Dominika Kozłowska

Nauka i zaczarowanie świata

MIMO IŻ NAUKA I RELIGIA TO DWIE ODMIENNE SFERY LUDZKIEJ aktywności, odwołują się do wspólnego fundamentu, jakim jest rozum. Filozofia, poprzedniczka chrześcijańskiej teologii i nowożytnej nauki, rozwinęła się w starożytnej Grecji dzięki przekonaniu o racjonalności świata. Wiara w prawa określające porządek poznawalnej rzeczywistości wyznaczyła kierunki rozwoju scholastycznej teologii. Pojęcia, które w wyniku rewolucji naukowej w XVII w. stały się podstawowymi terminami nauki, takie jak: czas, przestrzeń, przyczynowość, wypracowały wspólnie filozofia i teologia. Dlatego ks. prof. Michał Heller w jednym z wcześniejszych numerów miesięcznika „Znak”, który stanowił inspirację dla najnowszego Tematu Miesiąca, mówił o paradoksalnym „luksusie konfliktu” zachodniej nauki i wiary, jakiego nie doświadczyły inne religie czy nawet nurty wschodniego chrześcijaństwa. Współcześnie próby przyswojenia wyników badań lub metody naukowej na gruncie teologii przynoszą niezwykle ciekawe wyniki. Teologia analityczna lub neuroteologia zyskują dziś spory oddźwięk społeczny, o czym mogliśmy się przekonać, publikując na łamach miesięcznika, a następnie w formie książki rozmowy prof. Jerzego Vetulaniego i ks. dr. Grzegorza Strzelczyka. Kłopot polega na tym, że niewielu teologów dysponuje narzędziami i kompetencjami pozwalającymi im nie tylko zrozumieć wyniki naukowych badań, ale i wejść z nimi w twórczy dialog. Tymczasem z takiego kompetentnego dialogu skorzystać mogą obydwie strony. Okazuje się bowiem, że również teolodzy mogą dziś w ciekawy sposób wzbogacić rozumienie np. wolnej woli czy przeżycia religijnego. Dialog z nauką chroni religię przed osunięciem się w fanatyzm. Także racjonalizm, będący jakąś próbą absolutyzacji metody empiryczno-matematycznej, narażony jest na pokusę fanatyzmu i redukcji do sfery bezużytecznych mitów i bajek obszarów ludzkiego poznania, które nie dają się przeniknąć za pomocą stosowanej przez niego metody.

Znana teza o odczarowaniu świata zmienia dziś znaczenie. Osiągnięcia współczesnych nauk teoretycznych i eksperymentalnych są tak zaawansowane, że dostęp do nich ma garstka naukowców. Niewielu z nich podejmuje się przy tym popularyzacji swojej wiedzy, by mogła ona być zrozumiała dla szerszego odbiorcy. To sprawia, że docierające za pośrednictwem mediów informacje na temat najnowszych odkryć lub badań ujmowane są w sposób uproszczony, a w konsekwencji ulegają takiemu zdeformowaniu, że nauka bywa postrzegana jako sfera dowolnych fantazji i spekulacji. Nowa groźba irracjonalizmu powinna dziś niepokoić nie tylko ludzi nauki, ale i religii. Społeczeństwa, w których do głosu dochodzą emocje, a rozum traci jasność reguł pod naporem irracjonalnych pseudoprawd, stają się podatne na manipulację i konflikt.

Dialog religii i nauki jest dziś potrzebny również ze względów etycznych. Współczesne badania i przełomowe zdobycze techniki i biotechnologii stawiają nas w obliczu nowych, nieznanych wcześniej wyzwań. Decydująca staje się nie tylko sprawa postawy naukowców, ale i kwestia kultury dyskusji, odpowiedzialności i otwartości na pytania natury filozoficznej i etycznej. Marek Górlikowski w rozmowie z Danielem Lisem przywołuje nieznaną dotąd bliżej postać Józefa Rotblata, wybitnego fizyka nuklearnego, który brał udział w amerykańskim programie budowy bomby atomowej Manhattan. Po zakończeniu wojny zrozumiał jednak, że wiara, iż jedyną ochroną przed Hitlerem jest posiadanie broni atomowej przez aliantów, była błędna, i zaangażował się w pracę na rzecz pokoju oraz całkowitego zaprzestania zbrojeń atomowych. Po wojnie powtarzał: „Chcesz mieć pokój, szykuj się do pokoju”. W uznaniu dla tej pacyfistycznej działalności w 1995 r. otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla.

Temat Miesiąca

1. Walka nauki z teologią w świecie chrześcijańskim – tytuł książki Andrewa Dicksona White’a (1896) mógłby wydawać się trafnym określeniem relacji religii i nauki. Współcześni historycy zwracają uwagę, że były one jednak bardziej skomplikowane. W średniowieczu w krajach muzułmańskich i chrześcijańskich studia matematyczne i astronomiczne służyły często religijnym celom (np. prowadzeniu kalendarza liturgicznego). W epoce nowożytnej Kościół katolicki ograniczał wolność badań naukowych, ale bywał też ich mecenasem (wspierając choćby od XVI w. jezuickie obserwatoria astronomiczne). Wielcy uczeni, tacy jak Izaak Newton, często postrzegali swoją pracę jako próbę zrozumienia Bożego planu stworzenia. Znane są też dążenia buddystów poszukujących zbieżności między ich religijną doktryną a twierdzeniami współczesnej fizyki i neurobiologii. Konflikt, niezależność, dialog – relacje między religią i nauką trudno ująć w jedną formułę. Największą uwagę przyciągają niewątpliwie momenty ich spięcia.

2. Teoria heliocentryczna Mikołaja Kopernika ogłoszona w 1543 r. zakwestionowała utrwalone w starożytności przekonanie, że nieruchoma Ziemia znajduje się w centrum wszechświata, a wokół niej krążą Słońce i inne ciała niebieskie. Ten astronomiczny obraz świata podzielany był również przez Kościół – znajdował potwierdzenie w Biblii (np. w opowieści o zatrzymaniu Słońca przez Jozuego) i był świadectwem wyróżnionej pozycji człowieka w kosmosie. Głoszenie systemu kopernikańskiego przez Galileusza było przyczyną bodaj najsłynniejszego nowożytnego procesu (rok 1633), w wyniku którego astronom został zmuszony przez inkwizycję do wyrzeczenia się swoich przekonań. „Sprawa Galileusza” stała się trwałym symbolem konfliktu między nauką i religią. W XVIII w. Kościół powoli wycofywał się z oporu wobec teorii heliocentrycznej, ale prace głoszące, że Ziemia się porusza, pozostawały na Indeksie ksiąg zakazanych aż do 1835 r. W 1992 r. Jan Paweł II dobitnie wskazał na błędy Kościoła w postępowaniu wobec Galileusza i wyraził za nie żal.

3. W wielu religiach ważną rolę odgrywają nadprzyrodzone znaki i cuda, które zdają się łamać prawa przyrody i być świadectwem Bożego działania w świecie. Wymieńmy choćby przypadki biblijne (plagi egipskie, przejście Izraelitów przez Morze Czerwone, świadectwa o Jezusie, który chodził po wodzie, uzdrawiał, a w końcu zmartwychwstał) i zupełnie współczesne (w lutym 2018 r. Kościół katolicki oficjalnie uznał 70. cud uzdrowienia za wstawiennictwem Matki Bożej z Lourdes). Świadectwa o cudach są krytykowane przez racjonalistów i sceptyków, uważających je z reguły za niewiarygodne, ale budzą też różne reakcje wśród samych teologów. Z jednej strony są myśliciele, którzy uznają, iż Bóg do dziś działa poprzez interwencje w świat naturalny, a z drugiej – ci przekonani, że Bóg nie łamie stworzonych przez siebie reguł, a na miano cudu zasługuje samo istnienie praw, które umożliwiły powstanie i rozwój życia na Ziemi.

4. Publikacja w 1859 r. O powstawaniu gatunków Charlesa Darwina rozpoczęła najpoważniejszy spór między myślą naukową a religijną. Teoria, której fundamenty położył Darwin, zakłada, że różnorodne formy życia powstały w wyniku trwającej miliony lat i „ślepej” (opartej na zasadach przypadkowej zmienności i doboru naturalnego) ewolucji. Jej przyjęcie wymagało od chrześcijan akceptacji znacznie dłuższego niż w Biblii okresu tworzenia się życia, konfrontacji z obrazem przyrody, w którym adaptacja organizmów do środowiska nie była wynikiem bezpośredniego działania Stwórcy, lecz brutalnej zasady „przetrwania najlepiej przystosowanych”, a także uznania, iż człowiek pochodzi od innych zwierząt. Jeszcze za życia Darwina powstały interpretacje mówiące o „ewolucji kierowanej przez Boga”, ale pojawił się też teologiczny ruch oporu – najmocniejszy wśród amerykańskich protestantów, a dziś obecny również w niektórych środowiskach muzułmańskich. Kościół katolicki za Janem Pawłem II uznaje współcześnie, że „teoria ewolucji jest czymś więcej niż hipotezą”, i poszukuje własnego stanowiska, które odrzuca zarówno „przyjęcie ślepych sił natury jako wyłącznych sił sprawczych w procesach ewolucyjnych”, jak i „fundamentalistyczny kreacjonizm” (dokument KEP z 2006 r.).

5. Czy człowiek to „naga małpa”, czy istota stworzona „na obraz i podobieństwo Boga”? Spór rozpoczęty w czasach Darwina ciąg dalszy znalazł we współczesnych dyskusjach o duszy i moralności. Neurobiolodzy pokazują z jednej strony, jak zmiany w mózgu mogą wpływać na nasz charakter i osobowość, a z drugiej, jakie części mózgu są czynne np. przy żarliwej modlitwie. Z kolei badania nad wyższymi naczelnymi świadczą o obecności wśród nich empatii, poczucia sprawiedliwości, a nawet pewnych form religijności, przecząc wyobrażeniu, że „wyższe” funkcje duchowe są zarezerwowane tylko dla człowieka. Czy ewentualne wyjaśnienie religijnych doświadczeń i działań moralnych jako fenomenów naturalnych nie utrudnia ich interpretacji jako zjawisk nadprzyrodzonych?

Ilustracja: Klawe Rzeczy

Dwie Księgi

Teologowie i uczeni od wieków pisali, że istnieją dwie Księgi, w których Bóg objawia się człowiekowi: Pismo Święte i Natura. Echa tej metafory słyszymy do dziś, gdy mowa o „odczytywaniu” ludzkiego genomu. Wizja „dwóch Ksiąg” może być piękną ilustracją zbieżnych dążeń wiary i nauki, ale i świadectwem tego, jak obchodzono dawną kościelną cenzurę – odważne poszukiwania długo trzeba było osłaniać religijną metaforyką.

Jak wyglądają dziś relacje między nauką a religią?

Odpowiadają:
ks. Michał Heller, Krzysztof Kornas, Krzysztof Dołowy,
Dominika Dudek, Jan Kozłowski, Tomasz Szarek
i Agnieszka Zalewska

Na podstawie m.in.:
• T. Dixon, Science and Religion. A Very Short Introduction, Oxford 2008.
• O. Pedersen, Dwie Księgi. Z dziejów relacji między nauką i teologią, tłum. W. Skoczny, M. Furman, Kraków 2016.
• B. Russell, Religia i nauka, tłum. B. Stanosz, Warszawa 2006.

Znamy tylko
małą cząstkę
wieczności

Nauka, która pozbawia świat tajemniczości, to nauka XIX-wieczna, gdy wydawało się, że wszystko da się wyjaśnić za pomocą korbek, śrubek, pasów transmisyjnych i kół zębatych. A tak nie jest. Współczesna nauka wprowadza człowieka w świat tajemnicy

ks. Michał Heller

w rozmowie
z Michałem Jędrzejkiem

Po otrzymaniu w 2008 r. Nagrody Templetona, przyznawanej za przerzucanie mostów między nauką a religią, Ksiądz Profesor udzielił dziesiątków wywiadów na temat relacji nauka– wiara. Trochę się obawiałem, czy zgodzi się Ksiądz rozmawiać o tym raz jeszcze.

Teraz udzielam wywiadów rzadziej. Często odmawiam. Ale „Znakowi”, z którym łączą mnie dawne i nowe przyjaźnie, odmawiać nie chciałem.

W „Znaku” debiutował Ksiądz Profesor nieco ponad 50 lat temu (Matematyka i sztuczne myślenie, marzec 1968 r.), a potem często pisał o związkach nauk przyrodniczych i teologii. Jak przez pół wieku zmienił się kontekst dla badania tych zagadnień?

Pierwsza rzecz, która przychodzi mi do głowy, to upadek marksizmu w Polsce. W systemie komunistycznym „wiodącą rolę ideologiczną” odgrywał marksistowski materializm i polemika z nim dominowała wszystkie dyskusje o relacjach nauki i religii. Marksizm prezentował się jako filozofia naukowa, a religię traktował jak zabobon. Był w tym dość skuteczny – młodzi ludzie często pytali o to, czy można pogodzić chrześcijaństwo ze współczesną nauką. Stąd rodziła się konieczność dyskusji z marksizmem: bezpośredniej bądź pośredniej, np. poprzez pokazywanie historycznych związków między religią i nauką. Wraz z upadkiem komunizmu diametralnie zmieniła się atmosfera, w jakiej stawia się te pytania. Być może stawia się je też dziś rzadziej.

Kryzys marksizmu nie zaczął się jednak w 1989 r., lecz wcześniej. Czy ta powolna erozja ideologii wpływała na relację religii i nauki?

Tak, choć zmiana początkowo dotyczyła raczej elit komunistycznych (które dość szybko zmieniły swoje ideologiczne preferencje) niż szerszych grup społecznych. Ale jeszcze znacznie wcześniej marksiści zmienili strategię działania. O ile do końca lat 50. propaganda była ukierunkowana na nauki ścisłe, na przekonywanie, że np. fizyka dowodzi prawdziwości materializmu, o tyle od lat 60. opierano się w większym stopniu na naukach humanistycznych. Dotychczasowe metody okazywały się bowiem nieskuteczne, a z badań wynikało, że na wydziałach fizyki był wyjątkowo niski procent ateistów.

Przez pół wieku w całej Europie zmienił się klimat filozoficzny.

To prawda, i nie chodzi tylko o kryzys marksizmu, który przecież na Zachodzie w latach 60. był niesłychanie modny wśród studentów i profesorów, a i dziś zachowuje tam pewną żywotność. Istotną zmianą był też schyłek – krytycznego wobec religii – pozytywizmu w latach 60. i 70. Choć silne tendencje empirystyczne wkrótce powróciły, to jednak w obrębie tradycji analitycznej, po okresie koncentracji na drobiazgowych studiach nad językiem, od kilkunastu lat widać ponowne zainteresowanie tematyką metafizyczną i religijną. Oczywiście nie znaczy to, że filozofowie analityczni są z reguły ludźmi wierzącymi; większość to zapewne sceptycy, którzy jednak dostrzegają w tych tematach ciekawe pole badawcze. W ostatnich latach pojawiło się też zjawisko zwane teologią analityczną, polegające na tym, że narzędzia wypracowane w tradycji analitycznej stosuje się do zagadnień teologicznych. Widać w tej metodzie pewien aspekt ekumeniczny, bo badane problemy są na ogół wspólne protestantom i katolikom.

Ciekawe jest dla mnie, że demontaż pozytywizmu zbiegł się w czasie z II Soborem Watykańskim. Jednakże w soborowej reformie Kościoła nie było śladów tej zmiany. Wynikało to z faktu, że wielcy teologowie, którzy tworzyli myśl Vaticanum II (np. Yves Congar, Karl Rahner, Jean Danielou) byli wychowani nie w tradycji filozofii analitycznej, lecz kontynentalnej. Ta myśl ( filozofia egzystencji, hermeneutyka, fenomenologia itp.) została wszczepiona w Kościół, zastępując niejako dawną scholastykę. Filozofia kontynentalna, która jest bliska humanistyce, nie jest jednak dobrym środowiskiem dla nauk przyrodniczych i stąd wynikają pewne kłopoty dla sprawy nauki i wiary.

O jakie kłopoty chodzi?

Choćby o rzeczy zupełnie praktyczne. Nie jest łatwo dziś zainteresować teologów nauką. Dlatego że mają oni najczęściej przygotowanie humanistyczne i nie czują nauk przyrodniczych, może trochę się też ich obawiają. Wielu z nich uważa, że sprawa nauki i religii została już metodologicznie wyjaśniona – że to dwie różne płaszczyzny, a spory wynikają jedynie z nieporozumień. To jednak często zbyt proste wytłumaczenie. Mam więc kłopot: szukam swoich następców i trudno mi ich znaleźć!

Podkreśla się niekiedy, że Kościół wykonał w tym okresie pracę na rzecz zmiany stosunku do nauki. Symboliczne było ponowne zbadanie sprawy Galileusza i rehabilitacja uczonego przez Jana Pawła II.

Rzeczywiście, papież wykonał pewne kroki w stronę zbliżenia Kościoła i nauki. Powiedziałbym, że były one dość nieśmiałe, ale nowatorskie. Rehabilitacja Galileusza to był jego pomysł; podobnie jak cykl konferencji o nauce i religii, które odbywały się pod auspicjami Watykańskiego Obserwatorium Astronomicznego pod koniec lat 80. i w latach 90. i które zostały życzliwie przyjęte w świecie akademickim. Pozostaję jednak dość sceptyczny. Nie widzę, by te zmiany przełożyły się na życie Kościoła i miały jakiś szerszy oddźwięk. Nie jest to także problem, który by się znajdował w polu zainteresowania obecnego papieża.

O ile więc rozwija się ruch na rzecz spotkania nauki i religii (prężnie działa np. European Society for the Study of Science and Theology – ESSSAT), o tyle katolików nie ma tam zbyt wielu. Dominują protestanci (zarówno wśród zaangażowanych uczonych, jak i teologów), jest sporo Żydów i są nieliczni prawosławni. Warto też zwrócić uwagę, że dziś na kongresy fizyki chętnie zaprasza się filozofów czy nawet teologów (niekoniecznie tych, którzy są równocześnie kosmologami) – kilkadziesiąt lat temu było to nie do pomyślenia.

A jak rozwinęła się przez te 50 lat sama nauka?

Postęp jest kolosalny. Pomyślmy choćby o rewolucji informatycznej. Gdy przynosiłem do „Znaku” swoje pierwsze maszynopisy wystukane dwoma palcami na maszynie do pisania, to był inny świat niż obecny: bez podręcznych komputerów, komórek i internetu. Ten nowy świat jest dziełem nauki, a my na każdym kroku jesteśmy konsumentami jej dokonań. Na łamy prasy najczęściej trafiają spektakularne osiągnięcia biologii, genetyki, neuronauk, ponieważ dotyczą bezpośrednio człowieka. Ale w fizyce i innych naukach podstawowych sukces też jest niewyobrażalny – zarówno jeśli chodzi o teorię, jak i stronę eksperymentalną.

Obawiam się jednak, że od kilku dekad dostrzegamy wzrost irracjonalizmu – w ten sposób interpretuję krążące w społeczeństwie teorie anty- i pseudonaukowe. O tych przemianach z niepokojem mówią przedstawiciele nauk ścisłych, ale nie tylko oni. Nauka potrzebuje dobrego środowiska społecznego przynajmniej z dwóch powodów: ponieważ jest przez społeczeństwo finansowana i z niego pozyskuje nowych adeptów. Dziś jednak na studia z fizyki i innych przedmiotów ścisłych (z wyjątkiem informatyki!) jest niewielu kandydatów.

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej.

Neuroteogonia

Dostępne w wersji pełnej.

Ankieta uczonych

Dostępne w wersji pełnej.

Społeczeństwo • Świat

Prześladowania
chrześcijan
w Indiach?

Dostępne w wersji pełnej.

Lasy Astany

Dostępne w wersji pełnej.

Jak Józef Rotblat
przestawał być Polakiem

Dostępne w wersji pełnej.

PUBLICYSTYKA

Krainy Pseudonauki

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Krąg

Dostępne w wersji pełnej.

Coraz bliżej albo Coraz mniej

Dostępne w wersji pełnej.

Kościół – mój dom

Milczenie jak tombak

Dostępne w wersji pełnej.

Idee

Gdy rozum śpi

Dostępne w wersji pełnej.

Mózg – fabryka snów

Dostępne w wersji pełnej.

Polityka śnienia, otwarcia
i przebudzenia

Dostępne w wersji pełnej.

STACJA: LITERATURA

Zbyt wiele
poniedziałków

Dostępne w wersji pełnej.

Ludzie • Książki • Zdarzenia

Dążąc ku
niesamowitemu

Dostępne w wersji pełnej.

(Zielone)
światło dla
ducha

Dostępne w wersji pełnej.

Brawura
ignorancji

Dostępne w wersji pełnej.

Bieszczadzkie blizny

Dostępne w wersji pełnej.

Czego nie chcemy
wiedzieć?

Dostępne w wersji pełnej.

Mamy swojego
poetę

Dostępne w wersji pełnej.

Kultura
w (niekontrolowanym)
działaniu

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

MÓJ PRZYJACIEL WIERSZ

Teksty zamieszczane w tej rubryce nie mają ambicji być interpretacjami ani analizami wybranych wierszy. Nie będą też historiami moich przyjaźni czy znajomości z autorami. Nie chciałbym narzucać sobie gatunkowych ani tematycznych ograniczeń. Pragnąłbym dzielić się z czytelnikami „Znaku” swoimi odkryciami i fascynacjami, krótko prezentując poetów i wiersze, z którymi moim zdaniem warto się zaprzyjaźnić.

Dostępne w wersji pełnej.

CYKL: W KSIĘGARNI

Tajne Komplety

Dostępne w wersji pełnej.

Miesięcznik „Znak”

ul. Tadeusza Kościuszki 37, 30-105 Kraków

tel. (12) 61 99 530, fax. (12) 61 99 502

e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

www.miesiecznik.znak.com.pl

REDAKCJA: Mateusz Burzyk (sekretarz redakcji), Marta Duch-Dyngosz, Monika Gałka, Michał Jędrzejek, Ilona Klimek, Elżbieta Kot, Dominika Kozłowska (redaktor naczelna), Urszula Pieczek, Janusz Poniewierski, Agnieszka Rzonca, Henryk Woźniakowski

ZESPÓŁ: Michał Bardel, Wojciech Bonowicz, Halina Bortnowska, Bohdan Cywiński, Bartłomiej Dobroczyński, Tomasz Fiałkowski, Tadeusz Gadacz, ks. Michał Heller, Józefa Hennelowa, Wacław Hryniewicz OMI, Jerzy Illg, Piotr Kłodkowski, Janina Ochojska-Okońska, abp Grzegorz Ryś, Władysław Stróżewski, Karol Tarnowski, Łukasz Tischner, Stefan Wilkanowicz

WSPÓŁPRACA: Iwona Boruszkowska, Krzysztof Kornas, Dobrosław Kot, Daniel Lis, Artur Madaliński, Anna Marchewka, Anna Mateja, Andrzej Muszyński, Tomasz Ponikło, Miłosz Puczydłowski, Justyna Siemienowicz, ks. Grzegorz Strzelczyk, Marcin Wilk, Marcin Żyła

OPIEKA ARTYSTYCZNA: Władysław Buchner

PROJEKT GRAFICZNY PISMA: Władysław Buchner, Rafał Buchner

FOTOEDYCJA: Marcin Kapica

KOREKTA: Barbara Gąsiorowska

ILUSTRACJE PORTRETOWE:: Patrycja Podkościelny

PRZYGOTOWANIE WERSJI ELEKTRONICZNEJ: Woblink

PROMOCJA I REKLAMA:: tel. (12) 61 99 530, e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

PRENUMERATA: Anna Kończyk, tel. (12) 61 99 526,, e-mail: handlowy@znak.com.pl

Redakcja nie zwraca tekstów niezamówionych oraz zastrzega sobie prawo ich redagowania i skracania. Redakcja nie odpowiada za treść zamieszczanych ogłoszeń. Rozpowszechnianie redakcyjnych materiałów publicystycznych bez zgody wydawcy jest zabronione.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego