administracji Baracka Obamy. Zapowiadając pozew przeciwko stanowi, prokurator generalna Loretta Lynch zasugerowała, że uzależnianie dostępu do danej łazienki/toalety lub szatni od przynależności do konkretnej płci biologicznej jest tak samo odrażające, jak uzależnianie takiego dostępu od koloru skóry. „Nie tak dawno temu część stanów, w tym Karolina Północna, umieszczała znaki nad toaletami, fontannami oraz na obiektach użyteczności publicznej, które zabraniały niektórym osobom wstępu ze względu na kolor ich skóry” – przypomniała Loretta Lynch⁴¹. Prokurator generalna najprawdopodobniej nie dostrzegła faktu, że istnieją takie rozróżnienia, które rzeczywiście są istotne. Wprawdzie kolor naszej skóry nie ma absolutnie znaczenia w przypadku wyboru łazienki czy szatni, jednakże biologiczne różnice pomiędzy ciałami kobiet i mężczyzn determinują potrzebę urządzania odrębnych toalet.

Liberalne samorządy miejskie i stanowe postanowiły również ukarać Karolinę Północną za jej „ustawę łazienkową”. Burmistrz San Francisco wydał „zakaz finansowania ze środków publicznych wszelkich podróży służbowych pracowników miasta do Karoliny Północnej, które nie byłyby absolutnie niezbędne dla zdrowia i bezpieczeństwa publicznego”⁴². Gubernator Andrew Cuomo wydał analogiczny zakaz w odniesieniu do pracowników administracji stanu Nowy Jork. W odpowiedzi, gubernator Karoliny Północnej, Pat McCrory zapytał, w jaki sposób zakazy nałożone przez Cuomo w związku z ustawą House Bill 2 miałby być spójne z jego podróżą na Kubę w celu promowania handlu z tym krajem⁴³. Czy Kuba ma większe osiągnięcia w kwestii praw człowieka niż Karolina Północna? A może Cuomo po prostu wykazał się odrobiną hipokryzji?

W międzyczasie „wielki biznes” również przyłączył się do nagonki. IBM, PayPal, Apple, Facebook, Google i Salesforce opowiedziały się przeciwko ustawie Karoliny Północnej⁴⁴. Dyrektor generalny PayPala ogłosił, że firma odwołuje swoje plany ekspansji we wspomnianym stanie, ze względu na „nadrzędne wartości PayPala i nasze silne przekonanie, że każda osoba ma prawo być traktowana sprawiedliwie, z godnością i szacunkiem”⁴⁵. Planowana inwestycja miała opiewać na kwotę 3,6 miliona dolarów i dać zatrudnienie około czterystu osobom. Spółka PayPal nigdy nie wytłumaczyła, dlaczego siedziba jej międzynarodowej centrali znajduje się w Singapurze, czyli w państwie, w którym osobom podejmującym konsensualne czynności homoseksualne, nawet w zaciszu własnego mieszkania, grożą dwa lata więzienia. PayPal również nigdy nie wyjaśnił, co stało za decyzją z 2012 roku o otwarciu biur w Zjednoczonych Emiratach Arabskich, gdzie podobno więzione są osoby identyfikujące się jako homoseksualne lub transseksualne⁴⁶.

Nawet „wielki sport” przyłączył się do krucjaty przeciwko Karolinie Północnej. NBA⁴⁷ zdecydowała się przenieść zawody All-Star Game 2017 ze swojej dotychczasowej lokalizacji w Charlotte⁴⁸. Decyzja ta była szczególnie kuriozalna, jeśli weźmiemy pod uwagę fakt, że NBA i jej siostrzana organizacja WNBA uzależniają uczestnictwo w swoich ligach od przynależności do konkretnej płci biologicznej. Zarówno NBA i WNBA mogą organizować neutralne płciowo drużyny koszykarskie i zapewniać neutralne płciowo toalety na swoich meczach. Mimo tego postanowiły zbojkotować Karolinę Północną, próbując przy tym wymusić zasady, których same zresztą dobrowolnie nie przyjęły. To szczyt hipokryzji.

Medyczna korekta płci w uniwersyteckiej klinice Johnsa Hopkinsa

Najbardziej uderzającym symptomem czasów transpłciowości może być wpływ, jaki ideologia wywiera na praktykę medyczną. Szpital Johns Hopkins jest tego najlepszym przykładem ze względu na swój prestiż i historię leczenia przypadków niezgodności tożsamości płciowej. Instytucja ta była prekursorem w zakresie przeprowadzania zabiegów zmiany płci w dużej mierze dzięki Johnowi Moneyowi, profesorowi psychologii medycznej na Uniwersytecie Johnsa Hopkinsa, gdzie w latach 60. ubiegłego wieku głoszono radykalne teorie o płci jako konstrukcie społecznym niemającym faktycznego związku z biologią. Money był prawdopodobnie pierwszą osobą, która w literaturze naukowej użyła terminu „gender” w tym właśnie znaczeniu⁴⁹. Zasłynął z pomocy pewnej rodzinie w wychowaniu synów bliźniaków na brata i siostrę, gdy nieuważny chirurg podczas zabiegu obrzezania mocno okaleczył członka jednego z chłopców. Money przedstawił ten przypadek wraz z wynikami swojej pracy na temat „interpłciowych” dzieci jako dowód na to, że niemowlęta nie rodzą się z określoną płcią i że każde dziecko może zostać wychowywane na chłopca lub dziewczynkę (niewykluczone, że z pomocą specjalisty). We wspomnianym powyżej przypadku chłopiec, który w następstwie błędu chirurga, był wychowywany jako dziewczynka, miał nieustanne poczucie, że coś jest nie tak, pomimo stosowanych hormonów, operacji i oddziaływań społecznych, którym był poddawany. Gdy miał czternaście lat, rodzice powiedzieli mu prawdę. Żadne z bliźniąt nie dożyło nawet czterdziestki – obaj odebrali sobie życie w odstępie dwóch lat⁵⁰. Dr Money nigdy nie wycofał się ze swoich radykalnych poglądów.

Transpłciowy aktywista mógłby powiedzieć, że tragiczny koniec bliźniaków oznacza jedynie to, że jeden z chłopców nie miał tak naprawdę żeńskiej tożsamości płciowej. Jednak rozbudowana teoria Moneya na temat płci psychologicznej, jako czegoś odrębnego od płci cielesnej, wywarła wpływ na wiele osób transpłciowych. Money promował swoją koncepcję płynności płci w całych Stanach Zjednoczonych, a w 1965 roku wraz z chirurgiem plastycznym założył klinikę Johns Hopkins Gender Identity Clinic.

Młody profesor psychiatrii w Johns Hopkins, dr Paul McHugh, starał się przekonać swoich kolegów, by nie podążali zbyt szybko za modą propagującą zabiegi korygujące płeć u osób transpłciowych, czy wręcz operacje „zmiany płci”. Wiele lat później tak wspominał swoje doświadczenia:

Gdy na początku lat 70. pojawiły się chirurgiczne możliwości zmiany płci, często zwracałem uwagę psychiatrom zachęcającym do takich zabiegów, że w przypadku innych pacjentów, zwłaszcza alkoholików, zalecają, by powtarzali Modlitwę o pogodę ducha – „Boże, daj mi pogodę ducha, abym zaakceptował rzeczy, których nie mogę zmienić, odwagę, by zmienić to co mogę, i mądrość, by poznać różnicę”. Skąd zatem pochodzi przekonanie, że nasza tożsamość seksualna (lub „gender” – preferowany przez nich termin) – jako mężczyzn lub kobiet należy do kategorii rzeczy, które można zmienić⁵¹?

Hormony i operacje nie mogą przekształcić mężczyzny w kobietę, ani kobiety w mężczyznę – twierdził McHugh. W odpowiedzi na takie stanowisko, jego koledzy przedstawiali mu pacjentów, którzy – ich zdaniem – przeszli pomyślnie proces tranzycji. Zakładali oni tym samym, że jeśli McHugh pozna wystarczająco dużo osób o zmienionej płci, zacznie dostrzegać wynikające z tego korzyści. Niestety – jak wspomina McHugh – „żadne z tych spotkań nie było wystarczająco przekonujące”⁵².

Przez pewien czas McHugh mógł po prostu ignorować to, czym zajmowali się jego koledzy „od zmiany płci”. Jednak niedługo potem dostał awans na szefa oddziału psychiatrii, więc wszystko to, co się tam działo, zaczęło dotyczyć również i jego. „Zdałem sobie sprawę, że gdybym pozostał bierny, zostałbym za moją milczącą zgodą dokooptowany do grupy propagującej operacje zmiany płci na tym samym wydziale” – napisał. McHugh był przekonany, że trzeba dowiedzieć się znacznie więcej o rezultatach tych przerażających procedur zalecanych przecież pod jego nadzorem. „Postanowiłem rzucić wyzwanie temu, co uznałem za niewłaściwy nurt w psychiatrii i zebrać więcej informacji o jego przyczynach i następstwach”⁵³.

McHugh zachęcił Jona Meyera, psychiatrę i psychoanalityka z Johns Hopkins, do przeprowadzenia obserwacji osób dorosłych, które przeszły operację zmiany płci w szpitalu i ustalenia, czy operacja w dłuższej perspektywie okazała się korzystna. Meyer zaobserwował, że jedynie kilku pacjentów, z którymi zdołał się skontaktować kilka lat po operacji, żałowało swojej decyzji i nie zgłaszało żadnych psychicznych korzyści. „Mieli oni te same problemy w związkach, w pracy i z emocjami – jakie mieli wcześniej. Nadzieja, że operacja przyniesie rozwiązanie wszystkich występujących wcześniej problemów emocjonalnych, nie spełniła się”. Chociaż operacja mogła przynieść pewną subiektywną dawkę satysfakcji, to nie przyczyniła się do faktycznej poprawy dobrostanu. Po przeanalizowaniu dowodów dr McHugh doszedł do wniosku, że operacje zmiany płci to zła medycyna, „zasadniczo współdziałająca z chorobą psychiczną”. Uważał, że psychiatrzy mogą skuteczniej pomóc pacjentom z dysforią płciową, „jeśli spróbują naprawić ich umysły, a nie genitalia”⁵⁴.

Podobne badania przeprowadzono w Toronto. Okazało się, że doprowadziły one do analogicznych wniosków. Rozumiejąc już znacznie lepiej, co tak naprawdę dzieje się wskutek zabiegu zmiany płci, McHugh i jego koledzy ze szpitala Johns Hopkins zaprzestali rekomendowania tej procedury osobom dorosłym. McHugh zauważył wówczas, że część chirurgów plastycznych ze szpitala odetchnęła z ulgą, ponieważ nie odczuwali już „przymusu realizowania tych procedur medycznych”⁵⁵.

Dr McHugh uważa, że członkowie jego profesji stale gonią za pojawiającymi się modami w medycynie i zbyt często ulegają politycznym naciskom, kosztem zasad obiektywnej nauki. Gdy pacjenci oświadczają, że odkryli swoją „prawdziwą” tożsamość seksualną – sprzeczną z ich ciałem – psychiatrzy zaraz przystępują do „przygotowania ich do operacji i życia w innej płci”. Tego typu strategia jest jedynie odwróceniem uwagi od prób zrozumienia faktycznych przyczyn zamętu emocjonalnego pacjentów. „Zmarnowaliśmy zasoby naukowe i techniczne oraz nadszarpnęliśmy naszą zawodową wiarygodność, współpracując z szaleństwem, zamiast próbować je badać, leczyć i w rezultacie mu zapobiegać”⁵⁶.

Przedstawiciele zawodów medycznych mogą przywiązywać się do różnorakich ideologii tak samo, jak wszyscy inni. McHugh twierdzi, że w jego zawodzie trudno jest „uzyskać zgodę na zdobywanie empirycznej wiedzy na temat płci” oraz że „występuje powszechne przeświadczenie, że natura ludzka jest zupełnie plastyczna”⁵⁷. Postmodernistyczny światopogląd przekształca medycynę z zawodu, który ma przywracać zdrowie i dobrostan, w zestaw technik mających na celu zapewnienie klientom tego, czego sobie życzą. Jak zauważa McHugh, podejście tego rodzaju uderza w podstawowe założenia rzetelnej praktyki medycznej:

Bez ustalonego stanowiska na temat natury człowieka, wszelka manipulacja stanie się niepodważalna. Praktyka, która pozwala pacjentom na wszystko, czego tylko zapragną, a nawet żądają, okazuje się trudna do zwalczenia za pomocą zwykłego doświadczenia zawodowego i mądrości. Nawet kontrolowane badania kliniczne lub starannie zaplanowane badania porównawcze, mające na celu sprawdzenie, czy sama praktyka jest szkodliwa, czy też nie, nierzadko spotykają się z oporem, a ich wyniki bywają kwestionowane⁵⁸.

Jak twierdzi McHugh, upolitycznienie medycyny nie wyjdzie nikomu na dobre. Ze względu na fakt, że „zmiana płci” jest biologicznie niemożliwa (zostanie wyjaśnione to bardziej szczegółowo w dalszej części książki), nikt tak naprawdę nie odniesie rzeczywistych korzyści żądając, by tego rodzaju interwencja chirurgiczna stała się prawem obywatelskim. Współcześnie „decydenci polityczni i media nie wyrządzają żadnej przysługi ani społeczeństwu, ani osobom transpłciowym, postrzegając ich dezorientację jako prawo, którego należy bronić, a nie jako zaburzenie psychiczne, które zasługuje na zrozumienie, leczenie i któremu należy zapobiegać”⁵⁹.

Zdaniem McHugh nasza kulturowa dezorientacja w temacie tożsamości płciowej przypomina znaną baśń Hansa Christiana Andersena – Nowe szaty cesarza – w której lud udaje, że cesarz jest ubrany w cudowne szaty i wcale nie przechadza się po ulicach zupełnie nagi. Wszyscy obawiają się, że wypowiedzenie oczywistej prawdy zagroziłoby ich pozycji społecznej. Podobnie „obserwatorzy współczesnej parady transseksualistów” dobrze wiedzą, że „nieprzychylna opinia jest gorsza niż zły gust”, dlatego też wzbraniają się przed formułowaniem oczywistych stwierdzeń. McHugh dalej zauważa: „Zawsze staram się być tym chłopcem wśród gapiów, który wskazuje na to, co dzieje się w rzeczywistości. Robię to nie tylko dlatego, że prawda ma znaczenie, ale także dlatego, że w całym tym zgiełku duża grupa ofiar pozostaje niezauważona”. Zbyt wielu rodziców nie jest w stanie znaleźć nikogo, „ani lekarza, ani szkoły, ani nawet kościoła”, gdzie rzeczywiście mogliby znaleźć wsparcie dla swoich dzieci, toczących codzienną walkę z problemami wynikającymi z tranzycji⁶⁰.

Piewcy prawdy i autentyczni uzdrowiciele są karani zarówno przez państwo, jak i społeczeństwo. McHugh zauważa, że w niektórych stanach „lekarz, który zechciałby zapoznać się z profilem psychologicznym transpłciowego chłopca lub dziewczynki w celu znalezienia źródła konfliktu, może nawet utracić prawo do wykonywania zawodu”. Z drugiej strony nie przewiduje się żadnej kary za podanie takim dzieciom środków blokujących dojrzewanie, które mogą przecież wywołać szereg dolegliwości⁶¹.

Podejście dr. McHugh, oparte zresztą na wynikach badań naukowych w zakresie dysforii płciowej, dominowało w klinice Johns Hopkins przez kilkadziesiąt lat aż do 2016 roku, w którym szpital niespodziewanie ogłosił, że wznawia wykonywanie zabiegów zmiany płci. Nie stały za tym żadne nowe dowody naukowe. Według portalu LGBTQ Nation⁶², zmiana polityki nastąpiła „dzięki narastającej krytyce wobec szanowanej placówki medycznej – a w szczególności członka rady wydziału i psychiatry Paula McHugh”⁶³. Według ThinkProgress⁶⁴, instytucja ta próbowała „odzyskać reputację, czołowego akademickiego ośrodka medycznego, dającego opiekę osobom transpłciowym, choć ma do naprawienia prawie cztery dekady wyrządzania szkód”⁶⁵.

Reasumując, presja polityczna i zmiana nastawienia kulturowego stoją za całkowitym zwrotem, jeśli chodzi o kierunek polityki prowadzonej w klinice Johns Hopkins. Zmiany kulturowe nie zachodzą jednak spontanicznie, czyli w drodze naturalnej ewolucji, tak jak często sugerują ci, którzy stali za zmianą kursu. Zmiana kulturowa, która doprowadziła do doświadczanych przez nas aktualnie czasów transpłciowości, była w dużej mierze wynikiem ukierunkowanej kampanii aktywistów transpłciowych.

Human Rights Campaign (HRC), duża i hojnie finansowana grupa aktywistów LGBT, publikuje Przegląd Fundacji⁶⁶, w którym dokumentowana jest praca, jaką organizacja wykonuje na rzecz promowania „praw” osób transpłciowych na kampusach uczelnianych, w miejscach pracy i w instytucjach medycznych, a nawet w domach modlitwy, dążąc przy tym do wymuszania zmian kulturowych i prawnych. W tym celu, HRC stworzyła m.in. Indeks Równości Korporacyjnej⁶⁷, by nakłaniać przedsiębiorstwa do wdrażania polityki przyjaznej osobom transpłciowym, co – jak widać – zdaje się przynosić efekty. W 2002 roku, jedynie 3 procent firm z rankingu Fortune 500⁶⁸ uwzględniało „tożsamość płciową” w swojej polityce antydyskryminacyjnej i żadna z nich nie oferowała „opieki zdrowotnej dla osób transpłciowych”⁶⁹. W 2016 roku uczyniło to już odpowiednio 75 procent z nich i 511 zaproponowało opiekę zdrowotną osobom transpłciowym⁷⁰.

Kolejna publikacja HRC, Transgender Americans: A Handbook for Understanding⁷¹ (2005) prezentuje stanowisko, że dyskryminacją jest wyłączenie z zakresu ubezpieczenia niektórych terapii medycznych dla celów „zmiany” płci (co do zasady objętych ubezpieczeniem), obejmujących osoby nietranspłciowe „z powodów medycznych innego rodzaju”. Na przykład: „terapia testosteronem powinna zostać pokryta przez ubezpieczenie, jeśli mężczyzna nietranspłciowy ma niski poziom tego hormonu, natomiast w przypadku mężczyzny transpłciowego, poddającego się terapii z wykorzystaniem tego samego hormonu w ramach nadzorowanego medycznie procesu zmiany płci, terapia taka nie będzie objęta ubezpieczeniem”. HRC zdaje się nie dostrzegać, że stosowanie danej substancji leczniczej lub techniki medycznej dla różnych celów nie jest przecież – z medycznego punktu widzenia – tym samym. W opinii HRC nie do przyjęcia jest fakt, że „osoby transpłciowe muszą często płacić z własnej kieszeni za tak ważne dla nich leczenie, na przykład terapia hormonalna, lub samodzielnie ponosić znaczne koszty za wykonanie takich operacji, jak zabieg zmiany płci – nawet jeśli eksperci w dziedzinie medycyny uznają go za konieczny”⁷².

Oczywiście, koszty operacji i dożywotniego leczenia hormonalnego są niezwykle wysokie niezależnie od tego, kto za nie płaci, szczególnie gdy wielu Amerykanów nadal boryka się z niezaspokojonymi potrzebami w zakresie podstawowej opieki zdrowotnej. To, co może zostać uznane przez „ekspertów medycznych za konieczność” w przypadku niezgodności tożsamości płciowej, nie jest absolutnie jednoznaczne. Zgodnie z tym, o czym donosi HRC, wspomniane „dyskryminujące wyłączenia” z systemu ubezpieczeń stopniowo zanikają. Co więcej, przedsiębiorstwa w całym kraju zaczęły coraz częściej stosować się do tych wytycznych. I choć w roku 2002 jedynie 13 firm mogło pochwalić się doskonałym wynikiem w Indeksie Równości Korporacyjnej HRC, w roku 2016 liczba ta wzrosła do aż 407⁷³.

HRC stworzyła również Healthcare Equality Index⁷⁴ jako narzędzie nacisku na placówki medyczne, aby te zaczęły oferować terapie zmiany płci. Uzyskanie pozytywnej oceny stało się dla kliniki Johns Hopkins powodem do dumy. Latem 2016 roku dziekan wydziału medycznego i prezes Johns Hopkins Health System wystosował list otwarty z okazji „Miesiąca Dumy”, w którym odnotowali, że „każdy z sześciu szpitali członkowskich kompleksu Johns Hopkins został wyróżniony w Indeksie Równości Opieki Zdrowotnej Fundacji Kampanii Praw Człowieka w roku 2016. List zawierał również wzmiankę o zgodzie na wznowienie oferty „terapii afirmacyjnych dla pacjentów transpłciowych”⁷⁵.

Okazało się, że to nie wystarczyło. Po uzyskaniu maksymalnej noty w Healthcare Equality Index, już rok później szpitale Johns Hopkins uzyskały znacznie niższy wynik. Powodem tego był fakt, że instytucja nie potępiła publicznie doktorów Paula McHugh i Lawrence’a Mayera z powodu opublikowanego przez nich raportu z sierpnia 2016 roku – 143-stronicowego przeglądu literatury na temat tego, co nauka wykazała, a czego nie dowiodła na temat orientacji seksualnej i tożsamości płciowej. HRC skrytykowała wnioski obu badaczy, opisując je jako „transfobiczne”. Stacja NBC poinformowała, że konkluzje McHugh i Mayera „wywołały bezprecedensową reakcję ze strony HRC”, grożącą usunięciem szkoły medycznej z „elitarnego rankingu” (Healthcare Equality Index), chyba że Johns Hopkins przedłoży swoje oficjalne stanowisko, wyraźnie odcinające się od postawionych przez badaczy tez. Ostrzeżenie wystosowane przez HRC, informowało, że „niepodjęcie właściwych kroków dystansujących Johns Hopkins Medicine od osobistych przekonań i opinii dr. McHugh, zostanie uznane za działanie wymierzone w równość osób LGBTQ i ich prawo do opieki zdrowotnej zgodnie ze standardami Healthcare Equality Index”⁷⁶. Warto zauważyć, że HRC określiło przegląd literatury naukowej i badań opracowany przez dr. McHugh jako jego „osobiste przekonania i opinie”.

Wiosną 2017 roku, HRC spełniło swoją groźbę. Jak zauważył Jonathan Last, skoro żadna zmiana polityki w Hopkins nie mogła spowodować takiego obniżenia wyniku w rankingu, działanie ze strony HRC „byłoby dowodem na to, że istotą Healthcare Equality Index jest zastraszanie, a nie rozwój nauki”. HRC znalazło sposób na obejście problemu: zmieniło metodologię punktacji, dodając, między innymi, nowe kryterium o nazwie „odpowiedzialna postawa obywatelska”, które nie służyło do podnoszenia punktacji placówkom medycznym, lecz mogło ją obniżyć. Do stracenia było aż 25 punktów, jeśli Kampania na Rzecz Praw Człowieka uznała, że dana instytucja nie wykazuje oczekiwanej postawy obywatelskiej” – wyjaśnił Last. „W rankingu za rok 2017 znalazło się 590 instytucji: jestem przekonany, że nie zgadniesz, która z nich, jako jedyna, została uznana za »obywatelsko nieodpowiedzialną«”⁷⁷. Ja jestem za to pewien, że wiesz Czytelniku. Kryterium punktowe przyznawane za propagowanie „odpowiedzialnej postawy obywatelskiej” miało charakter ewidentnie ideologiczny.

Mimo tego, że aktywiści niepochlebnie wypowiadali się o opracowaniu Mayera-McHugh (co zostanie szczegółowo omówione później), nie byli w stanie wskazać żadnych błędów ani nieprawidłowości. Jak zauważa Last:

Jest to niezwykle wyważony dokument, który w całości opiera się na opublikowanych badaniach i przedstawia argumenty wszystkich stron. Gdyby sprowadzić wnioski Mayera i McHugh do jednego zdania, brzmiałoby ono mniej więcej tak: „Seksualność człowieka i płeć są niezwykle skomplikowane. Wiele z tego, co przedstawiane jest jako »fakty«, nie ma solidnych podstaw w badaniach naukowych, oznacza to, że powinniśmy dokładniej zbadać całe to zagadnienie”.

Jednak nawet to niewielkie, empirycznie uzasadnione opracowanie, uznane zostało za bluźnierstwo przez ortodoksyjnych przedstawicieli społeczności LGBTQ⁷⁸.

Mayer i McHugh wykazali, że sporo twierdzeń przyjmowanych przez ortodoksyjnych rzeczników LGBTQ nie ma naukowego uzasadnienia. Autorzy opracowania wezwali do wnikliwej analizy dowodów, obojętnej na wszelkie naciski polityczne. Tak właśnie powinna funkcjonować nauka. Niestety ludzie, którzy dochodzą do „niepoprawnych” wniosków w kwestiach drażliwych, mogą się spodziewać, że zostaną zaatakowani i zapłacą za to wysoką cenę.

Niszczenie wroga

McHughowi i Mayerowi przynajmniej udało się zachować posady. Dr Kenneth Zucker, którego aktywiści wzięli na celownik, miał mniej szczęścia. Zucker jest psychologiem, przez trzy dekady prowadził Centrum Uzależnień i Zdrowia Psychicznego⁷⁹ (CAMH) w Toronto i kierował Kliniką Tożsamości Płciowej⁸⁰ (GIC). Jego nazwisko jest prawdopodobnie najczęściej cytowanym w związku z prowadzonymi przez niego badaniami nad tożsamością płciową. Pełni funkcję redaktora naczelnego czasopisma naukowego Archives of Sexual Behavior. Był jednym z inicjatorów terapii dla osób z dysforią płciową i kierował grupą, która opracowała artykuł poświęcony dysforii płciowej w Diagnostycznym i Statystycznym Podręczniku Zaburzeń Psychicznych (DSM)⁸¹ – oficjalnej publikacji Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego.

Pewnego ranka, w grudniu 2015 roku, Zuckerowi niespodziewanie wręczono wypowiedzenie z kliniki w Toronto, a on sam padł ofiarą kampanii aktywistów, którzy uznali go za niewystarczająco „pro-trans”. Nieważne, że przez całe lata zalecał wielu pacjentom terapie tranzycji i nigdy nie próbował przekonać żadnego z nich do detranzycji. Stał się celem nagonki za przekonanie, że w przypadku dzieci występuje szczególny rodzaj dysforii płciowej oraz że bezrefleksyjne zachęcanie ich do tranzycji może w dłuższej perspektywie nie okazać się korzystne dla ich dobrostanu. Za ten właśnie grzech został pozwany przez szpital (CAMH) i osądzony w pokazowym procesie.

Światowe Stowarzyszenie Zawodowe na rzecz Zdrowia Osób Transpłciowych⁸² (WPATH) ponosi częściowo odpowiedzialność za lincz na dr. Zuckerze. Organizacja ta zakwestionowała opublikowaną w jego czasopiśmie publikację, informującą o pewnym szwedzkim badaniu, które wykazało znacznie podwyższone wskaźniki samobójstw i innych problemów psychicznych wśród dorosłych osób transpłciowych, nawet po hormonalnych i chirurgicznych zabiegach prowadzących do tranzycji. WPATH naciskało na autorów badania, by ci wycofali swoje wnioski, ale Zucker się temu sprzeciwił. Został zaatakowany przez aktywistów, a krótko potem rząd kanadyjski zamknął jego klinikę⁸³.

Aktywiści transpłciowi świętowali swoje „spektakularne zwycięstwo”, jakim było pokonanie – zgodnie ze słowami Jesse’ego Singala w periodyku New York⁸⁴ – jednego z ich największych wrogów. Nie ma wątpliwości, że nie jest to konserwatywne czasopismo, a sam Singal jest dziennikarzem przyjaznym osobom transpłciowym. Warto jednak zauważyć, że jego relacja na temat tego, co spotkało Zuckera, była rzetelna i pozbawiona uprzedzeń. Tak oto pisze o całym tym zajściu:

Zwycięstwo aktywistów okazało się satysfakcjonującym zakończeniem prostej, smutnej historii. „Niechlubna klinika terapii reparatywnej dla młodzieży transpłciowej zostanie zamknięta” – ogłosił ThinkProgress. „Hurra! Wielka, niedobra klinika terapii konwersyjnej dla młodzieży transpłciowej w Kanadzie zamyka się” – można było przeczytać na pasku MTV. Innymi słowy, dobro zwyciężyło nad złem. Te niewinne dzieci już nigdy nie będą cierpiały…

[Ale] jeśli przyjrzysz się bliżej temu, co naprawdę się stało, jeśli przeczytasz recenzję (którą CAMH zdążyło usunąć ze swojej strony internetowej), jeśli porozmawiasz z aktywistami, którzy sprawnie napisali sporą jej część, jeśli zbadasz dowody naukowe, porozmawiasz z byłymi klinicystami GIC i rodzicami ich pacjentów, trudno nie dojść do niewygodnego, a zarazem politycznie niepoprawnego wniosku: obrońcy Zuckera mają rację. To był proces pokazowy⁸⁵.

Zucker z całą pewnością nie prowadził „terapii preparatywnej” ani też „terapii konwersyjnej”. Jego klinika prezentowała wyważone i ostrożne podejście do leczenia dzieci. Klinicyści „uznali, że lepiej będzie, jeśli dziecko poczuje się dobrze we własnej skórze”, zamiast inicjować proces tranzycji społecznej, który napędza się jak kula śnieżna przez to, że „dzieci w naturalny sposób reagują na komunikaty, które otrzymują od rodziców, rówieśników i innych członków społeczeństwa” – wskazywał Singal. Znaczna większość tych dzieci w końcu przestanie odczuwać dysforię płciową, dlatego też należy zadać sobie pytanie: po co mielibyśmy przedwcześnie popychać je do zaakceptowania tożsamości międzypłciowej? W tamtym czasie klinika wspierała pacjentów, zwłaszcza starszych, w procesie tranzycji na odczuwaną przez nich płeć społeczną, „oferując szeroki zakres usług, łącznie z kierowaniem pacjentów na terapię hormonalną”⁸⁶.

Jednak aktywiści domagali się bezwarunkowej kapitulacji. Szpital ostatecznie poddał się – najpierw zlecił przeprowadzenie zewnętrznego audytu, który Singal opisuje jako „bezsprzecznie nieprofesjonalny dokument, który zakłada prawdziwość powoływanych przez audytorów niepochlebnych opinii na temat GIC – bez zadania sobie najmniejszego nawet trudu, by zweryfikować ich zasadność”. Najgorsze oskarżenie skierowane przeciwko Zuckerowi – jakoby naśmiewał się z jednego ze swoich pacjentów, nazywając go „owłosionym małym zwierzakiem” – okazało się całkowicie nieprawdziwe. Zajście poskutkowało usunięciem raportu kontrolerów ze strony internetowej szpitala i zastąpieniem go stonowanym streszczeniem głównych jego tez. Ten oczerniający zarzut, który mógł być argumentem w sprawie o zniesławienie, był „najpoważniejszym zastrzeżeniem zawartym w audycie zewnętrznym, choć było ich więcej” – zauważa Singal. „W żadnym miejscu dokument ten nie sprawiał nawet wrażenia poważnej próby oceny Kliniki Tożsamości Płciowej. Co więcej, raport został zredagowany wyjątkowo niedbale”⁸⁷.

Analizując przedstawione argumenty, staje się całkiem jasne, że cel audytu został z góry ustalony – było nim zwolnienie Zuckera i zamknięcie jego kliniki. Wszystko dlatego, że pytanie o to, jak najlepiej traktować dysforię płciową u dzieci, stało się ogniskiem politycznej wojny między tymi, którzy rozumieją ją jako podobną do innych dysforii, a tymi, którzy nalegają, by przyjmować ją jako dowód stałej tożsamości transseksualnej, jako to, kim dziecko naprawdę jest. Jednym z osobliwych przejawów wspomnianego upolitycznienia – jak przytacza Singal – jest oświadczenie psychiatrów sporządzających wspomniany audyt zewnętrzny o „zaniepokojeniu praktyką, polegającą na wspieraniu pacjentów w próbach zrozumienia, dlaczego są tacy, jacy są”⁸⁸. Gdybyśmy tego rodzaju zastrzeżenie odnieśli do całości metod stosowanych w danej dziedzinie, wówczas wszelkie terapie w kontekście szeroko pojętej ochrony zdrowia psychicznego byłyby szkodliwe lub niewłaściwe.

Zdaniem aktywistów, wina Zuckera polegała na jednakowym podejściu zarówno do dysforii płciowej, jak i do innych objawów psychologicznych, tj. lęku czy depresji. Oznaczało to, że próbował on najpierw zrozumieć przyczyny zgłaszanych symptomów, a następnie starał się rozwiązać problemy leżące u ich podstaw. Jak donosi Singal – rodzice, z którymi przeprowadzono wywiad dla magazynu New York, byli wdzięczni Zuckerowi i jego klinice za wykonaną pracę:

Spośród siedmiorga rodziców, którzy zgłosili się do CAMH by bronić Zuckera, rozmawiałem z pięcioma matkami pacjentów lub byłych pacjentów kliniki GIC. Opowiedziały mi wszystko, czego doświadczyły w trakcie pracy z Zuckerem i innymi osobami w klinice. Żadna z tych osób nie była zadowolona z zamknięcia kliniki. Nikt z nich nie mógł wymienić nawet jednej sytuacji, w której zachowanie Zuckera lub innych klinicystów byłoby nieprofesjonalne lub pozbawione szacunku. Dzieci tych osób, to z jednym wyjątkiem nastolatkowie, przebywający aktualnie w bardzo różnych miejscach. Ukazuje to, jak szerokie jest spektrum osób, które konsultowały się z GIC. Wszyscy z nich, a także ich rodzice chwalili pomoc udzieloną im przez placówkę i wskazywali, że było to miejsce dające wsparcie i zrozumienie.

Poza jednym wyjątkiem, rodzice, z którymi rozmawiał Singal, nie przejawiali żadnych „wyczuwalnych przejawów transfobii”. Jeden z nich miał dziecko, które w dalszym ciągu identyfikowało się jako transpłciowe, a inne nadal było ambiwalentne płciowo⁸⁹.

Rodzice docenili metody Zuckera i jego gotowość do dogłębnego przyjrzenia się cierpieniom odczuwanym przez ich dzieci. Niestety, zbyt wielu z nich znajduje się dziś pod presją, by „zaakceptować afirmatywne podejście do transpłciowości”. Singal dodaje:

Według wpływowego nurtu polityki trans, bardziej wyważona metoda Zuckera, skupiona na pytaniu „dlaczego?”, jest obraźliwa. Brzmi to jak groteska, ale właśnie w audycie zewnętrznym, który przyczynił się do jego zwolnienia i zamknięcia kliniki, dwóch specjalistów w zakresie psychiatrii stwierdziło, że pytanie „dlaczego?” było niewłaściwe. To, co należało zrobić, to zaakceptować dziecko takim, jakim jest. Wszystko inne jest ignorancją, jeśli nie bigoterią⁹⁰.

Nieprzemyślana akceptacja autodeklaracji dziecka z dysforią płciową i zachęcanie do uporczywego podtrzymywania tożsamości transpłciowej nie stanowi przejawu racjonalnej medycyny, opartej na zdobyczach nauki. Obecnie jednak tego rodzaju podejście do problemu podyktowane jest przez poważne grono polityków. Jeśli jeden z czołowych światowych ekspertów w dziedzinie dysforii płciowej może być w taki sposób odstawiony na boczny tor, oznacza to, że agenda ideologiczna poważnie zagraża praktykowaniu medycyny. Nie jest to bynajmniej stabilny i spójny zbiór przekonań, lecz ideologia, która zmienia się w zależności od potrzeb politycznych. Co więcej, wszelkie braki w logicznej spójności tej ideologii nadrabiane są bezkompromisową gorliwością jej zwolenników. Właśnie do tej ideologii i jej propagatorów powrócimy w następnym rozdziale.

1 Becoming Chaz (tytuł oryginalny) – amerykański film dokumentalny z roku 2011, w reżyserii Fentona Baileya (przyp. tłum.)

2 Hank Stuever, TV review: ‘Becoming Chaz’ on OWN – Chastity Bono’s emotional transformation, Washington Post, 9 maja 2011 r.

3 What it’s like to chestfeed? – gra słów: breastfeed (karmić piersią) i chestfeed (karmić piersią mężczyzny); karmić „klatą” (przyp. tłum.)

4 Sophie Roberts, Meet the Male Mums: The first ever pregnant man is now a dad-of-three... and transgender men are following suit by preparing to birth on the NHS, Sun (Wielka Brytania), 31 lipca 2016 r.; oraz Britni de la Cretaz, What It’s Like to Chestfeed, Atlantic, 23 sierpnia 2016 r.

5 Serial nadawany jest na polskich kanałach i platformach filmowych pod tytułem oryginalnym (przyp. tłum.)

6 Katy Steinmetz, The Transgender Tipping Point, Time, 29 maja 2014 r.

7 Aleksandra Gjorgievska i Lily Rothman, Laverne Cox Is the First Transgender Person Nominated for an Emmy – She Explains Why That Matters, Time, 10 lipca 2014 r.

8 Alex Morris, The Advocate: Laverne Cox, Glamour, 4 listopada 2014 r.

9 Kevin Williamson, Speaking of Men Who Have Had Their Testicles Removed, National Review Online, 3 czerwca 2014 r.; oraz Dani Heffernan, Chicago Sun-Times removes grossly inaccurate op-ed and apologizes, GLAAD Blog, 3 czerwca 2014 r.

10 (ang. transfirmative action program – przyp. tłum.)

11 cispłciowość – stan zgodności pomiędzy płcią przypisaną a odczuwaną tożsamością płciową (przyp. tłum.)

12 Taffy Brodesser-Akner, Can Jill Soloway Do Justice to the Trans Movement?, New York Times Magazine, 29 sierpnia 2014 r.

13 Jill Soloway (przyp. tłum.)

14 Alyssa Shapiro, Emmy winners Jeffrey Tambor and Jill Soloway celebrate at Amazon’s party, Los Angeles Times, 19 września 2016 r.

15 Devon Ivie, Jill Soloway on Season 3 of Transparent, Intersectionality, and Why It’s ‘Unacceptable’ for Cis Men to Play Trans Women, Vulture, 23 września 2016 r.

16 Buzz Bissinger, Caitlyn Jenner: The Full Story, Vanity Fair, 25 czerwca 2015 r.

17 Ang. Call me Caitlyn (przyp. tłum.)

18 AP, Emotional Caitlyn Jenner accepts Arthur Ashe Courage Award at ESPYs, USA Today, 15 lipca 2015 r.

19 Thomas Page McBee, Caitlyn Jenner, Trans Champion: ‘Maybe This Is Why God Put Me on Earth’, Glamour, 29 października 2015 r.

20 autor posługuje się konsekwentnie zaimkami w rodzaju męskim odnosząc się do Bruce’a Jennera/Caitlyn Jenner, dlatego w tłumaczeniu zastosowano taką samą konwencję (przyp. tłum.)

21 I Am Cait, IMDb, http://www.imdb.com/title/tt4733278/ (dostęp: 10.05.2017); oraz Elizabeth Wagmeister, Caitlyn Jenner’s ‘I Am Cait’ Cancelled After 2 Seasons at E!, Variety, 16 sierpnia 2016 r.

22 Jestem Jazz (przyp. red.) www.onet.pl

23 Amerykańska dziennikarka telewizyjna, znana, m.in. ze swoich wywiadów z osobistościami z całego świata (przyp. tłum.)

24 Być Jazzem: Moje życie jako (transpłciowy) nastolatek (przyp. red.)

25 Erin Carlson, It’s not just Caitlyn: Transgender people are having their TV moment, Fortune, 10 czerwca 2015 r.

26 National Geographic Staff, Our Gender Issue Prompted Many Comments. Here We Respond, National Geographic, grudzień 2016 r.

27 Susan Goldberg, Why We Put a Transgender Girl on the Cover of National Geographic, National Geographic, styczeń 2017 r.

28 bigender (dwupłciowość) – sytuacja, w której znajduje się osoba doświadczająca swojej płciowości zarówno kobiecej, jak i męskiej, w różnym stopniu (przyp. tłum.)

29 (Ang. intersex nonbinary) – osoby urodzone z dowolną liczbą różnic w zakresie cech dotyczących płci (przyp. tłum.)

30 Androgynia – występowanie u danej osoby cech psychicznych charakterystycznych zarówno dla kobiet, jak i mężczyzn (przyp. tłum.)

31 Dziękuję Pani Mary Rice Hasson za zwrócenie mi na to uwagi.

32 Ryan T. Anderson i Melody Wood, Gender Identity Policies in Schools: What Congress, the Courts, and the Trump Administration Should Do, Heritage Foundation Backgrounder – nr 3201, 23 marca 2017 r.

33 Amerykańska federalna ustawa reformująca system opieki zdrowotnej w Stanach Zjednoczonych, uchwalona za czasów prezydenta Baracka Obamy w roku 2011 (przyp. tłum.)

34 Ryan T. Anderson, New Obamacare Transgender Regulations Threaten Freedom of Physicians, Daily Signal, 13 maja 2016 r.

35 Centers for Medicare and Medicaid Services (przyp. tłum.)

36 Centers for Medicare and Medicaid Services, Proposed Decision Memo for Gender Dysphoria and Gender Reassignment Surgery (CAG-00446N), CMS.gov, https://www.cms.gov/medicare-coverage-database/details/nca-proposed-decision-memo.aspx?NCAId=282 (dostęp: 10 maja 2017 r.).

37 U.S. Department of Housing and Urban Development, HUD Issues Final Rule to Ensure Equal Access to Housing and Services Regardless of Gender Identity, komunikat prasowy, 20 września 2016 r., https://portal.hud.gov/hudportal/HUD?src=/press/press_releases_media_advisories/2016/HUDNo_16-137 (dostęp: 10 maja 2017 r.).

38 Chelsea to imię żeńskie (przyp. tłum.)

39 Prawo stanowiło również, że stan Karolina Północna będzie miał jeden kompleksowy zestaw przepisów dla całego stanu, jeśli chodzi o prawa obywatelskie w zakresie zatrudnienia i zakwaterowania publicznego, zamiast dodatkowych regulacji przyjmowanych przez poszczególne miejscowości.

40 North Carolina Department of Health and Human Services, Myths vs. Facts: What New York Times, Huffington Post and other media outlets aren’t saying about common-sense privacy law, komunikat prasowy, 25 marca 2016 r., https://www.ncdhhs.gov/news/press-releases/myths-vs-facts-what-new-york-times-huffington-post-and-other-media-outlets-arent (dostęp: 10 maja 2017 r.).

41 Mark Berman, Sarah Larimer, and Sari Horwitz, North Carolina, Justice Dept. file dueling lawsuits over transgender rights, Washington Post, 9 maja 2016 r.

42 San Francisco mayor bans city workers from travelling to North Carolina, Fox News Politics, 26 marca 2016 r.

43 North Carolina governor fires back at New York governor, materiał wideo Fox & Friends, Fox News, 31 marca 2016 r.

44 Bryce Covert, The Backlash Against North Carolina’s Anti-LGBT Law Is Growing, ThinkProgress, 26 marca 2016 r.

45 Emery P. Dalesio, Backlash grows over North Carolina LGBT discrimination law, AP News, 6 kwietnia 2016 r.

46 Peter Hasson, Malaysia Jails Gays But PayPal Still Opened An Office There Daily Caller, 6 kwietnia 2016 r.

47 NBA (National Basketball Association) – amerykańsko-kanadyjska liga koszykarska (przyp. tłum.)

48 największe miasto Karoliny Północnej, USA (przyp. tłum.)

49 John Money, Hermaphroditism, gender and precocity in hyperadrenocorticism: psychologic findings, Bulletin of the John Hopkins Hospital 95, nr 6 (1955): 253-64, http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/14378807. Zob. także: Lawrence S. Mayer, M.B., M.S., Ph.D., i Paul R. McHugh, M.D., Sexuality and Gender Findings from the Biological, Psychological, and Social Sciences, New Atlantis 50 (jesień 2016 r.): 91. Na temat naukowego użycia terminu „gender”, zob. David Haig, The Inexorable Rise of Gender and the Decline of Sex: Social Change in Academic Titles, 1945-2001, Archives of Sexual Behavior 33, nr 2 (kwiecień 2004 r.): 87-96.

50 Zob. John Colapinto, As Nature Made Him: The Boy Who Was Raised as a Girl (Nowy Jork: HarperCollins, 2000 r.).

51 Paul R. McHugh, Surgical Sex, First Things, listopad 2004 r.

52 Ibidem

53 Ibidem

54 Ibidem

55 Ibidem

56 Ibidem

57 Ibidem

58 Ibidem

59 Paul McHugh, Transgender Surgery Isn’t the Solution, Wall Street Journal, 12 czerwca 2014 r. (aktualizacja 13 maja 2016 r.).

60 Paul McHugh, Transgenderism: A Pathogenic Meme, Public Discourse, 10 czerwca 2015 r.

61 Ibidem

62 Amerykański portal internetowy skierowany głównie dla społeczności LGBTQ, z redakcją znajdującą się w San Francisco (przyp. tłum.)

63 Erin Rook, Johns Hopkins Medicine will resume transgender surgeries after 40 years, LGBTQ Nation, 23 października 2016 r.

64 Nieistniejący już amerykański internetowy portal informacyjny, dostępny w latach 2005-2019 (przyp. tłum.)

65 Zack Ford, Johns Hopkins to resume gender-affirming surgeries after nearly 40 years, ThinkProgress, 18 października 2016 r.

66 (Ang. Foundation Overview – przyp. tłum.)

67

68 Coroczny ranking 500 największych przedsiębiorstw w USA (przyp. tłum.)

69 Human Rights Campaign, Foundation Overview, grudzień 2015 r., s. 26, https://www.hrc.org/resources/foundation-overview (dostęp: 10 maja 2017 r.).

70 Ibidem, 27.

71 Transpłciowi Amerykanie. Jak mogę ich zrozumieć? Poradnik. (przyp. tłum.)

72 Brian Moulton i Liz Seaton, Transgender Americans: A Handbook for Understanding, Human Rights Campaign Foundation (2005), 25, https://www.ithaca.edu/sacl/lgbt/docs/basicresources/understandingtrans.pdf.

73 Human Rights Campaign, Foundation Overview, 27.

74 Indeks Równości w Opiece Zdrowotnej (przyp. tłum.)

75 LGBT Awareness and Support, Johns Hopkins Medicine, 13 lipca 2016 r.

76 Dawn Ennis, Human Rights Campaign Sets Sights on Johns Hopkins After Controversial Trans Report, NBC News, 1 września 2016 r.

77 Jonathan V. Last, We Have Ways to Make You Conform, Weekly Standard, 17 kwietnia 2017 r.

78 Ibidem

79 Centre for Adiction and Mental Health (CAMH) (przyp. tłum.)

80 Gender Identity Clinic (GIC) (przyp. tłum.)

81 Diagnostic and statistical manual of mental disorders (DSM) – podręcznik zawierający klasyfikację zaburzeń psychicznych, wydawany przez Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne (ostatnia edycja – DSM-5 z roku 2013) (przyp. tłum.)

82 World Professional Association for Transgender Health (WPATH) (przyp. tłum.)

83 Oświadczenie Quentina L. Van Meter, M.D., US District Court, Middle District of North Carolina, sprawa: 1:16-cv-00425-TDS-JEP, Załącznik I.

84 Amerykański dwutygodnik kulturalny, skupiający się głównie na wydarzeniach dotyczących miasta Nowy Jork (przyp. tłum.)

85 Jesse Singal, How the Fight Over Transgender Kids Got a Leading Sex Researcher Fired, Science of Us, New York, 7 lutego 2016 r.

86 Ibidem

87 Ibidem

88 Ibidem

89 Ibidem

90 Ibidem