Dominika Kozłowska

Bliźni na granicy

„NASI WOLONTARIUSZE TRAFILI W LESIE NA KOBIETĘ w dziewiątym miesiącu ciąży, która skarżyła się na bóle brzucha. Nie było tam zasięgu, więc wolontariusze musieli się wracać godzinę przez las, żeby zadzwonić po Medyków na Granicy. Oni byli akurat na innej interwencji, więc kolejną godzinę czekali na ich przyjazd. Kiedy dotarli na miejsce, zrobili tej kobiecie USG. W środku nocy, w lesie, wspomagając się latarkami. Pokazali jej zdjęcie dziecka i powiedzieli, że urodzi najprawdopodobniej za dwa tygodnie” – opowiadał Jakub Kiersnowski, prezes warszawskiego KIK-u, o pracy Punktu Interwencji Kryzysowej na Podlasiu.

Ta scena porusza, pokazuje dramat uchodźców, a także wolontariuszy niosących pomoc w strasznych okolicznościach. Praktyki stosowane wobec ludzi na granicy, którzy podejmują próby przedostania się do świata wolnego od niebezpieczeństw zagrażających życiu, są nieludzkie, tzn. obnażają, że polska władza nie uznaje tych osób za ludzi. Jeżeli bowiem uznałaby ich człowieczeństwo, wówczas nie mogłaby – nie będąc reżimem totalitarnym, który z zasady neguje prawa człowieka – tworzyć warunków prowadzących do ich śmierci.

Konieczność troski o bezpieczeństwo obywateli i obywatelek (bo o to chyba chodzi, gdy władza mówi o konieczności ochrony granic) nie ma nic wspólnego z nielegalnym procederem push backu, czyli wywożenia odnalezionych w lesie ludzi z powrotem na białoruskie terytorium. Odmowa udzielenia pomocy prowadzi do odpowiedzialności za doprowadzanie do śmierci tych osób.

Wiele spośród budzących sprzeciw decyzji PiS można oceniać w kategoriach politycznych, oceny moralne spychając na drugi plan: łamiące zasady praworządności zmiany w sądownictwie, wymierzony w życie i zdrowie kobiet wyrok TK, antyunijna i antywspólnotowa postawa. Ale tej decyzji nie wolno nam sprowadzić do wymiaru politycznego. Odmowa uznania za ludzi naszych bliźnich na wschodniej granicy ma charakter etyczny.

Kolejne kryzysy migracyjne pokazują również, że potrzebne są nam nowe światowe rozwiązania prawne budowane na kształt porozumień dotyczących zmian klimatycznych. Brak systemu azylowego, który każdemu człowiekowi daje możliwość ochrony prawa do życia, wolności i bezpieczeństwa, jest kompromitacją nas, ludzi Zachodu, odpowiedzialnych za wojny, skutki kolonializmu i drapieżnej eksploatacji krajów Południa.

Co każda i każdy z nas może w tej beznadziejnej sytuacji robić? Wspierać organizacje działające na granicy. To dzięki naszej pomocy wolontariusze i wolontariuszki mogą codziennie mimo trudności pomagać na granicy: wyjeżdżać na interwencje, udzielać pomocy medycznej i prawnej, zostawiać pakiety pomocowe w przygranicznych lasach. Nasza pomoc wobec przybywających do Polski nie może być jednak jednorazowa. Dramat migrantów nie kończy się wraz z uruchomieniem procedury azylowej. Osoby te potrzebują naszego wsparcia także na kolejnych etapach ich trudnej drogi: pomocy w przygotowaniu się do rozpoczęcia nowego życia w Polsce, w nauce języka, w znalezieniu mieszkania i pracy.

Najważniejszą jednak sprawą jest praca nad tym, aby samemu nie zatracić ludzkiej wrażliwości, ostrości widzenia rzeczywistości w kategoriach moralnych. Polski rząd nie tylko odwraca się od potrzebujących naszej pomocy ludzi, ale również utrudnia lub niekiedy uniemożliwia niesienie im pomocy. Przede wszystkim jednak próbuje sprawić, aby każda i każdy z nas przyjęli jako własny ten nieludzki język i sposób myślenia, prowadzący do usprawiedliwienia obojętności, łamania praw człowieka i elementarnych zasad moralnych. Oby nigdy się to nie udało.

Papież Franciszek obmywa nogi osobom przebywającym w ośrodku dla uchodźców w Castelnouvo di Porto pod Rzymem, 24 marca 2016 r.
fot. L’Osservatore Romano / AFP / East News

Temat Miesiąca

Uchodźca,
mój bliźni

19-letni Ahmad z Syrii marzący o studiach prawniczych, 38-letnia Awin z Iraku, matka pięciorga dzieci, 24-letni Issa, syryjski chrześcijanin, student informatyki… Dzięki niedawnemu reportażowi „Der Spiegla” poznaliśmy imiona i losy większości z 17 osób, które zginęły, próbując przekroczyć granicę polsko-białoruską. O tych ludziach wiemy, ofiar mogło być jednak więcej.

Rozmawiając o uchodźcach i migrantach, musimy przede wszystkim pamiętać o konkretnych osobach i o tym, że powinniśmy zrobić jak najwięcej, by uniknąć w przyszłości takich tragicznych śmierci. Jednocześnie naszą wrażliwość moralną warto uzbroić w wiedzę i w refleksję o zasadach, którymi mamy się kierować jako polityczna wspólnota. Tylko w ten sposób możemy odpowiedzieć na wyzwania migracyjne, które niewątpliwie będą nam towarzyszyć w kolejnych latach.

Skąd w nas obojętność wobec uchodźców? Z jakich regionów świata ucieka się dziś najczęściej? Czy migracja jest prawem człowieka? Jaka będzie wielokulturowa Polska przyszłości?

Odpowiadają:
Pietro Bartolo, Maciej Biskup OP, Iza Klementowska,
David Miller i Konrad Pędziwiatr

W DNA
Europy jest
różnorodność

W moim życiu wstydziłem się wielokrotnie. Wstydziłem się na Lampedusie za każdym razem, kiedy tonął statek. Wstydziłem się też podczas wizyty na polsko-białoruskim pograniczu. Mam nadzieję, że poczują wstyd również ci, którzy odpowiadają za aktualne traktowanie migrantów

Pietro Bartolo

w rozmowie z Eweliną Kaczmarczyk

Nie jest to Pana pierwsza wizyta w Polsce. Czy spodziewał się Pan, że odwiedzi to miejsce w trakcie kryzysu humanitarnego?

W Polsce otrzymałem jedną z pierwszych nagród za działania związane z migracją – wyróżnienie im. Sérgio Vieira de Mello, byłego wysokiego komisarza ONZ ds. praw człowieka, przyznawane przez Stowarzyszenie Willa Decjusza. Właśnie z tego powodu nie spodziewałem się tak negatywnej odpowiedzi Polski na presję migracyjną. Choć sądzę, że nie jest to jeszcze presja, mówimy przecież o 10–15 tys. ludzi, nie o milionach. Reakcja polskiego rządu jest okrutna. Niegodziwa. I wcale nie wyolbrzymiam, ponieważ opieram się na tym, co widziałem na własne oczy, kiedy wraz z innymi europosłami odwiedziłem czerwoną strefę na polsko-białoruskim pograniczu. Poczuliśmy tam atmosferę strachu. Nie można było robić zdjęć, trzeba było spotykać się z ludźmi po kryjomu… Mieszkańcy pogranicza, stowarzyszenia i wolontariusze robią niesamowite rzeczy. Wchodząc do lasu, by pomóc migrantom, odznaczają się aktem człowieczeństwa. Robiąc to, ryzykują więzieniem, bo polski rząd odwraca się nie tylko od uchodźców, ale i od ludzi chcących podać im butelkę wody lub opatrzyć ich rany. W żadnym innym miejscu Europy nie spotkałem się z taką nikczemnością. To dla mnie niepojęte. Przyjechałem tutaj, żeby zobaczyć, zrozumieć i wysłuchać opowieści ludzi z pogranicza.

Pietro Bartolo
fot. Maria Feck / Laif / Forum

Jakie opowieści Pan usłyszał?

Wstrząsające. Nie dało się ich słuchać bez łez w oczach. Doprowadzanie do śmierci osób poprzez nieudzielenie im pomocy to nie jest strategia polityczna, lecz prawdziwe okrucieństwo. Przywołam jedną z historii. Rozmawiałem z dziewczyną. Spotkała ona rodzinę, która wyszła z czerwonej strefy. Ojciec, matka, dwoje dzieci. Jedna dziewczynka miała bose stopy. Rodzina szła więc w kierunku sklepu w tamtej okolicy, żeby kupić jej obuwie. Właśnie wtedy została zatrzymana przez grupę 15 policjantów. 15 przeciwko bezbronnym osobom. Rodzina chciała prosić o azyl, ale powiedziano jej, że to niemożliwe. Siłą zaprowadzono rodziców i dzieci do radiowozu. Na prośbę o to, aby pozwolono im tylko kupić buty dla dziecka, usłyszeli odmowną odpowiedź. Żadnych butów [płacz]. Czy taka powinna być polityka? Czy to jest działanie zgodne z prawem? To wstyd. W moim życiu wstydziłem się wielokrotnie. Wstydziłem się na Lampedusie za każdym razem, kiedy tonął statek. Wstydziłem się też wczoraj. Mam nadzieję, że poczują wstyd również ci, którzy odpowiadają za aktualne traktowanie migrantów.

Wielokrotnie pytałem samego siebie: dlaczego właśnie ja? Przecież mogłem być jednym z tych, których to nie obchodzi, przejść obok sprawy. A znalazłem się w samym środku

Ja również odczuwam ogromny wstyd.

Polski rząd mógłby zadbać o własny naród bez robienia tych świństw, uniknąć śmierci ludzi w lasach. Wierzę, że tych chociażby 7 tys. osób w Polsce nie stanowiłoby problemu. Jeśli przyjmiemy, że każda gmina przyjęłaby dwóch uchodźców, rozlokowalibyśmy w ten sposób ok. 5 tys. ludzi. Niestety, rządowi zależy na utrzymywaniu atmosfery strachu, aby zyskać wyborcze poparcie.

Jak przebiegły Pana rozmowy z organizacjami humanitarnymi?

Jak wspomniałem, nie można było podczas ich przeprowadzania fotografować ani upubliczniać zebranych materiałów. Wolontariusze i wolontariuszki chcieli, żeby było wiadomo, co się dzieje, ale bez pokazywania ich tożsamości. Boją się, że jeśli się ujawnią, nie będą już w stanie pomóc innym.

Również we Włoszech był czas, w którym doszło do napięć na linii imigranci–Salvini [minister spraw wewnętrznych – przyp. red.], ale w moim kraju było nie do pomyślenia, żeby rząd zadecydował, że nie wolno pomagać. Nawet gdy migranci byli blokowani przed zejściem na ląd, według Salviniego dla ochrony granic, to po czterech czy pięciu dniach stawiali stopę na włoskim terytorium i nikt ich źle nie traktował, nie bił. Oczywiście na pewno i we Włoszech jest wiele osób o poglądach antymigracyjnych, jednak nie do tego stopnia, żeby doszło do przemocy. Szczęśliwie nie zbudowaliśmy też w naszym kraju muru, nie użyliśmy drutów kolczastych, armatek wodnych, nie biliśmy, nie pozwoliliśmy na śmierć.

Do momentu naszej rozmowy na granicy polsko-białoruskiej znaleziono 12 martwych osób. Kim są one dla Pana?

Obawiam się, że w tutejszych lasach zmarło o wiele więcej osób, niż podają to statystyki [w połowie stycznia wiadomo było o 17 osobach – przyp. red.]. To moi bracia i siostry. Moi bliźni. Ludzie, nie wrogowie. Osoby, które, niestety, nie miały szczęścia narodzić się w odpowiednim miejscu i czasie. To nieszczęśnicy, którzy musieli zostawić swój kraj, najbliższych, bo byli do tego zmuszeni, być może również przez nas. Przecież nikt dla kaprysu nie porzuca swojego dotychczasowego życia. Dlaczego tak się stało? Pojechaliśmy do ich krajów, doprowadzając do wojen, wyzysku, niewolnictwa, zniszczenia, kradzieży i upokorzeń. Zabraliśmy im godność. Być może to mocne słowa, ale ta perspektywa może pomóc nam w otwarciu się na przybyszów. Ich nieszczęścia zależą od nas. To my, jako Zachód, odpowiadamy w większości za zmiany klimatyczne, wojny, gospodarczy wyzysk krajów uboższych. Pamiętajmy, że to właśnie zmiana klimatyczna jest coraz częstszą przyczyną migracji.

Potrafię zrozumieć, że rząd jest przeciw imigracji. Wtedy w przypadku przybycia migrantów odpowiednie służby identyfikują przybyszów i odsyłają ich do domu, lecz nie mogą pozwolić umrzeć tym osobom w tak niegodnych warunkach: na bagnach, w lesie, w niskiej temperaturze. To zachowanie niemoralne, niebędące częścią wartości europejskich. A Polska jest częścią Europy, państwem członkowskim Unii, przyjęła i podpisała porozumienia, które przewidują poszanowanie praw człowieka i poszanowanie praworządności.

Czy Unia Europejska może wyciągnąć konsekwencje wobec polskiego rządu?

Reakcje instytucji unijnych nie są jednolite. Jako europosłowie zwróciliśmy się do Rady i Komisji UE z prośbą o interwencję, jednak, niestety, żadna z instytucji nie podjęła zdecydowanych działań. Złożyliśmy wniosek o rozpoczęcie postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego, korzystając z takich narzędzi jak mechanizm wzajemnej zgodności. Takie postępowanie zaczyna się od sankcji, a może się skończyć nawet na wyrzuceniu z Unii Europejskiej. Oczywiście nie chcemy usunięcia Polski ze wspólnoty, bo na to nie zasłużyła. Może rząd polski tak, ale Polska nie.

W Parlamencie Europejskim zależy nam po prostu, żeby Polska zaczęła szanować wartości, pod którymi się podpisała, wchodząc do Unii. Zachowanie rządu polskiego stanowi częś pewnej strategii politycznej, jeśli możemy nazwać polityką ten sposób działania. Moim zdaniem nie można. Polityka to rozmowy przy jednym stole, próby sprostania problemom i poszukiwanie wspólnych rozwiązań.

Inne od Parlamentu instytucje unijne nie są już tak pryncypialne.

Niestety, w deklaracjach Charles’a Michela, przewodniczącego Rady Europejskiej, oraz Ursuli von der Leyen, przewodniczącej Komisji Europejskiej, można usłyszeć o zapewnieniu Polsce pomocy w postaci dronów, pieniędzy, wsparcia Frontexu w celu zabezpieczenia europejskiej granicy. To oczywiste, że trzeba bronić granic, ale przed kim chronimy ją teraz? Migranci to nie są wrogowie. Może prawdziwi wrogowie dopiero nadejdą. Co wtedy zrobimy? Europa w pewien sposób akceptuje to, co się dzieje na jej wschodniej granicy.

Oczywiście Polska nie jest pierwszym krajem europejskim, w którym dochodzi do łamania praw człowieka. Wydarzyło się to również we Włoszech czy Hiszpanii, przy czym mam wrażenie, że w Polsce dotarliśmy do pewnej granicy. To, co się dzieje w polskich lasach, to zbrodnia przeciwko ludzkości, za którą być może kiedyś rząd polski lub jakiś człowiek odpowiedzialny za podejmowanie decyzji będzie musiał odpowiedzieć w nowym procesie norymberskim.

Czy to, że uchodźcy są wykorzystywani przez reżim Łukaszenki (polscy politycy mówią o wojnie hybrydowej), powinno zmieniać w jakiś sposób nasz stosunek do nich?

Jeśli jesteśmy współodpowiedzialni za tę sytuację, a to już ustaliliśmy, nie powinniśmy uciekać od konsekwencji. Nie możemy witać migrantów armatkami wodnymi, gazem łzawiącym, kijami, pałkami policyjnymi, pozwalając im umrzeć tylko dlatego, że białoruski dyktator wykorzystuje ich do swoich celów. Białoruś zachowuje się strasznie, jednak również Europa ma nieczyste sumienie. Nasz kontynent, miejsce praw i demokracji, odpowiada w ten sposób? Pozwalając na śmierć?

Dlatego zdecydował się Pan zostać politykiem?

Do niedawna w ogóle o tym nie myślałem. W trakcie mojej pracy na Lampedusie przekonałem się jednak, że wszystko jest polityką. Każda decyzja – nawet ta, żeby ratować ludzkie życie i pomagać – ma polityczne znaczenie. Zrobiłem to, ponieważ w głębi duszy często zadawałem sobie jedno pytanie: „Pietro, czy robisz to, co jest właściwe?”. Nagrałem filmy, pisałem książki, podróżowałem po Europie, żeby zmienić oblicze narracji o imigracji, jednak wciąż towarzyszyło mi poczucie, że moje działania są niewystarczające. Oczywiście wiedziałem, że sam wszystkiego nie zmienię, jednak to poczucie nie chciało mnie opuścić. Zostawiłem więc mój kraj, pracę, wyspę, morze, rodzinę. Wiem, że to właśnie polityka – stety czy niestety – musi dokonać zmian.

Zbadał Pan ok. 300 tys. uchodźców, a w reportażu Wielki przypływ mówi Pan, że być może jest Pan lekarzem, który widział najwięcej trupów na świecie. Takie doświadczenie musi odmienić człowieka.

Wiele razy w głębi duszy zastanawiałem się, czy tego wszystkiego nie zostawić. Widok takiej ilości zła, cierpienia i śmierci pozostawia ogromne ślady w ludzkiej psychice. Wielokrotnie pytałem samego siebie: dlaczego właśnie ja? Przecież mogłem być jednym z tych, których to nie obchodzi, przejść obok sprawy. A znalazłem się w samym środku. Z jednej strony jestem z tego bardzo dumny, nie oddałbym tego za inne życie. Z drugiej strony stałem się bardzo zgorzkniały, ponieważ często czuję się bezradny. Nieustannie zastanawiam się, co więcej mogę zrobić. Czasami proszę moich przyjaciół, by podrzucili mi jakiś pomysł, doradzili, co dotrze do ludzi, co pomoże zmienić tę sytuację.

Pamiętam, gdy z Bożą pomocą udało mi się uratować dziewczynę. Jej ciało było już w worku, uznano ją za martwą. Po wielu latach przyjechała na Lampedusę aż ze Szwecji po to, żeby mi powiedzieć: dziękuję. To jest coś, co nie zdarza się często. Kiedy ją zobaczyłem, nie mogłem jej rozpoznać. Podeszła do mnie, mocno mnie przytuliła i wręczyła bukiet kwiatów. Takie wydarzenia dają siłę, żeby iść dalej. Potrafią odmienić człowieka o 180 stopni.

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej.

Kto jest
moim bliźnim?

Dostępne w wersji pełnej.

Cztery drogi
do Polski

Dostępne w wersji pełnej.

Uchodźcy
na świecie

Dostępne w wersji pełnej.

Czy granice
mają moralne
znaczenie?

Dostępne w wersji pełnej.

Wielokulturowa
Polska przyszłości

Dostępne w wersji pełnej.

Społeczeństwo • Świat

Trzy opowieści
o Francji i Éricu
Zemmourze

Dostępne w wersji pełnej.

FOTOREPORTAŻ TOMKA KACZORA: NA PRZYKŁAD

WE WSPÓŁPRACY Z KAMPANIĄ ORGANIZACJE SPOŁECZNE. TO DZIAŁA!

Spokojny oddech

Dostępne w wersji pełnej.

PUBLICYSTYKA

Kryptomammon,
czyli pieniądz urojony

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Kościół – mój dom

Dwa katolicyzmy

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Feminatywy

Fałszywe melodie

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Springer z trasy

Spodzimek

Dostępne w wersji pełnej.

Idee

Równość i jej
wrogowie

Dostępne w wersji pełnej.

CYKL: „MALARKI TYLKO PRZYSZPILAJĄ CIEŃ…”

O DAWNYCH ARTYSTKACH I ICH ŚWIATACH

Ona, czyli #MeToo

Dostępne w wersji pełnej.

STACJA: LITERATURA

Tomek

Dostępne w wersji pełnej.

Ludzie • Książki • Zdarzenia

Portret rodziny
pod kontrolą

Dostępne w wersji pełnej.

„Trzecia Rosja”
i jej mieszkańcy

Dostępne w wersji pełnej.

Matka, pisarka,
rebeliantka

Dostępne w wersji pełnej.

Gry, poruszenia
i przesunięcia

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

KSIĄŻKI ZAPOMNIANE

W tej rubryce piszemy o wartościowych książkach z przeszłości, lekturach godnych uwagi.
Niech nie umkną w pogoni za nowościami!

Kobieta maszyna

Dostępne w wersji pełnej.

JEŻ NA AUTOSTRADZIE

„Odtąd poematem będziesz nazywał pewną namiętność do jednostkowych znamion, sygnaturę, powtarzaną w rozproszeniu, niezmiennie poza kręgiem logosu, nieludzką, ledwo oswajalną, nie do przygarnięcia przez rodzinę podmiotu: zwierzę przenicowane, zwinięte w kłębek, zwrócone ku innemu i ku sobie, w sumie coś skromnego, dyskretnego, bliskiego ziemi” – Jacques Derrida (tłum. M.P. Markowski)

Dostępne w wersji pełnej.

KADRY – ZNAKI SZCZEGÓLNE

W poczekalni
dziejów

Dostępne w wersji pełnej.

Miesięcznik „Znak”

ul. Tadeusza Kościuszki 37, 30-105 Kraków

tel. (12) 61 99 530, fax. (12) 61 99 502

e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

www.miesiecznik.znak.com.pl

REDAKCJA: Mateusz Burzyk (sekretarz redakcji), Michał Jędrzejek, Karol Kleczka, Ilona Klimek, Dominika Kozłowska (redaktor naczelna), Janusz Poniewierski, Ewelina Kaczmarczyk, Agnieszka Rzonca, Henryk Woźniakowski, Edyta Zielińska

ZESPÓŁ: Michał Bardel, Wojciech Bonowicz, Halina Bortnowska, Bohdan Cywiński, Bartłomiej Dobroczyński, Tomasz Fiałkowski, Tadeusz Gadacz, ks. Michał Heller, Jerzy Illg, Piotr Kłodkowski, Maria Makuch, Janina Ochojska-Okońska, abp Grzegorz Ryś, Władysław Stróżewski, Karol Tarnowski, Łukasz Tischner, Stefan Wilkanowicz

WSPÓŁPRACA: Andrzej Brzeziecki, Ewa Bolińska-Gostkowska, Marta Duch-Dyngosz, Monika Gałka, Krzysztof Kornas, Dobrosław Kot, Elżbieta Kot, Daniel Lis, Artur Madaliński, Marek Maraszek, Anna Marchewka, Anna Mateja, Andrzej Muszyński, Małgorzata Nocuń, Urszula Pieczek, ks. Eligiusz Piotrowski, Miłosz Puczydłowski, Marcin Wilk, Marcin Żyła

PROJEKT GRAFICZNY PISMA: Władysław Buchner, Rafał Buchner

DYREKTOR ARTYSTYCZNY: Władysław Buchner

FOTOEDYCJA: Marcin Kapica

KOREKTA: Barbara Gąsiorowska, Magdalena Wołoszyn-Cępa

ILUSTRACJE PORTRETOWE:: Patrycja Podkościelny

PRZYGOTOWANIE WERSJI ELEKTRONICZNEJ: Woblink

PROMOCJA I REKLAMA:: tel. (12) 61 99 530, e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

PRENUMERATA: tel. (12) 61 99 561, e-mail: prenumerata@znak.com.pl

Redakcja nie zwraca tekstów niezamówionych oraz zastrzega sobie prawo ich redagowania i skracania. Redakcja nie odpowiada za treść zamieszczanych ogłoszeń. Rozpowszechnianie redakcyjnych materiałów publicystycznych bez zgody wydawcy jest zabronione.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury