Dominika Kozłowska

Troska o samego siebie

PREMIERA PIERWSZEGO MODELU SMARTFONA MIAŁA miejsce w 2007 r. W bardzo krótkim czasie od tego wydarzenia rozwinęła się tak mocno i upowszechniła tak szeroko, że całkowicie zdominowała nasze życie. Dziś większości z nas trudno obyć się bez telefonu z dotykowym ekranem i aplikacjami. I znaleźć w swoim życiu obszar wolny od wpływu technologii.

Nie jestem ani bezkrytyczną technoentuzjastką, ani technosceptyczką. Dorastałam w epoce przed tym technologicznym przełomem. Dlatego również na własnym przykładzie widzę, jak bardzo zmienił on nasze codzienne praktyki. Wcześniejsze przemiany technologiczne dokonywały się wolniej i słabiej ingerowały w nasz układ nerwowy, dlatego nie odczuwaliśmy tak mocno społecznych i jednostkowych skutków ich działania. Dziś już wiemy, że życie w cyfrowym świecie bez reguł i zasad pogorsza nasz dobrostan, a nawet przyczynia się do rozwoju zaburzeń i uzależnień. Stąd coraz większa liczba badań nad wpływem cyfrowych technologii na nasz mózg i cały organizm. Stąd też liczne poradniki podsuwające rozmaite sposoby na zdrowy sposób korzystania z technologii. Trudność wiąże się z tym, że w fazie projektowania nowych rozwiązań uwzględniana jest wiedza na temat sposobu działania naszego układu nerwowego i schematów zachowań – producenci smartfonów chcą, żeby stał się on dla nas stałym towarzyszem życia, od którego nie będzie można się oderwać.

Z jednej strony, pragmatycznej, umiem wskazać bezsporne zalety digitalizacji naszego codziennego życia – choćby w czasie pandemii okazało się, że możemy dzięki niej zdalnie uczyć się i pracować, zmniejszając ryzyko zakażenia. Z drugiej jednak, w perspektywie egzystencjalnej i duchowej, technologia sprzyja naszej naturalnej skłonności do dystrakcji i ulegania rozproszeniu. Sięgnęłam znów ostatnio po Myśli Blaise’a Pascala, a szczególnie po rozważania o roli rozrywki w naszym życiu, by przekonać się, jak dalece jesteśmy wciąż tymi samymi ludźmi. Stan człowieka – pisze Pascal – to „niestałość, nuda, niepokój”. „Nie owego miękkiego i spokojnego używania, które pozwala nam pamiętać o naszym stanie, szukamy, (…) ale zgiełku, który odwraca nasze myśli i jest dla nas rozrywką”. Pamiętam rozmowę z Bartłomiejem Dobroczyńskim opublikowaną w miesięczniku „Znak” kilka lat temu. Nosiła ona tytuł Cud jest nieudolny. Dlaczego uzdrowienie paralityka czy wskrzeszenie Łazarza jest nieudolnym cudem? Dlatego że Łazarz i tak w końcu umrze. Paralityk został uzdrowiony, ale on również kiedyś umrze. Cud nie zmienia naszej ludzkiej kondycji w sposób trwały. Tak też technologia – mimo całej cudowności swych dokonań – nie uwolni nas od wszelkich naszych słabości i wad. A niektóre jeszcze spotęguje.

W tym numerze polecam też materiał otwierający dział Ludzie–Książki–Zdarzenia, w którym znajduje się omówienie monumentalnej pracy Dezorientacje będącej wyborem tekstów z polskiej literatury zawierających queerowe wątki. Odmienne spojrzenie na kanon pozwala dostrzec, że nasza kultura ukształtowana jest z jednej strony poprzez silne normatywne oczekiwania, a z drugiej, że polska literatura to piśmiennictwo „odmienności” i „dziwactwa”. Takiego odczytania polskiego kanonu, zwłaszcza romantycznego, uczyła nas Maria Janion. „Inność” okazuje się więc istotną cechą polskości.

Podejmując temat technologicznego przeciążenia, mamy świadomość, że jest to problem mieszkańców świata zachodniego. Dlatego w dziale Społeczeństwo–Świat konsekwentnie piszemy o tych miejscach na świecie, których rozwój przebiega inaczej. W tym wydaniu miesięcznika publikujemy artykuł o Sudanie Południowym. Podobnie jak teksty o kulturze artykuły o świecie również pozwalają zobaczyć nasze własne położenie i kłopoty w szerszym horyzoncie cywilizacyjnym.

Obraz René Magritte’a Fałszywe lustro na wystawie w MoMA w Nowym Jorku
fot. Radoslav Cajkovic/Alamy/BE&W

Temat Miesiąca

W pułapce
bodźców

Obcięcie powiek było jedną z bardziej wyrafinowanych i okrutnych starożytnych chińskich tortur. Skazaniec z otwartymi oczami był narażony na nieprzerwany odbiór sygnałów ze świata. W konsekwencji szybko zaczynał chorować i umierał.

Wielu naukowców właśnie w tej figurze widzi metaforę współczesnego człowieka. Według badaczy z uniwersytetu w San Diego za pośrednictwem usług cyfrowych i innych mediów zalewani jesteśmy potokiem informacyjnym o wielkości ponad 10 tys. słów dziennie. Przeciążenie informacjami i ilością bodźców odbieranych z otoczenia (światło, hałas, zapachy) sprawia, że coraz częściej mamy kłopoty z koncentracją i pogarsza się jakość naszego snu. Może więc najwyższy czas, by zadbać wreszcie o „przestrzeń cyfrową” oraz „środowisko zmysłowe”, w którym żyjemy?

W jaki sposób przeciwdziałać nadmiarowi bodźców? Czy internetowy detoks ma sens? Jak odczuwano zmęczenie w przeszłości? Kim są osoby wysoko wrażliwe?

Odpowiadają:
Nicholas Carr, Michał R. Wiśniewski, Marta
Sapała i Monika Baryła-Matejczuk

Technologie,
którymi myślimy

Przyzwyczailiśmy się do ciągłego strumienia informacji, a nasza uwaga podąża dziś głównie za nowościami. W ten sposób tracimy jednak to, co stanowi o głębokim myśleniu – możliwość podjęcia świadomej decyzji, o czym w ogóle chcemy myśleć

Nicholas Carr

w rozmowie z Krzysztofem Kornasem

Kiedy dziesięć lat temu opisał Pan w Płytkim umyśle, jak negatywny może być wpływ internetu na ludzki mózg, dominowały optymistyczne prognozy dotyczące rozwoju nowych technologii i ich oddziaływania na nasze zdolności poznawcze. Ja również przy pierwszej lekturze Pana książki nie byłem przekonany do pojawiających się w niej pesymistycznych ocen. Internet znacznie ułatwiał moje, wtedy jeszcze studenckie, życie i uważałem, że jestem odporny na negatywne skutki uboczne cyfryzacji świata. Minęła dekada i teraz niektórzy moi znajomi i ja sięgamy do Pana książki po diagnozę uzależnienia od nowych technologii i pomysły na skuteczną terapię. Jak często powtarzał Pan w ostatnich latach: „A nie mówiłem!”?

Przyznaję, że taka myśl się pojawia, ale niekoniecznie wypowiadam ją na głos [śmiech]. Od wielu ludzi słyszałem, że kiedy po raz pierwszy przeczytali moją książkę, opierali się jej przesłaniu. Kiedy ją pisałem, w 2008 i 2009 r., żyliśmy w czasach wielkich nadziei związanych z internetem.

W ostatnich latach zaszły dwie ważne zmiany: wszechobecne stały się smartfony oraz rozwinęły się media społecznościowe, które pochłaniają najwięcej czasu spędzanego online. Oba te zjawiska uświadomiły ludziom, jak trudno jest im kontrolować korzystanie z technologii, które nieustannie rozpraszają ich uwagę. Dystrakcje sprawiają, że niektórzy nie są już w stanie skoncentrować się nawet na członkach rodziny czy bliskich przyjaciołach. Ogólnie rzecz biorąc, ludzie są o wiele bardziej świadomi, że pod wpływem technologii w ich umysłach zachodzą głębokie zmiany i że nie zawsze są one dobre. Są przez to teraz częściej otwarci na argumenty, które przedstawiłem w książce, niż wtedy, gdy została ona opublikowana.

Walkman, telefon z tarczą, kalendarz, karty do gry, maszyna do pisania, kompas, zegarek, lusterko, aparat analogowy, krokomierz i inne. Ok. 20 przedmiotów, które teraz w formie aplikacji mogą się znaleźć w jednym smartfonie; Muzeum Sztuki Użytkowej w Wiedniu
fot. Krzysztof Kornas

Zyskał Pan od tego czasu więcej zwolenników niż przeciwników?

Zdecydowanie tak. W żadnym razie nie próbuję się przechwalać, ale myślę, że taka jest prawda. Mam nadzieję, że częściowo odzwierciedla to siłę mojej argumentacji, przy czym do pewnego stopnia jest to też po prostu rezultat zmiany w podejściu społeczeństwa do technologii cyfrowych.

Obecnie panują idealne warunki do utrwalania się tzw. efektu potwierdzenia. Szukamy w kółko nowych informacji, ale znajdujemy najczęściej te, które potwierdzają to, co już wiemy i z czym się zgadzamy

Diagnozę stanu ludzkich zdolności poznawczych w dobie internetu rozpoczyna Pan w książce od dzielenia się obserwacjami zmian w funkcjonowaniu własnego umysłu. Które z opisywanych przez Pana badań w największym stopniu dotyczyły tego, co zauważał Pan we własnym życiu?

To dobre pytanie… Muszę wrócić myślami do tamtego czasu. Byłem bardzo zmotywowany, żeby zbierać informacje na ten temat, bo czułem, że tracę zdolność koncentracji, uważnego myślenia, kontrolowania własnego umysłu – wszystkiego, co niezbędne, jeśli chce się myśleć kontemplacyjnie, refleksyjnie, introspekcyjnie, praktykować jakikolwiek typ „wysokopoziomowego” myślenia.

Wydaje mi się, że najważniejsze były dla mnie dwie kwestie. Pierwsza to ogólnie odkrycia z zakresu badań nad mózgiem dotyczące neuroplastyczności – tego, jak dorosły mózg adaptuje się do środowiska przez całe życie. Zaobserwowanie faktu, że technologie cyfrowe (internet, komputery) naprawdę stały się już integralną częścią naszego otoczenia, pomogło mi zrozumieć, jak – poprzez głębokie, zachodzące na poziomie neuronalnym adaptacje do tego nowego cyfrowego środowiska – stopniowo zaczęliśmy przekształcać funkcjonowanie naszych umysłów. Chodzi o zrozumienie, że zmiana w środowisku w ogóle może wywierać jakiś rodzaj trwałego wpływu na nasz mózg.

Druga kwestia dotyczyła konkretnego, ważnego dla mnie badania – naukowcy z Uniwersytetu Stanforda zebrali dużą grupę ludzi i dali im do rozwiązania kilka testów funkcji poznawczych. Odkryli, że osoby, które najczęściej korzystały z mediów cyfrowych, wypadły gorzej w każdym z nich. Wyjątkowo interesujący był test, który dotyczył zdolności do odróżniania informacji ważnych od nieważnych. Okazało się, że im więcej czasu spędzamy online, tym trudniej jest nam skupić się na tym, co istotne. Zamiast tego naszą uwagę przyciąga cokolwiek, co jest nowe – najnowsza porcja informacji, która się pojawia. Muszę dodać, że wtedy badania dotyczące tego, jak internet na nas oddziałuje, dopiero się rozwijały. Ale zarówno ich przegląd, jak i analiza wcześniejszych badań mózgu pokazały, ile jest dowodów na to, że dystrakcje podminowują nasze zdolności poznawcze. Tak dobrze zaadaptowaliśmy się do nieustannego strumienia informacji i tak zaczęliśmy go pragnąć, że nasza uwaga podąża dziś głównie za tym, co nowe. Zaczynamy tracić nawet to, co jest być może fundamentalną czynnością konstytuującą głębokie myślenie, czyli możliwość podejmowania świadomej decyzji o tym, o czym w ogóle chcemy myśleć.

Wydaje się, że opisane badania przeczą intuicji: zazwyczaj czujemy, że to my mamy kontrolę nad technologiami, a nie one kontrolują nas. To my „z nich” korzystamy, one dostarczają wartości „nam”.

Tak, chcemy w to wierzyć. Takie podejście nazywa się technologicznym instrumentalizmem. Z tej perspektywy technologie są jedynie narzędziami. Nie stoi za nimi żaden ukryty cel – my sami określamy, jak z nich korzystamy. Moim zdaniem to jednak złudzenie. Każda technologia promuje jakieś zachowania. Jest tak zaprojektowana, żeby używać jej w określony sposób, do którego my się dostosowujemy. Z czasem, im częściej z niej korzystamy, nasz umysł adaptuje się do tych technologicznie preferowanych sposobów myślenia i ulegają one wzmocnieniu, utrwalają się. Jednocześnie te sposoby myślenia, którym technologia nie sprzyja, nie zachęca do ich praktykowania, osłabiamy, tracimy.

Nie jest to chyba jednak do końca nasza wina. Zagadnienia, o których rozmawiamy, analizuje Pan w książce, sięgając po badania prowadzone w paradygmacie ewolucyjno-neurokognitywnym. Czytając Płytki umysł, odniosłem wrażenie, że z perspektywy ewolucji stoimy jako gatunek na straconej pozycji, jeśli chodzi o walkę z dystrakcjami. Dlaczego Matka Natura nie chce, żebyśmy byli głębokimi myślicielami?

Dekoncentrujemy się tak łatwo w dużej mierze dlatego, że czujemy potrzebę ciągłego monitorowania otoczenia. Nietrudno zrozumieć, dlaczego jest to istotne z perspektywy ewolucyjnej. Pośród dzikiej przyrody gatunek ludzki był narażony na liczne ryzyka. Jeśli pojawił się jakiś ruch w liściach w lesie, uwaga człowieka natychmiast się tam przenosiła. Ewolucja sprzyjała temu, żebyśmy chcieli wiedzieć o wszystkim, co się dzieje wokół nas, bo to pomagało nam przeżyć.

Kłopot w tym, że teraz obok środowiska naturalnego stworzyliśmy również środowisko cyfrowe, gdzie nowym informacjom nie ma końca. W związku z tym nie jest zaskoczeniem, że czujemy ekstremalnie silną kompulsję, żeby co chwilę odblokowywać telefon, sprawdzać powiadomienia, szukać newsów online. Staliśmy się kompulsywni w tym, jak zbieramy informacje. Nieszczególnie wybredni, tylko właśnie kompulsywni. Częściowo wiąże się to z faktem, że nasz mózg nagradza nas dopaminą (neuroprzekaźnikiem związanym z odczuwaniem przyjemności) za sam prosty akt zbierania informacji, skoro pomagał nam on przetrwać. Chcemy wiedzieć o wszystkim, co się dzieje wokół.

Z ewolucją nie wygramy?

Aż tak źle nie jest. Nie powiedziałbym, że nie można zmniejszyć tego ewolucyjnego ciężaru. Zdolność do „filtrowania” dystrakcji i kontrolowania własnego umysłu jest dla nas trudna, jednak możemy ją posiąść. Jeśli będziemy ją praktykować wystarczająco często, zdołamy oprzeć się pokusom technologii. Chyba w przypadku większości ludzi w dzisiejszych czasach jest to ciągła walka, bo nowe technologie są atrakcyjne i łatwo przykuwają uwagę. Dodatkowo społeczeństwo znalazło się w punkcie, w którym zakłada się, że wszyscy są cały czas w zasięgu tych technologii. Istnieje wiele rzeczy, których już nie można robić, jeśli nie jest się ciągle online.

Wnętrze serwerowni
fot.Sergio Azenha/Alamy/BE&W

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej.

Trochę wolnego
od wszystkiego

Dostępne w wersji pełnej.

Moje zmęczenie
nie jest tylko moje

Dostępne w wersji pełnej.

Z szacunku
do siebie

Dostępne w wersji pełnej.

Społeczeństwo • Świat

Najmłodsze
państwo świata
wymaga resetu

Dostępne w wersji pełnej.

FOTOREPORTAŻ TOMKA KACZORA: NA PRZYKŁAD

WE WSPÓŁPRACY Z KAMPANIĄ ORGANIZACJE SPOŁECZNE. TO DZIAŁA!

Odpowiedzialność za własne podwórko

Dostępne w wersji pełnej.

Idee

Papierowa
korona zła

Dostępne w wersji pełnej.

Czułość

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Ogrody pamięci

Zabawa w ciuciubabkę

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Gry terenowe

Posłuchaj, jak brzmi miasto

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Springer z trasy

Biały sznurek

Dostępne w wersji pełnej.

STACJA: LITERATURA

Rakietą
do nieba

Dostępne w wersji pełnej.

List do redakcji

Dobre strony
upływania czasu

Dostępne w wersji pełnej.

Ludzie • Książki • Zdarzenia

Widmo
„inności”

Dostępne w wersji pełnej.

Przekształcać,
otwierać,
umożliwiać

Dostępne w wersji pełnej.

Ponieważ w sztuce
ukraińskiej są
wielkie artystki

Dostępne w wersji pełnej.

Widzenie jest tylko
początkiem

Dostępne w wersji pełnej.

Kobieta i życie
w PRL-u

Dostępne w wersji pełnej.

Proza jak lustro

Dostępne w wersji pełnej.

Smutne tłumactwo

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

KSIĄŻKI ZAPOMNIANE

W tej rubryce piszemy o wartościowych książkach z przeszłości, lekturach godnych uwagi. Niech nie umkną w pogoni za nowościami!

Myśli
przedślubne

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

Zapomnij

Dostępne w wersji pełnej.

Miesięcznik „Znak”

ul. Tadeusza Kościuszki 37, 30-105 Kraków

tel. (12) 61 99 530, fax. (12) 61 99 502

e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

www.miesiecznik.znak.com.pl

REDAKCJA: Mateusz Burzyk (sekretarz redakcji), Michał Jędrzejek, Ilona Klimek, Dominika Kozłowska (redaktor naczelna), Janusz Poniewierski, Ewelina Śliwa, Agnieszka Rzonca, Henryk Woźniakowski, Edyta Zielińska

ZESPÓŁ: Michał Bardel, Wojciech Bonowicz, Halina Bortnowska, Bohdan Cywiński, Bartłomiej Dobroczyński, Tomasz Fiałkowski, Tadeusz Gadacz, ks. Michał Heller, Jerzy Illg, Piotr Kłodkowski, Maria Makuch, Janina Ochojska-Okońska, abp Grzegorz Ryś, Władysław Stróżewski, Karol Tarnowski, Łukasz Tischner, Stefan Wilkanowicz

WSPÓŁPRACA: Andrzej Brzeziecki, Ewa Bolińska-Gostkowska, Iwona Boruszkowska, Marta Duch-Dyngosz, Monika Gałka, Karol Kleczka, Krzysztof Kornas, Dobrosław Kot, Elżbieta Kot, Daniel Lis, Artur Madaliński, Anna Marchewka, Anna Mateja, Andrzej Muszyński, Małgorzata Nocuń, Urszula Pieczek, ks. Eligiusz Piotrowski, Miłosz Puczydłowski, Marcin Wilk, Marcin Żyła

PROJEKT GRAFICZNY PISMA: Władysław Buchner, Rafał Buchner

DYREKTOR ARTYSTYCZNY: Władysław Buchner

FOTOEDYCJA: Marcin Kapica

KOREKTA: Barbara Gąsiorowska, Magdalena Wołoszyn

ILUSTRACJE PORTRETOWE:: Patrycja Podkościelny

PRZYGOTOWANIE WERSJI ELEKTRONICZNEJ: Woblink

PROMOCJA I REKLAMA:: tel. (12) 61 99 530, e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

PRENUMERATA: tel. (12) 61 99 561, e-mail: prenumerata@znak.com.pl

Redakcja nie zwraca tekstów niezamówionych oraz zastrzega sobie prawo ich redagowania i skracania. Redakcja nie odpowiada za treść zamieszczanych ogłoszeń. Rozpowszechnianie redakcyjnych materiałów publicystycznych bez zgody wydawcy jest zabronione.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego