Dominika Kozłowska

Jak działa religijny umysł?

PRZEZ DŁUGI CZAS W ŚWIECIE ZACHODNIM PANOWAŁO PRZEKONANIE, że rozwój cywilizacji zmierza w stronę coraz głębszej sekularyzacji. Wydawało się, że w krajach rozwiniętych dominującą postawą stanie się ateizm. Dziś wiemy, że ludzkie postawy są zdecydowanie bardziej złożone, a procesy sekularyzacji nie postępują wedle prostego wzorca. Są ludzie wierzący i niewierzący, religijni i niereligijni, uduchowieni i nieuduchowieni. Przy czym osoby wierzące mogą być niereligijne, a niewierzące – religijne. Duchowość może iść w parze z brakiem wiary w Boga, a nieuduchowienie z uznawaniem Absolutu.

Jednocześnie nasze wyobrażenia na temat sekularyzacji zmieniły się za sprawą transformacji społecznych, wywołanych falą migracji do Europy z Afryki i Bliskiego Wschodu oraz przemian społecznych w Ameryce Łacińskiej. Ta ostatnia jest obecnie jednym z najciekawszych kontynentów pod względem religijnego krajobrazu. Teza o świeckiej Europie nie ma dziś potwierdzenia przede wszystkim za sprawą dynamiczne powiększającej się społeczności muzułmanów. I choć nie umiemy określić, jaką postać przyjmie europejski islam za kilka dekad, z pewnością możemy zauważyć, że religijność znów wkroczyła do przestrzeni publicznej, stając się jedną z najgorętszych w Europie kwestii.

Rozważania, które podejmujemy w grudniowym Temacie Miesiąca, pokazują, że w świetle współczesnych badań religijność jawi się jako zjawisko powszechne. Wśród społeczności pierwotnych nie znamy grup, które nie wytworzyłyby jakiejś postaci religii. Również małe dzieci, nieukształtowane jeszcze wyraźnie przez kulturę, zdradzają religijne oznaki postrzegania świata: w ich interakcjach z otoczeniem odnaleźć można skłonność do myślenia w kategoriach kreacjonizmu i celowości (chodzi o przekonanie, że przedmioty, zwierzęta i zjawiska naturalne są stworzone przez kogoś i po coś) oraz dualizmu (odróżniania tego, co duchowe, od tego, co fizyczne). Jeśli przyjmiemy, że ludzie są religijni z natury, stajemy wobec kolejnego pytania: w jaki sposób naturalne predyspozycje ludzkiego umysłu modyfikowane są poprzez kulturę?

Przez wiele wieków pytania o ludzką naturę należały do obszaru rozważań filozoficzno-teologicznych. Współczesna nauka nie sprawiła, że zagadnienia metafizyczne zupełnie straciły na znaczeniu. Żadna z dziedzin szczegółowych nie ma narzędzi pozwalających orzekać o tym, co transcendentne. A przecież wedle wielu tradycji właśnie to, co wymyka się naszym możliwościom poznawczym – wpisane w ludzką duszę pragnienie metafizyczne lub boski ślad – czyni z człowieka zwierzę odmienne od innych. Dziś jednak lepiej niż kiedyś rozumiemy, że przyjęcie takiego przekonania o ludzkiej wyjątkowości powinno co najwyżej prowadzić do uznania większej odpowiedzialności człowieka za stworzenie. Trafnie ujął to papież Franciszek. Choć istnieje wiele religii i sposobów ich rozumienia, jedno kryterium oceny religijności wydaje się bezsporne. A mianowicie pytanie o owoce: czy ludzie religijni czynią świat lepszym, czy budują pokój, radość, nadzieję, wspólnotę? Wiedza, którą przynoszą współczesne psychologia, biologia czy neurologia, wciąż nie pozwala w pełni zrozumieć, w jaki sposób działa umysł: dlaczego jedni, kierując się religijnymi pobudkami, zamykają się w ciasnym świecie ideologii, które prowadzą do przemocy, podczas gdy inni gotowi są oddawać życie w obronie słabszych czy prześladowanych?

Ilustracja: Katarzyna Bogucka

» Pójdźmy do Betlejem i zobaczmy, co się tam zdarzyło i o czym nam Pan oznajmił«.
Udali się też z pośpiechem i znaleźli Maryję, Józefa i Niemowlę, leżące w żłobie” (Łk 2, 15b–16).

Temat Miesiąca

Homo
religiosus

Dostępne w wersji pełnej.

Jesteśmy
religijni
z natury

Dorośli zgadzali się, że zegarek może do czegoś służyć, ale według nich tygrys nie istnieje „po coś”. U dzieci było inaczej: upierały się, że wszystko – przedmioty, zwierzęta, zjawiska naturalne – zostało stworzone w jakimś celu

Paul Bloom

w rozmowie
z Krzysztofem Kornasem

Znana jest anegdota o tym, jak pewnego razu podczas obrad Amerykańskiej Akademii Religii podjęto próbę ustalenia definicji religii. Nie trzeba było długo czekać, żeby w wyniku konfliktów połowa uczestników spotkania w gniewie wyszła z sali. Pan koncentruje się na mechanizmach poznawczych umożliwiających istnienie religijności, a nie na definiowaniu pojęć. Co doprowadziło Pana do takiego podejścia?

Ogólnie rzecz biorąc, jestem przeciwnikiem nadmiernego skupiania się na definicjach. Moim zdaniem postęp w nauce dokonuje się inaczej. Zazwyczaj rozpoczynamy pracę, mając ramowy zarys tematu, którym się zajmujemy, analizujemy go, a następnie – poprzez badania – zbliżamy się do jego lepszego zrozumienia. To lepsze pojmowanie pojawia się jednak jako rezultat badań, nie stanowi punktu wyjścia. Gdy zajmujemy się analizą pewnych aspektów gramatycznych języka polskiego czy angielskiego, nie rozpoczynamy od rozważań nad tym, że pojęcie „język” może obejmować także komunikację wśród zwierząt, sygnalizację świetlną czy muzykę. Podobnie jest w przypadku religii.

Skąd u Pana zainteresowanie badaniami nad religijnością?

Cóż, z religią wiąże się wiele fascynujących zagadnień. Można się interesować jej wymiarem społecznym (rytuałami i ich znaczeniem dla wspólnoty), z pewnością ciekawe jest też metafizyczne pytanie o to, co w różnych doktrynach jest prawdziwe, a co nie. Mnie zawsze zajmowało, skąd w naszych głowach biorą się religijne wierzenia. Do pewnego stopnia ważne było tu moje osobiste doświadczenie. Myślę, że często badamy to, czego nam brakuje. Mimo iż zajmuję się uniwersalną atrakcyjnością religii, przyznam, że nigdy mnie ona nie pociągała. Otaczałem się jednak ludźmi wierzącymi. Gdy byłem nastolatkiem, spotykałem wielu ortodoksyjnych Żydów z grupy Chabad-Lubawicz, którzy byli przekonani, że niedługo nastanie koniec świata. Fascynuje mnie, jak można w coś takiego wierzyć. Jak można wierzyć w życie po śmierci, w cuda, w istnienie wszechwiedzącego Boga? Być może jako jedna z niewielu osób, którym te wierzenia nie przychodzą naturalnie, mocno zainteresowałem się tym, dlaczego inni ludzie czują do nich pociąg.

Starał się Pan zrozumieć, co takiego w ludzkim umyśle umożliwia dochodzenie do wniosków sprzecznych z Pana naturalistycznym spojrzeniem na świat?

Przeczą one nie tylko mojej naturalistycznej perspektywie, lecz także – w pewnym sensie – zdrowemu rozsądkowi. Trawa jest zielona, a upuszczone przedmioty spadają na ziemię – to oczywiste prawdy na temat świata. Osobną, ciekawą kwestią jest, jak do tej wiedzy dochodzimy. Ale nawet jeśli ktoś jest żarliwie wierzący, musi przyjmować, że idee Boga czy cudów nie są dla wszystkich oczywiste. Również ludzie religijni mówią, że konieczny do ich uznania jest tzw. skok wiary.

Trafnie wyrażają to słowa przypisywane Tertulianowi: Credo quia absurdum est – „Wierzę, ponieważ jest to absurdalne”.

Otóż to. W mojej pracy próbuję odpowiedzieć na pytanie, dlaczego pewne przekonania religijne są naturalne. Jest jednak wielu badaczy twierdzących, że niektóre wierzenia są absurdalne i właśnie dlatego w ogóle istnieją. Przekonują oni, że takie wierzenia są tzw. kosztownymi sygnałami. W sytuacji, w której chcę pokazać wiarę i oddanie grupie, nie wystarczy zwykła deklaracji o mojej gotowości do poświęceń i powiedzenie czegoś oczywistego, np. że trawa jest zielona. Jeśli jednak stwierdzę, że wierzę, iż dziewica urodziła dziecko, to głoszenie owego przekonania – w świetle naszej zwykłej wiedzy o świecie dość absurdalnego – niesie ogromny ciężar znaczeniowy dla zbiorowości.

Zajmował się Pan przede wszystkim religijnością dzieci. Zgodziłby się Pan, że jedną z rzeczy, które sprawiają, iż są one tak ciekawym przedmiotem badań, jest to, że być może w ich „nieskażonych” kulturą umysłach tkwi jeden z kluczy do natury ludzkiej w ogóle?

Jestem głęboko przekonany, że natura ludzka istnieje i przynajmniej częściowo manifestuje się już u niemowląt, a poprzez ich badanie możemy się dowiedzieć wiele o tym, co się dzieje w codziennym życiu dorosłych. Mimo że jest oczywiście wiele niezwykle ciekawych i charakterystycznych dla umysłu człowieka funkcji, których próżno szukać u małych dzieci.

Co psycholog może powiedzieć zatem o ich religijności?

W eksperymentach, które prowadziłem, zajmowałem się istnieniem u dzieci skłonności do dualizmu, kreacjonizmu i teleologii. Sprzyjają one rozwojowi religijnej interpretacji świata. Nawiasem mówiąc, cechy te obserwowałem również u moich dzieci – mam dwóch synów, dziś już dorosłych. Dziecięcy dualizm świetnie ilustruje rozmowa, którą odbyłem wiele lat temu z moim synem Maxem. Gdy powiedziałem mu, że musi iść spać, on odpowiedział: „Możesz zmusić mnie, żebym leżał w łóżku, ale nie, żebym zasnął – to robi mój mózg!”. A skoro nie chciał spać, porozmawialiśmy o tym, co mózg według niego robi, a czego nie. Uznał, że jest odpowiedzialny za myślenie, rozumowanie czy rozwiązywanie zagadek matematycznych. Jednak za odczuwanie różnych uczuć, kochanie odpowiada on sam, a nie jego mózg. Zainspirowało mnie to do badania innych dzieci i okazało się, że nie jest to wcale nietypowa odpowiedź. Dorośli też czasem mówią, że mózg robi to czy tamto. Widziałem niedawno na Twitterze iluzję optyczną polegającą na tym, że nasz mózg sprawiał, iż widziało się cztery rzeczy, kiedy w rzeczywistości na obrazku były trzy. Ale jaki to dziwny sposób mówienia, jeśli nie jest się dualistą! Pociąga on za sobą wniosek, że jesteśmy my i jest nasz mózg, który płata nam różne figle.

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej.

Skąd się bierze wiara?

Dostępne w wersji pełnej.

Spór o powszechność
religii

Dostępne w wersji pełnej.

CYKL: ZDRÓJ

Dzień czwarty

Dostępne w wersji pełnej.

Społeczeństwo • Świat

Chodzi o to,
żeby silniejszy
wyciągnął rękę

Dostępne w wersji pełnej.

Jemen –
plemienne
zależności

Dostępne w wersji pełnej.

PUBLICYSTYKA

Trudna
droga do
oczyszczenia

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Zielnik

Dostępne w wersji pełnej.

Coraz bliżej albo Coraz mniej

Dostępne w wersji pełnej.

Ogrody pamięci

Ksiądz Mieszek: dowód na dobroć i piękno Boga

Dostępne w wersji pełnej.

Idee

Teologia
obrazu

Dostępne w wersji pełnej.

Światło

Dostępne w wersji pełnej.

Ciało

Dostępne w wersji pełnej.

CYKL: LEK I TRUCIZNA. ROZMOWY O MICIE

Poszerzenie
pola walki

Dostępne w wersji pełnej.

STACJA: LITERATURA

Gorejące
trójpłatowe
oko

Dostępne w wersji pełnej.

Ludzie • Książki • Zdarzenia

Przekłady
wizualne,
czyli o grafice
użytkowej

Dostępne w wersji pełnej.

Gościnny gest

Dostępne w wersji pełnej.

Pochwała
intymności

Dostępne w wersji pełnej.

Ciało
ukochane

Dostępne w wersji pełnej.

Dziwne
miasto
Ferrara

Dostępne w wersji pełnej.

„Słoiki” nie istnieją?

Dostępne w wersji pełnej.

Miasto drzemiące

Dostępne w wersji pełnej.

Ameryka, ale nie
kafkowska

Dostępne w wersji pełnej.

Zranienie
myślenia

Dostępne w wersji pełnej.

Kościół ślepców.
Dzieci i potwory

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

CYKL: W ODCINKACH

Czeskie oblicze
nowoczesnego zła

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

CYKL: W KSIĘGARNI

MARCIN WILK

„Bagatelka na Pięterku”

Dostępne w wersji pełnej.

Miesięcznik „Znak”

ul. Tadeusza Kościuszki 37, 30-105 Kraków

tel. (12) 61 99 530, fax. (12) 61 99 502

e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

www.miesiecznik.znak.com.pl

REDAKCJA: Mateusz Burzyk (sekretarz redakcji), Marta Duch-Dyngosz, Monika Gałka, Michał Jędrzejek, Ilona Klimek, Elżbieta Kot, Dominika Kozłowska (redaktor naczelna), Urszula Pieczek, Janusz Poniewierski, Agnieszka Rzonca, Henryk Woźniakowski

ZESPÓŁ: Michał Bardel, Wojciech Bonowicz, Halina Bortnowska, Bohdan Cywiński, Bartłomiej Dobroczyński, Tomasz Fiałkowski, Tadeusz Gadacz, ks. Michał Heller, Józefa Hennelowa, Wacław Hryniewicz OMI, Jerzy Illg, Piotr Kłodkowski, Janina Ochojska-Okońska, bp Grzegorz Ryś, Władysław Stróżewski, Karol Tarnowski, Łukasz Tischner, Stefan Wilkanowicz

WSPÓŁPRACA: Paulina Bulska, Piotr Cebo, Daniel Lis, Artur Madaliński, Anna Marchewka, Anna Mateja, Andrzej Muszyński, Tomasz Ponikło, Adam Puchejda, Miłosz Puczydłowski, Justyna Siemienowicz

OPIEKA ARTYSTYCZNA: Władysław Buchner

PROJEKT GRAFICZNY PISMA: Władysław Buchner, Rafał Buchner

FOTOEDYCJA: Marcin Kapica

KOREKTA: Barbara Gąsiorowska

ILUSTRACJE PORTRETOWE:: Patrycja Podkościelny

PRZYGOTOWANIE WERSJI ELEKTRONICZNEJ: Woblink

PROMOCJA I REKLAMA:: Monika Gałka, tel. (12) 61 99 530, e-mail: galka@znak.com.pl

PRENUMERATA: Anna Kończyk, tel. (12) 61 99 526,, e-mail: handlowy@znak.com.pl

Redakcja nie zwraca tekstów niezamówionych oraz zastrzega sobie prawo ich redagowania i skracania. Redakcja nie odpowiada za treść zamieszczanych ogłoszeń. Rozpowszechnianie redakcyjnych materiałów publicystycznych bez zgody wydawcy jest zabronione.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego