Dominika Kozłowska

Droga ku nowemu

DROGIE CZYTELNICZKI, DRODZY CZYTELNICY!

Zwykle w tym miejscu pojawia się mój komentarz, a zarazem osobiste wprowadzenie do najnowszego wydania miesięcznika. Tym razem jednak pragnę podzielić się z Wami wieściami na temat zmian, które w ostatnim czasie zaszły w Znaku. Jak zapewne niektóre i niektórzy z Was wiedzą, miesięcznik „Znak” jest środkowym pod względem starszeństwa „dzieckiem” zrodzonym po II wojnie światowej za sprawą grupy wspaniałych intelektualistów (najstarszy jest „Tygodnik Powszechny”, rok później ukazał się pierwszy numer miesięcznika „Znak”, a na fali odwilży powstał Społeczny Instytut Wydawniczy Znak). Ich ambicją było, aby w trudnych czasach komunizmu zbudować w Polsce wyspę wolności, na której możliwe będzie samodzielne myślenie, zapoznawanie się z najważniejszymi prądami zachodniej humanistyki, twórcza wymiana idei, a także krytyczny i otwarty katolicyzm.

Również dzisiaj miesięcznik, wydawany przez Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, ma ambicję towarzyszenia Wam, Czytelniczkom i Czytelnikom, którzy pragną zdobyć orientację we współczesnym świecie, w gąszczu rozmaitych koncepcji, zmian cywilizacyjnych, kulturowych i społecznych. Bliska jest nam humanistyczna wizja świata, która, nie abstrahując od wiedzy, jakiej dostarczają nam współczesne nauki, stara się widzieć wszystkie wymiary ludzkiego życia i wspierać nie tylko intelektualne, lecz również duchowe dojrzewanie człowieka. Wierzymy, że taki integralny rozwój pozwala nam się cieszyć pełnią życia i zbliżać do cnoty, którą starożytni nazwali mądrością.

Obecnie w Znaku dokonuje się druga zmiana pokoleniowa. Podczas pierwszej Jerzy Turowicz przekazał swoje zadania Henrykowi Woźniakowskiemu, który funkcję prezesa Społecznego Instytutu Wydawniczego Znak pełnił nieprzerwanie od 1991 r. Przez ostatnich 30 lat Henryk Woźniakowski wyznaczał kierunek rozwoju Znaku, przekształcając go ze skromnej oficyny w jeden z największych domów wydawniczych w Polsce. Na co dzień zaś dawał zgromadzonemu wokół pisma i wydawnictwa środowisku poczucie stabilizacji i zakorzenienia w wartościach naszych założycieli. Obecnie odpowiedzialność za kontynuację tej tradycji powierzono mnie, ponieważ w połowie czerwca zostałam wybrana na nową prezeskę SIW Znak.

Mam ogromną nadzieję, że mimo nowych wyzwań, które przychodzą wraz z tą istotną zmianą w Znaku i w moim życiu zawodowym, będę Wam, drogie Czytelniczki i drodzy Czytelnicy, nadal towarzyszyć jako naczelna pisma z tym samym zapałem i zaangażowaniem. Miesięcznik „Znak” to przede wszystkim zespół wspaniałych redaktorek i redaktorów, autorek i autorów oraz współpracowniczek i współpracowników. Czuję się częścią tej wspaniałej rodziny i mam ogromną nadzieję, że Wy również.

Miesięcznik powstawał w świecie, w którym nadzieja była cnotą heroiczną. Dziś również, choć z innych zupełnie powodów i na inną skalę, poszukiwanie nadziei i poczucia sprawczości staje się kwestią najważniejszą. Zmiany klimatyczne i cywilizacyjne, doświadczenie pandemii sprawiają, że najbliższe lata i dekady mogą się okazać czasem decydującym dla przyszłości ludzkości i Ziemi. Jakaś forma życia z pewnością się wyczerpuje, a my bardzo chcemy towarzyszyć Wam na drodze ku nowemu. Sztuka zachwytu, której poświęciliśmy wakacyjny Temat Miesiąca, to propozycja, by podążać tą drogą z uważnym spojrzeniem i wdzięcznością.

Płatki śniegu pod mikroskopem. Każdy śnieżny kryształek w szczegółach jest inny, ale można wyróżnić osiem dużych grup i ok. 80 wariantów śnieżnych płatków
fot. Risto/Istock/Getty

Temat Miesiąca

Wydobyć
cudowność

Po ponad rocznym życiu z ograniczeniami spowodowanymi kolejnymi falami epidemii COVID-19 możemy w końcu śmielej powrócić do rzeczywistości i odświeżyć codzienne kontakty z bliskimi. Być może towarzyszą nam zmęczenie i niepokój, a może wręcz przeciwnie – ekscytacja i radość. Niezależnie od tego to dobry moment, byśmy spróbowali spojrzeć na otaczający nas świat i ludzi z większą niż dotychczas uważnością.

Nie chodzi tu wcale o banał, ale o wyczulone doświadczanie, które sprawia, że rodzą się w nas wdzięczność oraz pragnienie ochrony piękna i złożoności tego, co nas otacza. Pierwsze poranne promienie słońca, spacer z psem, koncert ulubionego muzyka, górska wyprawa czy drobne gesty najbliższych osób – okazji do zachwytu jest wiele. Przynoszą je zarówno sytuacje pozornie prozaiczne, jak i przeżycia nietypowe, wyrywające nas z rutyny. Gdy tylko spojrzymy na rzeczywistość dogłębniej i spróbujemy doświadczyć jej wszystkimi zmysłami, może się okazać, że tkwi w niej cudowność.

Jak odkryć w sobie zachwyt wobec codzienności? Co dziś jeszcze może być cudem? Czy można nauczyć się wdzięczności? W jaki sposób o sztuce zachwytu mówiła Jolanta Brach-Czaina?

Odpowiadają:
Caspar Henderson, Krystyna Miłobędzka,
Mariusz Wilczyński, Filip Zawada, Anna
Cwojdzińska i Eliza Kącka

Niewidzialny
ruch rzeczy

Dopóki jeszcze się da, dopóki nie zniszczyliśmy wszystkiego, należy docenić, uhonorować, a może i pokochać bogactwo świata

Caspar Henderson

w rozmowie z Adamem Pluszką

Mówi się, że wraz z oświeceniem nastąpiło oddzielenie się nauk ścisłych od humanistycznych, w wyniku czego powstał mur nieufności między naukowcami a społeczeństwem. W tym, co piszesz, próbujesz pokonać ten mur?

Kiedyś ten podział był bardziej wyraźny, stąd wziął się termin „dwie kultury” ukuty przez C.P. Snowa w 1959 r., czyli kultura humanistów („uczonych o literackiej proweniencji”) oraz kultura przyrodoznawców. Lecz istnieje również bogata tradycja budowania porozumienia i przezwyciężania nieufności. Od początku XIX w. organizacje takie jak Royal Institution starają się zasypać tę przepaść, wychodząc poza mury akademii i poza wykształconą klasę średnią. Za dobry przykład niech posłuży wykład, który Thomas Henry Huxley wygłosił przed robotnikami w Norwich w 1868 r. Zrekonstruował w nim historię geologiczną Wielkiej Brytanii, zaczynając od zwyczajnego kawałka kredy, i pokazał, że nauka to „zorganizowany zdrowy rozsądek”. W XX w. mieliśmy serial telewizyjny Kosmos Carla Sagana, który emitowano w 60 krajach i obejrzało go ponad 500 mln ludzi. Sagan był humanistą – świetnie oczytanym w literaturze, dobrze znającym się na muzyce – a także naukowcem, i to m.in. sprawiło, że jego programy spotykały się z bardzo szerokim oddźwiękiem. Dlatego nie do końca się zgadzam na ten podział. Pomimo całej nieufności, nieporozumień i świadomej ignorancji, które widzimy w dzisiejszym świecie, żyjemy właściwie w czymś w rodzaju złotego wieku wymiany między naukami humanistycznymi, sztuką i nauką ścisłą. Mam nadzieję, że moja Nowa mapa cudów choć w niewielkim stopniu się do tego przyczynia. Pisanie jej było zarówno radosne, jak i wymagające.

Nie przeszkadza Ci defragmentacja współczesnej wiedzy? Wszystkie te działy, które podzieliły się na kolejne segmenty, a te jeszcze na kolejne?

Znajduję się poza uczelnią i nie jestem w najlepszej pozycji do tego, żeby oceniać to zjawisko, ale nie mam pewności, czy to nowy problem. Wydaje mi się, że od dawna istnieje napięcie między specjalizacją a pracą interdyscyplinarną. Bardziej martwią mnie ideologie, takie jak fundamentalizm rynkowy, które starają się ująć edukację prawie całkowicie w kontekście wartości rynkowych. Myślę, że właśnie to jest zubożające i niebezpieczne.

Caspar Henderson
fot. Marc Marnie/Writer Pictures/BE&W

Mówi się, że Alexander von Humboldt był ostatnim człowiekiem, który obejmował umysłem cały stan wiedzy przyrodniczej swoich czasów. Tęsknisz za tymi czasami lub takim stanem umysłu?

Humboldt miał niezwykły umysł i był godnym podziwu człowiekiem. Andrea Wulf w doskonałej biografii Humboldta Człowiek, który zrozumiał naturę dała nam żywy obraz jego dokonań i czasów. Ale nie, nie czuję nostalgii. Możemy zachwycać się świeżością myśli i śmiałością poglądów Humboldta w jego czasach, ale równocześnie podziwiać wiele wspaniałych odkryć, które zdarzają się na naszych oczach. Dotyczy to również postaci takich jak Karol Darwin.

Masz swoich naukowych idoli?

Nie bardzo. No dobrze, robię ewentualny wyjątek dla Darwina. Podziwiam naukowców, którzy rzetelnie wykonują swoją pracę, ale nie są „pełni siebie” – tzn. nie są egotykami.

Czy przy tak ogromnej wiedzy, jaką zdobyłeś, istnieje jeszcze coś, czym mógłbyś się zachwycić? Innymi słowy: czy zachwyt i zdumienie nie zmniejszają się wraz z głębią wiedzy?

Nie spotkałem jeszcze niczego w świecie ludzkim ani pozaludzkim, co zmniejszyłoby moje poczucie zachwytu, więc jakoś sobie radzę. Mało tego, im więcej się dowiaduję, tym bardziej jestem zdumiony – dotyczy to nawet wirusów, ich złożonego i „przemyślnego” sposobu działania! Lubię powtarzać zdanie przypisywane Bertrandowi Russellowi (ale w rzeczywistości to słowa dramatopisarza o nazwisku Eden Phillpotts): „Wszechświat jest pełen magicznych rzeczy, które cierpliwie czekają, aż nasz rozum się wyostrzy”. Chodzi o to, że im więcej się dowiadujemy, tym więcej można się nad tym zastanawiać. Bo ostatecznie, jak ujął to Ludwig Wittgenstein, nadchodzi „zdziwienie, że cokolwiek w ogóle istnieje”. Jednak jest również mało prawdopodobne, że przestanie mnie przerażać to, jak czasami zachowują się niektórzy ludzie.

Iridogorgia u wybrzeży Hawajów
fot. NOAA Office of Ocean Exploration and Research, 2015 Hohonu Moana

Iridogorgia bardziej przypomina fragment twierdzenia matematycznego niż żywe stworzenie z królestwa zwierząt. Jest kwintesencją piękna

Co Cię szokuje? Powszechny dziś efekt Dunninga-Krugera, polegający na tym, że ignoranci mają tendencję do przeceniania swoich umiejętności, a eksperci do zaniżania oceny swojej wiedzy?

Populizm, bezpodstawne teorie spiskowe i politycy, którzy bez wstydu opowiadają niebezpieczne kłamstwa. Jeśli chodzi o efekt Dunninga-Krugera, wybieram ostrożność. Ludzi, którzy zbytnio się cenią, i tych, którzy się nie doceniają, zbyt łatwo zaszufladkować, a tym samym obrazić. Odrzucanie innych jako głupich bywa aż nazbyt łatwe, a tym samym złe. Ważne jest, żeby spróbować zrozumieć struktury uczuć i okoliczności, które prowadzą ludzi na manowce. Sam muszę sobie nieustannie przypominać, że dość często się mylę.

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej.

Ankieta:
Co przynosi zachwyt

Dostępne w wersji pełnej.

Przekroczyć
to, co znane

Dostępne w wersji pełnej.

Alchemia
codzienności

Dostępne w wersji pełnej.

PUBLICYSTYKA

Za kogo mnie uważacie?

Dostępne w wersji pełnej.

Społeczeństwo • Świat

Świat
ma 15 km

Dostępne w wersji pełnej.

Cmentarz to
dalszy ciąg życia

Dostępne w wersji pełnej.

FOTOREPORTAŻ TOMKA KACZORA: NA PRZYKŁAD

WE WSPÓŁPRACY Z KAMPANIĄ ORGANIZACJE SPOŁECZNE. TO DZIAŁA!

To też nasza historia

Dostępne w wersji pełnej.

Idee

O pocieszeniu,
jakie Camus
znajdował
w absurdzie
futbolu

Dostępne w wersji pełnej.

Poradnik dla życiowo
nieporadnych

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Kościół – mój dom

„Ogon” zaproszony na synod?

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Gry terenowe

O co tu chodzi

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Springer z trasy

Kac

Dostępne w wersji pełnej.

STACJA: LITERATURA

Mama
wychodzi

Dostępne w wersji pełnej.

Ludzie • Książki • Zdarzenia

Żeby wyrazić
siebie, trzeba
wiedzieć kto to

Dostępne w wersji pełnej.

Potrzeba
reprezentacji

Dostępne w wersji pełnej.

Pańszczyźniane
kontinuum przemocy

Dostępne w wersji pełnej.

Dwie traumy

Dostępne w wersji pełnej.

Kapitalizm, czyli pogoń
za nieskończonością

Dostępne w wersji pełnej.

Milczenie poetki

Dostępne w wersji pełnej.

Kierunek zmian

Dostępne w wersji pełnej.

KSIĄŻKI ZAPOMNIANE

W tej rubryce piszemy o wartościowych książkach z przeszłości, lekturach godnych uwagi. Niech nie umkną w pogoni za nowościami!

Ostatni papieros

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

JEŻ NA AUTOSTRADZIE

„Odtąd poematem będziesz nazywał pewną namiętność do jednostkowych znamion, sygnaturę, powtarzaną w rozproszeniu, niezmiennie poza kręgiem logosu, nieludzką, ledwo oswajalną, nie do przygarnięcia przez rodzinę podmiotu: zwierzę przenicowane, zwinięte w kłębek, zwrócone ku innemu i ku sobie, w sumie coś skromnego, dyskretnego, bliskiego ziemi” – Jacques Derrida (tłum. M.P. Markowski)

Dostępne w wersji pełnej.

Z natury rzeczy

Dostępne w wersji pełnej.

Miesięcznik „Znak”

ul. Tadeusza Kościuszki 37, 30-105 Kraków

tel. (12) 61 99 530, fax. (12) 61 99 502

e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

www.miesiecznik.znak.com.pl

REDAKCJA: Mateusz Burzyk (sekretarz redakcji), Michał Jędrzejek, Ilona Klimek, Dominika Kozłowska (redaktor naczelna), Janusz Poniewierski, Ewelina Kaczmarczyk, Agnieszka Rzonca, Henryk Woźniakowski, Edyta Zielińska

ZESPÓŁ: Michał Bardel, Wojciech Bonowicz, Halina Bortnowska, Bohdan Cywiński, Bartłomiej Dobroczyński, Tomasz Fiałkowski, Tadeusz Gadacz, ks. Michał Heller, Jerzy Illg, Piotr Kłodkowski, Maria Makuch, Janina Ochojska-Okońska, abp Grzegorz Ryś, Władysław Stróżewski, Karol Tarnowski, Łukasz Tischner, Stefan Wilkanowicz

WSPÓŁPRACA: Andrzej Brzeziecki, Ewa Bolińska-Gostkowska, Iwona Boruszkowska, Marta Duch-- Dyngosz, Monika Gałka, Karol Kleczka, Krzysztof Kornas, Dobrosław Kot, Elżbieta Kot, Daniel Lis, Artur Madaliński, Anna Marchewka, Anna Mateja, Andrzej Muszyński, Małgorzata Nocuń, Urszula Pieczek, ks. Eligiusz Piotrowski, Miłosz Puczydłowski, Marcin Wilk, Marcin Żyła

PROJEKT GRAFICZNY PISMA: Władysław Buchner, Rafał Buchner

DYREKTOR ARTYSTYCZNY: Władysław Buchner

FOTOEDYCJA: Marcin Kapica

KOREKTA: Barbara Gąsiorowska, Magdalena Wołoszyn

ILUSTRACJE PORTRETOWE:: Patrycja Podkościelny

PRZYGOTOWANIE WERSJI ELEKTRONICZNEJ: Woblink

PROMOCJA I REKLAMA:: tel. (12) 61 99 530, e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

PRENUMERATA: tel. (12) 61 99 561, e-mail: prenumerata@znak.com.pl

Redakcja nie zwraca tekstów niezamówionych oraz zastrzega sobie prawo ich redagowania i skracania. Redakcja nie odpowiada za treść zamieszczanych ogłoszeń. Rozpowszechnianie redakcyjnych materiałów publicystycznych bez zgody wydawcy jest zabronione.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego