Dominika Kozłowska

Hegel na miarę naszych czasów?

KAŻDA EPOKA POTRZEBUJE ZARÓWNO MYŚLICIELI, KTÓRZY mają umiejętność zrozumienia bardzo szczegółowych i skomplikowanych zagadnień, jak i tych, którzy potrafią dostępną wiedzę ująć w sposób syntetyczny i przejrzysty. Ci pierwsi przyczyniają się do rozwoju nauki, dokonują przełomowych odkryć lub przeprowadzają nowatorskie badania. Ci drudzy z kolei pozwalają zrozumieć naszą cywilizację i zinterpretować ją w świetle fundamentalnych i klasycznych dla niej pytań. Niebawem powstaną prace opisujące historię pierwszych dwóch dekad XXI w., które będą analizować i nazywać nowe zjawiska związane z przełomem technologicznym i informacyjnym, nie zapominając jednocześnie o wciąż nas określających ideach i wydarzeniach z przeszłości.

Najnowszym wydaniem miesięcznika „Znak”, prezentującym sylwetkę i publikacje izraelskiego historyka Yuvala Noaha Harariego, kontynuujemy cykl Tematów Miesiąca poświęconych czołowym światowym intelektualistom – postaciom popularnym, ale też wymagającym merytorycznego ustosunkowania się. Ostatnio pisaliśmy w tym duchu o Zygmuncie Baumanie i Michelu Houellebecqu, wcześniej zaś m.in. o Leszku Kołakowskim i Johnie Maxwellu Coetzeem.

Harari podnosi w swoich książkach pytania, które od zawsze leżały w obszarze zainteresowań miesięcznika: o wolną wolę, źródła etyki, postęp, sens dziejów i konsekwencje rozwoju technologicznego, a także te, które podejmujemy szczególnie intensywnie w ostatnich latach, np. prawa zwierząt czy przyszłość religii. Jako pierwsi w Polsce piszemy o Hararim tak obszernie. Oddajemy mu głos w eseju i wywiadzie, przygotowaliśmy miniprzewodnik po najważniejszych dla niego pojęciach, ale też – co dla nas szczególnie istotne – zaprosiliśmy kilku naukowców, by przeanalizowali podejmowane przez Harariego tematy. Chcemy w ten sposób sprawdzić, czy można mu zaufać.

Ortega y Gasset jeszcze w latach 20. i 30. XX w. domagał się, aby uniwersytet uczył przede wszystkim syntezy. Już wtedy żaden człowiek nie był w stanie przyswoić sobie całości wiedzy, choćby w ogólnym zarysie. To nie były czasy Leonarda da Vinci ani nawet Hegla, który próbował stworzyć pełny obraz dziejów ludzkości. Ważne jednak, aby każdy z nas rozumiał proces historyczny i wiedział, w jaki sposób dotrzeć do godnych zaufania źródeł informacji.

Książki Harariego z pewnością mogą w tym pomóc i zmuszają nas, aby w swoich działaniach wybiegać poza codzienność. „Może się zdarzyć, że przyszłość ludzkości ukształtuje ktoś inny, bez naszego udziału, ponieważ będziemy zbyt zajęci karmieniem i ubieraniem potomstwa – mimo to konsekwencje tych decyzji nie zostaną oszczędzone ani nam, ani naszym dzieciom” – pisze Harari we Wprowadzeniu do 21 lekcji na XXI wiek. Jego książki powinniśmy wykorzystać jako ćwiczenie dla wyobraźni, naukę klasyfikowania i syntetyzowania informacji. Możemy się sprzeczać co do poszczególnych rozstrzygnięć, jakich dokonuje w tym kontekście Harari, ale same te umiejętności są kluczowe, jeśli chcemy w świadomy sposób kierować przynajmniej własnym życiem, nie wspominając już o próbach wniesienia pozytywnego wkładu w rozwój naszej cywilizacji. Bez nich pociąg historii może nam uciec.

Propozycje Harariego wymagają jednak naszej intelektualnej czujności. Izraelski historyk zbyt często miesza ze sobą dyskursy filozoficzny i naukowy, wyciągając z powierzchownych czasem badań zbyt daleko idące wnioski antropologiczne. Przykładem np. istnienie wolnej woli, któremu Harari zaprzecza w publikowanym w tym numerze eseju. Ludzkie stany świadomościowe to bardzo skomplikowane procesy, których nie sposób rozważać w kategoriach „wszystko-albo-nic”, pełna wolność bądź jej zupełny brak, o czym w swoim komentarzu przypomina Mateusz Hohol.

Nadmiar informacji w połączeniu z niezdolnością do samodzielnego weryfikowania ich wartości i brakiem zaufania do własnego wewnętrznego głosu sprawiają, że stajemy się podatni na manipulacje. Krytyczna lektura dzieł Harariego i rzetelna dyskusja nad nimi mogą zadziałać niczym szczepionka, wzmacniając nasz system odpornościowy przed licznymi współczesnymi zagrożeniami.

Temat Miesiąca

Geniusz
Harari?

Dostępne w wersji pełnej.

Kim Pan jest,
profesorze
Harari?

MATEUSZ BURZYK

Yuval Noah Harari w jednych kręgach uchodzi za poważnego intelektualistę, w innych za guru, który z podejrzaną łatwością objaśnia cały świat. Czy jeden człowiek może opanować tak wiele różnych dziedzin wiedzy i pisać na ich temat rzetelne książki?

JESZCZE KILKA LAT TEMU BYŁ szerzej nieznany. Ot, pracownik Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie, nierzucający się w oczy skromny historyk. Jego życie nabrało rozpędu w 2014 r. Tuż przed 40. urodzinami na angielski przetłumaczono wydany trzy lata wcześniej Sapiens. Od zwierząt do bogów. Szybko po tym posypały się przekłady na ponad 50 innych języków. Książka trafiła na listy bestsellerów na całym świecie, długo zajmując na nich pozycję na podium (np. na „The Sunday Times” nieprzerwanie przez 96 tygodni!). Sprzedaż osiągnęła liczbę 12 mln egzemplarzy. Na fali tego sukcesu świetnie wyniki zyskały też jego następne, pisane już po angielsku, publikacje: Homo deus. Krótka historia jutra (2016), po które sięgnęło 6 mln czytelników, oraz 21 lekcji na XXI wiek (2018), zakupione – jak dotąd – przez ponad 2 mln odbiorców. Z każdą kolejną książką poszerzał się krąg jego wielbicieli. Do najbardziej znanych należą: Barack Obama, twórca firmy Microsoft Bill Gates, założyciel Facebooka Mark Zuckerberg oraz wspólnie przygotowujący kinową ekranizację pierwszej części tej „trylogii” Ridley Scott (reżyser nagrodzonego czterema Oskarami Gladiatora) oraz Asif Kapadia (autor chwalonego dokumentu o Amy Winehouse). Poleceń od bardziej opiniotwórczych czytelników nie można sobie było wymarzyć.

Harari to dziś nie tylko nazwisko – to marka i przedsiębiorstwo. Jego strona internetowa prowadzona jest w sześciu językach. Dowiemy się z niej o wszystkich wywiadach, prelekcjach, ogłaszanych w prasie artykułach, a także o wydarzeniach, w których autor bierze udział: np. jak w zeszłym roku jako jeden z głównych mówców na Forum Ekonomicznym w Davos. Nie zabraknie też informacji o spotkaniach, które odbyli z Hararim światowej wagi politycy: Angela Merkel czy Emmanuel Macron. W zakładce Media bez trudu odnajdziemy wywiady wideo, jakie nakręcili z nim wspomniany już Zuckerberg lub aktorka Natalie Portman. Można też poznać zatrudniany przez niego dziesięcioosobowy zespół, w skład którego wchodzą prawnicy, researcherzy, marketingowcy i specjalista ds. rynku chińskiego.

Przypadek

BYĆ MOŻE DZIŚ TRUDNO W TO UWIERZYĆ, LECZ NIC NIE ZAPOWIADAŁO takiego sukcesu. Sapiens zostało pierwotnie odrzucone przez cztery izraelskie wydawnictwa. Nie widziały one w publikacji książki żadnego interesu, bo w końcu prace historyczne nie tak często stają się głośnymi bestsellerami. Udało się dopiero w kolejnym (Kinneret Zmora-Bitan Dvir), które pierwszy nakład oszacowało dość ostrożnie: 5 tys. egzemplarzy. Dodruki i zainteresowanie zagranicznych księgarzy musiały więc nieco zaskoczyć wydawnictwo. Sukces Harariego to dla autorów dowód, że w napisane przez siebie teksty trzeba wierzyć do końca. A także lekcja pokory dla przekonanych o swoim niebywałym wyczuciu redaktorów.

Jeszcze ciekawszy jest fakt, że we wszystkim pomógł przypadek. Harari wcale nie był specjalistą od historii powszechnej – zajmował się przede wszystkim wojskowością epoki średniowiecza i odrodzenia. Temu zagadnieniu poświęcił obroniony w Oxfordzie doktorat, wydany w 2004 r. pt. Renaissance Military Memoirs: War, History and Identity, 1450–1600 (Renesansowe wspomnienia wojenne: wojna, historia i tożsamość w latach 1450–1600), oraz książkę Special Operations in the Age of Chivalry, 1100–1550 (Operacje specjalne w erze rycerstwa, 1100–1550).

Prowadzenie wykładów z historii globalnej zostało mu przydzielone na jerozolimskim uniwersytecie, ponieważ żaden ze starszych stażem profesorów nie chciał się tego zadania podjąć. Harari był ochotnikiem, który odpowiedzieć miał na potrzebę studentów domagających się w tym zakresie kursu internetowego dostępnego dla nieograniczonej liczby uczestników (tzw. MOOC, od ang. massive open online course). Przygotowując te wykłady, gromadził materiały do pierwszego bestsellera – historii człowieka, rozciągającej się od 70 tys. lat p.n.e. do współczesności, czyli – jak czytamy na okładce – „od ukrywania się w jaskiniach do podróży na Księżyc”. Wielu powiedziałoby, że porwać się na taki projekt to szaleństwo – zadanie wymagające zaangażowania na całe życie licznego zespołu fachowców. Harari nie dążył jednak do napisania akademickiej rozprawy. Dzięki mistrzowsko opanowanej umiejętności tworzenia syntez historię ludzkości udało mu się zmieścić na 500 stronach. Zwięzłość ujęcia stanowi zarówno ogromny walor, jak i mankament jego prac (wkradają się w nie czasem nadmierne uproszczenia).

Medytacja zamiast religii

ZA JEDNO ZE ŹRÓDEŁ SWEGO SUKCESU HARARI UWAŻA PRAKTYKOWANĄ OD 24. roku życia medytację vipassany. W 21 lekcjach… – książce powstałej w odpowiedzi na stawiane mu przez czytelników z całego świata pytania – pisze: „Bez skupienia i przejrzystości, jaką daje mi ta praktyka, nie napisałbym Sapiens ani Homo deus”. Druga z wymienionych książek, będąca w znacznej części dociekaniami nad przyszłością ludzkiego gatunku, została zresztą zadedykowana Satyi Narayanowi Goence, nauczycielowi, który zapoznał go z tym wywodzącym się z buddyzmu ćwiczeniem. Od niego też Harari miał usłyszeć „najważniejszą rzecz” w życiu. Brzmiała ona następująco: „Nie rób nic (…). Po prostu obserwuj rzeczywistość obecnej chwili, czymkolwiek jest”. Jak pisze dalej w 21 lekcjach…, podporządkował temu swój plan dnia: „przynajmniej przez dwie godziny dziennie naprawdę obserwuję rzeczywistość taką, jaka jest. Natomiast pozostałe dwadzieścia dwie godziny zalewają mnie e-maile, tweety i filmiki ze słodkimi kotkami”. Prócz tej dwugodzinnej medytacji organizuje dla siebie raz w roku miesięczne lub dwumiesięczne rekolekcje medytacyjne (nie zabiera wówczas ze sobą komórki, pozostając w faktycznym odcięciu od mediów).

Harari jest weganinem, a decyzję o zaprzestaniu spożywania mięsa i innych produktów odzwierzęcych podjął, pracując nad swoimi książkami

Vipassana to dla niego technika koncentracji, poznawania siebie, doświadczania emocji i ciała, nauka kontroli nad nimi. Dostrzega jej ograniczenia, ale widzi też ogromne walory. Czytamy w 21 lekcjach…: „Zdecydowanie nie sądzę, by medytacja była magicznym rozwiązaniem wszystkich problemów świata. Aby zmienić świat, trzeba działać, a co ważniejsze, trzeba się organizować. (…) Łatwiej jest jednak działać i skutecznie współpracować, gdy rozumie się ludzki umysł – gdy rozumie się własny umysł i gdy się rozumie, jak sobie radzić z własnym lękami, uprzedzeniami i kompleksami”.

Harari praktykuje vipassanę, abstrahując od jej religijnego pochodzenia („Aby medytować, nie trzeba jednak w żadną z nich [opowieści Buddy – przyp. MB] wierzyć”). Każdy, kto czytał choćby jedną z jego książek, wie, że nie należy on do sympatyków jakiejkolwiek religii. Wszystkie uznaje za fikcje (wirtualne gry, w których miliony ludzi stara się zdobywać punkty) – mity, które umożliwiały interpretowanie świata i rozwijanie współpracy w dużych grupach. Jego stosunek do religii ma być może swoje podłoże w wychowaniu, które odebrał. Harari dorastał w rodzinie świeckich Żydów, od zawsze był więc wobec Synagogi i Kościołów zdystansowany.

Gej a prawa natury

W JEDNYM Z INTERNETOWYCH WYWIADÓW HARARI PRZYZNAŁ, ŻE W UPRAWIANIU nauki pomógł mu również homoseksualizm: „Jako gej nauczyłem się, że jeśli rzeczywistość koliduje z jakąś wymyśloną historią, lepiej wierzyć rzeczywistości. Sądzę, że ta lekcja uczyniła mnie lepszym naukowcem”. Dlaczego? Ponieważ – jak wyjaśnia – „dla homoseksualisty kluczową sprawą jest bycie świadomym różnicy pomiędzy historiami stworzonymi przez ludzi a rzeczywistością. Ta sama świadomość jest kluczowa w badaniach naukowych”. By zyskać akceptację dla swojej nieheteroseksualnej orientacji, często trzeba zmierzyć się z oporem otoczenia – wymaga to podobnych cech (odwagi i zaufania do własnego osądu) jak działanie uczonego, który przedstawia niełatwą do przyjęcia teorię.

Nauka z kolei pomogła mu zaakceptować homoseksualną tożsamość, bo dzięki niej zrozumiał, że – wbrew temu, co mówią księża i rabini – miłość do osoby tej samej płci nie jest ani zła, ani tym bardziej sprzeczna z prawem natury. Tłumaczy w tym samym wideo: „Nie istnieje nic, co można określić jako zachowanie sprzeczne z naturą. Jeśli coś istnieje, z definicji jest zgodne z naturą. Ludzie nie są w stanie swoim zachowaniem złamać praw natury. Prawa natury to nie przepisy ruchu drogowego”. Ludziom łatwiej byłoby zrozumieć tę różnicę, gdyby – jak później dodaje – rozumienie praw natury mniej było zanurzone w dyskursie teologicznym i prawniczym, a bardziej w biologii.

fot. Cornelius Poppe/TT/Forum

Harari zrozumiał, że jest homoseksualistą w stosunkowo dojrzałym już okresie życia, mając 21 lat, przy czym – jak wyznaje w ostatniej książce – wcześniej uznanie tego faktu wypierał. Od 2002 r. żyje w bardzo stabilnym związku – jest mężem Itzika Yahava, producenta teatralnego, który obecnie pracuje jako szef jego wspomnianego już teamu. Harari i Yahav ślub wzięli w Kanadzie, a w Izraelu funkcjonują jako związek partnerski. Tamtejsze prawo dopuszcza bowiem jedynie śluby religijne (niezależnie, czy chodzi o pary jedno- czy różnopłciowe).

Weganin kuszony sernikiem

JEGO ŻYCIOWA POSTAWA I PRAKTYKA naukowo-pisarska przenikają się także na innym polu. Harari jest weganinem, a decyzję o zaprzestaniu spożywania mięsa i innych produktów odzwierzęcych podjął, pracując nad swoimi książkami. W każdej z trzech jego bestsellerowych prac podejmowany jest temat zwierząt – czy to w kontekście trwającego wielkiego wymierania gatunków (od 1970 r. światowa populacja dziko żyjących zwierząt spadła – jak podaje – o połowę), opisu niehumanitarnych praktyk hodowlanych (hodowlę przemysłową klasyfikuje jako jedną z najgorszych zbrodni w historii), czy też, w końcu, pod postacią tezy sugerującej, że ludzki stosunek do zwierząt obrazować może w przyszłości stosunek ulepszonego technicznie człowieka – homo deus (istot, które „będą potrafić kochać i nienawidzić, tworzyć i niszczyć na dużo większą skalę niż my”) do homo sapiens. Współcześnie – twierdzi Harari – stajemy się wrażliwsi na los naszych „mniejszych braci”, bo przeczuwamy, że przestaniemy niebawem być najwyższą formą życia. Problem stanowi dla niego nie tyle sam fakt uboju zwierząt, ile sposób, w jaki zwierzęta są traktowane – zaspokaja się co prawda ich podstawowe potrzeby (żywieniowe), ale kompletnie ignoruje wszelkie inne (społeczne i psychologiczne).

Autor Sapiens pisze na ten temat zarazem przejmująco i sugestywnie, i choć bezsprzecznie traktuje tę sprawę bardzo poważnie, to przez kurtuazję zdarza mu się przyjmować czasem postawę nieco bardziej elastyczną. Dziennikarzowi „The Financial Times” wyznał: „Staram się być tak mało zaangażowany w mięso i przemysł mleczarski, jak to tylko możliwe”. „Ale – zaznaczył – jeśli jestem u mamy, a ona upiekła akurat sernik czy coś podobnego, to zjadam go”.

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej.

Mit wolności

Dostępne w wersji pełnej.

Zmartwieni
o ludzkie dusze

Dostępne w wersji pełnej.

Świat Harariego
w 15 słowach

Dostępne w wersji pełnej.

Ankieta:
Harari pod lupą

Dostępne w wersji pełnej.

Społeczeństwo • Świat

Pakt
z diabłem,
czyli rzecz
o „Operacji
Kondor”

Dostępne w wersji pełnej.

PUBLICYSTYKA

Papież Franciszek
i jego wrogowie

Dostępne w wersji pełnej.

Idee

Współodczuwanie

Dostępne w wersji pełnej.

Problemy z empatią

Dostępne w wersji pełnej.

Transplantacje.
Czy jest się czego bać?

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Coraz bliżej albo Coraz mniej

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Ogrody pamięci

Porównywano go do Żeromskiego

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Dziennik Kairosu

Co myślą drzewa?

Dostępne w wersji pełnej.

STACJA: LITERATURA

Oślep

Dostępne w wersji pełnej.

Ludzie • Książki • Zdarzenia

Wspólny pokój –
– wielogłos
kobiet w poezji
jidysz

Dostępne w wersji pełnej.

Ludzka miara cierpienia

Dostępne w wersji pełnej.

Anarchista
Carl Schmitt

Dostępne w wersji pełnej.

Koniec
mitu Doliny
Krzemowej?

Dostępne w wersji pełnej.

Metro jako źródło cierpień

Dostępne w wersji pełnej.

Bieda na Niepodległości.
O przegranych
transformacji

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

ULA PĄGOWSKA

Kółko i kilka kresek

Dostępne w wersji pełnej.

Miesięcznik „Znak”

ul. Tadeusza Kościuszki 37, 30-105 Kraków

tel. (12) 61 99 530, fax. (12) 61 99 502

e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

www.miesiecznik.znak.com.pl

REDAKCJA: Mateusz Burzyk (sekretarz redakcji), Marta Duch-Dyngosz, Michał Jędrzejek, Ilona Klimek, Elżbieta Kot, Dominika Kozłowska (redaktor naczelna), Urszula Pieczek, Janusz Poniewierski, Agnieszka Rzonca, Pola Starczyńska, Henryk Woźniakowski

ZESPÓŁ: Michał Bardel, Wojciech Bonowicz, Halina Bortnowska, Bohdan Cywiński, Bartłomiej Dobroczyński, Tomasz Fiałkowski, Tadeusz Gadacz, ks. Michał Heller, Józefa Hennelowa, Wacław Hryniewicz OMI, Jerzy Illg, Piotr Kłodkowski, Janina Ochojska-Okońska, abp Grzegorz Ryś, Władysław Stróżewski, Karol Tarnowski, Łukasz Tischner, Stefan Wilkanowicz

ZMARLI CZŁONKOWIE ZESPOŁU: Franciszek Blajda, Antoni Gołubiew, Maria Morstin-Górska, Leon Halban, ks. Jan Kracik, Hanna Malewska, Maria Michałowska, Jerzy Radkowski, Stefania Skawarczyńska, Marek Skwarnicki, Stanisław Stomma, Stefan Swieżawski, ks. Józef Tischner, Jerzy Turowicz, Elżbieta Wolicka, Jacek Woźniakowski, Jerzy Zawieyski

WSPÓŁPRACA: Ewa Bolińska-Gostkowska, Iwona Boruszkowska, Monika Gałka, Krzysztof Kornas, Dobrosław Kot, Daniel Lis, Artur Madaliński, Anna Marchewka, Anna Mateja, Andrzej Muszyński, Tomasz Ponikło, Miłosz Puczydłowski, Justyna Siemienowicz, ks. Grzegorz Strzelczyk, Marcin Wilk, Marcin Żyła

PROJEKT GRAFICZNY PISMA: Władysław Buchner, Rafał Buchner

FOTOEDYCJA: Marcin Kapica

KOREKTA: Barbara Gąsiorowska

ILUSTRACJE PORTRETOWE:: Patrycja Podkościelny

PRZYGOTOWANIE WERSJI ELEKTRONICZNEJ: Woblink

PROMOCJA I REKLAMA:: Pola Starczyńska, tel. (12) 61 99 530, e-mail: starczynska@znak.com.pl

PRENUMERATA: Sylwia Syrek, tel. (12) 29 29 561, e-mail: syrek@znak.com.pl

Redakcja nie zwraca tekstów niezamówionych oraz zastrzega sobie prawo ich redagowania i skracania. Redakcja nie odpowiada za treść zamieszczanych ogłoszeń. Rozpowszechnianie redakcyjnych materiałów publicystycznych bez zgody wydawcy jest zabronione.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego