Dominika Kozłowska

Czułość i odwaga

W kwietniowym Temacie Miesiąca znajdziemy nie tylko przewodnik po powieściach Olgi Tokarczuk, słownik ważnych dla jej twórczości pojęć, spojrzenie na recepcję jej prac (również zarzuty krytyki, które przywołuje Eliza Kącka), lecz także opis najważniejszych miejsc w duchowym świecie zbudowanym na kartach jej dzieł. W dziale Ludzie Książki Zdarzenia prezentujemy też materiał o pięciu autorkach – kandydatkach do Nobla. Pisarki te w większości są bardzo słabo w Polsce znane. Dlatego przybliżamy naszym czytelniczkom i czytelnikom, kim są potencjalne noblistki oraz jakie tematy poruszają w swojej twórczości.

Duchowe światy Olgi Tokarczuk są fascynujące, ponieważ czerpią z wielu mitologicznych tradycji świata: od judaizmu czy chrześcijaństwa, poprzez wierzenia Słowian, aż po psychoanalizę Junga. W prozie Tokarczuk – jak pisze Zbigniew Mikołejko w eseju publikowanym w Temacie Miesiąca – głos mają: „ludzie i zwierzęta, rzeczy i bogowie”. Pisarka mówiła o tym wprost w wykładzie noblowskim, definiując postać „czułego narratora”. Sztuka porusza się w przestrzeni niuansów. Umiejętność ich dostrzegania i włączanie do rozmowy o naszym świecie odróżniają myślenie uczciwe i krytyczne od propagandy. Tokarczuk jest aktywna w sferze publicznej, wygłasza rzeczy niekiedy niepopularne, obstaje dzielnie za ważnymi dla wspólnoty wartościami, oddaje głos tym, którzy nie mogą mówić w swoim imieniu. Na tym polega jej odwaga. Osoby uważne – niezależnie od sposobu postrzegania świata i zasad, z których wywodzą swój światopogląd – znajdą w powieściach, opowiadaniach i esejach Olgi Tokarczuk inspiracje wywołujące wzruszenie, pobudzające do uczciwego myślenia, zaangażowania i etycznego działania.

Czułość i odwaga są podstawą nadziei. Gdy oddajemy ten numer miesięcznika do druku, Światowa Organizacja Zdrowia ogłosiła pandemię koronawirusa. Podejmowane na wszystkich niemalże kontynentach działania mające na celu ograniczenie rozprzestrzeniania się wirusa stawiają nas w obliczu nowych, nierozpoznanych wyzwań: kwarantanny, blokady masowej turystyki i podróży służbowych, kontroli sanitarnych na granicach, ograniczenia produkcji i eksportu, i co za tym idzie – utraty pracy i zleceń, prawdopodobnie bankructwa części firm. Nie umiemy sobie w pełni wyobrazić, jakie będą konsekwencje obecnej sytuacji. Jak bardzo wirus zmieni nasze nawyki i ograniczy możliwości działania? Nie wiemy nawet, jak długo potrwa stan wyjątkowy. Z pewnością odsłania on nietrwałość istniejących systemów ekonomiczno-politycznych i uświadamia nam kruchość własnej egzystencji. W trudnych czasach obroną jest duchowość oparta na czułości i odwadze. Czułość pozbawiona odwagi może prowadzić do poczucia beznadziei w obliczu nieznanych wyzwań. Odwaga pozbawiona czułości może skutkować krótkowzrocznością i pozbawiać nas szans na dostrzeżenie wielu ważnych zagrożeń lub następstw naszych działań.

Z okazji zbliżających się Świąt Wielkiej Nocy życzymy, aby w nas wszystkich następowała przemiana w osoby coraz bardziej czułe i odważne.

Olga Tokarczuk nagrodzona złotą odznaką „Wrocław z wdzięcznością”, 29 lipca 2018 r.
fot. Krzysztof Ćwik / Agencja Gazeta

Temat Miesiąca

Droga do Nobla

Moc literatury tworzonej przez Olgę Tokarczuk polega przede wszystkim na sile opowieści. Pisarka uważa literaturę za „wyrafinowany, głęboki sposób komunikacji międzyludzkiej”. Krytyka już od czasów debiutu powieściowego w 1993 r. ma kłopot z klasyfikowaniem i opisywaniem twórczości autorki Biegunów. Pisano o realizmie magicznym, powieści psychologicznej, porzuceniu tradycyjnej narracji, literaturze środka czy tzw. małych ojczyzn. Werdykt Akademii Szwedzkiej niewątpliwie ostatecznie uczynił z niej pisarkę popularną: w dwa miesiące po jego ogłoszeniu Polacy wykupili ponad milion książek noblistki.

Gdy efekt Nobla opadł, przyszedł czas, by z dystansem i z większą niż dotychczas uwagą przyjrzeć się twórczości Tokarczuk.

Jak przebiegała pisarska droga noblistki? Które tematy są dla niej najistotniejsze? W jaki sposób kreuje swoje duchowe światy? Co cenią w jej pisarstwie wydawcy, tłumaczki oraz literaturoznawczynie?

Odpowiadają:
Eliza Kącka, Anna Marchewka, Zbigniew
Mikołejko, Antonia Lloyd-Jones, Daniel
Kampa, Oksana Zabużko i Olga Tokarczuk

Dar
bogini

ELIZA KĄCKA

Pakt komunikacyjny z czytelnikiem, jaki zawiera Tokarczuk, można by streścić tak: nie umawiamy się na sztukę niedostępną, sztukę wysokich ambicji i chłodnego dystansu; umawiamy się na stworzenie środowiska opowieści, w którym, oparci o siebie plecami, będziemy sobie przepowiadać los

CZY ŚNILIŚCIE KIEDYŚ, JAK TO W SPOKOJNYM, MOŻE NAWET IDYLLICZNYM zakątku – wodnym, leśnym lub na co inwencja snu pozwala – dopada was nieszczęście? Bestia bez twarzy, imienia, kształtu? Nie zabija, ale wciąga w ciemność. A czy pomyśleliście po wybudzeniu, że sen, który wam się wyśnił, jest figurą waszego losu, a może i losu w ogóle? Olga Tokarczuk pomyślała dawno temu – i nie przestała wokół tego rozpoznania krążyć. Nadzwyczaj wyczulona na nagłe ciosy nieszczęścia, na kruchość spraw człowieczych pisarka przeciwstawia im czułość – tę właśnie, której poświęciła swą mowę noblowską.

Opowieści nocne

W ZASŁUŻENIE SŁAWNYM STRACHU W KULTURZE ZACHODU JEANA DELUMEAU znaleźć można opowieść o dawnych nocnych – i co ważne, zimowych – rytuałach kobiet z Burgundii. W ucieczce przed przenikliwym ziąbem i jeszcze przenikliwszym lękiem chroniły się one w prowizorycznych szałasach obłożonych darnią, kleconych własnoręcznie na peryferiach miast. Od zapadnięcia zmroku, czasem długo w noc, siedząc w kole wokół ognia, oddawały się przędzeniu wełny i opowiadaniu historii. Osaczał je mróz i wypełniał lęk. Z ciemności przychodziło nieznane. Z początku zapewne, jak przy polskim obrzędzie darcia pierza, śpiewano; potem nastawał czas opowieści snutych coraz cichszym szeptem, w miarę jak stawały się coraz straszniejsze. Strach neutralizował strach.

Mężczyźni opowiadają inaczej. Przeważnie się chwalą. Wyczyny wojenne, łowieckie, podstępy i dziwy odległych krain – a także, rzecz jasna, podboje miłosne – oto ich wątki. Dość przypomnieć sobie Homera i Sabałę. Opowieści kobiece egzorcyzmują mrok i strach grozą. Opowieści kobiet bowiem to opowieści grozy. Ramię przy ramieniu, spódnica przy spódnicy, prześcigają się w tajemnicach. Rozbrajają czające się zawsze tuż za plecami, w strefie mroku, nieszczęście. Nim uderzy, niewidzialne.

Oto kontekst magiczny prozy Tokarczuk. Inny, rodzimy feminizm – nic dziwnego, że niepojęty dla badaczy literatury. Bo też nie literatura to, lecz przetworzony folklor, Volkskunde. Tradycja będąca niemal odwieczną antytradycją wobec narracji męskich, sięgająca poza etnografię w antropologiczny paradoks autonomii płci słabej. Któryś z bohaterów Pigmaliona Shawa mówi w tym duchu: „Drogi kolego, czy nie zdaje się panu, że kobiety tworzą jeden wielki gang?”.

Zdanie, które właśnie piszę, powinno się zacząć od słowa „Autorka”…, ale w myśl tego, co powiedziane wyżej, Tokarczuk jest tylko i aż współtwórczynią zbiorowej opowieści, narratorką, której głos usamodzielnił się nagle na tle szmeru innych szeptunek. Mężczyźni opowiadają, by coś załatwić – czasem sprawę, najczęściej wroga; by stworzyć historię domkniętą i zakończoną, którą można później przez całe pokolenia trzymać w ręce niby kryształowe jajko i podziwiać, jak się w nim załamują promienie światła. Tokarczuk, zgodnie z tradycją opowieści kobiecej – tej, dla której Żeromski odnalazł starodawne miano klechda – mówi, by przemóc, zaczarować i obłaskawić mrok. Nie musi kończyć i często nie kończy, bo kończyć opowieści nie wolno. Pamiętacie, czym zajmowała się Penelopa?

Otóż to. Tokarczuk opowiada, jakby mężczyzn-opowiadaczy w ogóle na świecie nie było. Z ich ścisłym wynikaniem, logiką wywodu, ekspozycją, kulminacją i puentą. Nareszcie ktoś, kogo nie obowiązuje Poetyka Arystotelesa. W swoim czasie uskarżał się Umberto Eco, że konceptom greckiego mędrca nie sposób umknąć, że od 2,5 tys. lat dominują nasz sposób myślenia o epice. Nawet w Finneganów trenie! Proza Tokarczuk dziedziczy i rozwija inne, alternatywne reguły, o jakich być może mistrz włoski śnił pokątnie.

Prządka losów

„W SZKOLE, GDZIE PRACOWALI RODZICE, BYŁA REPRODUKCJA PAULA KLEE – opowiadała przed ośmiu laty Tokarczuk Tadeuszowi Nyczkowi. – Wisiała na półpiętrze i zawsze się tam zatrzymywałam, żeby sobie na nią popatrzeć. To jeden z tych obrazów namalowanych niespokojną dziecięcą kreską na bogatym, nasyconym tle: orkiestra i zdziwiony jakby maszkaron, postać znowu jak z dziecięcych rysunków. I cisza. Jaką to muzykę tam grają? Co to za postaci? Kim jest ten maszkaron? Potem, właściwie w każdej podróży, odwiedzałam jakieś muzeum, w którym mieli Klee, zawsze szukałam oryginału tego obrazu. Nazywał się Tańcz, poczwaro, wedle mojego cichego śpiewu”. Wspomnienie to doprowadza do wiele mówiącego wyznania: „Kiedy coś bardzo mi się podoba, obiecuję sobie, że coś takiego sama sobie zrobię”. I robi. Czyżby tytuł obrazu Kleego krył program pisarki?

Jeśli nie liczyć publikowanych od 1979 r. miniatur prozą (pod pseudonimem Natasza Borodin), debiutem Tokarczuk był arkusz Miasto w lustrach (1989), dołączony jako wkładka do czasopisma „Okolice”. Debiut powieściowy – Podróż ludzi Księgi – wyprzedził o cztery lata. Podał już jednak ton, na który Tokarczuk nastraja swoją prozę. Miastu, jego mieszkańcom i porom dnia przygląda się w tych wierszach ktoś, kto honoruje tylko logikę snu i dyktat przeczuć. Umie np. wcielić się w staruszkę, by wynurzyć się z niej, wyskoczyć z organizmu miasta, złapać haust ciemności i ponownie zanurkować w istnienia poszczególne. Lepiej zna ciemną podszewkę rzeczy niż ich różnoraką powierzchnię. Zwiedza los za losem, robiąc dłuższy przystanek w gestach, słowach i spojrzeniach o szczególnej metafizycznej gęstości. Ten ktoś to Jungowska anima, wielkie odkrycie tego uczonego i maga: eksploratorka nieświadomego i niesamowitego, prządka losów, dusza. „Baśniowość” czy „magiczność”, o których – zwłaszcza przed publikacją Ostatnich historii – pisali recenzenci, to nie tyle wspólny mianownik formalny, ile przejaw jej aktywności. Stąd wewnętrzna konieczność opowiadania, w kolejnych wariantach i wariacjach, jednej generalnej fabuły. Stąd i rozmycie konturów tej prozy, która z kolejnych książek czyni przystanki na drodze ku wspólnej historii. Bo Tokarczuk na wzór Penelopy jest tkaczką opowieści.

Podróż ludzi Księgi, pierwsza jej fabuła powieściowego formatu, tworzy gobelin długi jak tkanina z Bayeux, śledzący trakt tytułowej wędrówki, zakończonej, nietrudno się domyślić, fiaskiem tęsknot, które do niej pchały. Możliwe, że główną bohaterką jest tam sama Księga jako cel wędrówki (peregrynacje mentalne zawsze wiodą u Tokarczuk w imaginacyjną przestrzeń). Możliwe jednak, że najważniejszą z postaci jest raczej Weronika: figura kobiecego losu w niedopełnieniu, lęku, ułomności (choć to nie jej dzieje otwierają i zamykają powieść, lecz niemowy Gauche’a, ucieleśnienia przypadku).

Po legendzie średniowiecznej – legenda nowoczesności: E.E., który to tytuł kryje inicjały na wpół autentycznej Erny Eltzner, mieszkanki Wrocławia z pierwszych lat XX w. Owej Ernie przydarzyło się coś, co fascynowało najtęższe umysły owych czasów: fenomeny metapsychiczne towarzyszące dziewczętom w wieku dojrzewania, a raczej prześladujące je. Latające światełka, stukania, głosy, zapachy, muskania po twarzach świadków niepojętych zjawisk. Jak w poprzedniej książce, kobiecość okazuje się tu w sposób nieunikniony ofiarą opresji, odepchnięcia przez filisterskie środowisko, instrumentalizacji przez obiektywnych rzekomo badaczy. Autorka nie pozostawia jednak wątpliwości, czemu fascynuje ją krótkotrwała przygoda medialna Erny. Dostrzega w niej przebłysk archetypicznej, intymnej więzi z tym, co społeczeństwo nowoczesne skazało na nieistnienie: z biologią pojmowaną jako uduchowiona fizjologia. Jerzy Jarzębski i Krzysztof Uniłowski, wbrew swej płci, rozpoznali natychmiast opresyjność przygody Erny, jak też wielu jej ówczesnych rówieśnic. Tracąc swój osobliwy talent, dziewczyna z Wrocławia uległa degradacji z bytu uduchowionego w byt fizjologiczny, żałosny komponent parapsychicznych dyspozycji: kobiecość i duchowość wykluczyły się nawzajem. Rozczarowało to prostodusznych interpretatorów, zwolenników realizmu magicznego Podróży ludzi Księgi, dobrze przyjętej przez krytykę i czytelników (acz niektórzy, jak przypomina Parnas bis, wytykali nieścisłości kulturowo-historyczne). Zwrot od legendy w stronę powieści psychologicznej uznany został przez część recenzentów za regres. Na krótko. Po E.E. ukazał się bowiem Prawiek i inne czasy, w którym pisarka rozwinęła swoją zdolność do kreowania światów.

Olga Tokarczuk w swoim domu w Wałbrzychu, 1998 r.
fot. Piotr Małecki / Forum

Jest to powieść, w której powiodło się coś, co stanowiło jednorazowy ewenement od czasów Reymonta: synteza na mapie lokalnego z powszechnym, miejsca w sercu Polski z geograficznym wszędzie, czasu historycznego z czasem kosmobiologii, socjologii z mitologią. Prawiek – wieś, której istnienie nosi wszelkie znamiona prawdopodobieństwa, stanowi zarazem axis mundi; jej granice są rubieżami wszechświata, a społeczność odzwierciedla ogólne prawa plemion, jakie zbadała antropologia. Wyobraźnię Tokarczuk przejęła perspektywa „myśli nieoswojonej”, a zatem przekonanie, iż wszyscy mieszkańcy odosobnionych społeczeństw podlegają jednej nieuniknionej logice, regulującej ich stosunki społeczne i horyzont religijny. Coś, co stanowiło chleb powszedni studentów etnografii, było rewelacją dla czytelników powieści. Zwłaszcza czytelnicy polscy mieli zbyt dobrze w pamięci własną wegetację jako społeczeństwo zamknięte, by nie docenić wyzwalającego potencjału wyobraźni antropologicznej Tokarczuk. Antropologię tę zabarwiała sowicie odmierzona dawka mitologii – dająca dziś do myślenia zapowiedź regresu nowoczesności w Polsce.

Prawiek… okazał się przełomowy – przyniósł Tokarczuk wiele nagród, lecz – co równie ważne – wywołał pierwszą poważną dyskusję o świecie wartości tej prozy. Jerzy Sosnowski i Przemysław Czapliński np. ostrzegali przed (jeśli to możliwe) gnostycko-sceptyczną perspektywą poznawczą tej książki, ich zdaniem pełnej ciemności i klimatów irracjonalnych. Podobny ton omówień towarzyszył zbiorowi opowiadań Szafa: dziś widać, jak dalece ówczesne ambicje Tokarczuk skupiały się na terminowaniu u takich mistrzów opowieści niesamowitych jak Saki czy Roald Dahl.

Lunacje

PODRÓŻ... I PRAWIEK… EKSPLORUJĄ DWIE TENDENCJE WYOBRAŹNI FABULARNEJ Tokarczuk: ruch w nieskończoność i fabułę kolistą. W pierwszej z nich czas wydarzeń biegnie linearnie, w drugiej zakreśla krąg. Pierwsza nawiązuje do wzoru sagi, druga do poetyki zwanej realizmem magicznym (rychło zauważono pokrewieństwo Prawieku… do powieści Gabriela Garcii Márqueza Sto lat samotności). W późniejszym okresie przeciwieństwo to wyraziło się w statyczności Domu dziennego, domu nocnego i dynamice Biegunów. Każde z rozwiązań żąda od narracji odmiennych dyspozycji psychicznych. Nawet gdy „ja” opowiadacza jest tradycyjnie wszechwiedzące, inaczej uczestniczy w procesie wtajemniczenia, jaki stanowi dla Tokarczuk wszelka godna tej nazwy opowieść. Śledząc i relacjonując peregrynacje i ucieczki, owo „ja” wychyla się ku przyszłości, zaspokaja potrzebę niespodzianki. W opowieściach zawiązujących krąg genealogii, rodzinnych i przyrodniczych powiązań, narracja prowadzi do wglądu, ku przeczuciu podszewki zjawisk. To opozycja wydarzeń zewnętrznych i wewnętrznych, postawy męskiej i kobiecej, prawd drogi i prawd kalendarza, reguł zagadki i rytuału.

Jak z tego wynika, Tokarczuk zmienna jest. O mało kim rzec by można słuszniej, że stanowi osobowość lunarną. W swej 28-dniowej wędrówce po niebie Księżyc wciąż zmienia swe fazy, a na trzy dni w ogóle znika, „umiera”, jak powiada „myśl nieoswojona” odległych plemion. Przebywa wtedy w zaświatach niczym opisana przez Tokarczuk Anna In w grobowcach świata, sumeryjska bogini i współczesna dziewczyna, Kora i Persefona w jednej. Jak Księżyc w swoim biegu, fabuły podróżne Tokarczuk kierują refleksję czytelników ku tajemniczym krainom Zachodu; jej fabuły inicjacyjne każą myśleć o nocach bezksiężycowych poza realnym światem. Lecz jest coś jeszcze. Ilekroć z Księżyca, tak w fazie rosnącej, jak malejącej, pozostaje tylko sierp, wypatrzyć można resztę jego tarczy jak gdyby wytrawioną subtelną akwafortą. Tak ukazuje ją jego światło odbite od Ziemi. Refleks ten zwie się światłem popielatym i jako metafora oznaczać może właściwy pisarce dar niedopowiedzeń. W miejsce środków bogatych Tokarczuk preferuje bowiem oświetlenia pośrednie, półcień, domysły. W tej księżycowej domenie władać umie jej zdaniem tylko literatura. Gdy w Księgach Jakubowych czytamy: „Największą moc mają jednak nie czyny cielesne, lecz te, które wiążą się ze słowem”, to znane wszystkim ludom Księgi wyznanie wiary wiąże magię słów z mitologią lunarną.

Środków bogatych Tokarczuk wystrzega się w takim stopniu, w jakim Miłosz tęsknił do „formy bardziej pojemnej”. Chodzi w gruncie rzeczy o to samo, ale pisarka jest z innej gliny i swoje intencje wyłożyła najlepiej w zakończeniu mowy noblowskiej. Trzeba przytoczyć te powszechnie znane słowa: „czułość jest bowiem sztuką uosabiania, współodczuwania (…). Czułość personalizuje to wszystko, do czego się odnosi, pozwala dać temu głos, dać przestrzeń i czas do zaistnienia i ekspresji”. W literaturze polskiej takie ograniczenie palety to ewenement. Czy jednak czułość potraktowana instrumentalnie, jako teoria powieści, nie traci swych czarodziejskich mocy?

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej.

Tokarczuk
Przewodnik po twórczości

Dostępne w wersji pełnej.

Popatrz, wszystko już
w tym świecie jest

Dostępne w wersji pełnej.

Między nadzieją a ciemnością

Dostępne w wersji pełnej.

ANTONIA LLOYD-JONES

Śmiała, oryginalna i prowokująca

Dostępne w wersji pełnej.

DANIEL KAMPA

#czytanieolgi

Dostępne w wersji pełnej.

OKSANA ZABUŻKO

Czas demiurgini

Dostępne w wersji pełnej.

Ćwiczenia
z obcości

Dostępne w wersji pełnej.

Społeczeństwo • Świat

Szlak
bałkański.
Bez wyjścia

Dostępne w wersji pełnej.

DRUGI PLAN

Sytuacja zmusza
do działania

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Kościół – mój dom

Jean V. i kwestia władzy

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Wrota Tannhäusera

Skrzynka z narzędziami

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Dziennik Kairosu

Ćwiczenia z obojętności

Dostępne w wersji pełnej.

Idee

Czeska
awangarda

Dostępne w wersji pełnej.

Chrześcijaństwo śpi

Dostępne w wersji pełnej.

Ksiądz
podziemnego
Kościoła

Dostępne w wersji pełnej.

Tomáš Halík
na ścieżkach
wolności

Dostępne w wersji pełnej.

STACJA: LITERATURA

Cytryna

Dostępne w wersji pełnej.

Ludzie • Książki • Zdarzenia

Czas noblistek

Dostępne w wersji pełnej.

MACIEJ TOPOLSKI

„Pisarka mądrości”. O Anne Carson

Dostępne w wersji pełnej.

JÓZEF KWATERKO

„Piękna Kreolka”. O Maryse Condé

Dostępne w wersji pełnej.

KRZYSZTOF JAROSZ

Z codzienności. O Anandzie Devi

Dostępne w wersji pełnej.

ELŻBIETA ŻAK

Chronograf biografii jednostkowych.
O Ludmile Ulickiej

Dostępne w wersji pełnej.

KATARZYNA SAREK

Mam coś do powiedzenia.
O Can Xue

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

JEŻ NA AUTOSTRADZIE

Dostępne w wersji pełnej.

JOANNA GUSZTA

Moje książeczki

Dostępne w wersji pełnej.

Miesięcznik „Znak”

ul. Tadeusza Kościuszki 37, 30-105 Kraków

tel. (12) 61 99 530, fax. (12) 61 99 502

e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

www.miesiecznik.znak.com.pl

REDAKCJA: Mateusz Burzyk (sekretarz redakcji), Michał Jędrzejek, Ilona Klimek, Elżbieta Kot, Dominika Kozłowska (redaktor naczelna), Urszula Pieczek, Janusz Poniewierski, Agnieszka Rzonca, Henryk Woźniakowski

ZESPÓŁ: Michał Bardel, Wojciech Bonowicz, Halina Bortnowska, Bohdan Cywiński, Bartłomiej Dobroczyński, Tomasz Fiałkowski, Tadeusz Gadacz, ks. Michał Heller, Józefa Hennelowa, Wacław Hryniewicz OMI, Jerzy Illg, Piotr Kłodkowski, Maria Makuch, Janina Ochojska- Okońska, abp Grzegorz Ryś, Władysław Stróżewski, Karol Tarnowski, Łukasz Tischner, Stefan Wilkanowicz

WSPÓŁPRACA: Andrzej Brzeziecki, Ewa Bolińska-Gostkowska, Iwona Boruszkowska, Marta Duch-Dyngosz, Monika Gałka, Krzysztof Kornas, Dobrosław Kot, Daniel Lis, Artur Madaliński, Anna Marchewka, Anna Mateja, Andrzej Muszyński, Małgorzata Nocuń, Tomasz Ponikło, Miłosz Puczydłowski, Pola Starczyńska, ks. Grzegorz Strzelczyk, Ewelina Śliwa, Marcin Wilk, Edyta Zielińska, Marcin Żyła

PROJEKT GRAFICZNY PISMA: Władysław Buchner, Rafał Buchner

FOTOEDYCJA: Marcin Kapica

KOREKTA: Barbara Gąsiorowska, Magdalena Wołoszyn

ILUSTRACJE PORTRETOWE:: Patrycja Podkościelny

PRZYGOTOWANIE WERSJI ELEKTRONICZNEJ: Woblink

PROMOCJA I REKLAMA:: tel. (12) 61 99 530, e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

PRENUMERATA: Sylwia Syrek, tel. (12) 29 29 561, e-mail: syrek@znak.com.pl

Redakcja nie zwraca tekstów niezamówionych oraz zastrzega sobie prawo ich redagowania i skracania. Redakcja nie odpowiada za treść zamieszczanych ogłoszeń. Rozpowszechnianie redakcyjnych materiałów publicystycznych bez zgody wydawcy jest zabronione.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego