Dominika Kozłowska

Kiedy państwo
nie chroni przed przemocą

ATMOSFERA OSTATNICH MIESIĘCY Z PEWNOŚCIĄ NIE wpływa pozytywnie na nasz dobrostan. Już sama pandemia jest wystarczająco silnym czynnikiem destabilizującym codzienne życie. Konflikty społeczne podsycane przez rządzących, hejt i mowa nienawiści, brak kultury szacunku i debaty – wszystko to sprawia, że pogłębia się nasze poczucie niepewności i wzrasta poziom lęku.

Warto jednak patrzeć na tę niepokojącą sytuację także w pozytywny sposób: dostrzegać możliwość obywatelskiego sprawstwa oraz coraz bardziej świadome podejście do zagadnienia zdrowia, w tym również psychicznego.

Nie tylko Temat Miesiąca, w którym piszemy o zdrowiu psychicznym, ale też cykl „Drugi plan” jest znakomitym komentarzem i pogłębioną diagnozą naszej społecznej i politycznej rzeczywistości. Ogromnie poruszył mnie esej Anny Matei, który poświęciła niezwykłej Lidii Olejnik, byłej dyrektor Zakładu Karnego dla Kobiet w Lublińcu. Lidia Olejnik przez wiele lat pracowała z kobietami osadzonymi m.in. za zabicie męża lub partnera. Najczęściej morderczynie były ofiarami, przez lata bitymi, gwałconymi lub w inny sposób dręczonymi. Ich historie pokazują, jak ogromne są skutki zaniedbań ze strony państwa w przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie.

W Temacie Miesiąca i w cyklu „Drugi plan” przemawiamy głosem kobiet, ale podkreślić trzeba, że żadna z tych kwestii: ani przemoc domowa, ani zdrowie psychiczne, nie dotyczy w żadnym wypadku tylko jednej płci. To problemy systemowe i ogólnospołeczne. W pierwszym przypadku kobiety znacznie częściej są jednak ofiarami, w drugim – szybciej nauczyły się na temat przeżywanych kryzysów rozmawiać.

Gorąco polecam Czytelniczkom i Czytelnikom również rozmowę z kończącym właśnie kadencję rzecznikiem praw obywatelskich Adamem Bodnarem. Uprzytamnia ona, jak ogromne jest pole działania pracowników RPO i jak ważną rolę odgrywało jego biuro w ostatnich latach.

Praworządność, prawa osób LGBT+, prawa reprodukcyjne, zapowiedzi wypowiedzenia konwencji stambulskiej o przeciwdziałaniu przemocy domowej – każdy z tych tematów w ostatnich latach budził ogromne emocje społeczne. Wyrazem społecznej mobilizacji były m.in. pokojowe i masowe protesty: czarny protest z października 2016 r. przeciwko projektowi ustawy „Stop aborcji” oraz protesty w obronie niezależności Sądu Najwyższego z lipca 2018 r. W ostatnich latach przekonaliśmy się, że społeczeństwo obywatelskie w Polsce ma się coraz lepiej. I choć nie znajduje to jeszcze wyraźnego przełożenia na jakość polskiej polityki, wierzę mocno w sens pracy organicznej. Istotne jednak, aby wzmacniać nie tylko poziom zaangażowania obywatelskiego. Każdy z nas powinien dbać również o własne zdrowie, zwłaszcza psychiczne, o duchowy dobrostan, szukać wewnętrznej równowagi. I w mądry sposób wspierać w tych dążeniach inne osoby. W tych niespokojnych czasach to szczególnie ważne. Z tego rodzi się siła do zmian.

Ashley Judd w filmie Sandry Nettelbeck Helen (2009). W życie głównej bohaterki – jak się wydaje szczęśliwej żony, matki, nauczycielki muzyki – z dnia na dzień zaczyna wkradać się depresja. Helen nie potrafi już prowadzić zajęć ze studentami, coraz trudniej przychodzi jej wychodzenie z domu. Rodzina próbuje pomóc, lecz te starania nie przynoszą rezultatów. Realnym wsparciem okazuje się dopiero jej studentka, która sama zmaga się z zaburzeniami psychicznymi
fot. Alamy / BE&W

Temat Miesiąca

Bez wstydu

Pandemia koronawirusa sprawiła, że temat zdrowia psychicznego przebił się do szerszej świadomości. Specjaliści podkreślali w mediach, że długotrwałe zamknięcie, brak kontaktu z bliskimi oraz chaos wprowadzony do rytmu codzienności spowodują, iż psychiczne konsekwencje tej sytuacji będziemy odczuwać jeszcze długo po jej zakończeniu.

To niezwykle ważne, że próbujemy mówić i rozmawiać o zdrowiu psychicznym otwarcie, nie traktując tematu jako obcego i odległego. Przecież każdy z nas, nawet jeśli nie zmaga się z zaburzeniami psychicznymi, zna kogoś z bliskiego otoczenia – rodziny, przyjaciół, kolegów i koleżanek z pracy – kto doświadcza ich na co dzień. W dobrze przeprowadzonej rozmowie kluczowy jest jednak język, który nie stygmatyzuje, nie generalizuje, lecz szanuje granice innych, próbując jak najlepiej zrozumieć ich sytuację i trudności. Wszyscy powinniśmy go szukać i przyswajać.

Jak dbać o zdrową głowę i dobre nawyki? Co robić, by dobrze radzić sobie z kryzysami psychicznymi? W jaki sposób wspierać osoby z zaburzeniami? Jakie tajemnice skrywają dawne szpitale psychiatryczne?

Odpowiadają:
Dominika Dudek, Justyna Bargielska, Karolina
Zalewska-Łunkiewicz i Mira Marcinów

Kryzys
to nie
choroba

Badania przeprowadzone przez WHO w 2010 r. w Europie wskazują, że w każdym roku ponad 38% całej populacji cierpi na jakieś zaburzenie psychiczne, wliczając w to uzależnienia. Oczywiście to nie oznacza aż tak wysokiego odsetka chorób psychicznych

Dominika Dudek

w rozmowie z Elżbietą Kot

Czy istnieją ludzie, którzy przez całe życie nie doświadczają kryzysów psychicznych, nie mają żadnych zaburzeń?

Wszystko zależy od tego, jak zdefiniujemy kryzys, a jak zaburzenie psychiczne. Jeżeli za kryzys uznamy sytuacje trudne, stresowe w życiu, to oczywiście nie ma ludzi, którzy nigdy ich nie mieli. Natomiast to nie jest zaburzenie ani choroba. Są osoby, które znakomicie sobie radzą z kryzysami, co więcej: są takie, które wychodzą z nich umocnione. Wszystko zależy od zdolności adaptacyjnych, od poprzednich doświadczeń, od tego, jakich umiejętności ktoś nabył w ciągu życia.

A jak wyznaczyć granicę między kryzysem a zaburzeniem lub chorobą?

Odnośnie do zaburzeń posługujemy się systemami klasyfikacyjnymi: w Europie obowiązuje ICD-10, czyli Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób wersja 10, cały czas trwają prace nad wersją 11, natomiast w USA DSM-5, czyli klasyfikacja zaburzeń psychicznych Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego wersja 5. Oczywiście granice między zdrowiem a chorobą są dość płynne i zależą od bardzo wielu czynników. Generalnie choroba czy zaburzenie to stan wywołujący cierpienie człowieka lub jego otoczenia. Czasami bowiem pacjent nie jest świadomy swojej choroby lub wręcz czuje się w niej świetnie, np. w hipomanii. Robi sobie jednak dość duży bałagan w życiu. W przypadkach niektórych zaburzeń osobowości też bardziej cierpi otoczenie pacjenta niż on sam. Choroba powoduje trudności w prawidłowym funkcjonowaniu i rozwoju, realizowaniu swoich potrzeb i planów. Z jednej strony mamy kryteria diagnostyczne, pytamy o objawy, ile ich jest, od jakiego czasu występują i w jaki sposób zaburzają funkcjonowanie pacjenta, ale z drugiej strony musimy sobie zdawać sprawę z kontekstu, w jakim człowiek żyje − kulturowego, religijnego, społecznego. W niektórych kontekstach pewne zachowania uchodzą za prawidłowe lub wręcz pożądane, podczas gdy w innych są postrzegane jako co najmniej dziwaczne. Na przykład średniowieczni asceci – gdyby dziś ktoś tak się zachowywał, pewnie namawialibyśmy go co najmniej, żeby się poddał diagnozie. Natomiast w średniowieczu ich zachowania uważano za pożądane i świadczące o dążeniu do świętości. Na pewno nie traktujemy jako treści urojeniowych czegoś związanego z wierzeniami religijnymi.

Chociaż tło religijne jest chyba częste w przypadku już stwierdzonych chorób psychicznych?

Tak, ale to jest co innego. Urojenia o treści religijnej nie są izolowane, tylko wpisują się w cały obraz chorobowy – np. ktoś ma urojenia wielkościowe, że Pan Bóg do niego przemówił i powierzył mu wielką misję, ale przez to całkowicie zmienia się jego zachowanie, sposób poruszania się i mówienia, stosunek do otoczenia itd. Nie patrzymy tu na jeden objaw, lecz na cały obraz funkcjonowania człowieka. Przekonania wynikające z wiary religijnej i wpisane w dany kontekst kulturowy nie mogą być rozpatrywane w kategoriach psychopatologicznych. Na przykład chrześcijanie wierzą, że podczas mszy opłatek i wino przemieniają się ciało i krew Chrystusa, ale w społeczności, która nigdy nie zetknęła się z takimi wierzeniami, brzmiałoby to dziwacznie. W diagnostyce zaburzeń psychicznych kontekst społeczny i kulturowy musi być brany pod uwagę.

Jaki procent ludzkości cierpi z powodu zaburzeń psychicznych?

Badania przeprowadzone przez WHO w 2010 r. w Europie wskazują, że w każdym roku ponad 38% całej populacji cierpi na jakieś zaburzenie psychiczne, wliczając w to uzależnienia. Oczywiście to nie oznacza aż tak wysokiego odsetka chorób psychicznych. Mogą to być bowiem zaburzenia o charakterze psychotycznym, przy których człowiek traci kontakt z rzeczywistością, świat wyobrażeń wymyka mu się spod kontroli, ma urojenia lub halucynacje. Tak dzieje się np. w schizofrenii, która występuje u mniej więcej 1% ludzi, i to jest odsetek stały. Oprócz tego mamy jednak wiele zaburzeń o charakterze nerwicowym (jak np. zaburzenia lękowe, somatyzacyjne), uzależnienia, zaburzenia osobowości – to nie są choroby psychiczne, chociaż np. powikłaniem uzależnienia może być psychoza. Rzecz jasna, nie każdy człowiek przechodzi przez jakieś zaburzenia.

Powszechne przekonanie jest chyba takie, iż łatwiej zdiagnozować chorobę somatyczną niż psychiczną. W przypadku chorób ciała mamy jasne normy, możliwość zrobienia różnych badań itd. A w przypadku chorób psychicznych jest to chyba trudniejsze?

Czasem jest trudniej, czasem łatwiej, w medycynie somatycznej niekiedy też trudno postawić diagnozę. Psychiatria ma narzędzia i kryteria diagnostyczne. Dawno temu, kiedy będąc w liceum, zaczytywałam się w genialnym krakowskim psychiatrze Antonim Kępińskim, myślałam sobie – jakie to trudne, to są przecież tak subiektywne odczucia, trzeba wejść do duszy człowieka. Tak nie jest – badając pacjenta, rozmawiamy z nim, zbieramy wywiad, słuchamy, co mówi, jakie dolegliwości opisuje. Poznajemy historię dotychczasowych chorób, jego życia, całego kontekstu – na jakim etapie pojawiły się problemy, co się dzieje aktualnie w jego życiu prywatnym i zawodowym. To jest właśnie fascynujące, że w medycynie somatycznej ten kontekst ma o wiele mniejsze znaczenie, natomiast w psychiatrii może być kluczowy dla zrozumienia dolegliwości.

Edukacja i uświadamianie niebezpieczeństw – to element dbałości o zdrowie psychiczne. Istotne jest też, aby nie uciekać w rzeczywistość wirtualną

W medycynie somatycznej opieramy się na ogół na własnych odczuciach, uznając, że powinniśmy szukać pomocy lekarza, natomiast w psychiatrii czasami oceny osób z naszego otoczenia są równie istotne. Bywa, że to bliscy mają rację, a chory nie chce tego przyznać lub nie zdaje sobie z tego sprawy.

Psychiatra z jednej strony zbiera wywiad, a z drugiej – trochę jak chirurg, który musi dotknąć np. brzucha pacjenta, mimo że ten opisał, jak i gdzie go boli − oprócz tego, że słucha, co pacjent mówi, słucha, jak to mówi. Obserwuje go już od momentu wejścia do gabinetu – jak jest ubrany, jak się porusza, jaką ma mimikę, czy odpowiada na pytania, czy mówi logicznie czy chaotycznie. Można spostrzec bardzo wiele, nawet jeśli pacjent nie chce odpowiadać na pytania. Możemy zobaczyć, czy jest smutny, wystraszony, czy siedzi spokojnie, czy jest pobudzony, niespokojny, czy chce rozmawiać, czy też jest nieufny i podejrzliwy. Na przykład w przypadku choroby dwubiegunowej widzimy pacjentkę ubraną w szare powyciągane swetry, rozczochraną i bez śladu makijażu, gdy jest w depresji, a w następnym tygodniu przychodzi jak kolorowy motyl, wesoła i skracająca dystans – możemy więc domniemywać, że przeszła w fazę maniakalną.

Korytarz oddziału dziecięcego w Szpitalu Psychiatrycznym im. J. Babińskiego w Łodzi
fot. Tomasz Stańczak / Agencja Gazeta

W badaniu pacjenta czasem to, co on mówi, jest bardzo miarodajne – np. pacjent nerwicowy będzie dość dokładnie opisywał swoje dolegliwości i wywiad właściwie wystarcza do postawienia diagnozy. A pacjent psychotyczny może w ogóle nie mieć pojęcia, po co przyszedł – bo rodzice albo żona kazali, bo przecież nie jest chory, a tylko w jego życiu dzieją się straszne rzeczy. Opierając się tylko na tym, co mówi, trudno byłoby postawić diagnozę. Wtedy korzystamy z obserwacji pacjenta, ale też, oczywiście za jego zgodą, rozmawiamy z osobami z jego otoczenia.

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej.

Na karuzeli

Dostępne w wersji pełnej.

Przewodnik po wybranych
zaburzeniach psychicznych

Dostępne w wersji pełnej.

Jestem tu
dzisiaj dla ciebie

Dostępne w wersji pełnej.

Historia psychiatrii,
czyli pole minowe

Dostępne w wersji pełnej.

Społeczeństwo • Świat

Bliski kres
obrzezania
kobiet
w Afryce?

Dostępne w wersji pełnej.

Bieg
z zamkniętymi
oczami

Dostępne w wersji pełnej.

DRUGI PLAN

Wielkie procesy – ocieplenie klimatu, problemy służby zdrowia, działalność na rzecz osób zmarginalizowanych – zależą od małych kroków wykonywanych przez konkretnych ludzi. Opisujemy niektórych z nich.

Naiwni wierzą zawsze

Dostępne w wersji pełnej.

PUBLICYSTYKA

Robić swoje

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Ogrody pamięci

Człowiek z darem widzenia

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Wrota Tannhäusera

Ten stolik jest mało stabilny

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Springer z trasy

Do końca asfaltu

Dostępne w wersji pełnej.

Idee

Co jeszcze
mógł napisać?

Dostępne w wersji pełnej.

Neapol

Dostępne w wersji pełnej.

Ekstatyczny
podróżnik

Dostępne w wersji pełnej.

STACJA: LITERATURA

Ruchy owada

Dostępne w wersji pełnej.

Ludzie • Książki • Zdarzenia

Państwo
podziemne

Dostępne w wersji pełnej.

O Internecie, czyli o Polsce

Dostępne w wersji pełnej.

Świat z pralinką

Dostępne w wersji pełnej.

Życie Warszawy

Dostępne w wersji pełnej.

Źle napisany
świat. Komuniści,
władza i literatura

Dostępne w wersji pełnej.

Sokrates III RP

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

KSIĄŻKI ZAPOMNIANE

W tej rubryce piszemy o wartościowych książkach z przeszłości, lekturach godnych uwagi. Niech nie umkną w pogoni za nowościami!

„… skąd nasz ród”

Dostępne w wersji pełnej.

JEŻ NA AUTOSTRADZIE

„Odtąd poematem będziesz nazywał pewną namiętność do jednostkowych znamion, sygnaturę, powtarzaną w rozproszeniu, niezmiennie poza kręgiem logosu, nieludzką, ledwo oswajalną, nie do przygarnięcia przez rodzinę podmiotu: zwierzę przenicowane, zwinięte w kłębek, zwrócone ku innemu i ku sobie, w sumie coś skromnego, dyskretnego, bliskiego ziemi” – Jacques Derrida (tłum. M.P. Markowski)

Dostępne w wersji pełnej.

MYKOsystem

Dostępne w wersji pełnej.

Miesięcznik „Znak”

ul. Tadeusza Kościuszki 37, 30-105 Kraków

tel. (12) 61 99 530, fax. (12) 61 99 502

e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

www.miesiecznik.znak.com.pl

REDAKCJA: Mateusz Burzyk (sekretarz redakcji), Michał Jędrzejek, Ilona Klimek, Elżbieta Kot, Dominika Kozłowska (redaktor naczelna), Janusz Poniewierski, Ewelina Śliwa, Agnieszka Rzonca, Henryk Woźniakowski, Edyta Zielińska

ZESPÓŁ: Michał Bardel, Wojciech Bonowicz, Halina Bortnowska, Bohdan Cywiński, Bartłomiej Dobroczyński, Tomasz Fiałkowski, Tadeusz Gadacz, ks. Michał Heller, Józefa Hennelowa, Wacław Hryniewicz OMI Jerzy Illg, Piotr Kłodkowski, Maria Makuch, Janina Ochojska-Okońska, abp Grzegorz Ryś, Władysław Stróżewski, Karol Tarnowski, Łukasz Tischner, Stefan Wilkanowicz

WSPÓŁPRACA: Andrzej Brzeziecki, Ewa Bolińska-Gostkowska, Iwona Boruszkowska, Marta Duch-Dyngosz, Monika Gałka, Krzysztof Kornas, Dobrosław Kot, Daniel Lis, Artur Madaliński, Anna Marchewka, Anna Mateja, Andrzej Muszyński, Małgorzata Nocuń, Urszula Pieczek, Tomasz Ponikło, Miłosz Puczydłowski, ks. Grzegorz Strzelczyk, Marcin Wilk, Marcin Żyła

PROJEKT GRAFICZNY PISMA: Władysław Buchner, Rafał Buchner

DYREKTOR ARTYSTYCZNY: Władysław Buchner

FOTOEDYCJA: Marcin Kapica

KOREKTA: Barbara Gąsiorowska, Magdalena Wołoszyn

ILUSTRACJE PORTRETOWE:: Patrycja Podkościelny

PRZYGOTOWANIE WERSJI ELEKTRONICZNEJ: Woblink

PROMOCJA I REKLAMA:: tel. (12) 61 99 530, e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

PRENUMERATA: tel. (12) 29 29 561, e-mail: prenumerata@znak.com.pl

Redakcja nie zwraca tekstów niezamówionych oraz zastrzega sobie prawo ich redagowania i skracania. Redakcja nie odpowiada za treść zamieszczanych ogłoszeń. Rozpowszechnianie redakcyjnych materiałów publicystycznych bez zgody wydawcy jest zabronione.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego