Dominika Kozłowska

Zmienić swój los

Jestem czwartym pokoleniem, licząc od mojej prababci, urodzonej w 1903 r. we Lwowie, najstarszej z najbliższych mi osób, których osobiste doświadczenia i wojenno-rewolucyjne losy dane mi było bezpośrednio poznać. Moja rodzinna pamięć sięga więc 120 lat wstecz, czasów, by użyć sformułowania Waltera Benjamina, „przebudzenia się z wieku XIX”. To stosunkowo krótka perspektywa historyczna, jednak i tak obejmuje kilka drastycznych społeczno-politycznych przełomów, które przedefiniowały ramy naszego życia.

W ostatnich latach przeżywamy rozkwit biografii i reportaży, które pomagają zrozumieć naszą historię poprzez rekonstrukcje losów poprzednich pokoleń: niekiedy tych z najbliższej rodziny, niekiedy zaś tych, z którymi łączą nas więzi klasowe lub środowiskowe. Te opowieści kierowane są potrzebą określenia własnej, dziś bardziej niż w minionych wiekach problematycznej, przynależności. Spora część konstruowanych od lat 90. nowych hierarchii klasowo-towarzyskich opiera się wszak na wspólnocie pochodzenia i losu.

Andrzej Leder w Prześnionej rewolucji pisał, że nie dość przepracowaliśmy kulturowe i duchowe konsekwencje rewolucji, która dokonała się po II wojnie światowej: wymazania warstw społecznych przez wieki definiujących kształt życia społecznego i politycznego. Obecnie jednak coraz wyraźniej widzimy, że dokłada się do tego również „prześniona” pokojowa rewolucja 1989 r., która przecież dla wielu grup społecznych miała głęboko traumatyczny przebieg.

Odkąd nauczyłam się czytać i zaczęłam pochłaniać kolejne książki, nabrałam przekonania, że pochodzenie nie ogranicza się wyłącznie do osobistej genealogii, ale jest także owocem wyboru duchowych i intelektualnych matek i ojców. Powinowactwo z wyboru, również wtedy gdy wybór stanowi uznanie także i rodzinnego bagażu, jest ważnym elementem budowania osobistego świata. Często najbardziej inspirujące pozostają osoby, które przekraczają ramy zastanego porządku, nie dają się zamknąć w wyznaczonych im przez los rolach. Poszukiwanie życia autentycznego, wypływającego z głębi własnego jestestwa i z dążenia do prawdy jest zawsze narażone na konieczność kwestionowania klasowych lojalności.

Powrót do myślenia w kategoriach klas społecznych, rozumianych dziś znacznie szerzej niż w marksistowskim ujęciu, pozwala jednak zauważyć, jak silne są czynniki utrudniające swobodne przekraczanie granic. Przekroczenie osobistych uwarunkowań jest teoretycznie zawsze możliwe, lecz w światach, gdzie wolność jest mocno ograniczona albo warunki życia nie dają wielkich nadziei, wymaga hartu ducha, by nie powiedzieć, heroizmu, a także sprzyjającego losu. — Z

ul. Tadeusza Kościuszki 37, 30-105 Kraków
tel. (12) 61 99 530, fax (12) 61 99 502
e-mail: miesiecznik@znak.com.pl
www.miesiecznik.znak.com.pl

redakcja: Mateusz Burzyk (sekretarz redakcji), Michał Jędrzejek, Karol Kleczka, Ilona Klimek, Dominika Kozłowska (redaktor naczelna), Barbara Małecka, Janusz Poniewierski, Martyna Słowik, Henryk Woźniakowski

zespół: Michał Bardel, Wojciech Bonowicz, Halina Bortnowska, Bohdan Cywiński, Bartłomiej Dobroczyński, Tomasz Fiałkowski, Tadeusz Gadacz, ks. Michał Heller, Jerzy Illg, Piotr Kłodkowski, Maria Makuch, Janina Ochojska-Okońska, abp Grzegorz Ryś, Władysław Stróżewski, Karol Tarnowski, Łukasz Tischner

współpraca: Ewa Bolińska-Gostkowska, Karolina Broda, Andrzej Brzeziecki, Marta Duch-Dyngosz, Monika Gałka, Krzysztof Kornas, Dobrosław Kot, Elżbieta Kot, Artur Madaliński, Marek Maraszek, Anna Marchewka, Anna Mateja, Andrzej Muszyński, Małgorzata Nocuń, Urszula Pieczek, ks. Eligiusz Piotrowski, Agnieszka Rzonca, Marcin Wilk, Marcin Żyła

projekt graficzny pisma: Władysław Buchner, Rafał Buchner

dyrektor artystyczny: Władysław Buchner

fotoedycja: Marcin Kapica

korekta: Barbara Gąsiorowska, Magdalena Wołoszyn-Cępa

ilustracje portretowe: Patrycja Podkościelny

promocja i reklama:
tel. (12) 61 99 530
e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

prenumerata:
tel. (12) 61 99 561
e-mail: prenumerata@znak.com.pl

Redakcja nie zwraca tekstów niezamówionych oraz zastrzega sobie prawo ich redagowania i skracania. Redakcja nie odpowiada za treść zamieszczanych ogłoszeń. Rozpowszechnianie redakcyjnych materiałów publicystycznych bez zgody wydawcy jest zabronione.

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotował Karol Ossowski

Temat Miesiąca

Gra w klasy

■ Promocja nowej edycji Monopoly w Stirling w Szkocji, 6 października 2017 r. Grę wymyślono na początku XX w. Miała ilustrować patologie systemu kapitalistycznego, który pozbawiony kontroli zmierza do kumulacji kapitału w rękach nielicznych fot. Andrew Milligan / PA Images / Getty

Jeszcze niedawno uważano je za relikt przeszłości. Dziś pojęcie „klasy społeczne” znów jest odmieniane przez wszystkie przypadki.

Trzy czwarte Polaków uważa się za przedstawicieli klasy średniej, a jednak widzimy dysproporcje w jej obrębie. Klasa wyższa mierzona majątkiem nie idzie w parze z inteligenckim wykształceniem, pochodzenie nie determinuje już tak mocno jak dawniej. Obserwujemy historie awansów dokonywane po 1989 r. oraz dramatyczne sytuacje tych, którzy doświadczyli niepowodzeń i wykluczenia.

„Ludowe historie Polski” otworzyły dyskusję o klasach i klasowości, a pojęcia obecne w salach akademickich przeniknęły do publicystyki i codziennych dyskusji. Coraz częściej zastanawiamy się nad naszymi korzeniami, nad tym, jak los naszych babć i dziadków wpływa na naszą historię.

Co decyduje o przynależności do danej klasy społecznej: zarobki czy książki, jakie czytasz? Jak budować poczucie dumy ze swojego pochodzenia? Co pomaga w dokonaniu awansu klasowego? Dlaczego bogacze coraz mniej nas fascynują, a coraz bardziej wkurzają i śmieszą?

Odpowiadają:
Anna Cieplak, Rafał Matyja, Alicja Urbanik-Kopeć i Michał Zabdyr-Jamróz

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Czego nauczyła mnie klasa ludowa

Anna Cieplak

Nie opowiem o wyrwaniu się z domu na peryferiach, żeby awansować. Bo pochodzenie ludowe nie musi wiązać się wyłącznie ze wstydem, współczuciem i dysfunkcyjnym środowiskiem, z którego chce się uciec jak najdalej

Takich osób jak ja jest sporo, chociaż różnią nas warianty doświadczeń w obrębie własnego środowiska. Klasa ludowa jest różnorodna, wzorce kulturowe ma często sprzeczne, a uwarunkowania – skomplikowane. Awans lub deklasacja w latach 90. i fala kryzysów, których skutki widać do dziś, rezonują na rozmaite sposoby w biografiach. Tak naprawdę nie znamy skali zjawiska proletaryzacji, która dotknęła wiele rodzin, bo proletaryzacja była nie tylko utratą pracy w zakładzie (takim jak Huta Katowice obok mojego domu), ale też poczuciem braku sprawczości i sensu. Pisała o tym w reportażach Lidia Ostałowska, która jako jedna z niewielu chciała wtedy nie odwracać wzroku od tego, co się dzieje z ludźmi niewpisującymi się w model awansu po transformacji. Różne historie: własne, znajomych z podwórka, a także późniejsze – dzieci i rodziców ze świetlicy, gdzie pracowałam – każą mi myśleć, że opowieść o awansie nie jest prosta i nie da się jej zmierzyć żadną skalą, lecz odczuciem i emocjami, których nie sposób skwantyfikować. O tym chcę opowiedzieć.

Obraz klasy ludowej, tej, która żyje tu i teraz, jest nam potrzebny do przemyślenia i przepracowania. Nie chodzi tylko o zrozumienie tego, co oznacza awans, lecz o uniknięcie pogłębiającej się polaryzacji, która nas rozbija i powoduje, że tracimy do siebie zaufanie jako społeczeństwo. Mówiąc: klasa ludowa, myślimy często zupełnie o czymś innym. Oczywiście sama mam subiektywne wyobrażenie podszyte osobistymi doświadczeniami, jednak skoro dostałam głos, spróbuję wyrazić go przynajmniej najprecyzyjniej i najszczerzej, jak potrafię. A szansę na to, aby teraz pisać i wyrażać się publicznie, dostałam od tych, którzy niekoniecznie sami awansowali. Dlatego nie wierzę w talent, tylko w sprzyjające czynniki i otoczenie. Oraz w powiązania między ludźmi, które nie zawsze mają służyć budowaniu własnej kariery, ale bardziej przyjaznego świata w najbliższym otoczeniu, gdzie nie ma bajki o „byciu kowalem własnego losu”. Bo ludzie z klasy ludowej bardzo dobrze wiedzą, że po rozdaniu „dużej liczby ulotek” i wysiłku włożonym we własny awans niekoniecznie osiągną to, co z lekkością przyjdzie innym. Między innymi dlatego potrzebujemy wspólnoty doświadczeń klasy ludowej, żeby też inaczej spojrzeć na szklany sufit, który nad nią wisi.

Ciało ludowe

Na początek wyznanie. Wiem, że zabrzmi arogancko dla osób stale pracujących rękami, nogami i kręgosłupem, ale mam przeczucie, że powieści wypadają mi bardziej z ciała niż z głowy. I to nie jest metafora. Opowieść o awansie to przecież też opowieść o ciele, które doświadcza różnic klasowych. Kiedy dorabiałam „na nocki”, zbierając kufle w Szkocji, przeżywałam największą frustrację, bo nie umiałam pisać w trybie wiecznego jetlagu. Odczuwałam złość względem ciała, nie znając jeszcze złożoności problemu. Pisałam wtedy pracę licencjacką, którą edytowałam z wielkim przejęciem, bo wydawało mi się, że ukończenie studiów pedagogicznych w małym mieście będzie czymś wyjątkowym. Poważnie, myślałam tak w 2010. Pomimo własnej naiwności dużo czytałam, a nauczyło mnie tego kilka osób. Nie chodziło mi wtedy o aspirację, ale o poczucie sensu. W trakcie tamtej pracy jeszcze nie wpadłam na to, że pięć lat później sama będę publikować powieści – w moim otoczeniu nie było nikogo, kto napisałby książkę albo w ogóle miał powód, żeby zajmować się czymś tak abstrakcyjnym i odklejonym. Mój obecny partner życiowy, który pochodzi z tego samego miasta co ja, budował wtedy autostradę, sprzątał park i pracował jako listonosz, żeby móc się uczyć, więc i tak wiem, że moja droga do lżejszej pracy we wczesnej dorosłości była o wiele prostsza, a rodzice wspierali mnie mocniej.

Później mój jetlag się odwrócił – zaczęłam pisać wieczorami, nocami i wcześnie rano, bo pracowałam w ciągu dnia. To było już prostsze. Zaczęłam to robić jednak dopiero po studiach, kiedy przeszłam z wolontariatu na zlecenie, a później dostałam umowę o pracę w Świetlicy Krytyki Politycznej w Cieszynie, gdzie prowadziłam głównie zajęcia z dziećmi. Ale o tym później, bo ten fakt ma znaczenie dla moich aspiracji i szans.

Czas

Ważne są chyba ramy czasowe, po których będę się poruszać. Za chwilę skończę 35 lat. Urodziłam się w Dąbrowie Górniczej, w Zagłębiu. Mój awans przebiegał w czasach największego skoku liczby osób studiujących, których rodzice sami nie studiowali. Ta liczba oczywiście dziś wciąż pozostaje wysoka, co bynajmniej nie wiąże się już z taką samą obietnicą sukcesu. Właściwie to nie wiadomo, co teraz oznacza ukończenie studiów. Zetki (a przynajmniej 10% zetek, które są bardziej zaangażowane, jak wynika z ostatniej książki Justyny Sucheckiej Pokolenie zmiany. Młodzi o sobie i świecie, który nadejdzie) wyraźniej widzą to, co majaczyło już na horyzoncie millenialsów i dla niektórych dopiero po czasie stało się oczywiste. Konieczne jest przewartościowanie tego, co oznaczają dzisiaj „aspiracja” i „awans”, biorąc pod uwagę, że trzeba im się przyjrzeć z uwzględnieniem licznych kryzysów w tle: edukacyjnego, klimatycznego, technologicznego, psychicznego. Musimy z jednej strony ograniczać się konsumpcyjnie, równocześnie dbając o godność mniej uprzywilejowanych, a z drugiej – chcieć więcej intelektualnie i społecznie, żebyśmy wydostali się z potrzasku. Dlatego wsparcie w zakresie dawania szans powinno być systemowe, chociaż system zawodzi. W polskiej szkole łatwiej dowiedzieć się, jak założyć firmę niż związek zawodowy. Prędzej poznamy odległą biografię Steve’a Jobsa, który rzekomo sam dotarł na szczyt, niż Janusza Korczaka i Stefy Wilczyńskiej, myślących horyzontalnie, w kategoriach międzyludzkich relacji.

Mając świadomość tych różnic, spróbuję przejść się po własnych przywilejach, które wpisują się w szerszy pejzaż przemian społecznych i aspiracji w Polsce. Sprawdzam, co zadziałało i co mogłoby działać na podstawie jedynego wykształcenia, jakie formalnie mam – pedagogicznego. Spróbuję też pokazać, jak różnimy się jako klasa ludowa w różnych wymiarach i ścieżkach awansu.

■ Anna Cieplak fot. Mateusz Skwarczek / Agencja Wyborcza.pl

Przywilej numer jeden: dom i kapitał emocjonalny

Po ośmiu latach pracy z dziećmi wiem, ile daje wsparcie emocjonalne w domu. Wiem, co oznacza w skrajnych sytuacjach, kiedy go nie ma: ośrodek poprawczy, nadzór kuratorski i niezdawanie do kolejnej klasy, czasem brudne ubranie i brak śniadania rano, co powoduje niezdolność do koncentracji przez resztę dnia.

Przemysław Sadura w książce Państwo, szkoła, klasy wprowadza pojęcie kapitału emocjonalnego niepojawiające się w typologii Pierre’a Bourdieu, do którego jeszcze później wrócę. Ujęcie kapitałów francuskiego socjologa miało bardziej kwantyfikowalny charakter. A jak przeliczyć relacje emocjonalne? A to właśnie one wzmocniły mnie najbardziej. I nie tylko mnie. W rozdziale na podstawie wywiadów biograficznych ze studentami UW widać, jak kapitał emocjonalny przekłada się na awans osób z klasy ludowej. Sadura wyciąga wniosek: „Wszyscy bez wyjątku (sic!) mówią o silnych więziach w domu rodzinnym, ogromnym emocjonalnym i motywacyjnym wsparciu rodziców”.

Moja mama wstawała codziennie o piątej rano, żeby zdążyć na pociąg do Katowic. Dojeżdżała godzinę, żeby wrócić wcześniej po południu, ok.15:30. Tata robił dla brata i dla mnie rano kanapki i machaliśmy mu przez okno, gdy szedł do pracy w Mikrohucie (oddziale zamiejscowym Huty Baildon, gdzie pracowała wtedy mama) po obudzeniu nas. Klucze na szyi, czyste ubrania do szkoły zawieszone już wieczorem na krzesłach. Do szkoły przychodziliśmy jako pierwsi albo jedni z pierwszych. Na osiedlu miało tak więcej osób. Lubiłam siedzieć w szatni i czekać, aż zacznie się codzienny harmider. Wychodziliśmy późno ze świetlicy, ale każdego dnia po południu spędzaliśmy kilka godzin z rodzicami, którym na nas zależało. I którzy mieli pracę. 

Rodzice przekazali nam, jak szanować rzeczy i ich nie psuć. Nauczyli nas, jak obierać ziemniaki, ubić kotleta i przygotować surówkę. I to nie żeby robić coś za nich, ale żeby obiad był gotowy, jak wrócą, bo wtedy zostaje więcej czasu na inne rzeczy. Na przykład na pójście nad zalew Pogoria w Dąbrowie Górniczej. Może i znajdujący się w cieniu Huty Katowice, ale dający poczucie wiecznych wakacji. W weekend na działkę, którą dostali kilka lat wcześniej z przydziału. 

Rodzice zawsze powtarzali, że warto oszczędzać. Praktyczność, organizacja, rytm. Nie kupować nowych ubrań i na co dzień żyć skromnie, żeby w wakacje ruszyć się z domu. Gdy jechaliśmy na kolonie zakładowe, to nauczyli nas notowania wydatków, żeby nie przepuścić wszystkiego pierwszego dnia. Dzwony z targu z rocznym opóźnieniem, lecz za to zapach lasu w Kamionce, nad jeziorem niedaleko domu babci od strony mamy.

Mama pochodzi z małego miasteczka na Podkarpaciu, gdzie skończyła szkołę średnią. Na wakacjach poznała tatę i wyruszyła za nim do Zagłębia, skąd pochodził. To miejsce, które na początku lat 80. dawało pracę w przemyśle i gdzie nastąpił ogromny skok rozwoju technologicznego, jak na tamte czasy. Nie znała nikogo, nie miała na miejscu swojej rodziny, wszystko było nowe i szybko musiała się uczyć. Najpierw pracowała w zaopatrzeniu, radziła sobie dobrze, więc awansowała do księgowości. Ślub brali w stanie wojennym, kilka dni po tym, jak w Hucie Katowice, niedaleko domu, spacyfikowano strajk robotników, jednego zabito. Oni, pomimo ciężkich czasów, byli szczęśliwi. Mikrohuta, gdzie pracowali razem, w czasie transformacji przekształcała się i jeden z jej oddziałów poszedł w stronę produkcji wyrobów medycznych, a pozostała część zakładu dalej produkowała stal, już jako osobna spółka. Dlatego mama przeszła do zakładu produkującego płytki wieloostrzowe w Katowicach. Została w zawodzie. Zawsze mówiła, że ma fajne koleżanki z pracy. Równolegle rodzeństwo mamy wyjechało w tym czasie do pracy w Chicago i Kanadzie. Zanim to się stało, wujek pracował w Hiszpanii jako opiekun dzieci w domu jakiejś bogatej rodziny, żeby załatwić później wizę do Kanady dla siebie, a potem ściągnąć resztę rodziny. Udało się. Tam zaczęli pracować w piekarni i polskim sklepie. Drugi wujek robił na budowach w Chicago. Jego żona została z dziećmi w Polsce, nie widzieli się kilkanaście lat. Mój tata za to awansował. Z zawodu inżynier mechanik po kilku latach pracy poza Mikrohutą i uczenia się nowych rzeczy powrócił do dawnego zakładu z wiedzą w zakresie produkcji wyrobów medycznych, tworząc spółkę BHH Mikromed. Duża zmiana. Około lat zerowych ekonomicznie staliśmy się klasą średnią niższą. Myślę, że mama z tatą, widząc, jak ciężka bywa migracja i że wiąże się z trudną rozłąką, nie narzekali na pracę i chcieli tu być. Starali się. Miałam wrażenie, że praca jest dla nich ważna, bo dzięki niej mamy za co żyć, ale priorytety są gdzie indziej. Właśnie w tych więziach. Przynajmniej tak to zapamiętałam z dzieciństwa.  Do dzisiaj rodzice powtarzają, że tylko wysiłkiem i pracą można w życiu osiągnąć stabilność. I względnie nie bać się o przyszłość. Dlatego odkładali na książeczki oszczędnościowe PKO „na nasze studia”.  

Dalsza część miesięcznika dostępna w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

RYSUNKI

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Społeczeństwo ♦ Świat

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

FELIETON

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Idee

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

NIERZECZYWISTE MIASTO

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

PRZEBŁYSKI

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

STACJA: LITERATURA

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Ludzie ♦ Książki ♦ Zdarzenia

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI